Arben Iliazi/

Plot 23 vjet më parë, më 26 tetor 2001, në castet e fundit të jetës së tij, Prof. Selim Islami u la amanet fëmijëve dhe gruas që ta çonin për ta varrosur në Çukën e Ajtoit, që është në Çamërinë e këtejme, në  pikën më jugore të kufirit Shqipëri – Greqi. Dëshira e Tij ka mbetur e palotësuar, por në Atriumin e Muzeut Historik Kombëtar është sjellë dhe montuar një nga kullat origjinale ilire të Çukës së Ajtoit. Kjo kullë të kujton përherë Prof. Selim Islamin dhe mbase Shpirti e tij i Shenjtë do të lëvizë në shkallaret dhe në gurët e kësaj kulle përjetësisht.

***

Prof. Selim Islami është një nga njerëzit  më të  ditur dhe të shkëlqyer të Shqipërisë, dijetar, arkeolog, etnograf, historian dhe shkëncëtar i shquar. Rrallë  mund të  gjesh njerëz me kaq njohuri universale të  shumë  fushave të  kulturës njerëzore e materiale. Ishte një  shumësi personalitetesh brenda një  njeriu të  vetëm, studiues i formatit evropian e botëror, që ka ngritur shumë lart kulturën e vendit të  tij, pasi e dinte mirë  se albanofobia ishte parathënia e zhdukjes së  vetë  kombit. Selimi kishte pasion dhe prirje të  veçantë  historinë  e kombit shqiptar. Qëllimi i tij i jetës ka qenë zbulimi i vetë enigmave të historisë. Ai ishte konceptuesi kryesor për shtjellimin për herë të parë, me kritere bashkëkohore, të historisë së mirëfilltë të ilirëve të lashtë. Është tepër e vështirë të them atë që duhet thënë saktësisht për Prof.Selim Islamin. Ndihem i nderuar që e kam njohur personalisht, jemi nga një fshat dhe kemi qenë miq të afërt. Ishte burrë i pashëm, autoritar, me sqimë dhe përgjithësisht serioz. Kishte një  modesti plot dinjitet.
Shpesh tek shtëpia e tij shkoja me Abaz Dojakën dhe disa miq të shoqatës Çamëria. Në  janar 1991 ndihmoi në hartimin e programit të Shoqatës dhe në njihjen të gjitha trevave të Çamërisë. Selimi fliste me entusiazëm duke u shprehur: “Erdhi koha, që të flitet e shkruhet hapur për Çamërinë e viset e tjera shqiptare përtej kufirit”.

***

Koncepti i prof. Selim Islamit për historinë i takonte shkollës materialiste, ku determinizmi i fakteve dhe i dialektikës së  tyre shtjellohet në  bazë  të  ligjësive të  brendshme. Kjo shkollë  sa e karakterit sociologjik, aq dhe filozofik,  shtroi para prof. Selim Islamit struktura kuptimore, duke e nxitur atë  të  bënte sinteza të  mëdha të  ngjajeve, të  etapave të  historisë mijëravjecare, për të  vërtetuar autoktoninë  e shqiptarëve.

Selim Islami, në veprat e tij të shumta, zbulon autoktoninë dhe vitalitetin e lartë të popullit shqiptar, qëndresën e tij të jashtëzakonshme ndaj asimilimit kulturor dhe etnik dhe e konsideron popullin shqiptar si një shembull të gjallë të faktit që një popull luftarak është në gjendje të mbijetojë edhe përballë rrebesheve më të egra të historisë. Ai zbuloi se shpirti i Kombit është  tepër i lashtë  dhe për ne shqiptarët është  gjithcka.

Nën drejtimin e tij shkenca e albanologjisë  bëri një  epokë  të  vërtetë.

Nëse Prof. Eqrem Çabej mbështeti tezën e birësisë (filiacionit) të shqiptarëve nga ilirët në rrafshin gjuhësor, Selim Islami është historiani i parë i madh, i cili udhëhoqi dhe konstruktoi në zanafillë një histori shkencore të qytetërimit ilir, të shtetit dhe të qytetit ilir. Studimet e tij janë të një rëndësie të madhe, sepse janë pika referuese të pazëvendësueshme. Selim Islami e shikon historinë politike të ilirëve, të shtetit dhe të qytetit ilir në epokën helenistike, sipas një strukture unitare. Ai ka bërë përgjithësimin më sintetik të lindjes dhe të zhvillimit të jetës qytetare në Iliri, duke bërë një shfrytëzim të plotë të të dhënave dhe të studimeve të ilirologëve dhe të arkeologëve të mëparshëm të huaj. Mund të themi se Selim Islami është krijuesi i teorisë së shtetit dhe të qytetit ilir, që respekton kronologjinë e burimeve librore dhe harmonizon të dhënat e reja dhe të panjohura të burimeve arkeologjike, duke pasuruar së tepërmi peizazhin shkencor ilir. Si arkeolog, ka marrë pjesë në gërmimet sistematike të rrënjëve ilire në Gajtan të Shkodrës, në Pazhok të Elbasanit, në Xibër të Matit, në Zgërdhesh të Krujës, në Apoloni dhe ka drejtuar ekspeditën e  njohur për gërmimin e Butrintit. Në vitet 1958-1960, Selim Islami drejtoi kërkimet shqiptaro-sovjetike në qytetin e Apolonisë, të Orikumit dhe në Çukë të Ajtoit.

Në këtë ekspeditë shkencore punoi edhe një arkeolog me emër botëror, hebreu rus Bllavacki.

***

Ilirologjia u shfaq në  gjysmën e parë  të  shekullit të  XX, duke pasur si bazë  tezën e autoktonisë. Por kishte mjaft skepticizëm në  studimet ilirologjike. Pikërisht në cakun mes trashëgimisë së  mësiprme, me arritjet dhe kontradiktat e saj, dhe traditës së  re që  po lindëte, u plazmua dhe shkëlqeu figura prej korifeu e Selim Islamit.  Ai i ndërlidhi të  dya trashëgimitë, duke sjellë  ndryshime cilësore.

