Nga XHAVIT ÇITAKU

Lidhja e shoqatave shqiptar “ Iliria” në Malme të Suedisë po bënë një punë të mirë në organizimin e një jete të pasur kulturore- artistike, letrare, muzikore, por edhe shkencore për komunitetin e këtushëm shqiptar. Këtij aktiviteti konkret e të dobishëm po i kontribuon edhe Qendra kulturore e Republikës së Kosovës, NBV dhe shoqata tjera nga qytete të ndryshme. Këtë e dëshmoi  edhe organizimi përmnbajtësor i “ Ditëve të kulturës shqiptare” për tri ditë rrjesht në lokalet e Qendrës së kulturës  të Republikës së Kosovës në këtë qytet në jug të këtij shteti të largët. Në ditën e parë ishte vërtetë një atmosferë e veçantë e krijuar nga fëmijët shqiptar, të cilët bënë gara në vizatime, recitime dhe kënduan e vallëzuan aq bukur sa që duartrokitjet e të pranishmëve nuk dinin të ndalur. Interesimi i fëmijëve për të marrë pjesë në këtë event të përgatitur shumë mirë ishte tejet i madh dhe lokali i Qendrës Kulturore të Kosovës ishte i vogël për t’i zënë të gjithë. Në të vërtetë, sipas fjalëve të pjesëmarrësve një numër kaq i madh i vogëlushve dhe vogëlusheve nuk ishte parë ndonjëherë në organizime të ngjashme kudo në Suedi. Ndaj, kjo është një dëshmi akoma më e madhe se kur dihet të punohet edhe  joshja e fëmijëve për të kontribuar në ndezjen e atmosferës dhe për të treguar dijen e tyre në fusha të ndryshme nuk do të mungoj. Bile, ata befasuan edhe më shumë se sa që pritej. Befasuan për të mirë edhe udhëheqja profesionale e  këtij programi nga Elma Dalifi dhe Erva Qaili. Koordinatori i Qendrës Kulturore të Republkës së Kosovës, prof. Dr. Muhamet Shatri dhe Kryetari i Lidhjes së shoqatave shqiptare, Murat Koci, u ndanë të kënaqur me pjesëmarrjen kaq të madhe të të rinjëve shqiptar dhe interesimin e tyre për të mësuar e vepruar shqip. 

U promovuan katër vepra të zhanreve të ndryshme me autorë nga mërgata

Në ditën e dytë të këtij manifestimi në lokalet e kësaj qendre u mbajt takimi i mjekëve shqiptarë të Suedisë, të cilët formuan degën e tyre që do të veproj në kuadër të Federatës së mjekëve në Europë, si dhe u fol rreth të arriturave të mantelbardhëve në fusha të ndryshme. Gëzon fakti se nga 70 pjesëmarrës, shumica prej tyre ishin femra. Këtë numër kaq të madh pjesëmarrësish, Shoqata “ Iliria” e qerreasi nga busheti i saj modest me pije, biskota, kafe, internet dhe gjithçka tjetër që duhet për punë të suksesshme të këtij tubimi të rëndësishëm.

Programi i këtij manifestimi vazhdoi me promovimin e katër librave të autorëve shqiptarë që krijojnë e veprojnë në shtetet skandinave. Libri i parë që u përurua ishte romani  “ Fëmijë në luftë” i Dafina Buqincës, për të cilin referuan Sinan Kastrati dhe Zymer Kuqaj. Pos tjerash, libri pasqyron në detaje përjetimin e tmershëm të fëmijëve shqiptar gjatë luftës në Kosovë nga ushtria e policia shoveniste e barbare serbe. Sipas autorës të këtij libri, shkas për ta bërë këtë vepër tejet interesante e shtyri përjetimi i saj shumë i trishtueshëm gjatë aksioneve luftarake shkatërruese serbe mbi popullatën e pafajshme shqiptare dhe krimet rënda që kishte kryer soldateska serbe. Në këtë gjendje të rëndë ishin pothuajse të gjithë fëmijët tjerë, të cilët ishin të tronditur nga krismat e bombardimet e përditshme dhe për masakrat që i bënë kudo në Kosovën e përgjakur. Për librin  poetik  “ Diell në zemrën time” folën Mehdi Behrami dhe Lebibe Zogiani. Libri i radhës, që u promovua në këtë event ishte “ Ramadan Shala, simbol i qendresës kombëtare shqiptare”, që ishte në të vërtetë, përmbledhje e rrefimeve dhe intervistave nga bashkëudhëtari për çështje kombëtare, Adil Pireva. Të pranishëm ishin edhe familjar të këtij personaliteti të papërseritshëm atdhetar, i cili tërë jetën ia kushtoi aktivitetit të ngjeshur për t’u çliruar nga okupatori barbar serb. Referues ishin Ismajl Rugova dhe Mustafë Bajrmaj. Për librin “ Dhuratë nga Londra” dhe opusin e gjerë letrar të autorit Hamit Gurgurit referuan Prof. Rexhp Jashari dhe gazetari e publicisti Xhavit Çitaku. Një ngjarje e vërtetë dhe shumë interesante është  në fokus të këtij libri, në të cilin protagonistë janë dy të rinjë të cilët dashurohen aq shumë sa që pa marrë parassh se çfarë pasojash do të mund të kënë këtë dashuri e konkretizojnë me martesë. Në të vërtetë, djaloshi ishte shqiptar, ndërkaq vajza ishte e regjistruar si serbe nö Toplicö tö Serbisë, rajon autokton shqiptar, por tash i pushtuar nga këta barbar. Mirëpo, pas një hulumtimi të historisë së familjes së saj del në pah e vërteta e pamohueshme se ajo është me prejardhje shqiptare. Megjithatë, familja e vajzës së dashuruar fort në këtë djal ishte kundër martesës, por në fund nuk pati rrugëzgjidhje tjetër dhe shprehu pajtimin që këta të rinj të vazhdojnë jetën së bashku. Deri me tash Hamit Gurguri ka botuar 47 libra të zhanreve të ndryshme, por edhe ka përkthyer edhe një numër të konsiderueshëm të titujve librash nga gjuha shqipe në atë suedeze dhe anasjelltas, por edhe në gjuhët sllave. Ai është anëtar i Shoqatës së Shkrimtarëve të Suedisë. 

