Anton Nikë Berisha/

Dhimitër Frangu, Veprat e lavdishme të Skënderbeut. Përkthimin, parathanien, komentet dhe ilustrimet Lek Pervizi. Faik Konica, Prishtinë 2024.

“Një popull që nderon burrat e vet, një popull që pavdekeson kujtimin e tyne, jo vetëm ndêr faqet e historisë por edhe mbi rrasa e në monumenta, ai popull tregon se ka ndêrgjegje, se ka ndiesi të holla, se njef miradijen e ka dishirë me u sjell e me u drejtue mbâs shembullit të të Mëdhajvet të vet”.

Luigj Gurakuqi

Ky mendim, sa i veçantë aq dhe i rëndësishëm i Luigj Gurakuqit për burrat e shquar të një populli, nëse përimtohet në thellësi dhe konkretizohet me vërtetësi në botën tonë, të vë në tundime jo të vogla. Për këtë dëshmon (për të mos i përmendur rastet e tjera) edhe libri “Veprat e lavdishme të Skënderbeut” i Dhimitër Frangut, këshilltarit dhe zyrtarit më të rëndësishëm dhe më besnik të Gjergj Kastriotit Skënderbeut, vepra e të cilit u jepet në dorë lexuesve me vonesë të stërmadhe, edhe pse është libri i parë i botuar dhe i njohur deri më tani që dëshmon konkretisht dhe me argumente të mirëfillta për figurën më të shquar dhe kryetrimit e botës arbërore – shqiptare Gjergj Kastriotin – Skënderbeun. Kjo vonesë e njohjes së veprës së Dhimitër Frangut (botimi i parë në shqip u bë më 2005) nuk e zvogëlon Skënderbeun, po tregon për pakujdesinë, shkurtpamësinë, po dhe përmbysjen dhe mjerimin tonë.

Duhet t’i jemi skajshmërisht mirënjohës Lek Pervizit, i cili e përktheu këtë vepër nga latinishtja me shumë përkushtim e dije, e plotësoi me shënime dhe e ilustroi me shumë fotografi të Skënderbeut të bërë në rrjedhë të kohëve, duke i bërë një shërbim të jashtëzakonshëm kombit dhe botës sonë. Them kështu nga se pa e njohur mirëfilli të kaluarën nuk mund ta njohim e as të vlerësojnë kohën tonë.

Në pjesën “Dy fjalë nga përkthyesi” dhe në “Parathanie” Lek Pervizi na i jep disa të dhëna të rëndësishme për veprën dhe për autorin e saj, Dhimtër Frangun, për përkthimet e veprës në italisht e në gjuhë të tjera, për disa vlerësime të rralla që i kanë bërë disa autorë librit të Dhimitër Frangut dhe për shfrytëzimin dhe plagjiaturat nga autorë të ndryshëm, italianë e shqiptarë. Pervizi shkruan: “Në dy shekujt e parë pas vdekjes së Skënderbeut, gjithë autorët e librave që u shkruen për të, kishin mbushë ujë të kulluet te burimi fillestar i Dhimitër Frangut, sa që në një mënyrë pothuejse rituale, fjalët e frazat e tij, u përcollën të pandryshueme nga një autor tek tjetri. Kjo bie në sy menjëherë, për ata që i kanë lexue gjithë librat që u botuen nga viti 1480, vit i dorëshkrimit të parë latinisht të Dhimitër Frangut. Ndryshimet, në disa autorë, erdhën si pasojë i kërkimit të « qimes në vezë ». Me këtë duem të themi, se tue pasë dëshminë ma se të bindshme të një Dhimitër Frangu nuk ishte nevoja të kapërcehej në hamendje të pakontrollueme e në fantazi të teprueme në përshkrimin e historisë së Skënderbeut. Vërtet se Marin Barleti na dha një vepër latinisht, që u muer si bazë e historisë së Skënderbeut, por ishte një vepër që dilte 30 vjet pas librit të Frangut. Kështu që edhe vepra e Barletit e kishte zanafillën në tregimin besnik të Frangut, të cilit ai duhet t`ia dinte për nder që kishte dhanë një dëshmi aq të randësishme mbi jetën dhe veprat e Skënderbeut. Vetë Barleti, në shumë raste shkruen fjalë për fjalë thanjet e ngjarjet e Frangut”.

Për të dëshmuar vlerën e shumëfishtë të librit të Dhimitër Frangut, Lek Pervizi sjell edhe mendimin e Giovanni (Xhovani) Maria Bonardo të vënë si moto: “Eruditi Venecian, Giovanni Maria Bonardo, përkthyes, redaktor dhe botues i këtij libri, e specifikon atë me këto fjalë: “[…] Libër që asht shkrue latinisht me dorë prej Atë Dhimitër Frangut, i cili ka qenë i pranishëm personalisht dhe i mirinformuem për të gjitha betejat dhe veprat e atij Princi…”.

Duke u mishëruar me veprën e Dhimitër Frangut dhe duke u bindur për rëndësinë e shumëfishtë të saj, në Parathanien Lek Pervizi shkruan: “Askush tjetër nuk mund t’ishte i aftë për ta ndjekë nga afër jetën e veprimtarinë e këtij Princi, ma mirë se një bashkëkohës, këshilltar, fetar, arkëtar dhe ambasador i tij, besnik dhe i kulturuem, siç ishte një Dhimitër Frangu. Në qoftë se nuk del njeri tjetër i rrethit të ngushtë të tij, që të ketë arritë me shkrue një dëshmi tjetër, s’ka dyshim se shqiptari që përmendëm mbetet i vetmi që ka arritë me dhanë një biografi e histori të shkoqitun e sa më të vërtetë mbi Skënderbeun”.

Të dhëna të qenësishme dhe të argumentuara mirëfilli

Janë disa dukuri që e bëjnë këtë libër të Dhimitër Frangut shumëfish të rëndësishëm dhe të pakapërcyeshëm, jo vetëm të kohës kur u botua, por edhe për kohën tonë. Ndër të parat dukuri që qartësohet fund e krye librit të Dhimitër Frangut është dashuria e jashtëzakonshme e Gjergj Kastriotit Skënderbeut për atdheun, gatishmëria për mbrojtjen e tij deri në flijimin e jetës; kujdesi i pazakonshëm ndaj bashkëluftëtarëve dhe ndaj banorëve, pa marrë parasysh se cilit vend dhe cilës shtresë i takonin, pastaj ndarja e plaçkave të luftës secilit luftëtarë, po edhe banorëve ku bëheshin betejat, siç dëshmon Dhimitër Frangu: “Mbasi Turqit u thyen, Shqiptarët shkuen dhe e rrënuen kampin anmik, ku gjetën shumë plaçkë e pajisje të çmueshme, të cilat Skënderbeu, siç kishte veprue gjithmonë, ia ndau ushtrisë së tij fitimtare e të lavdishme”. Në një shënim të përkthyesit rreth kësaj dukurive thuhet: “Kjo përsëritet vazhdimisht e duket si e tepërt, por puna duhet vështrue nën një prizëm tjetër, sepse autori (Dhimitër Frangu – v. ime) tregon çka me të vërtetë ka ndodhë. Siç asht dokumentue, gjatë 25 vjetëve të luftës kundër Turqve, Skënderbeu zhvilloi dhe fitoi 24 beteja të randësishme, tue triumfue në fushat e betejave e sigurisht tue kapë plaçkë të madhe, e cila patjetër se do t’i shkonte ushtrisë, si shpërblim, dhe për të përballue shpenzimet e mëdha ushtarake, kujt vendi nuk mund t’u bante ballë, e ndihmat e hueja ishin të pakta. Kurse nga ana kundërshtare, zbatoheshin kritere ma t’egra dhe ma çnjerëzore, sepse plaçka përfshinte edhe njerëz, pleq, gra, djem e vajza e fëmijë, që katandiseshin në skllavni të përjetshme, pa shpëtim”.