Ishte kryeredaktori shumëvjeçar i revistës „Iliria“, si dhe i veprës së papërsëritshme të tekstit të historisë ilire, të botuar në vitin 1978, në frëngjisht, me titullin „Les Iliriens“. Duke u mbështetur në  burime historike, por edhe te arritjet e arkeologjisë shqiptare , Selim Islami diti të  vërë  piketa të rëndësishme për ndërlidhjen e antikitetit ilir dhe mesjetës arbërore, si vazhdimësi gjenetike dhe territoriale.

Kur fliste për periudha të  pandriçuara, ai dinte të  vendoste një  logjikë  të  pranueshme, me një  zgjuarsi të  rrallë .

***

Deri në përfundim të Luftës së Dytë Botërore, kërkimet arkeologjike në Shqipëri ishin zhvilluar nga arkeologë të huaj, të cilët ishin përqendruar kryesisht në qendrat e mëdha antike. Në atë kohë ilirët njiheshin “…si një popull i prapambetur, konservator, pasiv dhe inert ndaj qytetërimit, me organizim të ulët politik në nivelin e shtetit fisnor. Historia e tyre në rastin më të mirë shihej si shtojcë e historisë greke apo romake, nga pozita e helenocentrizmit apo romanocentrizmit”. Duhej sqaruar origjina e ilirëve, shkalla e zhvillimit, historia politike dhe vendi që ata zinin në botën antike, si dhe mjaft çështje të tjera që lidhen me zhvillimet e tyre ekonomike dhe kulturore, lidhja mes ilirëve dhe shqiptarëve etj. Për realizimin e këtij programi duhej të bëheshin gërmime dhe gjurmime arkeologjike intensive në një territor të gjërë. I porsakthyer nga studimet në Moskë, në vitet 1952-1959, prof. Islami organizoi dhe drejtoi gërmimin e 35 tumave ilire në luginën e Matit, në bashkëpunim me arkeologët H. Ceka, S. Anamali dhe F. Prendi. Ata konstatuan se kultura e dokumentuar në luginën e Matit ishte shumë e ngjashme me kulturën e dokumentuar në rajonin qendror ilir të Glasinacit në Bosnjën Qendrore, që më vonë do të njihet në literaturë me binomin kulturor Mat-Glasinac. Interesi i Prof. Islamit rreth tumave ilire shtrihet edhe në Kosovë. Në fillim të viteve ’80, një grup arkeologësh, ku bënte pjesë dhe prof. Islami, nga Qendra e Kërkimeve Arkeologjike, sot Instituti i Arkelologjisë, ndërmorën gërmime arkeologjike në tumën e Llashticës, Kosovë, ku u gjet një inventar i pasur arkeologjik, i datuar në shek.VIII-VII pr. Kr. Kultura e dokumentuar ishte shumë e ngjashme me kulturën e grupit Mat-Glasinac dhe i përkiste fisit ilir të Dardanëve. Në historiografinë bashkëkohore ka një tendencë të re për t’i paraqitur ilirët si …një popullsi e vogël që në burimet njihet me emrin “Illyrii proprie dicti” dhe që banonte në një territor shumë më të ngushtë, nga ai që u atribuohet zakonisht ilirëve. Por, për Prof. Islamin shtrirja gjeografike e ilirëve ka qenë shumë më e gjërë. Ai besonte se “Problemi i kufijve etnikë të ilirëve do të gjente një zgjidhje më të drejtë, po t’u drejtohemi burimeve që flasin për situatën etnike në krahinat periferike të tyre, aty ku kjo botë ndeshet me fqinjët” dhe, mbi këtë bazë, pas një analize të hollsishme të burimeve historike, prof. Islami pohon se, ilirët shtriheshin nga bregu i djathtë i Savës në veri, deri në Artë të Camërisë, ose “Gjirin e Ambrakisë” në Jug, nga lugina e Moravës dhe Vardarit në lindje deri në brigjet e Jonit dhe Adriatikut në perëndim. Selimi shfrytëzoi burimet antike që flisnin për karakterin jogrek të ilirëve, të epirotëve dhe të maqedonasve.

Në një artikull të botuar në vitin 1984 ai prezanton analogjitë dhe dallimet e qyteteve në Iliri dhe në Epir. Lindja e shtetit ilir dhe historia e tij politike është një nga temat themelore për të cilën prof. Islami ka punuar për një kohë të gjatë. Duke ballafaquar burimet historike me të dhënat e përftuara nga gërmimet arkeologjike, në vitin 1972 prof. Islami arrin në përfundimin se “…procesi i lindjes dhe i formimit të shtetit ilir kryhet gjatë gjysmës së parë të shek. IV pr. Kr. … ky proces ecën paralel dhe përkon me zhvillimin e jetës qytetare, madje kryhet mbi këtë bazë”. 

Studimet e prof. Islamit mbi qytetin dhe shtetin ilir bien ndesh me pikëpamjet e shumë historianëve dhe arkeologëve të huaj në dhjetëvjeçarët e fundit të shek.XIX dhe gjysma e parë e shek. XX.

Historia e shqiptarëve është për të, histori e një entiteti etnokulturor të dalluar, me rrënjë të lashta autoktone dhe vazhdimësi të pandërprerë, me aftësi të madhe rigjenerimi. Ajo përfaqëson thelbin autentik të historisë së Ballkanit të lashtë. Ai shfrytëzoi edhe toponomastikën dhe shpjegoi përmes shqipes shumë toponime ilire. Selimi arriti në përfundimin se shqipja është vijuese e drejtpërdrejtë e njërit prej dialekteve të vjetra të ilirishtes dhe u bë një mbrojtës i vendosur i tezës së autoktonisë së shqiptarëve në viset e tyre të sotme. Sipas Islamit, ilirishtja është gjë gjuhë pellazge në kuptimin e gjerë të fjalës. Sipas tij, ilirët ishin një nga degët themelore të popullsisë paleoballkanike, që qëndronte më vete përballë grekëve të vjetër. 