Rrëfimet e dhimbshme që derdhën lot mërgimtari

Pas promovimit të librave pjesmarrësit e shumtë të këtij programi të pasur patën rastin që të shohin dy filma dokumentar, njëri që kishte të bënte  me “ Shqiptarët e Danimarkës” dhe tjetri  me “ Shqiptarët e Suedisë”. Në dokumentarine parë, autor i të cilit ishte Exhit Lutfiu, u dhanë të dhëna të shumta për studimet e hulumtimet e bëra nga gazetar, publicist e historian danez, të cilët me argumente pasqyronin gjendjen e rëndë të shqiptarëve, sidomos, nga sulmet e parreshtura serbe në vendbanimet shqiptare duke masakruar qindra mijëra gra, fëmijë e pleq, me të vetmin qëllim për të bërë spastrimin etnik. Ata për këto veprime çnjërëzore kishin alarmua, pos kreun e shtetit danez,  artikujt e tyre i kishin dërguar edhe në gazetat prestigjioze të asaj kohe, duke i bindur me foto e filmime nga  vendi i ngjarjes. Kishte edhe të dhëna të tjera rreth prejardhjes së pamoheshme të sahqiptarëve nga ilirët si dhe padrejtësitë ve mëdha që iu bënë këtij kombi gjatë gjith historisë së tij të dhimbshme. Ndërkaq, në filmin e dytë regjinë e të cilit e kishte bërë Arjan Melanoshi dhe skenarin Murat Koci, u paraqitën biseda të zhvilluara me pjesëtar të komunitetit shqiptar në Suedi, të cilat kishin të bënin rreth jetës së tyre në mërgim dhe integrimit të tyre në shoqërinë suedeze. Pjesa më e madhe e protagonistëve nuk mund t’iu shmangte momentit kur ata kishin vendosur për të braktisë vendlindjen dhe të ngarkuar emocionalisht nga ajo që kishin ndier nga ndarja me të afërmit e tyre, lotët e tyre dërdheshin rrëke. Ishte, pra, një dhimbje, por edhe një vuajtje që për një kohë të gjatë e përjetonin ata dhe pjesa dërmuese e shqiptarëve në mërgim. Nga këto rrëfime u përloten edhe shumë të pranishëm në këtë event. Sipas asaj që u prezentua në këtë film dokumentar, shqiptarët në këtë vend skandinav janë mirë të integruar në shoqëri dhe sukseset e tyre në secilën fushë të punës e jetës po shtohen.

Institucionet e dy shteteve shqiptare duhet të bëjnë më shumë për të shtuar interesimin e mësimit të gjuhës amtare

Për ditën e tretë  ishte paraparë shtjellimi i një teme mjaft të rëndësishme për komunitetin e këtushëm shqiptar në Suedi që ka të bëj me “ Ruajtjen e gjuhës shqipe, identitetit kulturor e etnik mes komunitetit shqiptar në Suedi”. Me këtë rast paneli i përbërë nga amabsadori i Shqipërisë në Mbretërinë suedeze z. Virgjil Kule, Prof. Dr. Muhamet Shatri, fil. Dr. Nuhi Bajçinca, gazetari e publicisti Xhavit Çitaku dhe Prof. Sinan Kastrati, arsimtar, publicist e i burgusr politik, zhvilluan një debat të pasur shkencor e kulturor, duke u munduar të gjejnë rrugë më të përshtatshme, më të lehtë e të realizueshme në praktik për të mirën e fëmijëve tanë shqiptar në përfshirjen e tyre në mësimin e gjuhës së ëmbël shqipe. Konstatim i përgjithshëm ishte se pa një bashkëpunim të ndërsjellë ndërmjet institucioneve arsimore dhe kulturore të Kosovës dhe Shqipërisë me institucionet përkatëse këtu në Suedi, nuk do të mund të këtë arritje të rezultateve të dëshiruara dhe të pritura nga komuniteti shqiptar. Të dhënat statistikore tregojnë, u tha nga panelistet, se rreth 60 për qind e fëmijëve shqiptar janë të përfshirë në mësimin e gjuhës amtare, që do të thotë së krahasuar me vendet e tjera, situata në këtë fushë është më e mira, mirëpo, stafi i mësuesve anëkënd Suedisë pretendojnë se rezultatet do të ishin akoma më të mëdha sikur institucionet e të dy shteteve shqiptare të interesoheshin më shumë në këtë drejtim. Ambasadori Virgjil Kule tha se janë botuar tekste të reja që do t’iu shërbëjnë nxënësve përshtatshëm për shkak të një metodologjie shumë efikase që do të transmetohet tek ata nga mësuesit dhe nga vetë libri i hartuar nga profesionist të arsimit. Mirëpo, rreth këtyre teksteve vërejtje pati edhe mësuesi Murat Koca, i cili tha se vetëm përfaqësuesit e Suedisë nuk ishin ftuar për të marrë pjesë në hartimin e këtyre librave dedikuar fëmijëve mërgimtat dhe se ishte një gabim shumë i madh duke pasur parasysh specifikën e lgjit të shkollave që ka Suedia karshi shteteve tjera europiane. Për të shtuar përqindjen e përfshirjes së fëmijëve në shkollën shqipe, u tha më tej, padyshim se rol të madh dhe kyq kanë prindërit, por rol të madh e të pazëvendësueshëm luajnë edhe shoqatat shqiptare, të cilat duhet të organizojnë më shpesh tubime kulturore e artistike për të josh edhe më shumë gjeneratën e re në kultivimin e gjuhës, kulturës, zakoneve e historisë shqiptare.