Pikërisht dashurinë ndaj atdheut Kryetrimi ua mbjellë edhe luftëtarëve arbërorë te tij, qoftë me fjalë, me fjalime e me porosi, që nuk i kurseu asnjëherë, qoftë me veprime konkrete, kur hidhej në mes të betejës kundër armiqve pa u frikësuar se do ta vrasin.

Pra, çdo përpjekje, çdo veprim dhe çdo flijim i Skënderbeut dhe i princave arbërorë dhe i luftëtarëve lidhet me atdheun dhe me njerëzit e tij për ruajtjen me çdo kusht të trojeve arbërore nga pushtuesi otoman. Për atdheun Skënderbeu nuk kursente asgjë; vepronte në atë mënyrë, siç do të thoshte më vonë atë Anton Harapi: “Çdo ndërtese i vihen themelet në dhé. Edhe në varr, prandaj në hijshëm duhet të jemi gurët e themelit të njasaj binaje të cilën sot e quejmë Shqipní”.

Rëndësia e të gjitha luftërave të Skënderbeut lidhet me karakterin mbrojtës e jo për t’i nënshtruar të tjerët dhe për t’ua pushtuar tokat. Kjo konkretizohet mirëfilli nga veprimet e tij, nga sjellja me ushtarë, nga fjalimet para ndërmarrjeve luftarake mbrojtëse kundër një ushtrie shumëfish më të madhe në numër dhe shumë më të pajisur me armë.

Si ushtarak me përvojë, të fituar gjatë kohës kur ishte i marrë peng nga Sulltani, po dhe nga përvoja e ndërmarrjeve mbrojtëse dhe e princave të tjerë arbërorë dhe nga njerëzit e urtë, me të cilët këshillohej përherë, Skënderbeu dëshmohet trim i paepur, po i urtë e fisnik; gjithçka e mendonte dhe e peshonte paraprakisht dhe dëshmonte aftësinë të marrë me mend se cilat veprime dhe kur duhet t’i ndërmerrte dhe në çfarë kohe; në ç’mënyrë duhet të mbrohej për t’i përballuar ndërmarrjet ushtarake të dërguara nga sulltanët otomanë; ishte i sjellshëm, i afërt dhe fisnik me luftëtarët dhe me banorët nga të cilët kërkonte mbështetje. Ishte i mëshirshëm përballë tradhtarëve dhe robërve të zënë në luftë. Të tillë e cilëson Dhimitër Frangu Skënderbeun: “Nga ana shpirtnore, ishte edhe më i pajisun dhe i përsosun, sepse ky Princ kishte shpirt kristiani, ishte besimtar e i mëshirshëm, i drejtë dhe shpirtmadh me të gjithë, veçanërisht në faljen e anmiqve. Ishte trim me shpirt të pamposhtun, saqë kurrë nuk ishte dallue tek ai ndonjë shenjë frike apo ankthi. Ishte i mëshirshëm me të gjithë, veçanërisht me ata që e fyenin, tue i falun fyemjet kur i kërkohej falje. Anmik i përbetuem i veseve të këqija imorale dhe i mallkimeve”.

Cilësitë e një atdhetari të madh e të një strategu të jashtëzakonshëm lufte Skënderbeu e dëshmon, pos të tjerash, edhe me fjalimin drejtuar princave dhe luftëtarëve, pasi i shkruan Sulltanit dhe ia prapëson propozimet që ai i bënte: “Shumë të dashtun Zotnij e vllazën, nuk dyshoj, që, sapo të marrë përgjigjen time, dhe të ketë dëgjue fjalët e ambasadorit, për sa unë i kam folë atij, menjëherë ai do të provojë fatin për të hedhë gjithë forcat kundër meje, dhe për këtë punë do të përdorë të gjithë pushtetin e tij, prandaj do të më dukej punë me vend që të jemi shumë të gatshëm e të përgatitun kur ajo të ndodhë që kalorësit tanë trima të mund të na mbrojnë nga sulmi i anmikut, i cili do të përdorë çdo mënyrë për të na nënshtrue. Të grumbullojmë furnizime të bollshme e të jemi shumë vigjilentë në ruejtjen e rregullit për sa do të veprojmë. Gjithashtu propozoj që të çojmë sa ma shumë spiunë brenda vendit të Sulltanit, që të jenë besnikë, të cilët do të na njoftojnë e të na paralajmërojnë për qëllimet e anmikut, tue vendosë njëkohësisht roje të mira në çdo vend e në çdo shteg. Ju baj të ditun, Zotnij, që t’i mbani në gatishmëni dhe të përgatitun luftëtarët e njësitë e jueja për çdo rast, sa që, me shenjën ma të vogël, të jenë në gjendje që të luftojnë trimënisht e të përballojnë me guxim anmikun. Ndërkaq unë do të shkoj drejt kufijve me një pjesë të mirë të ushtrisë për ta mbajtë anmikun në ankth dhe në frikë. Do të lëviz herë këndej herë andej tue shkatërrue e damtue, që ta kuptojë se nuk kemi frikë as prej tij as prej kërcënimeve të tija, dhe ju njoftoj të gjithëve se gjatë luftimit, askush, as ushtar, as kapiten e kolonel, të mos guxojë të marrë ndonjë plaçkë të anmikut sado e vogël që të jetë, (kështu them), në çdo rast që të na ecë fati. Këtë vërejtje e baj, jo për ndonjë qëllim tjetër, por për faktin se një ushtar i ngarkuem me plaçkë nuk mund të luftojë trimnisht. E në qoftë se mes jush ka asish që mendojnë ndryshe, ban ma mirë të qëndrojë në shtëpi, se sa të vijë në luftë për qëllim përfitimi të plaçkës dhe jo për nder, ku, veçse se do të damtonte e do të pengonte luftëtarët e tjerë. Ju premtoj, për besën e një kalorësi e si ushtar i nderuem, që në çdo rast beteje e fitoreje (Zoti e dhashtë), e gjithë plaçka do të jetë e jueja”.

Dhimitër Frangu jep një varg të dhënash të sakta për mënyrën e përgatitjeve e të sulmeve të Skënderbeut e të udhëheqësve të tjerë arbërorë, si ndaheshin qartazi detyrat, ku dëshmohet një strategji ushtarake e lartësuar, pastaj për sjelljet e Skënderbeut para, gjatë dhe pas luftës me komandantë dhe me luftëtarë, me banorë të zakonshëm, qoftë kur korrte fitore, qofte kur pësonte humbje, po edhe sjelljet e tij me robërit e luftës, sidomos me disa prijës otomanë, të cilët i binin te këmbët dhe i kërkonin mëshirë.

Të bëjnë përshtypje të dhënat e shumta dhe konkrete të ushtrive, përkatësisht numrit të luftëtarëve, qoftë arbërorë, qoftë otomanë, të numrit të vrarëve e të plagosurve etj. Me një fjalë, janë fakte që nuk i ka dhënë asnjë autor që ka shkruar për jetën dhe luftërat mbrojtëse të Gjergj Kastriotit – Skënderbeut për rreth 25 vjet.

Çka dëshmojnë letrat e Skënderbeut dërguar sulltanëve

Atdhedashurinë, mençurinë, shkathtësinë, guximin e pashembullt të një prijësi të madh ushtarak dhe gatishmërinë e flijimit për të mbrojtur lirinë dhe trojet arbërore, Skënderbeu e përligj edhe me letrat që ua dërgoi sulltanëve të Perandorisë Otomane, edhe pse ata ishin udhëheqës të shquar që drejtonin një shtet aq të fuqishëm që ishte në gjendje t’i nënshtronte edhe shtetet më të mëdha të kohës.

