---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 21 Janar 2024

“Life and light for woman” ka botuar, në prill të 1897, në faqet n°144 – 148, rrëfimin e misionares, mësueses dhe autores amerikane Ellen Maria Stone mbi kontributin e Gjerasim Qiriazit dhe familjes së tij për lartësimin e kombit shqiptar, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Shqipëria

Mundësia në Shqipëri

Katërmbëdhjetë apo pesëmbëdhjetë vjet më parë u diplomua në Institutin Kolegjial dhe Teologjik në Samokov të Bullgarisë, një djalë i ri me një nga mendjet më të ndritura të shkolluara ndonjëherë atje. Ky ishte z. Gjerasim D. Qiriazi, një shqiptar me origjinë, familja e të cilit banon në Manastir të Maqedonisë, ku studioi degët fillore si nxënës ditor në shkollën për vajza. Fakulteti i Institutit në Samokov me kënaqësi do ta kishte mbajtur si instruktor në atë institucion, por shpirti i tij ishte i vendosur që t’i përkushtohej ngritjes së kombit të tij; prandaj ai nuk pranoi të qëndronte në Bullgari. I etur për të siguruar përshtatjen më të mirë të mundshme për punën e tij, ai ishte në ankth për të vazhduar studimet e tij diku në Britaninë e Madhe; por duke qenë se asnjë rrugë nuk u hap përpara tij, ai bëri “gjënë tjetër” dhe u bë agjent i Shoqërisë Biblike Britanike dhe të Huaj për Shqipërinë, me seli në Manastir. Këtu ai u dha një ndihmë të madhe misionarëve dhe u vlerësua nga të gjithë si një vëlla i dashur. Ndonëse gjithmonë i gatshëm për të ndihmuar në veprën bullgare duke predikuar apo mësuar, duke luajtur organo apo duke kënduar, zemra e tij nuk e harroi kurrë Shqipërinë e tij të varfër, për të cilën nuk kishte filluar asnjë punë edukative apo ungjillizuese. Ai kërkoi që në shkollën e vajzave në Manastir të krijohej një departament shqip, nëse nuk do të kishte fonde për hapjen e një shkolle në Shqipëri, ku ai vetë do të ligjëronte atje në gjuhën e tij amtare dhe greqishten e re. Ai kreu edhe një shërbim predikimi në gjuhën shqipe. Si anëtar i Komitetit Kombëtar Shqiptar, ai mori pjesë në vendosjen që alfabeti i përbashkët të ishte një lidhje bashkimi midis pjesëve të ndryshme të kombit dhe filloi botimin e disa librave, fillimin e një letërsie kombëtare. Z. Qiriazi ishte i palodhur në bashkëpunimin e tij dhe kishte besimin dhe vlerësimin e shqiptarëve më të mëdhenj. Në punën e tij si agjent i Shoqërisë Biblike, z. Qiriazi përktheu në gjuhën e tij amtare katër Ungjijtë, Psalmet, Fjalët e urta dhe pjesë të tjera të Biblës, si dhe shumë himne dhe disa libra të vegjël shkollorë. Duke qenë se qeveria turke nuk ka pasur kurrë një politikë për të inkurajuar zhvillimin e gjuhëve amtare të kombeve të saj në nënshtrim, si bullgarët, armenët apo shqiptarët, botimi i këtyre veprave kërkonte vizita të përsëritura nga z. Qiriazi në Bukuresht në Rumani, ku u krye shtypja e tyre. Miku i tij i përkushtuar, Pastori Alexander Thomson, D.D., i Shoqatës Biblike Britanike dhe të Huaj, bëri gjithçka që ishte në fuqinë e tij për të ndihmuar në këtë punë, për të cilën ai dha simpatinë e tij të plotë dhe fondet e kërkuara në Britaninë e Madhe. Një letër e vogël me hektograf u botua për një kohë nga z. Qiriazi dhe vëllai i tij më i vogël, Gjergji, i cili, pas diplomimit në Institutin Samokov, u bashkua me vëllain e tij të madh në punën e tij ungjillore dhe u bë Depozitues i Shoqërisë Biblike në Shkodër, Shqipëri.

Një ditë, kur i madhi Qiriazëve (Gjerasimi) ishte duke shkuar tek një vend predikimi, ai u kap rob nga banditët, të cilët e ngatërruan me një tregtar të pasur, për të cilin po rrinin në pritë. Kur mësuan se i burgosuri i tyre ishte i lidhur me një kompani britanike, ata refuzuan ta lironin, duke shpresuar se do të paguhej një shpërblim i madh për të. Katër muaj rreziqe dhe vuajtje të papërshkrueshme pasuan në bredhjet dhe fshehjet e tij me banditët. Vdekja e tij, madje, u vendos nga ata, por nuk ndodhi kështu. I burgosuri nuk njihte frikë; zemra e tij ishte e fiksuar, duke pasur besim te Zoti. Ai u predikoi Krishtin robëruesve të tij mizorë, edhe pse ata e torturuan për të kaluar orët e tyre boshe.

Gjatë kësaj kohe lutej vazhdimisht për të dhe lutja u shoqërua me përpjekje të palodhura nga ana e miqve të tij për të mbledhur shpërblimin e kërkuar. Më në fund banditët pranuan kushtet e propozuara, rreth një të katërtën e shumës së tepruar që kishin kërkuar fillimisht, dhe e liruan robin e tyre. Çfarë gëzimi mbushi të gjitha zemrat kur u bë e ditur se z. Qiriazi ishte edhe një herë i sigurtë mes miqve të tij ! Nga robëria doli më i zellshëm se kurrë për ungjillizimin e vendit të tij. Ishte pasioni i shpirtit të tij.

Një tjetër nga familja Qiriazi do të përdorej nga Perëndia për të bërë një hapje për ungjillin në Shqipëri. Motra e re e ëmbël, e cila kishte mbaruar shkollën misionare në Manastir dhe më pas Kolegjin Amerikan për Vajza, në Kostandinopojë, me nderimet e diplomimit të saj, iu bashkua vëllait të saj Gjerasimit në hapjen e shkollës së parë për vajza në Shqipëri, ku përdoret gjuha amtare. Ajo ishte një shkollë ditore në qytetin e Korçës. Zonjusha Qiriazi gjithashtu ia kushtoi gjithë kohën që mundej punës së Biblës nëpër shtëpi, takimeve javore me gratë, etj. Vëllai e ndihmonte sa më shumë në shkollë. Ai ishte një këngëtar i shkëlqyer dhe përktheu shumë himne në shqip dhe disa edhe në bullgarisht. Shkolla fitoi menjëherë në besimin dhe vlerësimin e njerëzve. Shërbimet e predikimit dhe një shkollë biblike mbaheshin të shtunën. Ajo shoqërohej nga rreziqe të mëdha. Më shumë se një herë u bënë përpjekje për të vrarë themeluesin trim, por engjëjt e Zotit, të vendosur rreth tij, e shpëtuan. Në pranverën e vitit 1890 z. Qiriazi u shugurua në Manastir si ungjilltar, menjëherë pas martesës me një grua të re të krishterë greke, e cila ishte arsimuar në Athinë. Atyre u lindi një fëmijë, një djalë i bukur, të cilin prindërit e rinj e quajtën Stefan. Jo shumë kohë pasi ai mbeti pa nënë, dhe në fillim të janarit 1894, tuberkulozi i mori jetën edhe babait të tij. Jeta e shkurtër dhe intensive tokësore e Gjerasim Qiriazit mori fund, por ai, “ndonëse i vdekur, megjithatë flet”. “Ai jetoi jetën e një engjëlli”, ishin fjalët plot pasion të një misionari të ri amerikan që punoi me të gjatë vitit të fundit të jetës së tij. “Ne e duam atë si një djalë,” tha një baba dhe nënë misionarë, të cilët e njihnin atë që në fëmijëri.

