Nga Cody Cassidy – Përshtatur në shqip për botim: Rafael Floqi/

Qerret – dhe rrotat e tyre – nuk mund të ishin ndërtuar me faza. Ose funksionojnë, ose jo. Dhe ky shpikim u dha njerëzve mundësinë të përhapeshin me shpejtësi në pjesë të mëdha të botës.

---

Qindra mijëra vjet përpara shpikjes së rrotës, një hominin me fat të keq shkel mbi një gur të lirë apo mbi një trung të paqëndrueshëm dhe – vetëm një çast para se të rrëzohej – zbuloi se një objekt i rrumbullakët e zvogëlon fërkimin me tokën. Kjo përvojë e pashmangshme shpjegon përhapjen universale të rrotulluesve në antikitet: thjesht trungje të vendosura poshtë objekteve të rënda për t’i lëvizur. Egjiptianët dhe mesopotamianët i përdorën për ndërtimin e piramidave dhe transportimin e pajisjeve të rënda; polinezianët për të lëvizur statujat moai në Ishullin e Pashkëve.

Por rrotulluesit ishin joefikasë – duheshin zëvendësuar vazhdimisht dhe fërkimi i bënte të vështira për t’u shtyrë. Zgjidhja gjeniale ishte boshti. Megjithëse rrotulluesit ishin të lashtë, nuk ka prova që dikush, kudo, kishte shpikur sistemin rrotë-bosht përpara një qeramist të zgjuar rreth 6,000 vjet më parë.

Boshti më i vjetër i zbuluar nuk gjendet në një qerre, por në një rrotë qeramike në Mesopotami. Ky është shembulli i parë i njohjes së faktit që qendra e një disku që rrotullohet është e palëvizshme – dhe se kjo mund të përdoret mekanikisht. Një vëzhgim gjenial, pa ndonjë analogji të qartë në natyrë – ndoshta i frymëzuar nga një rruazë që rrotullohej mbi një fill? Boshti u bë kështu një nga përparimet më të mëdha mekanike në historinë njerëzore.

Megjithatë, ndërmjet rrotës së qeramistit dhe një qerreje funksionale kishte një tjetër kapërcim intelektual: përdorimi i dy rrotave të montuara për të lëvizur një objekt. Dhe qerret e para, mesa duket, ishin lodra. Rrotat më të vjetra të njohura gjenden nën figurina të kafshëve prej balte, rreth 5 cm të gjata.

Në korrik 1880, arkeologu Désiré Charnay zbuloi një lodër me rrota në një varr aztek në jug të qytetit të Meksikos: një figurë kojoti me katër rrota, vendosur si kujtim në varrin e një fëmije. Ai shkruan se lodra ishte një kujtim i një “nëne të dashur … që, shekuj më parë, e varrosi me fëmijën e saj të dashur”.

Çuditërisht, shpikja e rrotës si lodër ndodhi në mënyrë të pavarur si në Botën e Vjetër, ashtu edhe në atë të Re. Disa arkeologë janë skeptikë që një shpikje kaq madhështore të ketë lindur nga dëshira për të luajtur, por inxhinierët nuk janë. Ata e konsiderojnë logjike që një shpikje e tillë të jetë testuar fillimisht si model i vogël – një praktikë e zakonshme inxhinierike edhe sot.

Qerret e mëdha u shfaqën rreth 5,400 vjet më parë dhe shumë shpejt u përhapën nga Iraku jugor deri në Gjermani – një fenomen “viral” në një botë ku kulturat ishin zakonisht të izoluara. Sipas antropologut David Anthony, madhësia dhe fuqia e këtyre makinave prej druri ishte mbresëlënëse: “Mund të kenë qenë makineritë më të mëdha që njerëzit kishin parë ndonjëherë.” Të tërhequra nga qe – kafshët më të mëdha të stepave – qerret bënë bujë.

Rrotat e para nuk ishin të njëjta: njëra kishte bosht të fiksuar si në trenat modernë, tjetra rrotullohej lirshëm si në automjetet moderne. Anthony sugjeron se disa ndërtues i kopjuan pa i parë nga afër.