Po sjell një pjesë të letrës së Skënderbeut, përgjigje sulltanit, Mehmet Amiri, Sulltan dhe Perandor i gjithë pjesë së botës, i cili njihej “sulltani gjakatar, me rastin e prishjes së marrëveshjes për paqe, që kishte bërë me sulltanin: “Gjergj Kastrioti, ndryshe Skënderbeg, Princ i Epirotëve e i Shqiptarëve, Mehmet begut Princit të Turqve, i uron shumë shëndet. Kur mora vesht prej Ambasadorit tand, Mustafa begut, e prej letrës sate, se sa ti ankohesh dhe proteston, pothuejse tue më qortue, të jap këtë përgjigje: Kryesisht nuk pendohem as nuk kam pse pendohem për prishjen e paqes, sepse e kam ba për shumë arsye, i detyruem nga një shkak legjitim, e prandaj jo vetëm që nuk duhet të pendohem (siç thashë) por duhet të jem anmiku ma i madh i yti, sepse duke qenë ti, Princ i një shteti të madh, nuk të takon që të vendosësh e të thyejsh ligjet sipas qejfit, dhe as që të nënvleftësosh Princin e një shteti të vogël, siç ke vepruar ndaj meje. Ndërsa u vendos paqa mes nesh nëpërmjet Ambasadorit tand, nuk duhej që bashkë me fenë tande ta thyeshe, e për këtë me janë dëshmitarë Zoti dhe bota. Kur unë isha i sigurt për besën që më kishe dhanë, vasalët e tu më shkaktuen damtime të mëdha, aq sa qeshë i detyruem me të dërgue një Ambasador timin, me lutje që të merrje masat e duhuna, e m’u përgjigje se do t’i kishe dënue ata keqbamës, e se ato veprime ishin ba pa dijeninë tande. Gatishmënia dhe rreptësia që t’i dojshe me tregue ndaj tyne, shpejt doli që ishte fare hiçe, sepse ti më dhe me kuptue se gjithë damet ato i kishin krye me dijeninë dhe pëlqimin tand, dhe kështu unë dola i tallun ndërsa keqbasit mbetën të padenuem, prej ku del fakti i qartë dhe dëshmia që ti ke qenë (siç thashë) dakord, prandaj ti duhet e mund të bindesh që unë kam pasë të drejtë të rifitoj damet që kisha pësue. Due që ti ta marrësh vesh se një si unë nuk duhet të kujdeset fare për ata që nuk e çmojnë paqen, por duen që nën ngjyrën e paqes, të ngrehin kurtha dhe të mashtrojnë të tjerët. Po qe se kjo sjellje i takon një Princi, gjykoje vetë. Për sa thue se Venedikasit më paskan mashtrue, të them, se tue qenë ata njerëz shumë të ndershëm dhe të besës, nuk mund të besohet se tek ata të ketë vend mashtrimi ose ndonjë hile tjetër, prandaj lirisht kam vendosë që nuk due me pasë paqë me ty, edhe pse unë qenkam aq Princ i ulët, e ti një Perandor aq i fuqishëm nga Lindja në Perëndim, që vetëm prej teje thuhet, tue përvetesue ndoshta shumë ma tepër nga ato që të takojnë […] prandaj unë nuk tundem nga kërcënimet as nga lajkat e tua […] Nga kampi ynë, më 25 qershor 1463”.

Dhimitër Frangu jep edhe një varg të dhënash për gatishmërinë e përhershme të luftëtarëve arbërorë për ta mbrojtur atdheun, të cilët ishin vijimisht vigjilentë dhe nuk befasoheshin nga sulmet e papritura dhe të fshehta të otomanëve ose të mashtroheshin e të bëheshin vegël e otomanëve që në çdo mënyrë donin t’i pushtonin trojet e Arbërisë dhe të vazhdonin më tej në pushtimin e shteteve të tjera të Evropës, siç ndodhi pas vdekjes së Skënderbeut.

Edhe rreth sëmundjes dhe keqësimit të gjendjes shëndetësore të Skënderbeut dhe vetëdijes se po i mbaronin fuqitë dhe po i afrohej vdekja, Dhimitër Frangu jep të dhëna të sakta kur Kryetrimi arbëror i dorëzohet vdekjes dhe hirit të Hyjit; ai e fton djalin e vetëm të tij, Gjonin, dhe e porosit që t’u nënshtrohet (meqenëse ishte i ri) urdhrave të nënës, Donikës, dhe ipeshkvit të Durrësit, Pal Engjëllit.

Vdekja e Skënderbeut shkaktoi një dhimbje e pikëllim ta pazakonshëm të bashkëluftëtarët, të i gjithë populli, po edhe të të tjerët, që e njohën dhe ia pranuan aftësinë dhe vlerën që pati në mbrojtjen 25 vjeçare të ndërmarrjeve otomane. Këtë e shprehen edhe princat e shteteve fqinje bashkë me banorët e tyre, si e thotë edhe Dhimitër Frangu në veprën e tij: “[…] ai kishte qenë kalaja e shpëtimi edhe për vendet e tjera fqinje. Vdekja e tij përfshiu jo vetëm të gjithë Princat e Krishtenë, Papën dhe Kolezhin e Kardinalëve, të gjithë Oborrin dhe popullin e Romës, dhe jo më pak Republikën e Venedikut, e krejt Krishtërimin, por u përhap edhe në vende e shtete të tjera të largëta, sepse fama e mirësisë dhe e trimnisë së madhe të tij, ishte përhapë në gjithë botën, sa që u vinte keq edhe anmiqve të tij. Kur mori vesh për atë vdekje, Mbreti Ferdinand i Napolit dhe i Sicilisë, me gjithë mbretninë e tij, treguen një qëndrim të tillë sa e gjithë bota e kuptoi se sa e madhe ishte dhimbja e keqardhja e tij, mbasi i bani nderime të mëdha e vajtime në gjithë shtetin”.

Në mbyllje të këtij punimi më duhet të them se libri i Dhimitër Frangut “Veprat e lavdishme të Skënderbeut” hyn në rrethin e atyre veprave që mbijetojnë nëpër kohë nga se janë të ngritura e të hartuara nga të dhëna të pandërmjetme që autori, bashkëpunëtor dhe këshilltar i rëndësishëm i Skënderbeut, i përjetoi vetë ose i mori (të dhëna) nga Prijësi i tij, Skënderbeu, nga princat e tjerë arbërorë ose edhe nga arqipeshkvi i Durrësit, Pal Engjëlli, udhëheqësi shpirtëror i Skënderbeut, i cili ishte dhe kushëriri i Frangut. Së këndejmi, them se secili që e lexon me vëmendje këtë vepër të Dhimitër Frangut, jo vetëm do të mësojë më thellësisht për Skënderbeut, për jetën dhe ndërmarrjet luftarake mbrojtëse kundër otomanëve, po edhe për një varg rrjedhash e pasojash të botës arbërore – shqiptare që ndodhen më vonë.

Prishtinë, mes i shkurtit 2025

Dr. Nikollë Loka/

Prania shqiptare në kryeqytetin e Perandorisë osmane është e vjetër: shqiptarët u shfaqën aty që në fillim të pushtimit osman. Deri në shekullin e 17-të, praktika e devshirmesë ndihmoi në ruajtjen e një pranie shqiptare në ushtri dhe administratën osmane, gjë që nuk përjashtonte ekzistencën e migrimeve vullnetare. Vendbanimi Arnautkoj dikur ishte i populluar nga shqiptarët. Nga gjysma e dytë e shekullit XIX, prania shqiptare mori një rëndësi të re me zhvillimin e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, ku një nga qendrat më aktive ishte Stambolli. Ndër personalitetet e kohës që jetuan në Stamboll mund të përmendim Pashko Vasën, Abdyl Frashërin dhe dy vëllezërit e tij: Naimin dhe Samiun, Namik Qemalin, Abedin Pashë Dinon, Ismail Qemalin etj. Shumica e tyre shërbyen në administratën e Perandorisë Osmane. Në përgjithësi, lëvizja e shqiptarëve në Perandori dhe vendosja e tyre në Stamboll dhe rajone të tjera, në brigjet e Detit të Zi dhe në Anadollin Perëndimor favorizoi krijimin e diasporës shqiptare në Turqi, kur rrethanat politike të fillimit të shekullit të 20-të i detyruan një numër të madh të shqiptarëve që të largoheshin nga Ballkani.