Po puna në Shqipërinë e mbetur kaq shpejt pa zot ? A vdiq ? Në asnjë mënyrë. Një pjesë e dyfishtë e shpirtit të vëllait të tyre më të madh duket se qëndron tek motra dhe vëllai që mbetën në punë. Mësuesja e re u kthye në shkollën e saj pas varrimit të vëllait; e lidhur me të ishte një tjetër e diplomuar në shkollën e Manastirit, e cila ndoqi një kurs të avancuar në Samokov dhe gjithashtu mori diplomën e saj atje; dhe dy të rejat vazhduan rrugëtimin e tyre pa u dekurajuar. Shkolla po rritet, po kështu edhe puna në qytet. Këtë vit, një e re shqiptare, një nxënëse e tyre, iu bashkua stafit mësimdhënës; dhe ka një predikues.

Një rrëfim i gjallë i “The last Commencement”, më 30 qershor, jepet nga z. Bond, nga Manastiri, në Missionary Herald të shtatorit të kaluar. Një letër private nga zonjusha Qiriazi përshkruante interesin e madh që myslimanët, si dhe shqiptarët katolikë grekë, shfaqën në këto ushtrime. I kërkuan që të hapte një konvikt, që aty të shkolloheshin vajza nga të gjitha anët e Shqipërisë, si dhe vajzat nga Korça. Ajo shkroi, “Ata duket se mendojnë se ne mund të bëjmë gjithçka, por, mjerisht ! ne nuk kemi fuqi të bëjmë më shumë!” Që nga fillimi i këtij artikulli është marrë një letër nga zonjusha Qiriazi, e datës 27 janar, nga e cila japim një ekstrakt : “Shkolla jonë po ecën mirë, të gjithë nxënësit po përparojnë mirë. Armiqtë tanë e kanë parë rritjen e shkollës sonë, u përpoqën t’i jepnin fund, por dështuan. Në kishën greke u shpall një mallkim kundër nesh dhe ndaj prindërve që dërgojnë vajzat e tyre në shkollën tonë. Disa u bindën të pengonin vajzat e tyre të vinin, ndërsa vajzat e tjera qëndruan në shtëpi derisa të kalonte stuhia dhe pastaj u kthyen përsëri.”

Këtu është një mundësi fisnike për një burrë apo grua që dëshiron të ndihmojë një komb tjetër të vogël të krishterë në Gadishullin Ballkanik të dalë në dritë. Për çdo grua të shenjtëruar, e pajisur mirë dhe e bekuar me pasuri, në mënyrë që të mund të dalë nën Woman’s Board me shpenzimet e saj, këtu është një mundësi që engjëjt mund ta lakmojnë. Ose për atë që nuk mund të shkojë vetë, por mund të mbajë një tjetër në front si përfaqësuese të saj, këtu është një fushë e hapur deri në një farë mase, e pajisur me ndihmës besnikë shqiptarë dhe që premton kthime më të kënaqshme për të gjitha investimet e parave, punës dhe lutjes. Koha është pjekur. Më shumë se një herë i ndjeri z. Qiriazi i shprehu shkrimtarit bindjen e tij se duhen gjetur njerëz dhe mjete për ndjekjen më të përshtatshme të veprës në Shqipëri. “Nëse Bordi Amerikan nuk e bën dot, ne duhet të aplikojmë diku tjetër”, ishin fjalët e tij. Bordi Amerikan mund ta bëjë këtë nëse ai burrë, ose ajo grua, ose ajo kishë, zemrën e së cilës Zoti e hap për të marrë pjesë në këtë thirrje maqedonase, do t’i sigurojë mjetet. Le të lutemi të gjithë për këtë.

Shqipëria shtrihet në fushën e Misionit Europian të Turqisë dhe punonjësit aktualisht në të janë arsimuar të gjithë në institucionet nën kujdesin e saj. Ka cilësi të shkëlqyera te shqiptarët dhe të krishterët amerikanë mund të jenë krenarë që Zoti e vendos këtë mundësi përpara tyre. Atyre mund t’u lejohet, nën Zotin, të ngrenë këtë komb, të dhunuar e të shtypur nga Turqia, por asnjëherë të frikësuar apo të zbutur, derisa të arrijnë shtatin e burrërisë së përsosur që është e mundur për ta në Jezu Krishtin. A do të shpengohet Shqipëria?

E. M. S.

(Ellen Maria Stone)

NDUE  BACAJ/

(PJESA E DYTË)