“Ne mund të pranojmë në mënyrë të padiskutueshme se shqiptarët e sotëm janë pasardhës të ilirëve dhe të epirotëve të lashtë” 

Në bazë të argumenteve historike të nxjerra nga burimet greko-latine e bizantine, Selimi arriti në përfundimin se shqiptarët mesjetarë janë vazhduesit autoktonë të popullsisë antike të ilirëve, e cila nuk u romanizua si ajo dako-trake paraardhëse e rumunëve, as nuk u zëvendësua në viset e veta nga një popullsi e mëvonshme e dyndur këtu. Duke u mbështetur në burimet bizantine, ai jep historinë e shqiptarëve mesjetarë, si një formacion etnokulturor unitar dhe si faktor politik më vete. 

Prejardhja ilire e shqipes dhe e shqiptarëve si dhe autoktonia e tyre në të gjitha hapësirat shqiptare të Gadishullit Ballkanik, sot është pranuar pothuajse në të gjitha qarqet shkencore të Evropës dhe më gjerë. Historia dhe gjuha e ilirëve është njohur me një konsensus të kënaqshëm ndërkombëtar si histori dhe gjuhë e paraardhësve të shqiptarëve. Kërkimet në këtë fushë, duke nisur nga fillimi i shekullit XX, formojnë një fushë të veçantë të dijes, të njohur si ilirologji. 

Prejardhja ilire e shqipes dhe e shqiptarëve përbën ndërgjegje kombëtare për kombin shqiptar.

Studimet e tij të  thelluara prof. Selim Islami pati disa referenca si :

Herodotin (rreth 484 ose 490 – 424/25 para K.), historian i Greqisë së lashtë, i quajtur baba i historisë. Gjatë udhëtimeve të tij nëpër Gadishullin Ballkanik vizitoi edhe Ilirinë, Trakinë dhe Maqedoninë. Është autor i veprës “Historia” me 9 libra, ku përmban të dhëna edhe për pellazgët. Është i pari autor që zë në gojë emrin e ilirëve.
Tukididin (460 – vdiq pas vitit 400 para K.) historian grek. Ngjarjet historike i shpjegon me mjaft realizëm, ndaj është quajtur historiani i parë i vërtetë. Në veprën e tij ka të dhëna për luftën civile të Epidamnit të vitit 436 para K. si dhe për pjesëmarrjen e Taulantëve në këtë luftë.

Gotfrid Vilhelm Lajbnicin , (1646 –1716),  filozof gjerman, i cili në  një  letë r që  daton më  10 dhjetor 1709, e quan shqipen “gjuhë e ilirëve të lashtë”.

Filozofin, shkrimtarin dhe teoricienin e historisë së  shekullit XVIII, Johann Gottfried Herder, (1744-1803), i cili në veprën e tij “Ide për historinë e njerëzimit”, 1784-1791), bën fjalë edhe për popujt e sotëm të Evropës e të botës. Herderi në këtë vepër thotë për shqiptarët: “Ata nuk janë aspak të huaj, por një popull i lashtë i familjes evropiane”. Kjo ide e Herderit pohon autoktoninë e popullit shqiptar. Për të shqiptarët janë popull me histori të lashtë dhe rrjedhin prej ilirëve.

Të  mos harojmë  se për Evropën shkencore ishte bërë e njohur edhe pikëpamja që mohonte autoktoninë e shqiptarëve (rrjedhimisht edhe prejardhjen ilire të tyre) nëpërmjet autorëve bizantinë Laonik Halkokondilit (rreth 1425-1490) dhe historianëve kishtarë Mishel Le-Quien (Michel Le Quien, 1661-1733) dhe Xhuzepe Simone Asemani (Guiseppe Simone Assemani, 1687-1768) që i bënin shqiptarët të ardhur gjatë mesjetës, i pari nga Alba e Italisë, kurse dy të tjerët – nga Albania e Kaukazit. 

Më 1855 ishte botuar edhe teza e doktoratës e studiuesit Nikokles në Universitetin e Hajdelbergut në të cilën, nga pozita antishkencore, ai përpiqej të argumentonte pikëpamjen mitike të ardhjes së shqiptarëve nga Albania e Kaukazit në periudhën e mesjetës.
Punimi i Nikoklesit mori përgjigje shkencore në vitin 1857 nga historiani dhe helenisti apo bizantinisti i shquar austriak i mesit të shekullit XIX, Jakob Filip FALMERAJERI (Jakob Philipp Fallmerayer, 1790-1861), i cili tregoi karakterin antishkencor dhe fantastik të punimit në fjalë. Udhëtoi në vende të Lindjes, në Turqi, në Maqedoni si dhe në Greqi, ku u njoh me popullsinë arbëreshe. Në veprat e tij, për prejardhjen grekëve thotë: “Populli grek nuk ka asnjë pikë gjaku të grekëve të vjetër, është një përzierje shqiptarësh dhe sllavësh, në kulturën e tij popullore nuk ka asnjë gjurmë vazhdimësie të trashëgimit kulturor antik”. Kjo pikëpamje e bëri atë një nga figurat më të luftuar në Greqi.

Po kush ishte (është) Selim Islami?

Selim Islami u lind më 18 mars 1923 në  Pandalejmon të Sarandës, ish-nënprefektura e Konispolit, në  fshatin e lashtë  piktoresk të emrave të  mëdhenj, ku studioi për pak kohë në Medrese kryerilindasi Hasan Tahsini, apo ku u rrit shkrimtari i shquar Qamil Buxheli. Rrallë kam parë në jetën time një njeri të ishte kaq krenar për faktin se ishte shqiptar që i përkiste  një familje atdhetare të Çamërisë. Këtë ai e shpallte në mënyrë sfiduese përpara të gjithëve dhe sa herë që kishte mundësi. Ashtu si Qamil Buxheli e Avni Buxheli, ai fliste për fshatin e tij të lindjes me një adhurim apologjik. Në fshatin e lindjes janë ende themelet e shtëpisë së vjetër të prindërve të tij.

Një  episod i rrallë  ka mbetur i skalitur në kujtesën time. Kur në vitin 1970-1972, (unë  isha 9 vjeç), në Pandeleimon po ndërtohej shkolla e fshatit, mbaj mend që një ditë erdhi Selimi dhe u tha fshatarëve të merrnin gurët e mureve të shtëpisë së tij të lindjes për të ndërtuar muret e shkollës.