Nga mesi i shekullit të 16-të deri në Revolucionin Xhonturk, botimi dhe publikimi i librave në gjuhën shqipe në Perandorinë Osmane kaloi në tre faza: deri në fillim të shekullit të 19-të u botuan disa libra të rrallë fetarë për një audiencë të kufizuar; deri në Lidhjen e Prizrenit ka një periudhë tranzicioni, me kalimin nga libri “i shenjtë” në librin “kombëtar”, i cili u botua dhe u shpërnda më shumë gjatë fazës së tretë, midis viteve 1878 dhe 1908.

Perandoria Osmane nuk i lejoi shkollat në gjuhën shqipe edhe pas dekretit perandorak (Hatt-i-Humayun, 1856), kur me ligj, të gjithë popujt e Perandorisë kishin trajtim të barabartë në arsim. Krahas rezistencës antitanzimatiste, e cila synonte të kundërshtonte vendosjen e pushtetit centralist burokratik në Shqipëri, në viset shqiptare lindi dhe u zhvillua Rilindja Kombëtare me një frymëmarje të gjerë politike, shoqërore e kulturore, e frymëzuar nga ideologjia e çlirimit kombëtar të atdheut nga zgjedha osmane dhe e formimit të një shteti kombëtar shqiptar.

Përpjekjet e shqiptarëve brenda atdheut u bashkuan me veprimtarinë e madhe të atdhetarëve në mërgim, të cilët nën ndikimin e zhvillimeve në vendet pritëse ishin organizuar në shoqëri atdhetare, arsimore e kulturore, duke dhënë një kontribut të jashtëzakonshëm për përhapjen e mësimit shqip, botimin e teksteve shkollore etj.

Nga gjysma e dytë e shekullit të nëntëmbëdhjetë, shumë intelektualët shqiptarë, që kishin zënë vend në kryeqytetin osman, energjitë e tyre ia kushtuan në radhë të parë synimeve të zgjimit kombëtar shqiptar. Intelektualët shqiptarë në Stamboll krijuan në tetor 1879 “Shoqërinë e shtypjes së teksteve shqipe”, e cila propozoi krijimin e shkollave kombëtare jo vetëm në Shqipëri, por edhe në vende të tjera ku jetonin shqiptarët. Shoqëria përbëhej nga 10 myslimanë, 4 katolikë dhe 14 ortodoksë, të cilët përfaqësonin të gjitha shtresat shoqërore dhe u përkisnin tri besimeve fetare të ndryshme. Edhe pse qëndrimi osman ndaj kësaj shoqërie nuk dihet, ka të dhëna se shteti osman fillimisht shfaqi një politikë të moderuar kundër kërkesës për arsimin shqip. Por, sulltani Abdyl Hamiti II e lejoi shkollimin shqip aq sa i nevojitej dhe në ato vende ku i duhej, në jug të vendit për shkak të veprimtarisë së ethëshme të Patriarkanës së Stambollit dhe të shtetit grek. Sulltani ishte i interesuar për zhvillimin e nacionalizmit shqiptar të kontrolluar dhe vetëm për aq sa I duhej atij. Në viset jugore të krahinës së Janinës dhe në krahinën e Manastirit, ku vepronte kultura ortodokse greke, pas vitit 1877 u lejuan të ngriheshin disa shkolla shqipe, por, Porta e Lartë nuk mund ta toleronte ngritjen e shumë shkollave që do të bënin zhvillimin kulturor kombëtar dhe laik midis shqiptarëve myslimanë, prandaj i mbylli shpejt ato shkolla dhe bashkë me to “Shoqërinë e shtypjes së teksteve shqipe” të Stambollit. Në ato rrethana, disa nga anëtarët e lane veprimtarinë atdhetare në mes, ndërsa pjesa tjetër së bashku me kryetarin e Shoqërisë Sami Frashërin e vazhduan veprimtarinë e tyre individuale në ilegalitet. Për të siguruar vijimësi, veprimtaria e Shoqërisë së Stambollit u zhvillua në Rumani, ku nuk kishte mundësi që të ndërhynin autoritetet osmane. Kjo situatë ishte parashikuar, pasi qysh në vitin 1880, Shoqëria e Stambollit kishte dërguar në Bukuresht Jani Vreton, njërin nga anëtarët aktivë të saj, me mision për të krijuar një degë të shoqatës atje.

Revolucioni xhonturk i vitit 1908 ishte moment thelbësor për pohimin e lëvizjes shqiptare, duke i krijuar mundësi asaj të vepronte haptas pas rivendosjes së Kushtetutës. Në rrethana të tilla, shqiptarët shpresonin se do të përmbushnin aspiratat e tyre dhe pothuajse të gjitha rrymat politike u bashkuan në mendimin se Lëvizja Kombëtare duhej të zhvillohej brenda regjimit xhonturk, duke përfituar prej lirive të njohura me kushtetutë. Në kuadrin e gjallërimit të lëvizjes kulturore shqiptare, në gusht të vitit 1908, në Stamboll nisën përpjekjet për ngritjen e një shkolle shqipe, e cila duket se nuk ka vazhduar gjatë, pasi nuk përmendet në vitet në vijim. Kjo gjendje vazhdoi deri në përfundim të Luftës së Parë Botërore. Në kushtet, kur Perandoria Osmane humbi në luftë dhe çlirimi I vendit ishte detyra prioritare e autoriteteve osmane, një grup personalitetesh shqiptare në Stamboll vendosën të themelojnë një shoqëri me emrin “Shoqëria Ndihmëse e Kolonisë shqiptare në Turqi”, njëra prej angazhimit të të cilës ishte hapja e shkollave shqipe. Në Stamboll u krijua edhe shoqeria “Djalëria”, që kishte si qëllim kryesor arsimimin në gjuhën shqipe të fëmijëve të shqiptarëve në Turqi. Kjo shoqëri arriti të hapte tre qendra për mësimin e gjuhës shqipe në disa nga lagjet e Stambollit si: Topkapı, Eyüp dhe Üsküdar. Vështirësi ka pasur në sigurimin e teksteve shkollore, të cilat, siç dihej, kishin një kosto të lartë. Tekstet: abetare, gramatikë dhe këngë për vitin e parë, të cilat u shtypën nga shtypshkronja e Elbasanit u dërguan menjëherë në Stamboll. Krahas këtyre shkollave, atdhetarët shqiptarë u përpoqën të hapnin shkolla të reja edhe në lagje të tjera të Stambollit, si në Ferikoy, ku shkolla mori emrin e Naim Frashërit, njërit prej poetëve më të shquar kombëtarë.

Pas ardhjes në pushtet të qeverisë së Sulejman Delvinës, Komiteti Qendror i kolonisë shqiptare në Stamboll i kërkoi Kryeministrit shqiptar Sulejman Delvina tekstet dhe programet e shkollës fillore në Shqipëri. Kryeministri Delvina, që kishte vepruar në Stamboll si përfaqësues i asaj kolonie, do t’i përgjigjej pozitivisht kërkesës. Një vit më vonë, të njëjtën kërkesë përfaqësuesit e Komitetit të sipërpërmendur ia drejtuan kryeministrit të ri, Iljaz Vrionit. Programi i ardhur nga Shqipëria u botua i plotë në gazetën “E vërteta” nën kujdesin e Nesip Erës (Voshtinës). Gjatë kësaj periudhe u happen shumë shkollave shqipe në rrethe të tjera të Stambollit si në Beshiktash.