Me 7 nëntor 1918 Patriotët në Shqipërinë e Veriut formuan Komitetin e Mbrojtjes Kombëtar të Kosovës, ose thjeshtë Komitetin e Kosovës , me qëndër në Shkodër. Ai gëzoi përkrahjen e shumë udhëheqësve dhe intelektualëve, botoi organin e tij Populli dhe shpalli se shqiptarët duhet të mbështeteshin në forcat e veta politike dhe ushtarake për të siguruar çlirimin kombëtar.1.  Ndërsa megjithse në dukje lokal, një zhvillim domethënës dhe me vlera kombëtare shqiptare që vlenë të cilësohet, dhe i ”parapriu”  Konferencës së Paqës në Paris kishte qenë inisiativa e prijësve malësor të Hotit, Gudës e Trieshit të cilët me 14 nëntor 1918 do t’i  dorzonin gjeneralit francez Bardi de Fortu, (që Fuqitë e Mëdha Europiane e kishin vendosur të komandante  Shkodrën), kërkesën drejtuar: Washingtonit, Londrës, Parisit dhe Romës, me objekt ribashkimin me Shqipërinë. Ndër të tjera në këtë kerkesë thuhej: “Mjerisht konferenca e Londrës (1913) nuk deshi me na njoftë të drejtat , e viset tona ia la Malit të Zi, tue u bashkue kështu me fatin e keq që patën shumë vise të tjera të Shqipnisë, të cilat kjenë shkëputun prej atdheut… Konsujt e pushteteve të mëdha e ushtritë ndërkombëtare të Shkodrës kanë qenë dëshmitarë të shterngimit tragjik, të rëndë e të patregueshëm që i kemi vuajtë rrokull vjetëve 1913-1915, tuj shkuam jetën andej e këndej larg votrave e të shveshin prej pasunive tona. Këto janë pësimet e vajtueshme të fiseve të Hotit e Grudës. Po tashti kur Pushtetet e Mëdha (Fuqitë e Mëdha N.B.), për sa e sa herë kanë shpallur botnisht se kishin rrokë armët për mbrojtjen e lirinë e kombeve të vogla, e po bahen gati me hellun themelet e njaj paqe të drejtë e qëndrueshme , të mbeshtetur mbi këto parime fisnike, shpresat tona po ngjallen. Tue pasë besim të plotë se do të kryehen dëshirat tona, marrim leje me iu sjellun drejtësisë tuj duke iu lutun përvujtësisht , në emën të drejtave  të shejta të Shqipnisë e të parimit të vetvendimit të popujve, që të kenë mirësinë me vendos që fiset tona të lidhen prapë me atdheun tonë, Shqipninë, mbasi jemi nji pjesë e pandame e saja, si për arësye etnografike e gjeografike, ashtu edhe për gojëdhana e dëshirat kombëtare të banorëve të Hotit e Grudës…. Kërkesen e firmosin 24 perfaqësues,  të Hotit: Deli  Meta, Tomë Nikollë Hasanaj, Gjekë Uci, Nikollë Luca (Junçaj), Gjush Marku, Nikë Martini, Lekë Marku, Lucë Ulaj, Marash Dokaj, Zef Muça, Prelë Dushi, Prekë Gjetja, Gjon Ujka, Haxhi Mustafa, Lucë Nishi, Prelë Keri, Gjon Ujka, Sokol Mali, Nikë Gjeloshi, Gjokë Elezi, Nikë Gjeloshi, Dedë Gjoni, Prekë Zeka, Gjon Nika,  Dhe 21 të Grudës: Dedë Nika (Ivezaj), Pjetër Preka, Mirash Hasi, Dodë Nika, Lulash Baca, Lekë Luli, Palok Marku, Lucë Gjeloshi, Kolë Leka, Dodë Ujka, Tomë Gjeku, Losh  Gjeka, Dodë Preka, Tomë Gjoni, Prelë Doka, Gjekë Preloçi, Mirash Pëllumbi, Prekë Dedë Gjolaj, Mehmet Murati, Bisho Caku, Zef Martini.  Për dorzimin e kërkesës te Bardi de Fortun në Shkodër, përveç P.Anton Harapit që i “shoqëron”, ndihmë japin edhe At Gjergj Fishta dhe Luigj Gurakuqi.2.  Ndërsa një ngjarje e rëndësishme që mori “jetë” pak ditë para fillimit të Konferencës së Paqës në Paris  ishte Kongresi i Durrësit, i cili zhvilloi punimet me 25-27 dhjetor 1918. Kongresi u shpreh për ruajtjen e pavarësisë, tërësisë tokësore të shtetit shqiptar dhe rishikimi i kufijve të vitit 1913…. Në të morën pjesë 53 delegatë. Nuk duhet harruar se në fund të vitit 1918, Shqipëria ishte ende e pushtuar nga shtetet fituese, ushtritë e të cilave nuk largoheshin nga tokat shqiptare edhe pse kishte mbaruar Lufta e Parë Botërore. Pas disfatës së Austro-Hungarisë, shpresat më të mëdha shqiptarët atë kohë i kishin tek Italia e cila insistonte që të mos formohej një Qeveri po një Këshill ose Komitet Kombëtar. Delegatët vinin nga pjesa më e madhe e vendit. Por, nuk merrnin pjesë ata nga qyteti i Vlorës, sepse autoritetet italiane kishin marrë udhëzime nga Roma që të mos njiheshin delegatët e atij qyteti. Në Kongres mungonin edhe përfaqësuesit e pjesës nën pushtimin serb, si nga Dibra, Peshkopia e Luma, dhe as ata që ishin nën pushtimin francez, nga qyteti i Korçës. Ndersa gazeta “Agimi” për kongresin e Durrësit ndër të tjera shkruante: “Në kongres arritën të bënin propozime dhe të merrnin fjalën edhe njerëz të cilët nuk figuronin në listën e personave që kishin mandatin e të deleguarit”. Megjithatë, Kongresi u shpreh për formimin e Qeverisë së përkohshme me 14 anëtarë, edhe pse ishte vendim sfidues kundrejt diplomacisë së Romës.3.   Ndërkohë në dhjetor 1918 do të krijohej edhe Qeveria e Përkohëshme e Durrësit e cila do të dërgonte delegacionin e saj zyrtar në Paris, të kryesuar nga Turhan Pasha. Në Paris do të mbërrinte edhe një delegacion i kryesuar nga Esat Pashë Toptani  në cilësinë e kryetarit të vetshpallur të Qeverisë “Shqiprtare”… Ky dualizëm në përfaqësim nuk ishte për të mirën e trajtimit të statusit të Shqipërisë në Konferencën e Parisit. Ndërsa diplomati  Ismail Qemali (edhe pse kishte vite që ia kishte lënë qeverisjen e Shqipërisë Komisionit Ndërkombëtar të Kontrollit),  ishte  caktuar  nga komuniteti i fuqishëm shqiptar në SHBA dhe VATRA, për të përfaqësuar ata dhe Shqipërinë në Koferencën e Paqës në Paris, i cili do të parashtronte kërkesat dhe të drejtat e shqiptarëve e Shqipërisë për konferencën.4.  Mirpo Ismail Qemali gjatë rrugës , në Peruxhia Itali) do të pësonte një hemoragji e cili i solli vdekjen (26 janar 1919). Pas kryesimit disa mujor Turhan Pasha dha dorheqjen , pëveç të tjerave edhe se nuk dinte shqip. Dokumentet zyrtare të paraqitura nga ana e dërgatës shqiptare, të botuara nga ana e qeverisë së përkohëshme të Durrësit, tregojnë se Turhan Pashë Përmeti firmoste dokumente si kryetar i dërgatës shqiptare nga data 12 shkurt deri me 5 qershor 1919. Dokumente që ia adresonte Shkelqësisë së tij  Z. Zh. Klemanso, kryetar i konferencës së Paqës.5.   Pas dorheqjes të Turhan Pashës në vend të tij do të merrte kryesimin e delegacionit  imzot Luigj Bumçi (që kishte qenë edhe një ndër delegatët e dergatës të kryesuar nga Turhan Pasha) me sekretar (të tij) At Gjergj Fishten.6.  Pas ndryshimit të kreut të dërgatës shqiptare do të bëhej, edhe një riformatim i antarëve të dergatës, e cila tashma përbëhej nga: Imzot Luigj Bumçi, Dr.Mihal Turtulli, Luigj Gurakuqi, Mustafa Kruja, Lef Nosi, Mehdi Frashëri, Mehmet Konica, si dhe At Gjergj Fishta (sekretar i Luigj Bumçit, por që realisht kryente detyrat e sekretarit të dergatës). Organizata Panshqiptare Vatra dhe komuniteti shqiptar në SHBA (pas vdekjes të I.Qemalit) do të dergonin si përfaqësues të tyre, pastorin protestan Reverend  Erickson.  Por mbasi Shqipëria nuk kishte marrë pjesë në luftë si shtet (lufta e parë botërore), delegacioni shqiptar nuk u njoh zyrtarisht në Paris dhe u lejua vetëm të shfaqë pikpamjet e veta në komisionin e ngarkuem me çeshtjet tokësore. Çka është më keq, Italia kishte mbajtur fshehtë për një muaj formimin e Qeverisë së Përkohshme të Durrësit (me kryeministër Turhan Pashë Permetin), dhe nuk i njoftoi përfaqësuesit e shteteve që ishin mbledhë në Paris… Esat Pasha e kishte transferua qendrën e tij në Paris me bekimin e e qeverisë franceze dhe u njoft si i vetmi kryetar i nji qeverie.7.  Në fakt në Paris do të shkonin edhe përfaqësues të diasporës  shqiptare nga Rumania, Turqia e SHBA-ja… Në Paris kishte shkuar (gjoja) edhe një delegat i Epirit të Veriut, njëfarë Karapano, veprimtarinë e të cilit e kishte përgënjeshtruar dërgata shqiptare me anën e një letre, që ia dërgon kryetarit të Konferencë së Paqës Z.Klemanso, me datën 5 maj 1919 me nënshkrimin e Turhan Pashës  si kryetar i dërgatës.8.  