Çfarë do të bëhet pas pensionimit të gjeneratës aktuale të mësuesve?!

Murat Kocin e shqetëson edhe problem tjetër shumë i rëndësishëm dhe që nuk duhet të injorohet nga nstitucionet shkollore të të dy shteteve shqiptare. Në fakt, ai shtroi dilemen se cfarë  do të ndodh pas pensionimit të një numri të konsiderueshëm të mësuesve gjatë tre- katër vjetëve të ardhshëm. Vërtetë, vazhdoi ai, do të krijohet një boshllek i madh ngaqë rreth këtij problemi që do të kriijohet siç dukët organet përkatëse as që kanë menduar të ndërmarrin ndonjë hap për të përgatitur kuadro të reja. Suedia nuk po e bën këtë gjë, ndaj barra i bie institucioneve tona për të t’u angazhuar në zgjidhjen e këtij problemi para se të bëhet vonë.

Nga diskutimet tjera për të cilat u angazhuan panelistët doli në pah një e drejt që u takon komunitetit shqiptar për të hapur shkolla shqipe për të gjitha lëndet, përveç anglishtes,në këtë shtet, ngaqë këtë e lejon ligji për shkolla i Suedisë. Sado që është një mundësi e mirë për të bërë hapa konkret në këtë drejtim, shpresat për t’u realizuar kjo “ ëndërr “ është e vogël, aq më shumë kur vetë ambasadori Kule dha përgjigje negative duke u bazuar në faktin se për këtë ide nuk ka plane as iniciativa nga organet shtetërore. 

Pjesëmarrësit e këtij eventi reaguan ashpër për mos pranin e përfaqësuesve të ambasadës së Republikës së Kosovës, edhe pse kishin konfirmuar pjesëmarrjen. Nuk është e thënë që domosdoshmerisht të ishte i pranishëm vetëm ambasadori, por edhe zyrtar të tjerë që punojnë në këtë amabasadë do të ishin të mirëseardhur për të kontribuar, sidomos, në fushën e arsimit, për të cilën gjë janë të obliguar edhe me ligj. Shumë kërkesa të arsyeshme dhe të domosdoshme që do të duhej të barteshin nga ambasada e jonë në Stokholm deri tek organet përkatëse në Kosovë, do të mbetën vetëm në letër, në fletoren e procesmbajtjes të Lidhjes Kulturore të Shoqatave “ Iliria” në Malme. Megjithatë duke par enuziazmin dhe punën e vyer që po zhvillon, besohet e shpresohet se të gjitha kërkesat do të dërgohen në adresën e duhur. 

Program i pasur kulturor- argëtues e artistik

Beqir Shaqiri dhe Afërdita Xani  me këngët e tyre të bukura kënaqen të pranishmit gjatë gjithë kohës sa u mbajtën “ Ditët e Kulturës shqiptare”, ndërkaq  punimet e tyre të shkëlqyera artistike i ekspouan Ilir Murseli dhe Florije Bajraktari.

Për kontribut të veçantë jetësor, në ruajtjen dhe kultivimin e gjuhës shqipe, ndihmës humanitare e luftës çlirimtare LSHSH “ ILIRIA” ndau mirënjohje për Ismajl Rugovën, Arta Krasniqin, Avdi Sherifin, Rabe Kilajn dhe Xhevat Isufin.

Adnan Berbatovci Imam i Xhamisë Shqiptare në Toronto – Kanada në një rrëfim ekskluziv dhënë Editorit të Gazetës Dielli Sokol Paja, përshkruan me detaje historikun e xhamisë shqiptare në Toronto, xhaminë si qendër islame dhe vatër fetare, atdhetare, sociale dhe edukative, aktivitetet, ndihmat për atdheun dhe ligjionin në kushtet e pandemisë globale.

HISTORIKU I QËNDRËS ISLAME NË KANADA

Qendra Islame Shqiptare në Toronto, mund të themi se kjo është qendra e pare e këtij lloji në Kanada. Kjo falë atdhetarëve tanë të dëvotshëm të cilët erdhen herët qysh në vitet 1920 e tutje, vlen të theksohet Imami i nderuar nga Korça z. Rexhep Asimi, Meri Kerimi, si dhe biznesmeni Shqiptar gjithashtu nga Korca z. Seid Ali Kerimi, ku me iniciativën e tyre u themelua së pari Shoqëria islame e Torontos. Në këtë shoqëri apo xhemat kishte njerëz edhe të kombeve tjera si boshnjak, Turq, arab, Pakistanez etj normalisht që shumica e xhematit ishte Shqiptar. Kjo Shoqëri u formua diku rreth vitit 1950-ve, më pas secili komunitet e bëri qëndrën e vet, e Shqiptarët po ashtu e bënë këtë qendër në të cilën jemi ne sot. Pra blene këtë objekt, dhe vazhduan me aktivitetin fetar e kombëtar si gjithëherë.

QËNDRA ISLAME SI VATËR DHE OAZ FETAR, ATDHETAR, SOCIAL DHE EDUKATIV

Vlen të theksohet se kjo qendër ka eduakuar breza të tërë të Shqiptarëve këtu në Toronto por ka shërbyer edhe për të gjithë Shqiptarët në zonat përreth Torontos, si me kryerje të obligimeve fetare, si namaze ditore, të xhumave, për Bajrame etj. Krahas kësaj kjo vatër ka qenë edhe bosht themelor i aktiviteteve kombëtare të të gjitha aspekteve, si për festën e flamurit, Lidhjes se Prizrenit, mësimin Shqip, programe të ndryshme të larmishme kombëtare e shumë e shumë gjëra të tjera në të mirë të kombit Shqiptar. Vlen të përmendim punën e palodhshme të udhëheqësve të Xhamisë, atyre që e formuan po edhe të z. Bedri Bylykbashit dhe Sedem Hysenit, Halit Hoxha, Minire Omeri, Nuri Shefkiu, Behadin Qafleshi etj që ka qenë Kryetar në 2015-2017, astaj Ismet Mirena kontribues dhe Sekretar 2015- 2021, Zemri Sallai kryetar 2017- 2021, të cilët ishit në krye të detyrës me dekada duke bërë punë të palodhshme si në aspektin fater ashtu edhe në atë kombetarë. Vlen gjithashtu të theksojmë se gjithmonë ka patur takime pos tjerash me rastin e dy Bajrameve, ku janë organizuar mbrëmje të Bajrameve apo darka për komunitetin Shqiptar, ku me këtë rast kanë shuajtur sado pak mallin e atdheut duke u bërë së bashku familjarisht.