Shkolla kishte tri paralele me gjithsej 110 nxënës. Mësuesi i saj, Nesip Era, gjatë takimeve të shoqërisë shqiptare, u kishte bërë thirrje bashkatdhetarëve shqiptarë që të ndiqnin shkollën, ku krahas mësimit të gjuhës amtare, ai u përpoq të jepte mësime praktike dhe jetësore për kulturën tregtare dhe disa mësime zejtarie. Edhe kjo shkollë nuk arriti të plotësonte nevojat e shqiptarëve që jetonin në qytetin e madh të Stambollit, prandaj në lagjen “Fatih” u hap një shkollë tjetër e re që do të merrte emrin “Çamëria”. Po kështu, përfaqësues shqiptarë të klubit “Eyup”, hapën dhe një shkollë në lagjen e tyre të njohur si “Kosova”, me mësues Muntaz Kokalari, një djalë nga Gjirokastra. Shtypi shqiptar në Turqi do të vlerësonte hapjen e kësaj shkolle në qendër të Stambollit, duke shkruar se ”në qytetin e Stambollit ishin hapur disa shkolla në gjuhën shqipe, në të cilat mësonin rreth 500 nxënës”. Sipas të dhënave, shkolla shqipe ishin hapur edhe në Izmir, Bursë, Edrene, Inegol. Në vitin 1919, klubi i Izmirit i kërkoi Komitetit Qendror të Kolonisë Shqiptare në Stamboll 400 libra abetarje në gjuhën shqipe. Po më 19 gusht të vitit 1919 erdhi një kërkesë nga një shkollë tjetër në Bursa për 40 copë abetare.

Gjatë vitit 1920, u gjallëruan përpjekjet për mësimin e shqipes. Në janar 1922 Komiteti Qendror i shoqërisë në Stamboll vendosi të formonte një komitet i cili do të merrej kryesisht me çështjen e kujdesit për shkollat ​​shqipe. Anëtarë të Komitetit ishin: At Bonati, Cem Dibra, Sabri Qyteza, Shefqet Dibra, Q. Dani, Sermet Xhaxhuli, Dhimitër Fallo. Gazeta “Shqipëria e Re” në këtë periudhë shkruante për një rënie të nivelit të organizimit të shkollave të gjuhës shqipe në Turqi, për mungesë organizimi të Komitetit Qendror të kolonisë shqiptare në lidhje me këtë problem.

Në shtyp shkruhej gjithashtu se “qeveria shqiptare kishte caktuar një fond për hapjen e një shkolle shqipe në Stamboll në fillim të vitit të ri akademik”. Gjatë vitit 1924, konfirmohet ekzistencën e një shkolle shqipe në Stamboll, në ndërtesën, ku ishin vendosur edhe zyrat e kolonisë. Në këtë shkollë jepnin mësim vullnetarisht Asaf Xhaxhuli, Vasil Andoni, Stavro Skëndi, Teodor Sina etj.

Pas përfundit të luftës dhe nënshkrimit të Traktatit të Lozanës, Republika Turke iu kthye çështjeve arsimore, duke pamundësuar krijimin e një rrjeti shkollash shqipe, praktikë që në forma të ndryshme vazhdon dhe sot. Hapja e disa shkollave shqipe në Stamboll u bë e mundur në kushte të veçanta, kur osmanët ishin në luftë dhe nuk paten mundësi të hapnin një konflikt të ri me shqiptarët. Pas vitit 1925, shkollat shqipe u mbyllën dhe nuk u hapen më në vitet në vazhdim.

Roland Qafoku/

23 shkurt 1848-23 shkurt 2025. Është një datë që çuditërisht për median shqiptare kalon pa ndonjë interes të veçantë. Si sot 177 vjet më parë, arbëreshi Jeronim De Rada themeloi në Napoli gazetën “L’Albanese D’Italia. Dy herë në javë, të mërkurën dhe të shtunën, ajo doli gjithsej 28 numra por rëndësia e saj është monumentale. Në shqip dhe italisht, kjo gazetë ishte edhe organi i parë meditiak në historinë e shqiptarëve. Ja një pasazh nga Antonio Santori në një arbërishte që edhe sot tingëllon bukur.

Mir se vjen të na gëzohesh

Dishuruame Lefteri!

Mirëse vjen ti rrosh e shtosh

Me tu llafosurin njeri!

Unë besoj fort se dalja e kësaj gazete është themelimi zyrtar jo vetëm i medias, por edhe i Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Shqipëria po dilte nga errësira e Mesjetës osmane falë gjakut dhe mendjes arbërore. Së pari nga Jeronim de Rada që pati vizionin dhe shpirtin të sillte edhe një herë për shqiptarët lavdinë e dikurshme të Skënderbeut, flamurin kuq e zi që rrinte i palosur në sënduqe dhe gjuhën e bukur shqipe. Më pas e gjitha është histori. Gëzuar gazetën e parë!

Në përvjetorin e 17-të Pavarësisë së KOSOVËS – 17 Shkurt, 1998.

Nga Qemal Agaj

Një vështrim panoramik i imazheve influencuese të shek. të 20-të do të ishte i pakompletuar pa evidentimin e ngjarjeve të mëdha historike, luftrave dhe tragjedive, që vazhduan deri në fund të shekullit. Aftësia e fotografisë për të kapur momente kyçe që nuk përsëriten, shtron pyetje për zgjidhje për grupe popujsh, vende nganjëherë për gjithë botën, dhe  sjell kthesa në histori.

Do të ishte e pamundur të thuash diçka më tepër nga mijëra tituj gazetash, revistash dhe libra, për përpjekjet dhe luftën e Shqiptarëve të Kosovës për shkëputjen nga Federata Jugosllave, më saktë – për një Kosovë të lirë e të Pavarur.

Si në disa shkrime të mëparëshme në Dielli edhe këtë herë po e lidh Luftën e Kosovës me influencën e fotografisë në vendimin e NATO-s me në krye SH.B.A., për bombardimin e Jugosllavisë.

I pari imazh botuar në shtypin botëror, ka lidhje me përpjekjen Shqiptarëve të Kosovës në protestën e Dhjetorit, 1989, kundër heqjes së Autonomisë së Kosovës nga Millosheviçi. Fotografia me titull, ‘’Nogovaç, Kosovë, Yugosllavi. Vajtuesit në vdekjen e 27 vjeçarit Nasim Elshanit, që u vra gjatë një proteste kundër vendimit të Qeverisë Yugosllave për heqjen e Autonomisë së Kosovës,’’ e fotografit  Frances, Georges Merillone, botuar një muaj më vonë, 28 Janar, 1990 në revistën Parisiane, L’EXPRES, ishte shkëndia e parë e një zjarri që nuk do të shuhej lehtë. Ky imazh, që për nga ngjashmëria e tablove mbi varrosjen e Krishtit, është quajtur nga stjudjuesit, ‘’Kosovo Pieta,’’ tërhoqi vëmendjen e opinionit në një kohë që Kosova nuk kishte hyrë në radarin e medias dhe politikës Europiane.

Presidenti François Mitterrand ishte i pari personaliteti politik, që kur pa fotografinë, shkruajti: ‘’Si ka mundësi të mos sjellësh ndërmend Mantegna apo Rembrandt? Zemërimi dhe dhimbja kanë gjithmonë të njejtën pamje. Një nga problemet që po ballafaqohet Europa në këtë fund-shekulli është ajo e minoriteteve. Ne duhet t’i kushtojmë vëmendje sa më shpejt.’’ 

Në albumin fotografik, ‘’THE 100 PHOTOGRAPHS THAT CHANGED THE WORLD,’’ botuar në 2016, është përfshirë fotografia me titull, ‘’The Plight of Kosovo,’’ marrë nga fotografja Amerikane Carol Guzi në Maj, 1999, në kampin e refugjatëve në Kukës. Fotografia e djalit të vogël, Agim Shala, i dha autores Pulitzer Prize, 2000.   

Albumi fotografik, CENTURY, botim i Phaidon, 2002, që ilustron historinë e botës gjatë shek. të 20-të, mbyllet me gjashtë fotografi shoqëruar me komente nga Lufta e Kosovës, 1999.

_______   The New York Times.  September, 30, 1998. ____________

Masacres  by  Serbian  Forces in  Three  Kosovo  Villages.  __________________________________________________

‘’Trupat e 15 grave, fëmijëve dhe të moshuarëve, pjestarë të familjes Deliaj u gjendën të shtrirë nëpër gurë dhe rrëke të luginës poshtë fshatit të tyre në Provincën e Kosovës, qëlluar në kokë nga afër dhe në disa raste të sakatuar, në kohën që mundoheshin të shpëtonin nga ndjekja e forcave Sërbe. Në shtëpitë e fshatit, tre burra – inkluduar plakun  95 vjeçar të paralizuar, Faslli Deliaj – u dogjën kur Serbët u vunë zjarrin shtëpive.’’