Selim Islami, në Epokën Antifashiste, luftoi me armë në dorë si partizan dhe mund të ishte vrarë tepër i ri. Fati bëri që ai të jetë një triumfues, një nga pjesëmarrësit e fitores, por e kuptoi se nuk mund të kishte një ardhmëri në Shqipëri pa dituri të lartë. Studimet e larta për etnografi i ka kryer në Universitetin e Moskës, më 1951. U doktorua me disertacionin për etnografinë e disa enklavave shqiptare në Kaukaz. Jetoi për shumë kohë tek këta shqiptarë dhe disertacioni i tij botua rusisht në një nga revistat autoritative ruse. Kur u kthye në Shqipëri nisi punën në Muzeun Etnografik dhe Arkeologjik të Tiranës. Këtu bëri një shndërrim të papritur të vetvetes dhe interesave të tij shkencore. Nisi të merrej me zanafillat e arkeologjisë dhe, së bashku me dekanin e arkeologjisë shqiptare Hasan Cekën dhe arkeologun tjetër Skënder Anamalin, nisën të arkitekturonin shkencën e arkeologjisë. Dokumentari i parë shkencor arkeologjik i kinostudios „Shqipëria e Re“ tregon Selim Islamin e ri gjatë gërmimeve në tumat ilire të Matit, duke mbajtur në duar me kujdes si një trofe një enë tipike ilire të pikturuar. Selim Islami ka punuar si Drejtor i Muzeut Arkeologjik të Tiranës, ka qenë shef i sektorit të arkeologjisë mbi dhjetë vjet, zëvendësdekan i Historisë dhe i Filologjisë si dhe anëtar i shumë forumeve shkencore shqiptare dhe ndërkombëtare. Selim Islami ka qenë një pedagog dhe orator i denjë, dhënësi i kurseve të posaçme për arkeologjinë dhe historinë e lashtë. Puna  e tij si Mentor i dijetarëve dhe historianëve të  rinj dhe redaktorialë  është  e pafund. Selim Islami nuk u trajtua nga pushteti i kohës, siç e meritonte. Më 1966 u transferua si punonjës i thjeshtë në muzeun e Shkodrës në të ashtuquajturin qarkullim kuadrosh, ku futeshin ata që dyshoheshin për qëndrim jokonsekuent ndaj politikave maoiste të partisë. Por ai lloj margjinalizimi nuk dekurajoi aspak Selim Islamin. Në ato vite të vështira për familjen e tij, ai u angazhua me Institutin e Monumenteve në gërmimin e qytetit antik në Zgërdhesh dhe në themelimin e revistës “Monumentet”, krahas revistës “Iliria”. Falë kualifikimit të lartë shkencor dhe rezultateve të arritura në fushën e Arkeologjisë dhe Historisë, në vitin 1973 Selim Islamit i akordohet titulli i lartë shkencor “Profesor”. Është dekoruar dy herë nga Presidiumi i Kuvendit Popullor të Republikës së Shqipërisë me Urdhërin “Naim Frashëri”.

Selim Islami i mbronte me argumente e logjikë dhe qetësi gjetjet arkeologjike, që të mos dëmtoheshin apo keqpërdoreshin. Tregonte një episod:” Nga vitet ’80 ish-kryeministri Mehmet Shehu kishte urdhëruar, që të ndërtoheshin qendra zjarri në disa ishuj, që ndodheshin midis Vlorës dhe Sarandës. Por në ato ishuj kishim gjetje arkeologjike, që dëshmonin vendbanime të epokave të hekurit e të bronxit, që do të betonoheshin sipas urdhërit të dhënë. Atëhere i dola para kryeministri dhe ia parashtrova shqetësimin tonë si arkeolog, i cili u bind dhe pezulloi ndërtimin e objekteve ushtarake në ato ishuj, sepse i vlerësoi më me vlerë gjetjet arkeologjike sesa ngritja e objekteve ushtarake.

Për kontributin e dhënë në arkeologji Selim Islamit ju dha pas vdekjes titulli “Nderi i Akademisë”.

***

Të  bësh arkeologjinë  e kujtesës është  sa emocionuese, aq dhe e vështirë. 

Prof. Selim Islami u shua më  26 tetor 2001, i shtruar për operacion në Romë të Italisë, duke lexuar librat në latinisht të Ciceronit apo të Lukianit.

Prof. Selim Islami mbetet  një  emër i përvecëm brenda kostelacionit të  figurave të  mëdha shqiptare të  shekullit të  XX. Një  kolos i dijes , me ndjenjë të theksuar kombëtare, me vepra të rralla e të pazëvëndësueshme, që la edhe shumë dorëshkrime të pabotuara.

Kemi të  bëjmë me një  iluminizëm krejtësisht shkencor, të  mrekullueshëm, që  afirmonte që origjinën e shqiptarëve, si një  nga popujt më  të  vjetër të  kontinentit, pasadhës të  ilirëve, me një  qytetëtërim origjinal të  vetin, në  bashkësinë  e popujve të  tjerë. Para Selimit kishte vakuume të  ndjeshme në  aspektin material arkeologjik dhe sociologjik historik.

Emri i Selim Islamit është  një  emër i pashlyeshëm, që do të  nderohet përherë, figurë  e madhe e arkeologjisë  shqiptare, themelues i saj. 

Me Selimin përherë të  parë  arkeologjia shqiptare u kthye në një shkencë të mirëfilltë, në  kundërshtim me mitet antishqiptare. 

Ai do të  jetë  në  kujtesën e historisë dhe në  cdo përvjetor do të  ketë  ringjalljet e tij të  mëdha.  Ai e meriton plotësisht këtë  gjë. Veprat e Selimit do të jenë pikë referimi për brezat e ardhshëm në fushën e arkeologjisë, pasi forcojnë  vetëdijen tonë  kombëtare. 