Pasojat shoqërore dhe ekonomike ishin të menjëhershme: bujqit mund të punonin më shumë me më pak njerëz; komunitetet u përhapën përtej lumenjve në stepat e paeksploruara. Qerret ndryshuan ekonominë, stilin e jetesës, luftërat dhe gjuhët. “Vështirë të mbivlerësohet rëndësia e parë e qerres në transportin tokësor,” shkruan Anthony.

---

Por kush e shpiku këtë mjet? Studiuesit kanë emërtuar shpikësin me emrin Kweklos, apo Kay, një fjalë e rindërtuar nga gjuhëtarët historikë si termi i mundshëm për “rrotë” në Proto-Indo-Europianishten (PIE), që rrjedh nga folja “të rrotullohet”.

Kay mendohet të ketë jetuar rreth 5,400 vjet më parë, ndoshta në rajonin e stepave të larta në jug të Rusisë së sotme. Në një varr të kulturës Yamnaya, është gjetur një njeri i varrosur mbi qerren e tij – ndoshta vetë Kay.

Gjuha e folur nga Yamnaya ishte Proto-Indo-Europianishtja, dhe shumë fjalë për rrotat dhe boshtet janë fjalë autoktone, jo të huazuara. Kjo sugjeron se shpikja ndodhi në një komunitet PIE-folës. Kay ishte fermer, rritës kafshësh, pinte mjaltë të fermentuar, dhe ndoshta mbante rroba prej leshi. Ai adhuroi një perëndi mashkull qiellore, sakrifikonte kuaj e lopë, dhe jetonte në fshatra të vogla pranë lumenjve.

Sipas ADN-së së Yamnaya-ve, Kay kishte sy kafe, flokë të errët (ndoshta të kuq) dhe lëkurë me nuancë ulliri. Ai ishte trupmadh e i muskujve – një burrë fshati që e kishte skalitur trupin me punë të rëndë.

Por as geni, as forca nuk mjaftonin: Kay ishte mjeshtër. Rrota dhe boshti kërkonin precizion. Nëse rrota ishte prerë në formë “sallami” nga një trung, ajo dështonte – fibra e drurit nuk e përballon peshën nga anash. Zgjidhja e Kay-t ishte një rrotë e ndërtuar nga disa dërrasa të prera vertikalisht dhe të bashkuara me kujdes.

Dhe gjithçka duhej të funksiononte menjëherë. Nuk kishte faza eksperimentimi – ose funksiononte, ose jo. Por edhe rrotat e tij nuk do të kishin vlejtur pa qetë. Në mijëvjeçarin IV p.e.s., kultura Maykop në Ukrainë filloi t’i përdorë meshkujt e kastruar të gjedhëve si kafshë pune. Zbutja e tyre ishte e dhunshme, dhe jetët e drejtuesve të qerreve ishin po aq të rënda – shumë prej tyre kanë mbetje kockore me fraktura të shumta.

Kur Kay vendosi qetë përpara qerres së tij druri, 1 metër e gjerë me 2 metra e gjatë, me rrota që rënkonin, ai nuk ndërtoi vetëm një mjet – ai ndryshoi botën. Nga fshatrat e ngjeshur, Yamnayanët nisën të shpërndaheshin në stepat e gjera euroaziatike.

Sot, ndikimi i tyre ndjehet ende. Rreth 45% e popullsisë botërore flet gjuhë që rrjedhin nga PIE – përfshirë anglishten, gjuhët sllave, latine, sanskritishten, dhe gjuhën shqipe.

Dhe ndoshta, ndërsa udhëtonte me qerren e tij, Kay kishte me vete edhe një “pasagjer” të padukshëm: bakterin Yersinia pestis, paraardhësin e murtajës së zezë. ADN e gjetur në dhëmbë 5,000 vjeçarë tregon se Yamnaya mund ta kenë përhapur pa dashje këtë armë biologjike teksa lëviznin drejt Europës.