Vlenë të cilësohet se gjatë udhëtimit për në Francë, Imzot Luigj  Bumçi së bashku me At Gjergj Fishten ishin ndalur në Romë. Në qytetin e shenjtë ku u takuan me Kryetarin e Urdhërit të Fretnëve, At Serefino Cimino, dhe me 6 mars 1919 u pranuan në audience te Papa Benedikti XV-të.9. Delegacioni shqiptar që shkoi në Paris do t’i  paraqiste Konferencës së Paqës, gjatë muajit shkurt 1919 dy memorandum. Me anën e tyre , pavarësia e Shqipërisë konsiderohej e siguruar me vendimet e Konferencës të Ambasadorëve të vitit 1913, dhe kërkohej që të nderqëshin padrejtësitë, që ishin bërë me coptimin e tokave shqiptare nga Kongresi i Berlinit 1878, dhe nga Konferenca e Ambasadorëve në Londër 1913.  Për këtë delegacioni shqiptar i paraqet konferencës memorandumin e 12 shkurtit 1919 që parashtronte vetëm këto rivendikime si vijon: “Kufini etnik i Shqipnisë fillon prej gjinit të Spicës (në veri të Tivarit), kthehet drejt veri-lindjes duke përfshi Tuzin, Hotin, Grudën, Trieshin, Podgoricën e tue ndjekë kufinin e Malit të Zi që ka pasë para vitit 1912, përfshinë Pejen, Gjakovën, Mitrovicën, Prishtinen, Gjilanin, Ferizajt, Kaçanikun, Shkupin, Tetovën, Gostivarin, Kërçoven, Dibrën pë me mbërrijtë te “Mali i Thatë” nëpëmjet liqenit të Ohrit e të Prespës. Që prej kësaj pike kufini ndjekë rrugën e 1913- deri te maja e malit Gramoz e vijon drejt jugut për të dalë afër gjinit të Prevezës. Të gjitha viset që gjinden në perendim të këtij kufini përbajnë Shqipninë etnike e historike. Brenda këtyre kufijve që caktuem ma sipër jetojnë 2.500.000 shqiptar….  Siç shihet delegacioni shqiptar në Konferencën e Versajës ishte i shtërnguem të merrte parasyshë qëndrimin armiqësore të kryesuesve të konferencës, ku kështu sakrifikohej një vend i madh etnik shqiptar ndërmjet Shkup-Velës-Prilep-Manastir-Follorinë e Kostur në Lindje, Kostur-Liqeni i Prespës-Kalkandelën në perendim dhe Kalkandelë Shkup në Veri”. Në këto kushte, duke parë se kërkesat për zgjerimin e kufijëve (rivendosjen e kufijeve etnik të Shqipërisë N.B.) nuk po përfilleshin , kurse pretendimet e shteteve fqinjë ballkanike po gjenin mbështetje , delegacioni shqiptar që me 7 mars 1919 i paraqiti konferencës propozimin që krahinat  shqiptare  që kishin mbetur jashtë kufijëve të 1913, të vendoseshin forcat e SHBA-s për t’i administruar për një ose dy vjet , me qellim që të organizohej atje një plebishit për caktimin e fatit të tyre të mëtejshëm10.  Mjerisht disa nga fuqitë fituese që thirrën Konferencën e Paqës së Parisit  ishin  fuqitë e Antantes  që kishin nënshkruar Traktatin e Fshehtë të Londrës (1915). Qeveria Italiane  kërkonte Vlorën dhe pretektoratin mbi “shtetin” autonom shqiptar, që do të formohej në Shqipërinë e Mesme , siç parashikohej në Traktatin e Fshehtë të Londres (1915), ose me kufijët e vitit 1913. Qeveria greke kërkonte të aneksonte  Korçën e Gjirokatren. Ndyshe vepruan në fillim përfaqësuesit e mbretërisë Serbo-Kroate-Sllovene ku bënte pjesë edhe Mali i Zi që me 1918 (ose Jugosllavia), të cilët për shkak të rivalitetit Italo-Jugosllav  në Adriatik dhe në Shqipëri , u shprehen për pavarësinë e Shqipërisë në kufijët e 1913-ës. Në këtë mënyrë mendohej që Italia të mos vendosej në Shqipëri dhe kjo të ishte nën ndikimin e Mbretërisë Serbo-Kroate-Sllovane (ku bënte pjesë pa emër edhe Mali i Zi). Por në këkesen e kësaj të fundit, parashikohej gjithashtu që në rast të një shteti tjetër do t’i  njihej e drejta e pushtimit, ose e pretektoratit mbi Shqipërinë.11.  Delegacioni shqiptar edhe pse në këto kushte të pafavorshme, bënte përpjekje të vazhdueshme për të bindur konferencën për të drejtat e shqiptarëve në trojet e veta etnike. Nga këto përpjekje jehonë të madhe do të bënte ligjërata e mbajtur në Universitetin Katolik të Parisit nga Kryetari i delegacionit shqiptar Imzot Luigj Bumçi, me titullin d.m.th. “Shqiptarët dhe të drejtat e tyne”. Këtë ligjëratë me përmbajte të shkelqyer historike, filozofike, juridike, kanunore, letrare, logjike e diplomatike e kishte pergatitur e shkruar mrekullisht At Gjergj Fishta, gjë që e tregon edhe Imzot  Bumçi. Kjo fjalë kje shtypë ma vonë në një broshurë në shtypshkronjen Franceskane në Shkodër me 1920, dhe që mbetet edhe sot e kësaj dite porsi shembull oratorie ciceroniane me kostum arbënor. Kjo ligjëratë “la” pa mend profesorë, diplomatë, politikanë etjerë. Pas kësaj ligjerate që shpesh e quajten edhe konferencë u shtuan takimet e delegacionit shqiptar me autoritet më në zë kishtare e laike, mbrenda e jashtë konferencës… Në këto takime është për t’u nënvizua sidomos ai,  që u zhvillua ndërmjet Imzot Bumçit  e At Gjergj Fishtës me Kardinalin e famshëm të Brukselit, Desidre  Mercier (1851-1926), Primat i Belgjikës , filozof i përmendur e udhëheqës shpirtëror i rezistencë belge në luftën e Parë Botërore.12.  Vlenë të shënohet se për botimin e ligjëratës “Shqiptarët dhe të drejtat e tyne”, të mbajtur në sallën e Universitetit Katolik të Parisit, nga kryetari i delegacionit shqiptar Imzot Luigj Buçi ( e përgatitur nga At Gjergj Fishta), gazetat franceze u kërkonin shqiptarëve 50000 franga për një artikull. Me këtë çmim të çuditshëm për t’u  njoftë ndër prralla , zotruesit e gazetave franceze, donin veç si me u mbyllë shtigjet e publikimit të drejtave të shqiptarëve.13.  Megjithë këtë kryetari i delegacionit shqiptar në Konferencen e Paqës, Imzot Luigj Bumçi do të takohej përsëri (në ditët e para të vitit të ri 1920), me Papa Benediktin e XV (të cilit Shqipnija do t’ia di shpëtimin e Korçës e Gjinokastrës, pasi sipas akordit Titoni-Venizellos do t’i lëshohej Greqisë). Nga ky takim Imzot Bumçi do të merrte premtimin: “Kam me ba çmos, çka të mundem për me iu ndihmua që Korça e Gjinokastra të mbeten shqiptare”.14.  Me 5 janar 1920 bëhet mbledhja e lënë që me 25 shtator 1919, ku u krijua Komisioni i “Besës”. Ky Komision doli me një thirrje vllaznëve shqiptar shkodranë si vijon: “Lajmi i ri se konferenca e Paqës ka mendimin e shëmtuem me e nda Shkodrën deri në Dri prej Shqipnije, ka helmue gjithë zemrat e  shqiptarëve. Sado që koha asht mjaft e kritikshme, duhet që të gjithë t’a  mbani ma nalt se kurr moralin tuaj, sepse i madh e i vogël, trim e grue, që përfshinë malet e mëdha ; Dukagjinin, Malëcinë e Madhe, Pukën, Malëcinë e Gjakovës, Mirditën, Bajraqet e Lezhës e Shqipnija e Mesme , me të cilën tash vonë  bashkuen Besën, janë kurdoherë për ndihmën tuej dhe për mbrojtjen e Shkodrës, thjeshtë shqiptare, me derdhë edhe ma të mramen pikë gjaku  që në kjoftë se mendimi i shëmtuem që u diftue sipri këmbehet në vendim. Mjaft një kushtrim i jueji e ky popull vjen me i ba ballë këtij rreziku…”.15.  Grekët dhe serbët kishin menduar me shkëputë sa më shumë toka shqiptare, Traktati i Fshehtë i Londrës u paraqit në tryezën e Konferencës të Paqës si një kambijal që duhej paguar. Shkurt Shqipnija u ba edhe njëherë monedhë shkëmbimi në pazardhëqet e fuqive europiane , që e kanë zanat me dhurua toka që nuk janë të tyne. Në një memorandum të gjatë, drejtue konferencës së paqës, kryeministri grek Venizellos përsëriti kerkesen e Greqisë me aneksue Shqipninë e Jugut, tue dhanë si argument “qytetnimin” ma të naltë që përfaqëson Greqia, ndërsa Shqipnija nuk ka nji jetë politike”.  