Në 27 Shtator, 1998, International Observers, zbuluan trupat e 21 shqiptarëve civil të ekzekutuar në pyll pranë fshatit Gornje Obrinje. Të nesërmen pjesëtarë të Human Right Watch, gazetarë dhe fotografë  vizituan vendin dhe dokumentuan vrasjen e 15 shqiptarëve në fshati fqinjë, Golubovaç. Artikulli në New York Times, galvanizoi opinionin botëror dhe ndihmoi në një raund të ri bisedimesh diplomatike udhëhequr nga diplomati Amerikan, Richard Holbrook. 

Në 15 Tetor, 1998 u vendos një armëpushim, që do të ndalonte sulmet e policisë dhe forcave paramilitare Sërbe dhe do të mundësonte kthimin në shtëpitë e tyre të  mijëra Kosovarëve të shpërngulur nga barbarizmat Sërbe.

Qeveria Sërbe e Millosheviçit, nuk e respektoi marrëveshjen e 15 Tetorit. Tre muaj më vonë, 15 Janar, 1999 në fshatin Racak, u vranë 45 Shqiptarë. Masakra në Racak provokoi një shpërthim të ri zëmërimi në  publik dhe Qeveritë Perëndimore filluan bisedimet për një diplomaci mbështetur në forcën ushtarake. NATO e rriti kërcënimin e përdorimit të forcës kur pa se Millosheviçi nuk po i ndalonte sulmet ndaj popullatës civile.N

FOTOGRAFI  dhe  fotografia  e  botuar  në

  ___  The New York Times,  30 Shtator, 1998. ____

‘’Ne gjithmonë shpresojmë që këto lloj imazhesh krijojnë shqetësim në publik dhe mund të bëjnë presion në vendim – marrësit…Përveç sa e thellë ishte mizeria dhe sa e rëndë ishte situata, unë gjithmonë shihja një copë shprese në sytë e atij populli, që ishte mbërthyer nga tmerri i luftës. Unë e gjeta këtë atje.’’                                                                                                                                             

                                                      Wade  Goddard 

Wade  GODDARD, fotografi 22 vjeçar nga Zelanda e Re, pa eksperiencë në fotografi, ishte nga të parët fotograf  që u ndodh në skenë në atë mëngjes të fund-Shtatorit, 1998.

Goddard kujton :‘’Unë kurrë nuk e mendoja se do të punoja në një fushë beteje. Unë takova një fotograf t’a pyesja si të shkoja atje. Unë erdha vetëm për një muaj, por qëndrova në Ballkan përgjithmonë.’’

Suksesi i tij si fotograf gjatë Luftës së Kosovës, bëri që gjatë dhjetë vjetëve të angazhohet si freelance photographer nga Reuters, The  New York Times, dhe Associated Press.

Me 60 fotografi të  marra gjatë luftës së Kosovës, Goddard – tani me banim në Dubrovnik, Kroaci – në vitin 2018, boton librin, ‘’ KOSOVO  WAR ’’ 

Në prezantimin e librit, Goddard shkruan:

‘’Mbulimi i shpërbërjes së ish Jugosllavisë u bë qëllimi i jetës time. Unë duhej të ishja atje, t’a shihja vehtë, t’a ndjeja atë, të mundohesha t’a kuptoj atë, brutalitetin, vdekjen, shkatërrimin. Çfarë e shtyn një popull të shkatërroj një tjetër dhe vehten e tij?

Nëqoftëse ne do të kuptonim pyetjen dhe konsekuencat e konflikteve të armatosura, ndoshta ne do të shtynim udhëheqësit tanë politik të tentonin pak më shumë t’a mënjanonin atë.

Mendoj dhe akoma shpresoj, që imazhet si këto do të influencojnë në rrjedhën e historisë njerëzore…

Një mëngjes në fund të Shtatorit unë shkova në  Kosovës, kur pash në një fshat kodrinor një vrasje masive civilash, inkluduar gra dhe fëmijë, që ishin qëlluar gjatë tentativës për t’u larguar. Ekzekutimi i fëmijëve – kujton Godard – ishte një nga skenat më të tmerrshme. 25 gra dhe fëmijë ishin ekzekutuar kur mundoheshin të fshiheshin nëpër shkurre. Një nga ata i posa-lindur. Ishte tronditëse, dhe një nga momentet më  rrënqethëse që unë jetova gjatë luftës në Kosovë. 

Në një nga imazhet, një Shqiptar i quajtur Imer Deliaj ka shtrirë në një bord prej druri fëmijën e tij katër vjeçar, kur vetë qëndron i ngrirë si një gur. Gruaja e tij po ashtu ishte vrarë. 16 pjestarë të familjes së tij ishin vrarë në atë fund – Shtatori, 1998. Një fëmijë gjashtë muajsh nga familja e tij, u gjend shtrirë në krahët e nënës së tij të vrarë, por që dhe ai vdiq pak orë më vonë.

Të ndodheshe në skena si kjo ishte e tmerrshme fizikisht dhe e rrënueshme mëndërisht. Kjo atmosferë e rëndë akoma kumbon në jetën time dhe unë kurrë nuk do t’a harroj.

Ne gjithmonë shpresojmë që këto lloj imazhesh krijojnë shqetësime në publik dhe mund të bëjnë presion në vendime – marrësit. Të paktën ne bëmë atë që duhej të bënim. Ne fotografuam disa momente tronditëse dhe u munduam të hedhim dritë në të vërtetën. Përveç sa e thellë ishte mizeria dhe sa e rëndë ishte situata, unë gjithmonë shihja një copë shprese në sytë e atij populli, që ishte mbërthyer nga tmerri i luftës. Unë e gjeta këtë atje.’’ 

___________  Richard   HOLBROOKE  _____________                                                    

Pse  NATO  vendosi  të  sulmoj  Sërbinë  ushtarakisht 

Richard  Holbrooke, diplomat i shquar dhe përfaqësues i SH.B.A. në Organizatën e Kombeve të Bashkuara . Suksesi i tij në bisedimet diplomatike në luftën e Bosnjes, bëri që administrata e SH.B.A t’a ngarkoj atë në konfliktin e Kosovës. Në 1998 Holbrooke arriti të ashtuquajturin, Marrëveshja e Tetorit. Kjo marrëveshje  midis Qeverisë Jugosllave dhe Shqiptarëve të Kosovës, do të lejonte kthimin e 250.000  Kosovarëve  në shtëpitë e tyre dhe stabilizimin e një armë –pushimi të kontrolluar.

                 ____________     I n t e r v i s t ë  ________ 

Çfarë lloj gjuhe diplomatike kuptonte Millosheviçi ?                                                                                                                                            

Më vjen keq t’a them, por ishte e qartë, që Millosheviçi kuptonte vetëm forcën, një kërcënim me  forcë absolute. Kjo ishte e qartë në Kosovë.

 Pse për Millosheviçin  KOSOVA  ishte ndryshe nga BOSNIA ?  Si e shpjegoni ?

Kosova ishte ndryshe jo vetëm për Millosheviçin, por për Komunitetin Ndërkombëtar gjithashtu dhe ja pse ishte një problem shqetësues i veçantë. Komuniteti Ndërkombëtar gjithmonë mbështeti indipendencën e shteteve të Sllovenisë, Kroacisë, Maqedonisë dhe Bosnie – Hercegovinës.

Kosova ishte krejtësisht ndryshe. Kosova – me të drejtë apo gabim – ishte parë nga Komuniteti Ndërkombëtar si pjesë e Jugosllavisë. Nga këndvështrimi etnik, kultural dhe historik, ju mund t’a diskutoni këtë. Por në fakt Shqiptarët e Kosovës dhe Sërbët e Jugosllavisë, janë shumë më ndryshe si grupe  etnike. Në Bosnje, të gjithë flasin të njejtën gjuhë, kanë të njejtën kulturë, të njejtën prejardhje dhe martesa midis njëri – tjetrit. Në Kosovë asnjë nga këto nuk egziston. Ata flasin tjetër gjuhë, kanë tjetër kulturë, tjetër histori dhe një grindje tmerrësisht të papajtueshme me Sërbët. Në Bosnie urrejtja midis grupeve etnike ishte e fabrikuar nga racistë, demagogë  dhe mashtrues.