Qoftë nga sëmundja, qoftë nga ndonjë aksident, Kay vdiq. Por ndryshe nga shumë shpikës të antikitetit, ai mund të jetë kujtuar edhe gjatë jetës së tij. Dhe ndoshta, ai ishte njeriu i parë që u varros mbi shpikjen e vet.

Hisen Berisha/

Ngërçi politik që ka mbërthyer Kosovën pas zgjedhjeve parlamentare, me pamundësinë për konstituimin e Kuvendit dhe formimin e Qeverisë, nuk është thjesht një krizë kalimtare. Ai është manifestim i një sindrome më të thellë: mendësisë moniste të pushtetit, ku vullneti politik i një grupi të vogël, i centralizuar rreth liderëve të caktuar, vihet mbi ligjin, mbi institucionet dhe mbi interesin kombëtar.

Ky bllokim institucional nuk është vetëm pasojë e arrogancës politike, por, sipas burimeve të shumta brenda dhe jashtë vendit, lidhet me frikën nga humbja e imunitetit dhe ndjekja penale e figurave kyçe, përfshirë Kryeministrin në detyrë dhe ministra të rëndësishëm që përballen me akuza të mëhershme për fshehje pasurie apo menaxhim të dyshimtë të fondeve, dhe korrupsion i niveleve të larta si ai në rezervat e shtetit, energjetikë, etj. Për çka po hetohen zyrtarë, ministra dhe vet Kryeministri në detyrë.

Kjo frikë ka prodhuar një strategji të qëllimshme të mbajtjes peng të institucioneve, për të shmangur transparencën, për të bllokuar drejtësinë dhe për të mbajtur të mbyllura kanalet e përgjegjësisë.

Ndërkohë, raportet e vazhdueshme për keqpërdorim të fondeve të dedikuara për projekte të sigurisë dhe mbrojtjes në Kosovë, mungesa e sqarimeve rreth fondeve të Diasporës, si dhe rënia e ndjeshme e lirisë së mediave – e konfirmuar nga raportet ndërkombëtare – vetëm sa e thellojnë krizën.

E gjithë kjo ndodh në një moment kur rendi ndërkombëtar është në tronditje, dhe Kosova ka nevojë më shumë se kurrë për institucione legjitime, për partneritet me SHBA-të dhe për stabilitet të brendshëm. Por, me një qeverisje që nuk ka pasur asnjëherë certifikim sigurie për të hyrë në komunikim të drejtpërdrejtë me Shtëpinë e Bardhë, dhe me një Kuvend të paralizuar nga kalkulimet e frikës dhe kontrollit politik, vendi është në prag të rrëshqitjes në një vakuum institucional dhe një terren të rrezikshëm për sigurinë nacionale.

Në këtë rrethanë, rreziku real nuk është vetëm zgjedhja e vonuar e institucioneve, por degradimi i konceptit të shtetit funksional. Sepse aty ku nuk ka ndarje të pushteteve, nuk ka më demokraci. Dhe aty ku nuk ka demokraci funksionale, nuk ka më garanci për asnjë aleancë strategjike.

Është momenti për reflektim kombëtar dhe veprim institucional, për të ndalur rrëshqitjen drejt një autokracie të brendshme me pasoja gjeopolitike.

Përgatiti Rafael Floqi

Peshkatari Christopher Thuss hasi në rimorkiatorin e fundosur “J.C. Ames”, i cili ndodhej vetëm nëntë metra nën sipërfaqe pranë brigjeve të Manitowoc, nw Wisconsin.

Në një mbrëmje tipike të martwn, Christopher Thuss po peshkonte në liqenin Michigan pranë brigjeve të Manitowoc, Wisconsin, kur diçka e çuditshme u shfaq në ekranin e tij të sonarit. Doli se ishte një anije e mbytur 102-vjeçare.

“Në fillim nuk e dija saktësisht se çfarë po shikoja,” i thotë Thuss Preston Stober të WGBA-TV. “U ktheva [në] atë drejtim dhe e gjithë anija ishte pikërisht aty.”