“Prof. Selim Islami, punoi me përkushtim të madh për të vërtetën historike, dhe me përgjegjësi specialisti dhe me objektivitet shkencor u angazhua për zgjidhjen e problemeve më të mëdha arkeologjike e të historisë antike të Shqipërisë dhe tokave shqiptare, që vërejtur nga sot, mund të thuhet se ka mbetur pakëz për të rishkruar e korrigjuar. Prandaj puna e Prof. Selim Islamit dhe kolegëve të tij do të qëndrojë në themel të të gjitha kërkimeve e studimeve të ardhshme të arkeologjisë shqiptare”, ka thënë  Prof. Muzafer Korkuti. Ndërsa Prof. Neritan Ceka është shprehur:“ Selim Islami dëshmoi për herë të parë procesin e etnogjenezës së ilirëve. Përgjatë gjysmë shekulli të veprimtarisë së tij, prof. Selim Islami, së  bashku me prof.Hasan Ceka, prof. Skënder Anamali dhe prof. Frano Prendi, ngritën monumentin e arkeologjisë  shqiptare. Ishin ata që përcaktuan misionin e arkeologjisë si një disiplinë historike në trajtimin dhe zgjidhjen e problematikave të etnogjenezës së ilirëve në periudhat prehistorike, të karakterit dhe tipareve të kulturës urbane ilire në periudhën e antikitetit klasik, në vazhdimësinë kulturore dhe etnike nga ilirët te shqiptarët në periudhën e antikitetit të vonë dhe Mesjetës së hershme. Kush e ka jetuar atë periudhë ndjen edhe sot ritmin dhe entuziazmin e punës në kantieret e gërmimeve, sa dhe përqendrimin, seriozitetin dhe frymën e kolegjialitetit të punës në kabinet. Në drejtim të saj qëndronte vullneti, autoriteti dhe largpamësia e Selim Islamit, që nga zyra e tij në korridorin ku gjendet sot Instituti i Arkeologjisë, apo në fakultetin e Historisë dhe Filologjisë, ku jepte lëndën e arkeologjisë dhe mbulonte detyrën e zv.dekanit, në një sistem pararojë për universitetet e kohës, dhe pastaj në gërmimet e tij, apo në vizitat në kantieret e kolegëve, ku shoqërimi nga Hasan Ceka, Skënder Anamali apo Frano Prendi, formonte një katërshe biblike. Vetëm në dy dekada pune e përkushtimi ky grup i vogël, nën drejtimin e tij kishte formësuar plotësisht arkeologjinë shqiptare, me departamentet e saj, muzeun, bibliotekën, laboratorin dhe kabinetet e numizmatikës dhe antropologjisë. Trashëgimia kryesore e Selim Islamit janë padyshim veprat e tij shkencore të përmbledhura në vëllimet “Kultura ilire e Tumave të Matit” dhe “Historia e Ilirëve”, si një model që Moikom Zeqo e pati cilësuar në dy rreshta: “Stilist i madh i shkrimit shkencor, ai shkruante sikur skaliste”. 

***

Prof. Selim Islami përfaqëson një institucion të lartë, tipin e intelektualit kombëtar. Ky tip është  sa tip moral, aq dhe tip shkencor i mirëfilltë. Për mendimin tim Selim Islami meriton statusin Akademik post mortum, titullin e lartë “Nder i Kombit”, si dhe “Qytetar Nderi i Konisolit”, meqë  dëshira e tij ishte të  prehej në  Çuka e Aitoit.

Disa nga veprat më të rëndësishme të Prof. Selim Islamit:

1. Ilirët dhe Iliria te autorët antikë : studim shkencor / Selim Islami; Frano Prendi; Hasan Ceka, Skënder Anamali
2. V.1 : Ilirët dhe Iliria te autorët antikë / Frano Prendi, Hasan Ceka, Selim Islami, Skënder Anamali
3. Historia e ilirëve: përmbledhje punimesh / Selim Islami, Mimoza Verzivolli
4. Historia e Shqipërisë / Selim Islami, Kristo Frashëri, Stefanaq Pollo, Aleks Buda
5. Historia e popullit shqiptar / Selim Islami, Kristo Frashëri, Aleks Buda
6. Ilirët dhe Iliria te autorët antikë / Frano Prendi; Hasan Ceka; Selim Islami, Skënder Anamali, Sotir Papakristo
7. Les Illyriens : aperçu historique / Selim Islami, Skënder Anamali, Muzafer Korkuti, Frano Prendi
8. L’ Etat Illyrien, sa place et son role dans le monde mediterraneen / Selim Islami
9. Shteti ilir, vendi dhe roli i tij në botën mesdhetare : referat / Selim Islami
10. Historia e popullit shqiptar / Selim Islami, Kristo Frashëri, Aleks Buda
11. Historia e Shqipërisë / Aleks Buda, Selim Islami, Kristo Frashëri
12. L’Epire ancienare (Reflexion sur le probleme ethnique) / Selim Islami
13. Problems of Illyrian History / Selim Islami
14. Epiri antik : vështrim i shkurtër etnologjik, shënime për problemin etnik / Selim Islami
15. Iliria në mijëvjeçarin e i para erës së re [material hartografik] : hartë historike : për shkollat e larta dhe 11 vjeçare / Selim Islami – Hasan Ceka.

Nga Ndrek Gjini 

MA, University of Galway, Ireland/

Arkeologu i njohur britanik, Arthur Evans, bëri eksplorime shkencore me rëndrësi në disa  vende trë Ballkanit Perëndimor dhe kulturave antike trë krëtij rajoni. Ai kontribuoi me njohuri të vlefshme për historinë dhe identitetin kulturor të krëtyre popujve. Një prej temave që zuri një vend qendror në shkrimet e tij për Ilirinë ishin Enkelejt, të cilët ai i quajti “njerëzit e gjarprit”. Përmes studimeve dhe hulumtimeve të tij të thella, Evans eksploroi sesi miti i gjarprit dhe figura e tij ishin të ngulitura thellë në kulturën dhe simbolikën e popullit shqiptar dhe atij kosovar.

Simbolika e Gjarprit në Kulturën Shqiptare

Gjarpri ka luajtur një rol të rëndësishëm në artin, zakonet dhe besimet popullore të shqiptarëve që prej kohërave të lashta. Figura e tij shfaqet në gurët e varreve, në veshjet tradicionale të grave, në elementët arkitekturorë dhe në ritualet magjike. Në këto kontekste, gjarpri nuk shihej vetëm si një simbol negativ që përfaqësonte frikën apo të keqen, si në disa kultura të tjera. Në Shqipëri, ai kishte një kuptim më të thellë, duke përfaqësuar pjellorinë, mbrojtjen dhe ciklin e jetës – lindjen, vdekjen dhe rilindjen.