QËNDRA ISLAME DHE AKTIVITET E ZHVILLUARA DHE NË VAZHDIM

Aktivitetet e qendrës sonë janë të larmishme, si aktiviteti brenda xhamisë dhe jashtë saj. Brenda Xhamisë kryejme obligimet fetare dhe takimet javore me xhematlinje pas namazit te xhumase, gjithashtu kemi edhe mesim besimin fetare e kombetar te dileve, por qe nga pandemi e ketej kemi marr vendim qe te mos rrezikojme shendetin e femijeve duke i bere se bashku, kjo si preventive mbrojtese qe shpresojme se shume ne te ardhmen e afert do te fillojme serish. Aktiviteti yne arsimor përqëndrohet në leximin Shqip, mesimi kryesisht behet ne gjuhen Shqipe ne menyre qe femijet tane te degjojne Shqip dhe te familjarizohen me te gjate mësimit. Pastaj vazhdojme me mesimet baze te fese islame, Histori te Pejgambereve, dhe ngjarje me karakter edukativ e shoqëror. Të them të drejtën kemi patur deri në 35 nxënës gjatë mesim- besimit ku interesimi ka qënë mjaft i madh, dhe kemi arritur progres goxha të madh në këtë aspekt. Dhashtë Zoti e të vazhdojmë kështu edhe ditëve në vijim.

QËNDRA ISLAME DHE NDIHMAT PËR ATDHEUN

Sa i përket ndihmave për vëllezerit tanë në Atdhe, mund të themi se ato nuk kanë munguar asnjëherë qysh prej fillesave të kësaj qëndre. Ndihma nga më të ndryshmet duke patur parasysh gjendjen e vëllezërve tanë në vatan. Ndihmat janë organizuar në mënyrë transparente duke dhënë llogari për çdo aktivitet që është nderrmarrë. Kjo perfshin ndihma humanitare, kurbane, vitra, dergimin e pakove me veshmbathje, paisje te mjekesise per njerez me nevoja te veçanta, ndihma Bashkesive Islame e po ashtu edhe atyre joqeveritare e po ashtu edhe atyre qeveritare e keshtu me radhe. Gjithmone duke u nisur nga parimi se kemi obligim ti ndihmojme atij qe ka nevoje, por edhe nga shtytja e dashurise per atdheun qe e kemi per obligim ta ndihmojme gjithmone. Vlen te theksohet se nje shtepi e qendres se mjekesise familjare eshte ndertuar po nga kjo Xhami ne fashatin Nikaj te Drenices, pastaj jane dhuruar donacione edhe per nje qendre tjeter mjekesore ne Tetove ku jane pajisur me aparat qe bene kontrollimin e syve. Me nje fjale aq sa kane patur mundesi te ndihmojne vellezerit tane ketu, gatishmeria ka qene gjithmone ne nivel. Vlen të permendet se ndihma kane marru edhe veteranet e njerez qe kane sherbyer ne te mire te atdheut. Kontributi ynë vazhdon sot e kesaj dite ku ne si Xhami çdo here dergojme Kurbane ne te gjitha trevat Shqiptare si ne Shqipëri, Kosovë e Maqedoni në mënyrë që sado pak të ndihet dora jonë atje.

RELIGJIONI NË KUSHTE PANDEMIE

Sa i përket praktikimit të fesë në ksuhte Pandemie mund të themi se është paksa i vështirë duke patur ne konsiderate se masat jane te kufizuara, aktiviteti gjithashtu, por se megjithate deri me tani kemi kaluar mirë pa ndonje problem në aspektin shendetesor. Nga ana tjetër, Religjioni apo feja i jep shpresë njeriut gjithmonë se pas vështirësisë vjen lehtësimi, prandaj ne duhet ta kemi parasysh se nuk jemi të vetëm në këtë situatë, është çështje globale, dhe me ndihmen e Zotit pastaj me ndihmën e mjeksisë dhe me kujdesin tonë do të arrijmë ta tejkalojme edhe këtë sfide të radhës. Duhet ta dime se kjo jete eshte plot sfida, sa kalon njera vje tjetra, kështu që njeriu kalitet permes sfidave dhe vetedijesohet qe tua dijë vlerën gjërave, qoftë shoqërisë, familjes, ushqimit, ujit, kohës e kështu me radhe. Ta dimë që gjëja më me vlerë te njeriu padyshim është shëndeti, kur e ke këtë i ke të gjitha, pastaj kuptohet vijnë në radhe prioritet tjera pa të cilat nuk mund të jetojmë. Me një fjalë sa të jemi gjallë do hasim në sfida e vështirësi por se i fortë është ai që i tejkalon me durim dhe maturi e kujdes. Ne si komb kemi patur sfida shumë më të mëdha se kjo dhe kemi arritur t’ia dalim, edhe pse me sarifica madhore por megjithatë kemi dalë në breg. Zoti na ndihmoftë në punë të mira e të mbara, e ruajt popullin tonë dhe na bëftë të punojmë për të mirën e kombit e të gjithë njerëzisë.

Fjala e plotë në New York, në 20 vjetorin e themelimit 

të shoqatës së shkrimtarëve shqiptaro-amerikanë. 