Për Millosheviçin Kosova ishte një çështje e brendëshme. Ne i thamë se e pranojmë faktin që Kosova është në kufijtë kombëtar të Jugosllavisë, por kjo nuk ju jep ju ( atij ) të drejtën të shtypësh popullin e saj. 

Urrejtja mes Sërbëve dhe  Shqiptarëve në Kosovë ishte tepër, tepër e madhe nga çdo të ashtu-quajturat urrejtje etnike. Kjo urrejtje në Bosnie, ka qënë shumë e egzagjeruar. Midis Shqiptarëve dhe Serbëve ishte e vërtetë. Ja pse për ne ishte esenciale të kuptonim se situata mund të kërkonte një ndërhyrje nga jashtë.

Kur e kuptuat se duhej të bisedonit me Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës ?

Ishte e qartë për mua që në fillim.Unë isha takuar me përfaqësues të U.Ç.K. në sekret. Dhe kam qënë në kontakte të vazhdueshme, sepse ata ishin një pjesë legjitime e procesit. Edhe nëse ata ekspozonin një zgjidhje violente, ose jo, nuk mund të injoroheshin, sepse ata ishin duke impozuar prezencën e tyre në marrëveshje. Por Rugova, udhëheqësi i njohur i shqiptarëve – burri që propagandonte jo violencë, që kishte fotografi të Gandhit dhe Martin Luther King Jr. në shtëpi – ishte personi që ne merreshim vesh publikisht.

Çfarë mundoheshit ju të arrinit në këto bisedime sekrete?

Ne mundoheshim t’i bënim ata të punonin me Rugovën në një front të bashkuar, që të bisedonin për një zgjidhje  jo violente. Kjo provoi të ishte e pamundur, sepse forcat e sigurimit sërb, papushim i provokonin ata me aksione. Në  fakt unë i thash Millosheviçit:

 ‘’ A e dini se ju jeni gjëja më e mirë që i ka ndodhur ndonjëherë U.Ç.K.-s ? Duke mos biseduar me të moderuarit, ju po bëni një gabim monumental.’’

Në 30 Shtator,  një masakër në fshatin Obrinje u  botua në faqe të parë të, The  NEW  YORK  TIMES.                                                   Çfarë  ishte e veçanta e saj ?

 Unë e kujtoj atë me kthjelltësi. Ishte një takim  kryetar komitetesh, që më duhej të merrja pjesë personalisht në Washington. The TIMES shtrihej në mes të tavolinës në Situation Room, si një dëshmitar i heshtur për çfarë po ndodhte. Ishte nga ato momente të rralla kur një fotografi… ( Pauz, moment emocional ) Fotografia drithëruese e atij personi të vdekur në atë fshat, ishte një lloj paralajmërimi, një realitet dhe pati shumë efekt në dialog.   Ky ishte takimi në të cilin u vendos se unë duhej të shkoja në Beograd për bisedime. Ishin 12 -13 ditë bisedimesh me grupin tim, inkluduar komandantin e N A T O-s, që do të ishte i ngarkuar për bombardimin. Chris Hill dhe Jim O’Brian nga grupi i Sekretares  Albright. Ne u mbyllëm  midis Beogradit, Prishtinës, Brukselit dhe Londrës pambarim.

Vendimi ishte të shkohej në N A T O dhe t’ju kërkohej të vinin aeroplanët në gatishmëri dhe të pregatiteshin të viheshin ndën komandën e Gjeneralit Clark , i ngarkuari  për bombardimin. Kërcënimi ishte i besueshëm. Unë ja bëra të qartë Millosheviçit, ashtu si dhe Gjeneralit  Short, që kjo ishte e vërtetë. Kur Gjenerali Short u bashkua me mua në mes të bisedimeve, ne u futëm në dhomë, dhe fjalët e para të Millosheviçit ishin:

’’Kështu, Gjeneral,  ju jeni i ngarkuar të bombardoni ne?                                                                                                                                                                                  

Përgjigja e Gjeneralit Short isht e shkurtër:                                                                                                                                     

– Mr. President. Unë kam B 52 në një dorë dhe U 2 në dorën tjetër. Varet nga ju se cilën unë do të përdor.’’                                 

Fjalët e Gjeneralit patën  një efekt të dukshëm. Kombinuar kjo me unitetin e grupit dhe moskundërshtimin e Rusisë, bëri që kjo të ndodhte. Kërcënimi ishte i besueshëm, dhe rezultoi në një marrëveshje që mundësoi  mbi 100.000 shqiptarë të dilnin nga shkurret dhe pyjet përpara se të fillonte dimri, ku mund të kishte vdekje masive nga urija dhe të ftohtit.Millosheviçi asnjëherë nuk lejoi prezencën e Ndërkombëtarëve në Kosovë. 

Në Tetor ne e bëmë  atë të pranonte rreth 2.000 njerës nga OSCE –Organization of Security and Cooperation in Europe,  të ishin  prezent në rajon. Kështu refugjatët  filluan të kthehen. Sidoqoftë,  një numër i konsiderueshëm  jetësh u shpëtuan nga marrëveshja e Tetorit.

Ç‘mund të na thoni për RAMBOUILLET, pasi Shqiptarët përfundimisht ranë dakord ? Ç’farë ndodhi në atë takim të Martën, pikërisht para bombardimit ? 

Sekretaria  Albright dhe Presidenti Clinton më kërkuan të shkoja përsëri për një takim të fundit pas firmosjes në Paris. Ne i prezantuam ultimatumin Millosheviçit, se nëqoftëse nuk do të firmoste marrëveshjen, bombardimi do të fillonte. Ai tha, ‘’JO.’’ Ne kaluam natën në Beograd . Në mëngjes unë shkova përsëri, fare vetëm  t’a shihja atë, sepse unë isha shumë i ndërgjegjëshëm  për faktin se në Gusht 1914, në këtë pjesë të botës, nga një keqkuptim i evitueshëm, një luftë e tmerrëshme filloi. Lufta e Parë Botërore mund të evitohej.Unë nuk dëshiroja të kisha një përsëritje të saj , edhe në një nivel më të ulët.        

Kështu unë shkova përsëri vetëm dhe i thash  Millosheviçit:                                                                                                        –

‘’A e kuptoni se,  nëqoftëse unë largohem sot pa ndonjë marrëveshje, bombardimi do të filloj pothuajse menjëherë.’’                                  

Unë vazhdova me këto tre  fjalë : 

‘’A e kuptoni se do të jetë, I SHPEJTË, I ASHPËR dhe ME PASOJA.’’                                                                                                        

I thashë këto fjalë me shumë kujdes, pasi u konsultova me Pentagon-in.                                                                                                  

– ‘’ Ju  jeni një shtet i madh,  një shtet i fuqishëm.  Ju mund të bëni çdo gjë që doni të bëni. Ne nuk mund t’ju ndalojmë ju.’’ 

Pas kësaj ishte një pamje dorëzimi nga ai dhe ne u ulëm vetëm në atë pallat të madh bosh, rrethuar nga piktura të Rembrandt, të lëna  nga  regjimet e mëparëshme . Unë e pyeta përsëri:

’’A e kuptoni ? A  jeni plotësisht  i qartë se çfarë do të ndodh pasi ne të largohemi ?’’                                                      

Ai tha me mjaftë qetësi, ’’ Po,  ju do të na bombardoni.’’

Unë i thashë që,  Shtëpia e Bardhë, dhe Departamenti i Shtetit janë duke pritur për një raport dhe unë duhet të shkoj     dhe  e pyeta për herë të  fundit:

 ‘’ Kjo është e gjitha ? Edhe një herë, a e kuptoni se çfarë po ndodh ?                                                                                      

Ai u përgjigj : ‘’ Po.’’                                                                                                                                                                         

Kështu ne u larguam dhe kjo ishte e gjitha. Dua të theksoj se nuk kishte keqkuptime në mendjen e tij. Ai e dinte se bombardimi do të  fillonte menjëherë  pasi ne të largoheshim, dhe ai  filloi, në më pak se 30 orë më vonë.