Për shqiptarët, shkatërrimi ose vrasja e një gjarpri që gjendet pranë shtëpisë konsiderohej një mëkat i madh dhe një ogur i keq. Figura e gjarprit ishte e lidhur me mbrojtjen e familjes dhe shtëpisë, ndërsa prania e tij afër një vendbanimi besohej se sillte fat të mirë.

Miti i Enkelejve dhe Origjina e Ilirëve

Evans thekson se Enkelejt ishin një fis ilir që besohej se kishte lidhje të forta me gjarprin, të cilët mund të kenë marrë emrin nga fjala greke “enchelus”, që do të thotë “ngrënësit e gjarpërinjve” ose “njerëzit e gjarprit”. Sipas mitit grek, Kadmi dhe Harmonia, dy figura të njohura mitologjike, u transformuan në gjarpërinj. Kadmi ndihmoi Enkelejt të luftonin kundër ilirëve dhe, pasi triumfoi, u bë mbreti i tyre. Në këtë mënyrë, miti i tyre ishte i lidhur ngushtë me prejardhjen dhe identitetin e Enkelejve dhe popujve të Ballkanit Perëndimor, duke përfshirë Ilirinë.

Sipas hulumtimeve të Evans, këto mite u përforcuan me gjetjet arkeologjike që datojnë që nga periudha neolitike. Në vendbanimet e hershme të Prishtinës janë gjetur figura prej balte në formë gjarpri që dëshmojnë për kultin e gjarprit. Gjithashtu, zbukurimet e zbuluara në varre ilire tregojnë për rëndësinë e këtij simboli, duke përfshirë dhe byzylykët prej argjendi në formë gjarpri që datojnë nga shekulli VI-V p.e.s. Këto artefakte dëshmojnë për rolin kyç të gjarprit në kulturën ilire.

Simboli i Gjarprit në Krishterim dhe Trashëgimi e Tij në Ballkan

Simbolika e gjarprit nuk është vetëm një veçori e kulturave të lashta të rajonit, por ka dhe rrënjë në traditat fetare. Në Dhiatën e Vjetër, gjarpri përfaqësonte njohurinë, fuqinë, dhe në disa raste të keqen, siç shihet në historinë e Adamit dhe Evës. Ndërkohë, në Dhiatën e Re, Krishti përdor simbolikën e gjarprit për të paralajmëruar kryqëzimin dhe ringjalljen e tij, duke e përfaqësuar atë si një simbol të shpresës dhe shërimit. Këto simbolika të balancuara të gjarprit përfaqësojnë mirë dualitetin e tij në kulturën shqiptare, ku gjarpri ishte dhe një simbol mbrojtjeje dhe pjellorie, përveçse një shenjë cikli jetësor.

Në Shqipëri dhe Kosovë, ky simbol është ruajtur përmes shumë zakoneve dhe supersticioneve popullore. Njerëzit ende besojnë se të gjesh një “gjarpër shtëpie” është një shenjë e mirë, ndërsa vrasja e tij sjell fatkeqësi. Ky simbol vazhdon të ketë rëndësi të madhe në arkitekturën tradicionale të rajonit, ku motivet e gjarprit janë përdorur në objekte të ndryshme të mobilieve dhe ndërtesave, në një stil gjeometrik e abstrakt që lidhet me kulturën ilire.

Simbolika e Dragoit në Mesjetën Ballkanike

Një tjetër figurë e rëndësishme në kulturën e rajonit është ajo e “njeriut-dragua” ose dragoi, i cili gjithashtu lidhet me simbolikën e gjarprit. Në mitologjinë ballkanike, dragoi shpesh përshkruhet si një qenie gjysmë njeri, gjysmë gjarpër, me fuqi të mbinatyrshme për të mbrojtur apo mallkuar njerëzit. Gjatë periudhës mesjetare, kur Ballkani u përball me pushtimin osman, figura e dragoit u shfaq si simbol i fisnikërisë dhe trimërisë. Ndër fisnikët shqiptarë, Gjergj Kastrioti – i njohur më mirë si Skënderbeu, ishte quajtur “Dragoi i Ballkanit” për rolin e tij në mbrojtjen e tokave shqiptare nga Perandoria Osmane.

Një paralele interesante mund të bëhet edhe me Vlad Drakula, fisniku rumun i njohur që gjithashtu mbante titullin “Dracul”, i cili rrjedh nga Urdhri i Dragoit, një urdhër ushtarak i themeluar për të luftuar pushtuesit osmanë në Europën Lindore.

Hulumtimet e Arthur Evans mbi Ilirinë

Hulumtimet e Arthur Evans mbi Ilirinë hedhin dritë mbi mënyrën sesi miti dhe realiteti ndërthuren për të ndërtuar identitetin kulturor të popujve të Ballkanit Perëndimor, veçanërisht të Shqipërisë dhe Kosovës. Simbolika e gjarprit mbetet një element thelbësor i trashëgimisë së tyre, një simbol që vazhdon të ketë rëndësi dhe ndikim në kulturën dhe zakonet bashkëkohore. Kulti i gjarprit, i përhapur që nga epokat e lashta, është një dëshmi e fuqishme e vazhdimësisë kulturore dhe identitetit kombëtar të shqiptarëve dhe rajonit të Ballkanit.

Zef Ujkaj/

Knjaz Nikolla, me dëshirën e madhe që shteti i Malit të Zi të bëhej një shtet modern dhe me orientim të qartë evropian, mendoi që shteti duhej të pajisej me një legjislacion të mirëfilltë e modern. Për t’i dhënë shtetit të tij një Kushtetutë, ai ftoi njohësin më të mirë të çështjes juridike të sllavëve të jugut për kohën, studiuesin e Universitetit të Odesës, Valltazar Bogishiqin. Bogishiqi e pranoi ftesen me kënaqësi dhe vuri në punë me devotshmëri të gjitha njohuritë e tij shkencore për hartimin e një rregulloreje juridike për Malin e Zi. Kjo rregullore do të shërbente për rregullimin e marrëdhënieve të institucioneve shtetërore me pushtetin dhe marrëdhënieve të shtetit me individin. Ai u përpoq të ruante të gjitha zakonet me vlerë të malazezëve dhe t’i përshtaste ato me ligjet e reja të një shoqërie moderne, duke dashur që Malit te Zi t’i hapej dera në botën e përparuar përëndimore.