Venizellos pohonte se Greqia nuk mund t’i kërkoj këto toka në bazë të parimeve kombëtare, mbasi edhe ortodoksët e Shqipnisë së Jugut flasin shqip në familjet e tyne. Por ai holli poshtë parimin e gjuhës dhe të racës, tue ngulë kambë se faktori vendimtar asht ndergjegja kombëtare. Këtë pikë të memorandumit të tij kryeministri grek e ilustroi me faktin se disa krenë të luftës së pavarësisë greke ishin prej fisi shqiptar…. Por sipas qeverisë greke marrveshja e Korfuzit ishte prova e karakterit grek të “Epirit të Veriut”, (d.m.th të Shqipnisë së Jugut me kufijë që ndryshojnë simbas rrethanave ndërkombëtare). Gjatë luftës parë Botërore , Greqia dërgoi ushtri në “Epirin e Veriut” me pelqimin e fuqive të mëdha. Italia okupoi Vlorën dhe traktati i fshehtë i Londrës e vulosi këtë zhvillim…. Shqipëria kishte qëndruar neutrale gjatë luftës parë botërore, ndaj  këto vendime ishin të “vlefshme” nga pikpamja ndërkombëtare. Ky argument vlente edhe përsa i përket ambicjeve të Jugosllavisë me zaptue Shqipninë e Veriut megjithë Shkodrën , për hesap të malit të Zi që nuk ekzistonte ma si shtet në vehte. Konferenca e paqës emnoi një komision me në krye diplomatin francez Jules Cambon (Zhyl Kambon) për me u marrë me çeshtjen greke. Delegati Italian në këtë komision  kërkoi që protokolli i Firencës të merrej si bazë për të përcaktuar kufirin jugor të Shqipnisë. Përfaqësuesi i Britanisë së Madhe vuni në dukje se vendimet e komisionit të kufijëve që përpiloi protokollin e Firencës nuk ishin unanim, mbasi Franca dhe Rusia nuk kishin votua me shumicën. Për këtë arësye qeveria britanike pelqente në parim kerkesen greke përsa i përket Shqipnisë së Jugut…. Ndërsa delegati shqiptar Dr.Mihal Turtulli i përgjigjej  me  deklaraten e tij: “Unë jam prej Korçe ku kam ushtrue mjeksinë. Jam nji burr plak dhe i ndershëm. Unë shpallë këtu në mënyrë të preme se nuk ka asnjë banorë grek, as në qytet e as në rrethin e Korçës. Grekët quajnë grek ata që janë të fesë ortodokse; unë jam ortodoks por nuk jam grek. Bullgarët dhe serbët janë ortodoks, por nuk janë grekër. Epiri nuk ka qenë kurr nji pjesë e Greqisë. Shkollat greke atje janë në të vertet shkolla ortodokse shqiptare…16.  Në konferencen e Paqës, serbo-malazezët për të arritur qellimet e tyre të grabitjes të trojeve të tjera etnike shqiptare (pas atyre të grabitura me bekimin e kongresit të Berlinit 1878, dhe Konferencës së  ambasadorëve në Londer 1913), me ndihmen e Francës direkt dhe dados Rusi “indirekt”, gjatë Konferencës të Paqës propogandun “idenë” se popullsia katolike e Malësisë së Madhe, Shkodrës, Lezhës e Mirditës , është dakord  t’i bashkëngjitet Malit të Zi (e për rrjellojë “Jugosllavisë”) me shumicë  popullsie ortodokse, pra kristiane. Me inisiativën e Imzot Luigj Bumçit, At Gjergj Fishtës dhe patriotit Luigj Gurakuqi, nga këto troje shqiptare iu dërgua një protestë energjike Konferencës së Paqës, ku ndër të tjera thuhej: “Popullsia katolike shqiptare, ka interesin më të madh të qëndroi e bashkuar në një Shqipëri të lirë, dhe për këtë e shtyjnë motive kombëtare dhe fetare. Po qe se do të kërkoni të na bashkoni me Malin e Zi , atëherë Konferenca e Paqës do të bëjnë një krim ndaj vendit tonë, gjuhës tonë dhe religjionit tonë. Katolikët dhe muslimanët janë vëllezër, dhe si të mirën ashtu edhe të keqen e ndajnë sëbashku”. Protestën e nënshkruajnë: përveç Imzot Luigj Bumçit, At Gjergj Fishtës dhe patriotit Luigj Gurakuqi,  Imzot Jak Serreqi- Arqipeshkës i Shkodrës, Imzot Gjergj Koleci-Arqipeshkëv i Sapës, Don Zef Gjinali-Administrator i abacisë Mirditë, Don Pjetër Gjura-famulltar i Shkodrës, At Vinçens Prenushi dhe At Engjëll Serreqi.17.  Në muajt që kaluan në Paris, në një hapësirë të re gjeopolitike të krijuar pas shembjes së 4 perandorive, paqbërësve iu desh; të vijëzonin kufij të rinj në hartën e Evropës, por edhe të mendonin për Azinë, Afrikën e Lindjen e Mesme, të përballeshin me nacionalizmat që lindën e u zunë vendin perandorive, të hartonin traktat paqeje me Gjermaninë, Austrinë, Hungarinë e Bullgarinë, por edhe të gjenin mjetet që të shmangnin një konflikt tjetër e të ofronin siguri kolektive. Një i tillë do të ishte krijimi i Lidhjes së Kombeve. Kryetari i Konferencës, kryeministri francez Klemanso, iu ankua një kolegu “ Eshtë shumë më e thjeshtë të bësh luftë se të bësh paqe”.  Shqipëria gjatë Luftës së Parë Botërore ishte kthyer në një shesh betejash midis paleve kundërshtare të cilat në fund të saj u ndanë në fitues e të humbur. Elita politike shqiptare u angazhua që atdheu i tyre të mos humbiste në pazaret e mëdha të Konferencës së Paqes, dhe të gjendej një mbështetës i madh dhe i interesuar për Shqipërinë midis Fuqive fituese të luftes. Më të interesuarat dhe simpatizante të pavarësisë së Shqipërisë ishin Italia dhe SHBA….
Shqiptarët kudo ndodheshin, mbështetën platformën dhe qëndrimin e delegacionit shqiptar për rinjohjen e pavarësisë së Shqipërisë dhe paprekshmërinë se saj territoriale duke korrigjuar gabimet e së shkuarës. Ata demostruan kohezion e vitalitet, duke lënë mënjanë përkatësinë fetare e krahinore, duke demostruar në këtë mënyrë vlerat më të mira evropiane në mbrojtje të të drejtave të tyre .
Nga Konferenca e Paqes në Paris, Shqipëria doli pa një zgjidhje finale për çështjen e statusit të saj dhe kufijve tokësorë, por ama shpëtoi nga platformat copëzuese të trungut të saj të diskutuara në këtë Konferencë, e kjo falë mbështetjes së madhe të SHBA. Çështja shqiptare do të ridiskutohej përsëri në Konferencën e Ambasadorëve 1921, ku do të merrej vendimi final për Shqipërinë në kushte të reja pas krijimit të Lidhjes së Kombeve 1920.18.  Në Konferencen e Paqës në Paris edhe për çeshtjen shqiptare ishte diskutua gjatë,  por në përgjithësi të drejtat dhe kerkesat e shqiptarëve nuk u pëfillën. Konferenca u përpoq më shumë të kënaqte pretendimet që kishin ndaj Shqipërisë  shtetet që kishin luftuar përkrah Antantës. Kështu që me 9 dhjetor 1919 , përfaqësuesit e Anglisë, të Francës dhe të SHBA, kishin hartuar një memorandum të pëbashkët me anë e të cilit ata i njihnin qeverisë italiane sovranitetin e plotë mbi Vlorën dhe krahinat e saj , si dhe mandatin mbi shtetit shqiptar të cunguar. Kufijët e këtij shteti me Mbretërinë Serbe-Krote-Sllovene do të ishin ato të 1913, por duke i njohur kësaj të drejten e një dalje tregtare në Shqipërinë e Veriut. Greqia do të pushtonte treven e Gjirokastrës në Perëndim të maleve të Nemërçkës, duke përfshirëedhe Tepelenën dhe Kurveleshin, kurse për fatin e Korçës do të diskutohej më vonë.  Nga kjo zgjidhje mbeti e pa kënaqur Mbretëria Serbe-Kroate-Sllovene, e cila paraqiti kundërpropozimet e veta . Përfaqësuesit e Anglisë, të Francës dhe Italisë arritën një kompromis me 13 janar 1920, sipas të cilit Shqipëria coptohej ndërmjet tri shteteve, Italisë, Mbretërisë Serbe-Kroate-Sllovene dhe Greqisë pak a shumë ashtu si ishte parashikuar në Traktatin e Fshehtë të Londrës (1915)…. Por për shkak të qëndresës së shqiptarëve, asnjë nga këto projekte të Fuqive të Mëdha nuk u zbatua.19.  Bijët besnik të shqipës, kudo që ishin, i dhanë një përkrahje të patundur delegatëve që përleshëshin për çeshtjen shqiptare në Konferencën e Paqës në Versajë. Në mbrojtje të Shqipërisë dolën edhe shkrimtarë asnjënës. Në gusht 1919 gazeta franceze Petiti Parisien botoi një artikull, që doli në të përjavshmen politike në Romë. Gazetari shkruante: Shqipëria ka qenë gjithmonë nën thundrën e pushtuesve, nuk u thye kurrë. Për shekuj me radhë shqiptari ka luftuar me mish e me shpirt për të mbrojtur lirinë dhe vendin e tij. Veç kësaj, ajo që të bie më shumë në sy, veçanarisht në Ballkan, është se shqiptari nuk ka ndërmarrë kurrë luftra pushtuese. Ai kurrë nuk ka sulmuar njeri, por gjithmonë është mbrojtur.20.  Vlenë të shënohet se kur edhe po i afrohej fundi Konferencës të Paqës në Paris dhe serbo-malazezët po e shihnin se nuk po realizonin projektet e tyre për grabitjen e mëtejshme të trojeve shqiptare, ata “përshëndeten” Konferencën me një masakër kriminale mbi popullsinë autoktone të Hotit të Malësisë Madhe, ku në histori njihet si MASAKRA SERBO-MALAZEZE E 26 DHJETORIT 1919. Rreth 70  Hotën, në Drume të Borës serbo-malazezët i pushkatuan dhe i qitën në një grope gelqereje, ndërsa shtëpitë ua  plaçkitën dhe i dogjën…21.