Nga Visar ZHITI

Të dashur bashkatdhetarë,

jo vetëm në dhé, por dhe në atdheun tjetër, në letërsi.

Bashkëgjuhas, bashkëkrijues!

Më vjen mirë që jam në festën tuaj të 20 vjetorit të themelimit të shoqatës së shkrimtarëve shqiptaro-amerikanë, që u takuam së bashku dhe që po dëgjojmë njëri-tjetrin. Si njëri nga ju përgëzoj dhe unë themeluesit, me Presidentin e parë, poetin dhe profesorin universitar, Gjekë Marinaj. 

Dhe presidentin e nderit, Adnan Mehmeti dhe kryetarin e tanishëm Mhill Velaj. 

Përshëndes kryetarin e “Vatrës”, Elmi Berisha, kryetarin e Akademisë shqiptaro-amerikane të shkencave, Skënder Kodra, këshilltarin e Qytetit të New Yorkut, politikanin shqiptaro-amerikan, Mark Gjonaj, Konsullin e Përgjithshëm të Kosovës, Frymëzim Isufaj. 

A ka nga ambasada e Shqipërisë?

Përshëndes gjithë te pranishmit, që kanë ardhur nga shtete të ndryshme këtu, por dhe nga Kanadaja e nga Meksika.

Na bashkon krijimi, është i shenjtë, poezia e jetës. Ju mërguat nga dheu amë apo familjet tuaja për një jetë më të mirë, për endrrën e lirisë, me mundësi më të shumta për të shkruar dhe botuar dhe keni krijuar një familje tjetër letrare…

Letërsia shqipe sot është është më e begatë dhe më e pasur se kurrë, Unë besoj se letërsia jonë e pas viteve ’90 nga shekulli i kaluar e deri më tani, është më e mirë se ajo e mëparshmja, kur sundonte realizmi socialist dhe mbyllja e nuk pranonte tjetër letërsi, kur Shqipëria jonë bënte pjesë në perandorinë komuniste. Sepse letërsisë dhe arteve u duhet patjetër liria, ato janë vetë liri e bukur, u duhet hapja dhe llojshmëria dhe janë vetë hapësirë dhe larmi, u duhet dashuria dhe përkushtimi dhe janë vetë dashuri dhe përkushtim sublime, u duhet dhe familjariteti që ju po shpalosni tani si mundni…

Letërsia nuk është më e ndarë, me gjithë vështirësitë reale për të qenë e tillë, 

Letërsitë tona nuk kanë kufij veçues e pengesa e tela me gjëmba në mes. por janë një e tërë, oneness, ose kështu duhet të jenë, bashkë, si prodhimet letrare në dy republikat shqiptare, në atë të Shqipërisë dhe të Kosovës e në Maqedoninë e Veriut, e Jugut për ne, shqiptarët, po kështu dhe në Mal të Zi e githkund ku ka shqiptarë në Ballkan dhe në diasporë, në Europë e në Amerikë e në Australi.

Letërsisë shqipe u përplotësua me atë që ishte e ndaluar dhe mungonte padrejtëisht, letërsia e të ikurve, e atyre që themeluan dhe bënë traditë, por regjimi nuk i donte. Ka ndodhur dhe mrekullia, ka ardhur dhe një letërsi tjetër, ajo e burgjeve dhe internimet, siç e kemi quajtur për arsye studimi, se ka vetëm letërsi dhe jo tjetër, që bota ndonjëherë e përkufizon si “letërsi sirtari”, por shpesh shkrimtarët shqiptarë as sirtarë nuk kanë patur, as studio, por qelitë e dënimeve, as penë, por pranga, as bojë, por gjak. Kjo letërsi mbarti të vërtetën dhe moralin, që realizmi socialist nuk i lejonte. 

“Një art i vërtetë është dokument, është dëshmi, – thotë Franc Kafka. Kështu është letërsia jonë e burgjeve, dokument dhe dëshmi, shpalosur artistikisht. Dhe nuk erdhi të zëvendësojë letërsinë shqipe, siç u trembën, por të sjelle vetveten.

Dhe po bëhet gjithnjë e më e pranishme letërsia e diasporës, zbulime prej saj e prodhimet e reja, ku është ruajtur gjuha dhe identiteti, shpirti kombëtar, duke qenë dhe mbetur një urë e gjallë mes atdheut dhe botës. Pra duke shtuar botë… 

DIASPORA E LETRAVE.

NË EUROPË:

Rilindasit tanë të mëdhenj ishin mërgimtarë. Naimi ynë në Orient dhe De Rada ynë në Oksident. Dhe kështu mjaft të tjerë. Na ndoqi ky fat. 

Shqiptarët e letrave i gjen kudo nëpër kontinetin e tyre, në Europë. Le të kujtojmë Italinë, ku lulëzuan arbëreshët, po kështu vazhdoi dhe diaspora më e vonë, e ikur nga vendosja e diktaturës. U shqua emigrant politik, shkrimtari themeltar, Ernest Koliqi. 

Sot në Itali jetojnë dhe shkruajnë shumë shqiptarë, me sukses madje, lejomëni të përmend nga ata që di e njoh, bashkëqytetarët e mi, Jozef Radi, poet e përkthyes, që doli nga internimet, Shpend Sollaku Noé, që lëvron poezinë dhe prozën, Gëzim Hajdari, poet bilinguist, Miltiadh Davidhi, etj. Romancierja Anilda Ibrahimi, kineasti Roland Sejko, sociologu Rando Devole, etj. 

Në Gjermani do të ishte themeluesi tjetër, poeti dhe shkrimtari Martin Camaj, e do shkonin gjenerata të reja, sidomos nga Kosova. Edhe në Greqi janë shumë dhe me arritje, romncieri Thans Medi, Miho Gjini, bashkëvuajtës im, poetët Petro Çerkezi, Luan Xhuli, Hiqmet Meçaj, Iljaz Bobaj etj. 