Më 13 maj, Thuss zbuloi pa dashje J.C. Ames, një rimorkiator 160 metra të gjatë që ishte – qëllimisht i fundosur – në vitin 1923. Ndodhet vetëm nëntë metra nën sipërfaqen e ujit, sipas një njoftimi nga Shoqëria Historike e Wisconsin-it.

Tamara Thomsen, një arkeologe detare me Shoqërinë Historike të Wisconsin, dhe Brendon Baillod, president i Shoqatës së Arkeologjisë Nënujore të Wisconsin, punuan së bashku për të konfirmuar identitetin e anijes.

“Këto lloj zbulimesh janë gjithmonë kaq emocionuese sepse lejojnë që një pjesë e historisë së humbur të rishfaqet”, thotë Thomsen në njoftim. “Ajo qëndroi aty për më shumë se 100 vjet dhe më pas u rikthye në radarin tonë krejtësisht rastësisht.”

Anija u ndërtua në vitin 1881 për tregtinë e drurit dhe fillimisht u quajt J.C. Perrett. 

Meqenëse bregu është kryesisht pa midhje quagga – një molusk pushtues i njohur për t’u ngjitur në objekte të fundosura – historianët mendojnë se është ekspozuar vetëm kohët e fundit, raportoi Todd Richmond i Associated Press. Stuhitë që përshkuan zonën gjatë dimrit mund ta kenë trazuar rërën mjaftueshëm sa për të zbuluar rrënojat.

Për Thuss, zbulimi ishte shumë i veçantë për shkak të trashëgimisë së familjes së tij. Gjyshja e tij e njerkës u quajt “Shipwreck Suzze” sepse zbuloi kaq shumë anije të mbytura, përfshirë tre në tre ditë në vitin 2015. Pasi gjeti J.C. Ames, telefonata e parë e Thuss ishte tek babai i tij, i cili ia përcolli lajmin vetë “Shipwreck Suzze”.

“Është mjaft unike që unë jam personi i parë që e shoh këtë anije që kur është parë për herë të fundit”, i thotë Thuss Caitlin Looby të Milwaukee Journal Sentinel.

Anija u ndërtua në Manitowoc në vitin 1881 nga kompania e ndërtimit të anijeve Rand & Burger. Fillimisht e quajtur J.C. Perrett, anija kushtoi 50,000 dollarë për t’u ndërtuar, që do të ishte më shumë se 1 milion dollarë sot, siç vëren Shoqëria Historike e Wisconsin.

Sipas librit të vitit 1990 Green Bay Workhorses: The Nau Tug Line, anija ishte “një nga rimorkiatorët më të mëdhenj dhe më të fuqishëm në liqene, duke zhvilluar 670 kuaj fuqi me motorin e saj të përbërë përpara dhe prapa”, sipas shoqërisë historike.

Anija fillimisht u përdor për tregtinë e drurit dhe mund të tërhiqte deri në pesë barka në port, sipas bazës së të dhënave të Wisconsin Shipwrecks. Në vitin 1889, barka me avull M.T. Greene u përplas me rimorkiatorin në Kanalin e Anijeve të Gjirit Sturgeon, duke shkaktuar dëme të mëdha. Por rimorkiatori u riparua dhe iu shit Kompanisë së Transportit të Trageteve të Makinave të Lake Michigan në vitin 1895. Firma e përdori anijen për të tërhequr dy barka hekurudhore midis Çikagos dhe Peshtigos, Wisconsin.

Rimorkiatori vuri kaldaja të reja dhe u riemërua J.C. Ames. Në vitin 1908, ajo u ble nga Nau Tug Line, e cila e përdori atë për të transportuar barka plot me dru pulpë nga portet në Liqenin Superior në Green Bay. Anija ndërroi përsëri pronar në vitin 1918 kur iu shit Newaygo Tug Line të Appleton, Wisconsin.

Megjithatë, përfundimisht, anija u prish dhe u skrapua.

“[Anija] u çmontua në Manitowoc me motorin/kaldajën e hequr, u tërhoq jashtë portit, u dogj dhe u braktis në vitin 1923,” i thotë Thomsen Andrea Margolis për Fox News Digital. “Braktisja e anijeve që kishin mbijetuar nga përdorimi i tyre ishte mënyra se si bëhej në atë kohë.”