REFERENCAT:

1.Edwin Jacques, Shqiptarët , Historia e popullit shqiptar nga lashtësia deri në ditët e sotme, fq.404.   

2.Më hellësish shih, Ndue Bacaj: Lufta e Koplikut 1920 dhe ngjarjet që i paraprijnë, fq.16-24, me citime nga Andrra e Pretashit fq.159-169, dhe  “Posta e Shqipnisë”, fq.89 e dates 23 nëntor 1918.  

3.https://telegrafi.com/viti-1919-konferenca-e-padrejtesive/ . + Histori e popullit shqiptar; fq.153, Hartuar nën drejtimin e Institutit të Historisë të Akademisë së shkencave të Rep.Shqipërisë, sh.b. “Eurprilindja”, Tiranë 1994. 

4.Gazeta “Dielli” , nr.5 , date 25 nëntor 1988.  

5.Më hollësisht shih: Turhan Pashë Permeti, SHQIPËRIA përballë Konferencës së Paqës , Paris 1919, ribotim-shtëpia botuese Eugen  2007.  

6.Edwin Jacques, Shqiptarët , Historia e popullit shqiptar nga lashtësia deri në ditët e sotme, fq.405, Tiranë 1995, + Histori e popullit shqiptar; fq.153-154, Hartuar nën drejtimin e Institutit të Historisë të Akademisë së shkencave të Rep.Shqipërisë, sh.b. “Eurprilindja”, Tiranë 1994. 

7.Tajar Zavalani, Histori e Shqipnisë, fq.254, botim i dytë, Phoenix 2008, + Histori e popullit shqiptar; fq.153, Hartuar nën drejtimin e Institutit të Historisë të Akademisë së shkencave të Rep.Shqipërisë, sh.b. “Eurprilindja”, Tiranë 1994.  

8.Turhan Pashë Permeti, SHQIPËRIA përballë Konferencës së Paqës , Paris 1919, fq.101-105, ribotim-shtëpia botuese Eugen  2007.  

9.Hylli i Dritës , nr.8, viti 1921, fq.163, +Sejfi Vllamasi, Ballafaqime Politike 1897-1942, fq.116-121.  

10.Histori e popullit shqiptar; fq.153-154, Hartuar nën drejtimin e Institutit të Historisë të Akademisë së shkencave të Rep.Shqipërisë, sh.b. “Eurprilindja”, Tiranë 1994,+ At Marin Sirdani; Ndriçime të histories, të kulturës dhe të artit shqiptar, fq.48-49, botim i Shpresa Prishtinë, 2002. 

11.Histori e popullit shqiptar; fq.153, Hartuar nën drejtimin e Institutit të Historisë të Akademisë së shkencave të Rep.Shqipërisë, sh.b. “Eurprilindja”, Tiranë 1994.  

12.At Daniel Gjeçaj , Gjergj Fishta -Jeta dhe vepra , fq.111-112, botime Franceskane , Shkodër 2007.  

13.Shqiptarët dhe të Drejtat e tyne, fq.4, botim i shtypshkronjës Franceskane, Shkodër 1920.  

14.Hylli i Drites, nr.4, viti 1934, fq.221.  

15.Gazeta “Populli”, nr.51 e 52, përkatësisht e dative 27.01.1920 dhe 06.02.1920.  

16.Tajar Zavalani, Histori e Shqipnisë, fq.254-255, botim i dytë, Phoenix 2008.  

17.Gazeta “55”, datë 03.10.2009.  

18.https://punetejashtme.gov.al/konferenca-e-paqes-paris-1919-dhe-shqiperia/.  

19.Histori e popullit shqiptar; fq.154, Hartuar nën drejtimin e Institutit të Historisë të Akademisë së shkencave të Rep.Shqipërisë, sh.b. “Eurprilindja”, Tiranë 1994.  

20.Edwin Jacques, Shqiptarët , Historia e popullit shqiptar nga lashtësia deri në ditët e sotme, fq.405, Tiranë 1995, citim nga KUVENDI 29 gusht 1919.1.  

21.Më hollësisht për masakren është shkruan në librin me titull: Lufta e Koplikut 1920 dhe ngjarjet që i paraprijnë, fq.51-61, botim i Fiorentia, Shkodër 2020, me atutor Ndue Bacaj.  

Drejtoria e Përgjithshme e Arkivave/

Paraditen e kësaj date, pas lajmërimit paraprak në gjithë trojet e Shqipërisë dhe të Kosovës, u mbajt në Lushnje takimi i parë i Mbledhjes Kombjare (Asamblesë Kombëtare). Qëllimi i Kongresit ishte reflektimi mbi gjendjen e Shqipërisë dhe kontekstin gjeopolitik, me qëllim ndërmarrjen e masave për shpëtimin e vendit nga copëtimi.

Punimet u zhvilluan deri më datë 31 janar 1920, kur pjesëmarrësit e Kongresit emëruan kabinetin e qeverisë të kryesuar prej Sulejman Delvinës, si dhe zgjodhën anëtarët e Senatit. Po ashtu, Kongresi:

1. Kundërshtoi planet e Konferencës së Paqes për copëtimin e Shqipërisë.

2. Miratoi i një Kushtetute të njohur si “Statut i Lushnjes”, sipas së cilës Shqipëria do të ishte monarki kushtetuese.

Autoritetin e mbretit e përfaqësonte Këshilli i Lartë ose Regjenca, që përbëhej nga 4 anëtarë. Ndërsa, Këshilli Kombëtar ose Senati kryente rolin e Parlamentit, duke ushtruar veprimtari legjislative dhe vepronte i pavarur nga Këshilli i Lartë.

Bashkëlidhur, paraqitet procesverbali i mbledhjes së parë dhe një foto e delegatëve në Kongres.