Në Francë di miqtë e mi, Dashnor Kokonozi, Luan Rama, ndërsa me babanë e shkrimtares Ornela Vorpsi kam qenë në burg. 

Në  Belgjikë është dhe ai që doli gjallë nga ferri, Lek Pervizi dhe breza të rinj. Kujtoj Shqiponja Duro. Më tej, në Spanjë, është romancieri dhe përkthyesi, mik dhe bashkëvuajtës, shkrimtari Bashkim Shehu. Në Zvicër Elvira Dones, Skender Bucpapaj me Eliden e tij me plot libra dhe me Voal-in kulturor dhe informativ per te gjithe. kështu në Austri, në Suedi, në Vendet Nordike. 

Në Mbretërinë e Bashkuar, që nga i ikuri, historiani dhe përkthyesi themeltar, Tajar Zavalani, dhe sot studiuesi i shenjtes Nënë Tereza, Gëzim Alpion, Fatmir Terziu me “fjalen e lire” te tij, po dhe autorja e librit që bëri bujë këto ditë, “Të lirë”, Lea Ypi, etj, dhe më tutje andej deri në Australi dhe këtej oqeanit, në Argjentinë, në Kanada, miku im, shkrimtari Faruk Myrtaj, poeti nga Kosova, që njoha këtu, Shani Pnishi, sigurisht e të tjerë, në Meksikë është poeti i njohur Xhevdet Bajraj. 

Thashë pak, sa për t;e treguar që kemi, ndërkaq në Rumani studiuesi dhe kritiku letrar Luan Topçiu sapo ka botuar një Histori të gjerë të Letërsisë Shqipe, që nga gjeneza e në ditët tona, ku zë vend të ndjeshëm letërsia e diasporës, ç’është histori e saj dhe ç’është letërsi aktuale..

NË SHBA:

Hijerëndë dhe me rëndësi është diaspora shqiptarëve në SHBA, letërsia e saj, që nisi me korifejtë, Faik Bej Konica (Domenik) dhe Imzot Fan Noli, të cilët krijuan dhe një “Vatër” shekullore shqiptare me “Diellin” shqiptar shekullor.         

Këtu do të vinin pinolli i Frashërllinjve, shkrimtari Mit’hat Frashëri, emblema e intelektualit patriot, po edhe Stavro Skëndi, bashkëpunëtor i tij, gjuhëtar dhe historian, të cilët përndiqeshin nga regjimi komunist në atdhe dhe vdiqën të dy në Nju Jork.

Erdhi dhe filozofi dhe shkrimtari Isuf Luzaj, i përndjekur që nga lufta, dhe historian Ago Agaj, i dënuar me vdekje në atdhe, plot të tjerë dhe së fundmi është botuar  memuaristika e Kol Bibë Mirakaj.

Për në SHBA do të arratisej, pasi të dilte nga burgu,  poeti, kritiku letrar, filozofi Arshi Pipa, duke marrë me vete dhe “Librin e Burgut”, ato sonete infernale që i botoi në 1959 në Romë, me rëndësi të jashtzakonshme. Pas tij do vinte, edhe ai i arratisur me të dalë nga burgu, shkrimtari e publicist Sami Repishti. Do të arratisej dhe shkrimtari, me baba të pushkatuar, Bilal Xhaferri, poeti i ofshamës çame. 

Për këtu u arratis, më pëlqen të them, me kalin e tij metaforik, me flatra, me Pegasin, poeti Gjekë Marinaj.

Këtu, do të thosha, se lëvrohet një letërsi dhe nga aradhët e reja e brezit të pas ‘90. 

Rëndësi të parë, sipas meje, këtu ka dhe ruajtja e gjuhës amë, jo vetëm pse është jona, por gjuhën shqipe shkencëtarët e gjuhësisë e vendosin në 10 – 11 gjuhët më të rëndësihme në botë, antike, rrënjëse, pra është pasuri, jo vetëm jona, por ne jemi të parët që e kemi për detyrë ta ruajmë e ta gjallërojmë.

Gjuha është atdhe.

Bëhet letërsi këtu, shtoj me ngazëllim, dhe s’ka rëndësi në janë a jo antarë të shoqatës së shkrimtarëve shqiptaro-amerikanë. Patjetër s’mund të rri pa përmendur bashkëvuajtësit e mi, miqtë e burgut, këtu nisën romanet e tyre Dine Dine, Hasan Bajo, shkruajnë tregime Memisha Gjonzeneli, kujtimet infernale Kaso Hoxha, sintezat e mendimit Lekë Mirakaj. Do të vazhdonte poezitë e burgut Pëllumb Lamaj, edhe Ilir Spata, edhe i përndjkeuri, i biri i Isuf Luzajt, Dalani.    

Ndërkaq edhe krahu tjetër, komandantë të burgjeve apo oficerë të Sigurismit të shtetit do të shkruanin kujtimet e tyre. etj.

Këtu erdhën shkrimtarë të njohur si Naum Prifti e Betim Muço e do të vazhdonin të shkruanin suksesshëm shkrimtarë si Roland Gjoza, Ardian Vehbiu, eseist e gjuhëtar modern ndërkohë, historiani dhe monografisti i rëndësishëm Ilir Ikonomi, studiuesi i arkivave dhe historian Agron Alibali, etj.

Romane do të shkruanin Albana Lifshing, Mirela Kanini, etj, poezi Ilirjana  Sulkuqi, Rajmonda Moisiu, Bajame Hoxha – Çeliku, Yllka Filipi, tregime  në dy kohë e në dy vendet tona Muç Xhepa, kritikë letrare e studime do të ndiqja nga Mërgim Korça, Minella Aleksi, Gëzim Basha, Ernest Nasto, etj, e gazetarí nga Alfons Grishaj, Klajd Kapinova, Valentin Lumaj, Qemal Agaj, Mertita McCorm, etj, etj. 