Djegia e anijeve si J.C. Ames ishte një formë argëtimi për banorët që jetonin përgjatë Liqeneve të Mëdha, shton Thomsen.

Historianët mendojnë se më shumë se një duzinë anijesh u fundosën në të njëjtën zonë si J.C. Ames, megjithëse vetëm një numër i vogël janë zbuluar.

“Ne i gjejmë ato vetëm kur zbulohen nga stuhitë nëse dikush i sheh para se të mbulohen përsëri – duhet të jetë koha e duhur”, thotë Thomsen për Fox News Digital.

Anija ndërroi pronarë disa herë para se të fundosej përfundimisht në vitin 1923.

Sot, J.C. Ames ndodhet brenda kufijve të Rezervatit Detar Kombëtar të Bregut të Anijeve të Mbytura të Wisconsin-it. I themeluar në vitin 2021 dhe i menaxhuar nga Administrata Kombëtare Oqeanike dhe Atmosferike dhe shteti i Wisconsin-it, rezervati detar mbron 36 anije të mbytura të njohura.

Ai mbrohet gjithashtu nga ligjet shtetërore dhe federale, të cilat u ndalojnë zhytësve të heqin, dëmtojnë ose shkatërrojnë objekte dhe struktura nënujore. Arkeologët detarë gjithashtu duan që J.C. Ames të listohet në Regjistrin Shtetëror të Vendeve Historike.

“Për shkak të vendmbytjes ” Pozicioni i saj unik në Liqenin Michigan, ka potencialin të bëhet një destinacion popullor për kajak dhe zhytje me maska”, sipas njoftimit.

Arkeologët thonë se J.C. Ames është i pazakontë për shkak të madhësisë së tij të madhe. Rimorkiatorët e asaj periudhe janë zakonisht 50 deri në 100 metra të gjatë, sipas WGBA-TV.

“Ne nuk kemi versione të tjera të rimorkiatorëve që janë kaq të mëdhenj”,  thotë Caitlin Zant, koordinatore kërkimore për rezervatin detar.

Historianët mezi presin të mësojnë edhe më shumë rreth anijes, shton ajo.

“Ne mund ta kuptojmë se si u ndërtua, pse u ndërtua kaq e madhe sa ishte dhe ta tregojmë atë si histori”, thotë Zant.

Dear St. Mary’s Family and Friends,

The spirit of tradition, faith, and community is alive as we prepare to welcome you to this week’s Albanian Festival of Worcester, hosted at St. Mary’s Assumption Albanian Orthodox Church!

Built on a strong foundation of faith and community, our church has always been a place where generations come together to celebrate our culture, support one another, and grow in unity. The Albanian Festival is an integral part of that tradition, bringing us all closer through shared food, music, dancing, and joyful fellowship.

Festival Dates: May 30, 31 and June 1, 2025

Location: St. Mary’s Assumption Albanian Orthodox Church

All are welcome—bring your friends and family!

We look forward to seeing you and sharing this beautiful celebration together!

With love and blessings,

St. Mary’s Albanian Orthodox Church

Bukuresht, Muzeu Kombëtar i Letërsisë Rumune,

Rruga Nicolae Crețulescu 8

27 maj 2025, ora 17:00

Shoqata Lidhja e Shqiptarëve të Rumanisë (ALAR), në partneritet me Muzeun Kombëtar të Letërsisë Rumune, organizon konferencën ndërkombëtare “Letërsia shqipe në mërgim”, një veprimtari kulturore me përmasa të gjera, kushtuar letërsisë shqipe të krijuar jashtë kufijve, në kontekste migrimi, mërgimi dhe diaspore.