Kështu, me nismën e knjaz Nikollës, Bogishiqi përpiloi “Kodin e Përgjithshëm të Pronës për Principatën e Malit të Zi” që u vu në jetë në vitin 1888. Megjithatë, duke qenë se ky Kod nuk përfshinte normat e shoqërisë divergjente në Mal të Zi, zbatimi i tij hasi në vështirësi. Me Kongresin e Berlinit Principatës së Malit të Zi i ishin shtuar edhe krahina shqiptare dhe hercegovinase, kështu që u pa e arsyeshme që të hartohej një Kod tjetër. Pikërisht në momentin që Bogishiqi u bë ministri i parë i drejtësisë në Mal të Zi (1893-1899), në vitin 1894 ai mori përsipër fillimin e punës për një Kushtetutë gjithpërfshirëse, duke korrigjuar atë të parën. Nevoja e hartimit të një ligji unifikues për mbretërinë e Malit të Zi, që do të pranohej nga të gjitha palët dhe që nuk do vihej në diskutim juridiksioni i shtetit, shihej imediate nga Bogishiqi.

Ai shfrytëzoi rastin për të studiuar fenomenet juridike dhe psikologjike të shoqërisë patriarkale të asaj kohe, duke u fokusuar kryesisht tek marrëdhëniet familjare, vëllazërore dhe më tej fisnore, me idenë e shkrirjes dhe përshtatjes së tyre me Kodin e Përgjithshëm të Pronës. Ai pati mundësi për të analizuar origjinën dhe strukturën e shoqërisë fisnore, që ekzistonte akoma në Mal të Zi, duke mbledhur një koleksion të madh burimesh e informacionesh. Në kuadër të këtij projekti, ai mblodhi të dhëna edhe për të drejtën zakonore të shqiptarëve të veriut – Kanunin e Lekë Dukagjinit.

Autoriteteve lokale malazeze që ndodheshin në zonat kufitare me Shqipërinë, u dha pyetësorët e nevojshëm për vjeljen e informacionit. Kapiteni Jovan Llazoviq nga Podgorica, do t’i jepte një shkëndijë të rëndësishme informacioni ministrit Bogishiq, duke e vënë në dijeni se kishte informacion se Kanuni i Lekë Dukagjinit ekzistonte në Shkodër, në formë të shkruar, tek kryetari i Serxherdesë, Ibrahim Bej Sokolloviqi. Serxherdeja përbëhej nga 25 anëtarë dhe udhëhiqte Institucionin e Xhibalit apo të njohur ndryshe si Komisioni i Maleve. Meqenëse Llazoviqi nuk e gjeti dot tekstin e Kanunit, u detyrua vetë Bogishiqi të vinte në Shkodër, por as ai nuk gjeti ndonjë gjë. Ai kërkoi ndihmën e konsullit francez në Shkodër, Aleksandër Degrand, (i cili gjithashtu merrej me studime shkencore), për gjetjen e tekstit të Kanunit. Ai e lajmëroi se nuk kishte mundur të gjendte një tekst të tillë, por e njohu atë me institucionin e Serxhedesë, që zbatonte të drejten zakonore në formë gojore. Vendimet e Komisionit të Xhibalit, që merreshin në bazë të Kanunit, njiheshin edhe nga gjykata turke. Ishte ky, një Këshill Gjyqësor, që bazohej në të drejten zakonore shqiptare, i formuar në fund të viteve ‘50 të shek. XIX, duke i dhënë këtij institucioni të drejten për të rregulluar çështjet e Malësisë në bazë të të drejtave të tyre zakonore. Malësorët e trajtonin këtë institucion si një lloj e drejte veteqeverisëse, por ideja e pushtetarëve osmanë, ishte shtrirja e plotë e autoritetit në Malësi të Madhe dhe zbatimi i reformave të Tanzimatit.

Sipas studiuesit Kahreman Ulqini, Komisioni i Xhibalit, qysh në vitin 1863 posedonte Kanunin e Lekë Dukagjinit, të shkruar në osmanisht. Ai madje fakton se pjesë të këtij kanuni janë njëzet paragrafë, të botuar në salnamenë e Vilajetit të Shkodrës më 1894. Llogjika të çon të mendosh se Komisioni i Maleve, qysh në momentin e krijimit të tij, duhet te ketë pasur një normë të shkruar mbi të cilën ajo merrte vendimet gjyqësore, të mbështetura në Kanunin e Lekë Dukagjinit.

Përfaqësuesi turk në Cetinë, Fevzi Bej, konfirmoi konstatimet e Degrandit, se normat e Kanunit duhet të mblidheshin nëpërmjet informacioneve dhe burimeve të ndryshme në terren. Ai vuri në dispozicion të studimeve të Bogishiqit “Vjetarin e Vilajetit të Shkodrës” 1892/1893, në të cilin jepeshin përshkrime të detajuara statistikore për fiset e Malësisë së Madhe, por edhe për fise të tjera të Shqipërisë së Veriut, sikurse dhe një tekst i Kanunit të Lekë Dukagjinit, për të cilin flet edhe autori Ulqini.