Nërkaq ka autorë që krahas shqipes, shkruajnë dhe në gjuhën e madhe angleze, duke rrokur një lexues të madh. Dua të kujtoj shkrimatren dhe përkthyesen e talentuar Ani Gjika, e vlerësuar dhe me çmime, bijë e studiuesit Thanas Gjika dhe e poetes Julia Gjika, etj, etj.   

I sigurtë që ka dhe të tjerë, ndjesë që kam përmenduar aq emra.

Pas shoqatave, instituteve, akademive kulturore shqiptare këtu, arritje do të jetë Katedra e parë e Albanalogjisë në Universitetin DePaul në Çicago, ngritjen e së cilës e la në testament Hidai Bregu, një shëmbull i patriotit, i atdhetarit të kulturës, të gjuhës amë dhe letrave shqipe, drejtimin e së cilës do ta merrte shkrimtari Gazmend Kapllani.

Në Universitetin e Michigan-it poeti dhe studiuesi i ri, përkthyesi Lisandri Kola do të arrijë të japë leksione të letërsisë shqipe të ekzilit, një aspekt me interes, i gjerë dhe përfaqësues.     

Institucione mbeten dhe gazeta “Dielli”, që me Sokol Paja tani, në vazhdim të gazetarit Dalip Greca, po edhe gazeta “Illyria” e Vehbi Bajramit, me gazetar Ruben Avxhiu, po i lënë më hapësirë letërsisë dhe kritikës letrare, ndërkaq që mbajnë të ndezur gjuhën e shkruar. Ndërsa “Zëri i Amerikës”, shqip, me gazetarët e saj profesionistë, këtu kemi njërin nga drejtuesit e dikurshëm, Fran Shkreli, dhe tani me drejtorin e euro-azisë, Elez Biberaj, evulojnë po aq sa mendimin politike, edhe informacionin rrethanor, në gjuhën e folur amë. Po kështu dhe televione lokale e gazeta shoqatash të përkohshme, etj, librat shkollorë, mësuesit e shkollat në gjuhën shqipe, qendrat kulturore, vendet e kulteve, kishat me meshat shqip, xhamitë e teqeja e Detroitit, ku mblidhen shqiptarë, janë një ndihmesë e pazëvendësueshme për bashkësi, gjuhë dhe identitet.

Të zhvillohet teatri, sidomos me të rinjtë. Filmi shqiptar do të ndihmonte shumë. Përurimi i tij, ja dhe në këtë skenë, këtu kemi dhe regjisorin Bujar Alimani, me shumë çmime në Europë, të bashkohemi për të parë dhe diskutuar një film të tij.

Lipset të bëhet dhe ajo që përmbushi studiuesi Luan Topçiu në Rumani ose të botohet e përkthyer ajo histori e letërsisë, edhe shqip edhe anglisht. Fillon nga njohja që të shkohet dhe në një reviste serioze e me nivel artistik. Kushtet janë. Të shfrytëzohen mundësitë.

Është i nevojshëm autoriteti i shkrimtarit. Konician dhe nolian. Që të kemi zhvillime të mëtejshme të letrave tona, por dhe përtej lokales, krah për krah me letërsinë e madhe amerikane, i historisë së këtyre zhvillimeve të përbashkëta në kohë. 

Edhe pse shkrimtari nuk mendohet më si misionar dhe vepra e tij është një punë tejet vetanake, libri i tij, letër apo elektronik, është pasuri e të gjithëve me ndikim të jashtzakonshëm për të qenë njeri i kulturuar, me identitet. Librat na sigurojnë kujtesën e kohëve, vizionet e ardhmërisë, na japin liri të brendshme, hapësira të reja, emocionet e bukura, ato që s’mund t’i kemi dot: jetët e tjera.

Krijimi është fëmijë ose libër. 

Nuk e di sa mund të bëjë një shoqatë shkrimtarësh për këto, edhe pse shoqërizimit, qoftë dhe si shkrimtar, nuk i smangesh dot. Përkundrazi. Ne jemi bashkime vetmish. Por duhen mbështetur vepra dhe autorë duke i kuptuar  egot dhe lavditë, mospërmbushjet dhe zhurmën, por duhet ndihmuar vazhdimi, prej të cilit do të dalë dhe arritja. 

Preka paksa çështje. Se shkrimtari është dhe misionar. Sidomos shqiptaro-amerikan.

Akri  Çipa/

Mohimi i masakrës së Reçakut nga ministri i Brendshëm serb, Aleksandër Vulin, shënon provokimin e radhës së Beogradit ndaj Kosovës dhe përshkallëzimin e revizionizmit zyrtar të përqafuar nga regjimi i presidentit Vuçiç. Mësymja e figurave më ekstremiste në qeverinë serbe për t’i sfiduar të vërtetat historike është shëmbëlltyrë se si jo vetëm që rajoni nuk po shkon drejt pajtimit, por përkundrazi, po bën hapa pas.

Masakra e Reçakut, në të cilën 45 shqiptarë u vranë barbarisht nga trupat serbe, është një nga krimet e dokumentuara gjerësisht. Brutaliteti i forcave serbe dhe dhuna ndaj popullsisë civile shqiptare ishin të njohura edhe më herët, por masakra e ndodhur më 15 janar 1999 shërbeu si një kambanë zgjimi për vendet perëndimore dhe e bëri të qartë domosdoshmërinë e angazhimit të drejtpërdrejtë për ta ndaluar gjenocidin që Millosheviqi synonte ndaj shqiptarëve.

Vulin e quajti atë një “gënjeshtër e madhe, një falsifikim i tmerrshëm”. Kjo nuk është hera e parë që ai i ka kontestuar krimet në Reçak, duke treguar se Beogradi kërkon ta zhbëjë të vërtetën e Reçakut. Kjo ndodh pikërisht për rëndësinë e saj në sensibilizimin e komunitetit ndërkombëtar dhe vënien në lëvizje të asaj që u shndërrua më pas në ndërhyrjen më të suksesshme humanitare në historinë moderne.