#ArkivatFrymëzojnë

#ArkivatKujtojnë

#FototekaAQSH

#AQSH

#KongresiiLushnjes

---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 20 Janar 2024

“Wisconsin Rapids Daily Tribune” ka botuar, të martën e 14 shkurtit 1939, në faqen n°9, rrëfimin e gazetares së famshme Melanie L. Pflaum mbi udhëtimin e saj asokohe në Shqipëri, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Shqipëri

Aty ku mënyra amerikane është një shembull i shkëlqyer; Aty ku “vendasit e çuditshëm” lexojnë novela gangsterësh amerikanë 

Kthimi masiv në Atdhe karakterizohet nga mbretërimi paqësor i mbretit Zog; Asnjë dridhje nga kërcënimi italian

Melanie L. Pflaum, një gazetare e famshme që jeton prej shumë vitesh në Evropë, sapo ka përfunduar një udhëtim nëpër Ballkan, i cili shtrihet drejtpërdrejt në rrugën e ekspansionit gjerman. Në pesë tregime, ajo tregon se si duken njerëzit, çfarë mendojnë. I katërti në vijim është mbi Shqipërinë.

NGA MELANIE L. PFLAUM

Tiranë, Shqipëri — Shqipëria ka emrin e të qenit pak a shumë vend i prapambetur. Kështu që është një tronditje të dëgjosh veten të ndeshur këtu më shumë se në çdo vend tjetër me “Përshëndetje! Ju jeni një amerikane, apo jo ? Nga cila pjesë e Shteteve të Bashkuara jeni ?”

Në fshatrat e thella malore, në fusha dhe në qytete, shqiptarët që dikur jetonin në Shtetet e Bashkuara dallojnë menjëherë udhëtarët anglezë ose amerikanë. Fshatari juaj shqiptar i veshur çuditërisht shpesh rezulton të jetë një ish-punëtor çeliku nga Gary, në Indiana.

Tetëdhjetë mijë shqiptarë u larguan për në Shtetet e Bashkuara të Amerikës midis viteve 1885 dhe 1911. Ata shkuan atje kryesisht për arsye politike, për t’i shpëtuar luftërave ballkanike, kryengritjes së përgjakshme të vitit 1905 apo rrënimit të vendit në 1914.

Por tani kushtet civile janë më normale nën Mbretin Zog dhe të paktën 50 mijë prej tyre janë kthyer në atdheun e tyre, zakonisht për t’u martuar me gra shqiptare. Kështu në një shtëpi tipike fshati me dy dhoma, muret e lara me gëlqere të zbukuruara me frizin tradicional me një shtresë, mobiljet mund të përbëhen nga një sofër ku shërbehen ushqime të stilit turk, jastëkë, qilima, xhezve kafeje të vjetra prej bronzi, dhe armë të vjetra, por do të ketë edhe një radio amerikane, kalendarë amerikanë të Krishtlindjeve dhe disa romane gangsterësh.

Zhdukja e zënkave

Gjakmarrja tradicionale tani ndodh rrallë, dhe policia i shtyp ato sa më shpejt që të jetë e mundur, por çdo familje ka ende historitë e saj për gjakmarrje të tilla që kanë ndodhur një brez më parë.

Shqiptarët e dinë se italianët lakmojnë një pjesë të bregdetit të tyre në Adriatik, por ata besojnë se vendi i tyre është i pathyeshëm. Ata i mbajtën edhe turqit në një skaj të thjeshtë rreth skajeve të vendit, dhe ata kurrë nuk janë pushtuar plotësisht nga asnjë prej pushtuesve që kanë përfshirë Ballkanin që nga kohët e hershme.

Ekziston një tharm i dallueshëm i amerikanizmit në Shqipëri. Të rinjtë shqiptarë, edhe pse nuk dëshirojnë të shkojnë në Amerikë, imitojnë mënyrat amerikane në shumë aspekte. Një mësues i ri shkolle shpjegoi “Ne nuk mund të mësojmë asgjë nga Evropa, përveçse si të futemi në telashe. Në Amerikë ne shohim shembullin që do të donim të ndiqnim.”

Shqiptarët që janë kthyer nga Shtetet e Bashkuara janë të sinqertë në simpati me këtë “amerikanizim”, megjithëse shumica prej tyre tani janë të brezit të vjetër. Ata e shohin jetën e tyre në Shtetet e Bashkuara (dhe shumën e pagës së tyre) me nostalgji. Disa prej tyre flasin për kthimin, por është e qartë se ata nuk e dëshirojnë vërtet. Ajo që ata preferojnë në të vërtetë është jeta në Shqipëri, me “disa komoditete dhe ide amerikane më shumë”.

Kalimi nga një shoqëri patriarkale dhe feudale në një shoqëri moderne në një brez të vetëm është një detyrë e madhe, brezi aktual ka për detyrë të përshtatet me botën moderne pa humbur pavarësinë dhe forcën tradicionale të racës së tij.

Dhëndri është ai që paguan

Besëtytnitë e lashta janë ende të forta. Asnjëherë nuk duhet të lini një veshje jashtë shtëpisë pas muzgut nga frika se shpirtrat e këqij do t’ju pushtojnë gjatë natës dhe më pas do t’ju bëjnë një magji.

Shumica e njerëzve janë shqiptarë ortodoksë ose myslimanë, megjithëse ka disa katolikë romakë. Myslimanët janë më shumë muhamedanë, në mënyrën e tyre të jetesës sesa myslimanët në Turqi. Ndërkohë që në Turqi ndalohet mbajtja e plisit (qylafit) nga burrat dhe mbulimi i fytyrës së grave, këto zakone ndiqen ende në fshatrat turke në Shqipëri dhe Bullgari. Në Shqipëri, megjithatë, myslimanët janë të përzier me popullsinë e krishterë dhe nuk gravitojnë në komunitete të veçanta si në Bullgari, Jugosllavi dhe Rumani.

Situata për gratë është relativisht e mirë dhe dhëndri paguan një pajë për familjen e nuses në vend të procedurës së kundërt që praktikohet në shumë vende. Në vallet karakteristike të vendit, në përgjithësi, burrat dhe gratë kërcejnë veçmas.

Modernizimi është kryefjala në Shqipëri dhe militarizimi ka bërë shumë më pak përparim sesa në shumicën e fqinjëve të saj ballkanikë.

---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 19 Janar 2024

“Missionary Herald” ka botuar, në dhjetor të 1912, në faqet n°561 – 564, intervistën e patriotit, edukatorit dhe autorit Kristo Anastas Dako mbi situatën e kombit tonë, të cilën, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Shqipëria në Luftën Ballkanike

Një intervistë me z. Kristo A. Dako

Z. Dako, emri dhe puna e të cilit në lidhje me Misionin e Bordit Amerikan në Shqipëri nuk janë të panjohura për lexuesit e “Misionary Herald”, është tashmë një mërgimtar në këtë vend dhe student i diplomuar në Kolegjin Oberlin. Një njeri me mençuri të pjekur, që flet dhjetë gjuhë, i ditur në çështjet e përfshira të asaj toke të shumë racave dhe feve, z. Dako është në gjendje të flasë me autoritet mbi një temë me interes të sotëm, për të cilën ka shumë konfuzion mendimi. Falë fakultetit të Kolegjit Oberlin, Missionary Herald është në gjendje t’ua prezantojë këtë artikull aktual lexuesve të tij. — Editori.

“Në çdo diskutim për krizën ballkanike, një pikë duhet bërë e qartë. Aktualisht, elementi më i rëndësishëm i Turqisë Evropiane është elementi autokton shqiptar. Megjithatë, turqit nuk do të pranojnë kombësinë e dallueshme të shqiptarëve, as grekët, as italianët dhe bullgarët, megjithëse Kançefi (Kantchef) vlerëson popullsinë shqiptare në Maqedoni në 124.000 frymë, ndërsa statisticieni serb, Gobsheviç (Gobchevitch), e vendos totalin në 165.000 frymë.