Nuk kishte altenativë tjetër.  Millosheviçi zgjodhi  fatin e tij. Ai përmbysi një marrëveshje shumë më të mirë nga çfarë mori pas 77 ditësh bombardim .

                                                                                                              Home interview, 1995.

      The   RAMBOUILLET    Conference.

 ________ February   6 – 22 ,  1999. ______

 Konferenca në Chateau of Rambuillet në afërsi të Parisit, ishte për një marrëveshje për Paqe  dhe vetëqeverisje në Kosovë midis Republikës Federale të Yugosllavisë dhe delegacionit që përfaqësonte Shqiptarët e Kosovës, nxitur sidomos nga masakra në Racak, në Janar, 1999. U formulua nga North Atlantic Treaty Organization, ( NATO)  dhe mori emrin e kështjellës ku u zhvilluan bisedimet.

Sekretarja e Shtetit të Amerikës, Madeleine Albright, përpara bisedimeve, tërhoqi vëmendjen se, ‘’ Vetëm të paraqitesh në Konferencë, nuk do të jetë mjaftueshëm. Ne u kemi dërguar pjesëmarrësve një mesazh – MERRENI  SERIOZISHT.’’

Delegacioni i Shqiptarëve të Kosovës u përfaqësua nga  Hashim Thaçi. Millosheviçi refuzoi të  merrte pjesë dhe dërgoi  një delegacioni pa prestigj. 

Qëllimi i takimit ishte që Sërbët dhe Shqiptarët të nënshkruanin një marrëveshje që do të njihte Autonominë e Kosovës, dhe që do të garantohej nga forcat Paqe-ruajtëse Internacionale.

Bisedimet dështuan pasi delegacioni Jugosllav nuk nënshkroi marrëveshjen. Për Millosheviçin, Kosova ishte pjesë e Jugosllavisë. Ishte e papranueshme një Autonomi e Kosovës dhe për më tepër kjo Autonomi të garantohej nga prezenca e Forcave Ushtarake Ndërkombëtare.

Këshilltarët Perëndimor u tërhoqën vëmendjen Shqiptarëve se mos- firmosja e marrëveshjes, do të ishte një armë e fuqishme në duart e Millosheviçit për kundër –akuzë.Veprimi i mënçur nga ana Shqiptare për firmosjen e marrëveshjes, bindi Amerikanët dhe Aleatët se Millosheviçi njihte vetëm forcën. 

Koha provoi se Millosheviçi ishte një udhëheqës komunist dritëshkurtër. I verbuar nga urrejtja, ai dështoi të mbante Federatën Jugosllave të bashkuar dhe të ngrinte një Sërbi  të fuqishme. Fundi i tij dihet.

   ________________        Madeleine   ALBRIGHT            _______________ 

      U.S.  SENATE   hearing.  –  ‘’ The  WAR  in  KOSOVO. ‘’ –  April  20, 1999.

‘’Me aleatët dhe partnerët, SH.B. u munduan t’i japin fund këtij cikli violence me mënyra diplomatike, dhe Tetorin e shkuar, Presidenti Millosheviç ra dakord për një armë – pushim, që do të mund lejonte shumë nga të shpërngulurit të ktheheshin në shtëpitë e tyre. Shpejt u bë e qartë që Millosheviçi nuk kishte ndërmend të respektonte marrëveshjen. Në Janar, forcat e tij të sigurimit e pozicionuan vehten për një ofensivë të re dhe masakruan fshatarët në Racak.

Në Rambuillet, Beogradi refuzoi një plan për paqe, kur ndërkohë përgatitej për një plan barbarizmash, një plan për spastrim etnik të të gjithë komunitetit të Shqiptarëve të Kosovës.

Ne të gjithë kemi parë imazhet e familjeve të shpërngulura dhe hedhur nëpër trena, fëmijë që qajnë se nuk gjejnë dot prindrit, refugjatët që numërojnë të afërmit e tyre si u ndanë nga njeri-tjetri, dhe fotografi ogurzeza  banesash në flakë. Pas këtyre imazheve është realiteti i një populli jo ndryshe në të drejtat e tyre fondamentale nga unë dhe ju.

Nuk ka dyshim, se kjo fushatë terrori ishte shkaku, dhe jo aksionet e NATO-s. Është prodhim i Millosheviçit. Vendimi i NATO-s për përdorimin e forcës kundër regjimit të Millosheviçit ishte i nevojshëm dhe i drejtë, dhe kushtet që Aleanca vendosi për përfundimin e fushatës së tij, janë të qarta, të drejta dhe të rrepta. Duhet të ketë një proces të verifikuar për ndalimin e aksioneve ushtarake kundër popullit të Kosovës. Forcat policore të Beogradit dhe paramilitarët duhet të largohen, kështu refugjatët duhet të kthehen. Një prezencë ushtarake Internacionale duhet të lejohet të shkoj në Kosovë dhe popullit të Kosovës duhet t’i jepet vetëqeverisje Demokratike, që për një kohë të gjatë e ka merituar…’’ 

                                                                                         Madeleine  Albright  – 

                                                                            Sekretare e Shtetitt të SH.B.A.  

Wade Goddard for The New York Times

A villager in Gornji Obrinje in Kosovo covered the body of a girl Tuesday before carrying her to a burial site. Fifteen members of the Deliaj clan, including children and the elderly, were killed in a massacre on Saturday by Serbian forces. There was another massacre that day a few miles away.

Wade Goddard for The New York Times

Ethnic Albanian men lift a dead villager onto a stretcher to be carried to the burial site in the village of Gornji Obrinja, Kosovo.

QSPA/

Lindi në Horë të Arbëreshëve dhe studimet i kreu në Seminarin arbëresh të Palermos. Më 1887 themeloi në Palermo revistën “Arbëri i Ri”, bashkë me Françesk Petën. Ai kreu studimet e larta për drejtësi më 1890 dhe po këtë vit filloi punën si docent i letërsisë antike në liceun “Garibaldi” të Palermos. Më 1900 Skiroi u emërua titullar i Katedrës së Gjuhës shqipe në Institutin Mbretëror Oriental të Napolit. Në vitet 1913–1914 qëndroi për një kohë në Shqipëri si i dërguar i qeverisë italiane. Zef Skiroi pati veprimtari të gjerë si shkrimtar dhe studiues.

Mes veprave letrare të tij renditen: vëllimi me poezi “Rapsodi shqiptare” (1887), me poezinë rrëfimtare, idilin “Milo e Haidhe” (1890) dhe eposin “Te dheu i huaj” (1900), “Këthimi” (1965). Si studiues botoi,“Për gjuhën dhe letërsinë shqipe të vështruara edhe në marrëdhënie me ngulimet shqiptare të Italisë” (1919) dhe “Shqiptarët dhe çështja ballkanike” (1904) si dhe përmbledhjen me krijime popullore “Këngë tradicionale dhe sprova të tjera të ngulimeve shqiptare të Sicilisë”(1923). I ndërgjegjshëm për rëndësinë jo vetëm kulturore të përpunimit të shqipes letrare, ai shkroi një arbërishte që afrohej mjaft me toskërishten e Shqipërisë, duke marrë edhe prej dialektit verior. Ai vdiq në Napoli, më 17 shkurt 1927.

Me kontributin e tij, Skiroi ndihmoi jo vetëm në ngritjen e kulturës arbëreshe, por zëri i tij në shtyp dhe letërsi solli frymëzim për Shqipërinë, që ishte në ndërtim e sipër. Ai është padyshim ndër shkrimtarët më të mëdhenj shqiptarë dhe përfaqësuesi më i denjë i traditave arbëreshe letrare dhe kulturore të Sicilisë.

https://www.radiokosovaelire.com/zef-skiroi-1865-1927…