Mobilizimi për hedhjen e dyshimeve për këtë dhe krime të tjera në Kosovë është bërë apendiks i një mendësie agresive për ripozicionimin e Serbisë në rajon.

Ajo çfarë është edhe më shqetësuese është se ministri Vulin i bëri komentet e tij teksa vizitonte setin e një dokumentari, të sponsorizuar nga qeveria serbe, për të përgënjeshtruar këtë dhe të tjera krime të Serbisë në Kosovë. Në fakt, është raportuar më herët se ministria e drejtuar nga Vulin ka ndërmarrë një projekt të përbashkët me Radio Televizionin e Serbisë për të realizuar një film të quajtur “Dosja e Kosovës”.

Doktrina revizioniste është ngritur tashmë në politikë zyrtare dhe e mbështetur financiarisht nga Beogradi, duke krijuar reminishenca të drejtpërdrejta me makinerinë e propagandës që drejtonte dikur presidenti Vuçiç kur shërbente nën hijen e Sllobodan Millosheviçit. Ama, ndryshe nga ajo kohë, propaganda e tanishme nuk i drejtohet vetëm publikut të brendshëm, por synon ta minojë edhe diskursin faktologjik ndërkombëtar.

Në këto kushte, deklaratat e ndryshme për mohimin e krimeve, rehabilitimin e kriminelëve të luftës dhe përpjekjeve për ta delegjitimuar ndërhyrjen e NATO-s për të ndaluar spastrimin etnik duhen parë si pjesë integrale e shprehisë së politikës së jashtme të Serbisë. Si të tilla, duhet të ngjallin shqetësim të madh jo vetëm në Kosovë, por edhe në të gjitha vendet e tjera të rajonit. Kjo për faktin se këto shprehi agresive kanë ardhur në rritje proporcionale me procesin e armatimit të Serbisë dhe shpeshtimin e shfaqjeve ushtarake.

Ka dhe një kontekst pak më të gjerë ky inkrementalizëm. Vetë Vulini është vënë në krye të promovimit të “botës serbe”, një platformë që risjell ide të nacionalizmit ekstrem serb.

Përpjekja e Aleksandër Vulinit për t’i mbuluar krimet në Kosovë vjen në një moment kur një iniciativë e ngjashme po ndiqet edhe në Bosnjë-Hercegovinë. Milorad Dodik, anëtari serb i presidencës trepalëshe të vendit, ka nisur prej kohësh një fushatë mohimi për krimet serbe në Bosnjë-Hercegovinë, duke mohuar madje dhe gjenocidin në Srebrenicë. Një debat i tillë u bë çështje e ditës edhe në Mal të Zi para disa muajsh, kur Vladimir Leposaviç ministri i atëhershëm i Drejtësisë, të Drejtave të Njeriut dhe Pakicave, hodhi dyshime për tragjedinë e Srebrenicës.

Duket se e ashtuquajtura “bota serbe”, e përqafuar nga Aleksandër Vulin, ka si gurthemel mohimin e krimeve serbe, në Kosovë, por jo vetëm. Prandaj, sot është më e nevojshme se kurrë që të refuzohet përpjekja e Serbisë për të deformuar, hedhur dyshime, ose transformuar të vërtetat historike.

Vetë Kosova në radhë të parë duhet të jetë tejet reaktive përpara qëndrimeve të tilla dhe t’ua bëjë të qartë partnerëve ndërkombëtarë malinjitetin e synimeve të përfaqësuesve serbë.

Përpara këtij fakti, është e papranueshme heshtja e Tiranës zyrtare në dënimin e deklaratave të ministrit serb. Ndërkohë që Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Evropian e dënuan mohimin e masakrës së Reçakut duke dënuar vrasjet aty dhe duke theksuar se krimi ishte “i dëshmuar”, heshtja dhe ndrojtja e përfaqësuesve të Shqipërisë bie edhe më shumë në sy. 

Procesi i nisur për përmirësimin dhe thellimin e marrëdhënieve ndërmjet Shqipërisë dhe Serbisë, nëpërmjet petkut të iniciativave të ndryshme dhe të platformave si “Ballkani i hapur”, duhet ta thjeshtonin dhe bënin më të pranueshme protestën e palës shqiptare. Dështimi i institucioneve për ta ngritur zërin për një kauzë të tillë themeltare mbart një kumt të zymtë për të shumëpërfolurin bashkëpunim rajonal.

Publikuar fillimisht në Sbunker.

Në emër të Federatës Panshqiptare të Amerikës VATRA, të të gjithë vatranëve dhe Shqiptaro-Amerikanëve ju dërgoj përgëzimet më të veçanta në këtë ditë të shënuar të përjetësimit në shtatore të Vatranit, Atdhetarit dhe Klerikut të shquar Mons. Zef Oroshi. Jeta dhe vepra e këtij patrioti të flaktë, rrugëtimi i tij, misioni dhe simbolika që na paraqet sot ky njeri i madh, janë një frymëzim i lartë patriotik sesi sakrifikohet dhe duhet Atdheu dhe i madhi Zot në ditë të vështira. Kishës Katolike rrallë do i vijnë klerikë kaq të lartë si Mons. Oroshi. Ai ishte antikomunist, prift frymëzues, teolog biblist, intelektual e atdhetar i shquar, njeri me zemër të madhe, meshtar i përkushtuar, patriot që punoi e jetoi për Kombin e Zotin tërë jetën e tij të Shenjtë. Veprimtaria fetare, klerikale, dhe atdhetare në New York janë shembuj frymëzimi e angazhimi në shërbim të njerëzve, Zotit dhe luftës së pa shembullt ndaj së keqes. Lavdi jetës, veprës, përkushtimit dhe nderimit të Mons. Zef Oroshit.

Me respekt dhe vlerësim

Kryetari i Vatrës,

Elmi Berisha