Tani ju pyesni për shkaqet e shqetësimit aktual. Për çfarë po lufton Shqipëria ? Nën Sulltan Hamidin II popullit tim iu ndalua të shkruante apo të lexonte në gjuhën e tij amtare. Filluam të formojmë organizata politike në Bukuresht, Sofje, Kajro dhe Boston dhe kur filloi lëvizja xhonturke, përfaqësuesit e tyre komunikuan me organizatën tonë. Kjo është shumë zbavitëse tani, sepse, përkundër mohimit grek dhe turk se populli ynë ekziston, pëlqimi ynë (mos harroni se ne jemi elementi më i madh kombëtar në Turqinë Evropiane) ishte absolutisht i nevojshëm për suksesin xhonturk. Ne ishim të ftuar të bashkoheshim kundër Hamidit. Na u premtua liri e plotë arsimore dhe fetare, dhe u tha se myslimanët do të ndërtonin rrugë nëpër krahinën tonë dhe do të ngrinin shkolla dhe spitale për ne. Prandaj, dhe kjo është e njohur në qarqet diplomatike evropiane, por nuk shfaqet në dërgesat amerikane, 100.000 njerëz të mi u mblodhën në Ferizaj dhe i dërguan një telegram Sulltan Hamidit, duke thënë : “Ne jemi pro Kushtetutës. Nëse nuk e jepni, ne do të marshojmë drejt Kostandinopojës.” Menjëherë pas kësaj, bota mësoi se xhonturqit kishin pasur sukses dhe se Kushtetuta ishte një fakt i vërtetë, por kabllogramet nuk përmendnin ata përmes të cilëve kishte ardhur në të vërtetë suksesi.

Dhjetë muaj pas Kushtetutës xhonturqit filluan të thyejnë premtimet e tyre ndaj nesh, dhe është një çështje e njohur sesi Turgut Pasha u dërgua kundër Malsorëve, fisit të famshëm malësor shqiptar që jetonte në kufirin malazez. Mizoria e Turgutit në këtë fushatë solli përfundimisht dorëheqjen e tij, në realizimin e së cilës pata privilegjin të merrja pjesë. Më lejoni t’ju tregoj diçka që kam parë. Populli im është i ndarë në fise, secili jeton nën udhëheqësin (bajraktarin) e vet dhe udhëheqja është e trashëguar. Kur babai bie në betejë, djali i madh e merr flamurin dhe kështu me radhë derisa të mos jetojë asnjë mashkull; pastaj gruaja e shefit të parë merr flamurin. Mirëpo, në një nga fushatat kundër Turgut Pashës, të gjithë pjesëtarët e fiseve shqiptare kishin rënë. Gruaja e shefit mori komandën dhe qëndroi në këmbë për dymbëdhjetë ditë. Me duart e veta vrau shtatëmbëdhjetë turq. Ajo u kap nga oficerët turq dhe vdiq, por jo para se t’i prisnin veshët, hundën, ta kishin verbuar – nuk mund të hyj në detaje të mëtejshme. I shkrova në shenjë proteste gazetës kryesore shqiptare, Bashkimi Kombit, që do të thotë “unification of the nation.” Artikulli im u riprodhua në shtypin gjerman, francez dhe anglez. Atashenjtë ushtarakë turq në Gjermani u kritikuan ashpër dhe unë u arrestova në Elbasan dhe më mbajtën me zinxhirë në një udhëtim gjashtëditor me kalë deri në Gjakovë. Pas një jave më lanë të lirë, sepse sigurisht që nuk mund të bëhej asnjë akuzë e rregullt kundër meje. Por menjëherë u zhdukën të gjitha gazetat tona, u konfiskua Bashkimi Kombit dhe na u mbyllën shtypshkronjat. Kombinimi i këtyre elementeve shkaktoi lëvizjen e madhe Malësore të vitit 1911, që është fara e gjithë situatës aktuale.

Pikërisht në maj të këtij viti z. Charles R. Crane, nga Çikago, erdhi tek unë në Manastir dhe më kërkoi ta drejtoja përmes Shqipërisë. Ne vizituam qytetet e rëndësishme dhe z. Crane i bëri shumë përshtypje gjithçka që munda t’i tregoja. Një ditë në burgun ushtarak të Shkodrës pamë dy gra udhëheqëse fisesh. Ato kishin udhëhequr popullin e tyre në betejë. Njëra vuante nga thyerja e krahut, tjetra nga thyerja e kofshës. Atyre iu mohua ndihma mjekësore dhe u rrahën para gjykatës së burgut. Z. Crane u kthye nga unë dhe më tha: “Kjo është një fyerje kundër qytetërimit të krishterë.” Unë u futa në burg si person i dyshimtë dhe sikur z. Crane të mos më kishte qëndruar pranë dhe të përdorte ndikimin e tij mbi guvernatorin vendas, ose valiun, do të isha dënuar përjetësisht. Pas udhëtimit tonë z. Crane deklaroi se ai i konsideronte shqiptarët si popullin më të shquar të Perandorisë Turke dhe se ata meritonin në çdo mënyrë ndihmën e botës së krishterë për të ndjekur çështjen e tyre. Mund të shtoj se për mendimin tim Europa i detyrohet Shqipërisë më shumë sesa e kupton ajo, sepse nëse gjenerali ynë Skënderbeu nuk do t’i kishte kontrolluar myslimanët në gadishullin Ballkanik, ata do të kishin shkuar në Vjenë dhe do ta kishin mbajtur Evropën Qendrore në mëshirën e tyre; por Skënderbeu mundi turqit në njëzet e dy beteja dhe mbajti nën kontroll hordhinë myslimane, duke i dhënë Evropës kohën e nevojshme për të zhvilluar qytetërimin e saj.

Kur z. Crane u largua, ai më dha 10.000 kurona austriake për të punuar në mesin e refugjatëve në Podgoricë në Mal të Zi, dhe ra dakord të mbështeste gjashtë djem në Kolegjin Robert (Robert College) dhe gjashtë vajza në Kolegjin Amerikan në Kostandinopojë, ku ata do të trajnoheshin për punë të veçanta në të gjithë vendin. Ishte privilegji im të përzgjidhja këta student (nxënës) dhe kolegët e mi ranë dakord se asgjë më domethënëse se kjo nuk mund të bëhej për lëvizjen kombëtare shqiptare. 

Ju po më kërkoni gjykimin tim për gjërat më të rëndësishme në këtë moment. Së pari, më duhet të them se shqiptarët nuk e marrin parasysh interesin që pretendojnë të kenë bullgarët, serbët, grekët dhe malazezët për autonominë e Shqipërisë dhe Maqedonisë. Populli im e di shumë mirë se çështja reale nuk është autonomia e Maqedonisë dhe Shqipërisë, por dhënia e territoreve atyre që protestojnë kundër miqësisë sonë. Prandaj, nëse lind nevoja, shqiptarët do t’i ndihmojnë turqit, jo sepse e duan Turqinë – duhet ta them qartë këtë – por sepse duhet të mbajnë kontrollin e territorit të tyre. Ne e shohim Anglinë si aleaten tonë më të fortë aktualisht, sepse Anglia ka qenë mikja jonë dhe nuk ka asnjë interes për Shqipërinë. Ne i besojmë asaj më shumë se çdo Fuqie tjetër të Madhe. Nga të gjitha punët institucionale në vendin tim, atë të kryer nga amerikanët ne e vlerësojmë më shumë. Grekët, bullgarët, italianët, madje edhe austriakët po punojnë për të na shkombëtarizuar, ndërsa Amerika dhe Anglia po punojnë në një mosinteresim perfekt për të mirën tonë.

Nuk mund të theksoj mjaftueshëm një pikë tjetër. Bota harron që njerëzit e mi ishin fillimisht të krishterë. Kur u pushtuam nga myslimanët, ata prej nesh që nuk donim ta përqafonim plotësisht Islamin, por nuk mund të hiqnim dorë plotësisht nga besimi mysliman, u bënë bektashi. Unë nuk mund t’ju shpjegoj saktësisht se çfarë do të thotë kjo, por të gjithë vendasit në rajonin tonë e kuptojnë këtë. Mendimi im është ky : para Skënderbeut, njerëzit e mi ishin të krishterë. Ndoshta nuk është e pamundur që këta myslimanë shqiptarë, që janë më shumë se dy milionë, të bëhen sërish të krishterë.”