Vendi i zhvillimit – Rumania – është veçanërisht domethënës: këtu kanë jetuar dhe krijuar figura të kulturës shqiptare dhe asaj rumune. Viktor Eftimiu, shkrimtar me origjinë shqiptare, ka shkruar ekskluzivisht në gjuhën rumune, duke u bërë një zë i rëndësishëm i letërsisë rumune ndërmjet dy luftërave dhe më pas. Mitrush Kuteli, autor dygjuhësh, ka shkruar si në shqip ashtu edhe në rumanisht, duke qenë një urë e gjallë midis dy kulturave. Lasgush Poradeci, një nga poetët më të mëdhenj të letërsisë moderne shqipe, ka shkruar poezi vetëm në shqip, por dy vëllimet e tij themelore janë botuar në Bukuresht, në vitet 1933 dhe 1937 – një kontribut simbolik i hapësirës rumune në zhvillimin e letërsisë shqipe. Rumania është vendi ku u botuan veprat e Naim Frashërit e Sami Frashërit në gjuhën shqipe.

Rumania ka qenë, gjithashtu, një qendër kulturore aktive për intelektualët shqiptarë, ku janë botuar shumë vepra referenciale që nga fundi i shekullit XIX deri në periudhën komuniste.

Pjesëmarrës dhe ndërhyrje:

• Dr. Luan Topciu (Rumani)

Migrimi, dygjuhësia dhe rrënjët e identitetit ballkanik

(mbi veprën e shkrimtarit dygjuhësh Luan Starova)

– kritik letrar, historian letrar,

koordinator i Qendrës Kulturore ALAR-Rumani

• Dr. Liviu Lungu (Rumani)

Shkrimtarë shqiptarë në Rumani në kontekstin historik dhe letrar: kontribute në zhvillimin e kanonit kombëtar

– Shkrimtar, studiues

– Muzeu Kombëtar i Arkeologjisë dhe Historisë, Konstancë

• Dr. Ștefan Firică (Rumani)

Mërgimi, diaspora, migrimi. Përfaqësime letrare në Europën Juglindore

– pedagog universitar, Universiteti i Bukureshtit, Fakulteti i Letërsisë

• Dr. Belfjore Qosja (Shqipëri)

Horizonti i zgjeruar i letërsisë shqipe: letërsia e migrimit dhe ndikimi i saj në kanonin letrar

– Universiteti i Tiranës, Departamenti i Letërsisë / Akademia e të Rinjve, Akademia e Shkencave e Shqipërisë

• Dr. Eris Rusi (Shqipëri)

Migrimi dhe identiteti në letërsinë e Thanas Medit

– studiues, shkrimtar,

shef i departamentit të Gjuhësisë dhe Letërsisë, Universiteti “Fan Noli” në Korçë

• Dr. Neli Naço (Shqipëri)

Narrativa e Mitrush Kutelit si letërsi e mërgimit

– studiues,

Akademia e Shkencave e Shqipërisë,

Instituti i Antropologjisë

• Dr. Zamira Shkreli dhe Dr. Erzen Koperaj (Shqipëri)

Arshi Pipa dhe debati mbi identitetin gjuhësor

– studiuesë,

– Qendra e Studimeve Albanologjike, Universiteti “Luigj Gurakuqi” i Shkodrës

• Drd. Andreas Dushi (Shqipëri)

Mbi klasifikimin e një letërsie të re të diasporës

– shkrimtar, kritik letrar,

Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë

• Dr. Renata Topciu-Melonashi (Rumani / Shqipëri)

Mërgimi gjuhësor: mes tradhtisë, shpikjes dhe mbijetesës artistike

– Profesor, Universiteti i Bukureshtit

Konferenca do të nderohet nga prania e:

Z. Bogdan-Alin Stoica – Deputet i Parlamentit të Rumanisë

Përfaqësues i pakicës shqiptare

Dr. Radu Săvulescu, Kryetar i ALAR-it

Kjo konferencë synon të jetë një hapësirë reflektimi dhe dialogu akademik, por edhe një platformë për të rikonfirmuar vlerën e letërsisë shqipe të shkruar në mërgim ose të ndikuar nga dukuria e mërgimit. Njëkohësisht, ngjarja nënvizon rolin e Rumanisë si një hapësirë ndikimi, mbështetjeje dhe afirmimi për kulturën shqiptare në kontekstin ballkanik dhe europian.