Siç kemi thënë më sipër, Bogishiqi u kishte dhënë instruksione edhe autoriteteve lokale në zonat kufitare me Shqipërinë për vjeljen e informacioneve lidhur me të drejtën zakonore shqiptare. Ai vetë intervistoi Marash Mark Gjeloshaj (kapiten) nga Trieshi. Informacione modeste po ashtu ka marrë edhe nga vojvoda i fisit Vasojeviq, Llakiq Vojvodiq. Sidoqoftë, dhjetori i vitit 1894 do të shënonte pikën kulminante të punës së ministrit Bogishiq, pasi Kapiteni Jovan Llazoviq nga Podgorica do t’i jepte një sërë informacionesh të rëndësishme. Llazoviqi kishte zhvilluar biseda të shumta me Sokol Bacin, i cili në këtë kohë ndodhej azilant në Podgoricë. Ai kishte arritur të siguronte nga Sokoli, plot 75 nene, që kishin të bënin me të drejtën zakonore të shqiptarëve të Malësisë së Madhe. Sokol Baci Ivezaj i kishte dhënë Llazoviqit informacione të detajuara nga normat e Kanunit të Lekë Dukagjinit: vrasje dhe plagosje; lindja e fëmijës jashtëmartesor; përdhunimi; e fejuara ose i fejuari i braktisur; vjedhja; ndalimi i kalimit përmes tokës apo shfrytëzimi i saj; prerja e drurit në pyllin e tjetrit; shkaktimi i dëmtimit në të korrat e të tjerëve ose në livadhet e pakositura; rasti kur kafsha e një pronari vret kafshën e pronarit tjetër; vrasje

kafshe të huaj për vetëmbrojtje; rasti i mospërgjigjes ndaj ftesës ushtarake; shitja e pasurisë së paluajtshme bazuar në të drejtën e të afërmve për të blerë pronën; keqkuptime rreth zotërimit të tokës; e drejta e kalimit përmes pronës së tjetrit; moskthimi i borxhit dhe interesi (kamata) i borxhit; e drejta e ujitjes dhe e ndërtimit të mullinjve në rrjedhat ujore; prona e përbashkët e vëllazërisë dhe e fisit; ndarja e trashëgimnisë së përbashkët; fejesa e një beqareje; dhënia e kafshëve shtëpiake për përdorim dhe përkujdesje; dhënia e qeve për plugim; sigurimi i borxhit (pengu i sendeve të luajtshme dhe të paluajtshme). Siç shihet, normat e Kanunit të Lekë Dukagjjnit të shkruara në këtë mënyrë përfshinin çështje nga fusha e së drejtës penale, reale, detyrimore, familjare dhe trashëgimore dhe në shumë elementë përkonin me çështjen e anketës që Bogishiqi kishte përgatitur në vitin 1873.

Anketa e Bogishiqit përfshinte jo vetëm territoret e Malit të Zi, por edhe ato shqiptare dhe të Hercegovinës, duke caktuar reporterë nëpër zona të veçanta fisnore. Për zonën e Malësisë së Madhe, reporter, anketues dhe informacionmbledhës do të caktohej Mark Milani. Nga anketa do të rezultonte se një pjesë e mirë e krahinave të Malit të Zi, organizimin shoqëror e bënin në bazë të së drejtës zakonore shqiptare, Kanunit të Lekë Dukagjinit. Edhe fiset shqiptare, tashmë të asimiluar, si kuçët, piperët, vasojeviqët, bjellopavliqët dhe të tjerë, sikurse dhe ato malazeze që jetonin në afërsi me fiset shqiptare, njihnin Kanunin e Lekë Dukagjinit si rregullator të shoqërisë. Kodi i Dytë i Bogishiqit u botua në vitin 1898 dhe në bazë të tij, Mali i Zi qeverisi deri në vitin 1945 kur u bë pjesë e federatës jugosllave.

Edhe pse Bogishiqi nuk arriti që Kanunin e Lekës ta përmblidhte në një botim, studimet e tij ishin shkëndija e parë për shkrimin e të drejtës zakonore shqiptare, edhe pse ishte projekt në kuadër të interesave të shtetit malazez për pajisjen e tij me një rregullator të mirëfilltë ligjesh dhe funksionimi. Mund të konsiderohet si një nga studimet më të thella që është bërë ndonjëherë mbi këtë vepër monumentale të traditës zakonore shqiptare. Por megjithëse ishte studimi më serioz deri në atë moment, kodifikimi i parë dhe i plotë i Kanunit të Lekë Dukagjinit do të realizohej vetëm në vitin 1933 nga Atë Shtjefen Gjeçovi. Ishte kjo një ngjarje e rëndësishme për etnologjinë dhe kulturën shqiptare, për njohjen në formë të shkruar të së drejtës zakonore shqiptare, e cila me shekuj u ruajt gojarisht, duke u transmetuar nga brezi në brez.

Dr. Ervin Kujtila/

Pozicioni gjeo – topografik 

Koordinatat:N. 41.04.37  E. 20.25.03 Z. 990 m.

Kodra ku gjenden rrënojat e fortifikimit njihet nga banorët dhe literaturën arkeologjike me emrin “Qytezë”, në hartografi kreshta ku është ndërtuar kalaja nuk mban një emër të veçantë, kurse në listën e objekteve të trashëgimisë së paluajtshme ajo njihet me emrin “Kalaja te Qafa e Kalit të Gjergjit”(fig. 67-68). 

Fig. 67. Pamje e fortifikimit Qukës Skëndërbej 

Fortifikimi i Qytezës në Qukës Skënderbej(Kalaja te Qafa e Kalit të Gjergjit) ndodhet në territorin e fshatit Qukës Skënderbe të njësisë administrative Qukës, Bashkia Prrenjas. Për herë të parë ky fortifikim është vizituar nga Shanin Zharri. Fortifikimi ndodhet mbi fshatin me të njëjtin emër, në një nga të tre kreshtat e malit mbi këtë fshat. Pozicioni kreshtës, ku është vendosur fortifikimi, dhe lartësia e saj 990 m mbi detare, mbizotëron mbi luginën e sipërme të Shkumbinit, pjesë e trevës së Enkelejve. Kjo pikë strategjike lejon që nga aty të kontrollohet gryka e Shkumbinit që lindje fillon e zgjerohet dhe hapësirës përreth këtij vendbanimi.

Për fortifikimin e Qytezës së Qukës Skënderbej ka shkruar Papajani – Ceka, Gjipali – Shtylla. Ndërsa për fshatin Qukës të dhënat e para i gjejmë në regjistrat turke. 

Fig.68. Pamje jugore e fortifikimit

Historiku i kërkimeve arkeologjike 

Të dhënat e para për këtë fortifikim i ka përcjellë N. Ceka dhe L. Papajani një artikull të botuar në vitin 1971, kurse në fund të viteve ’70 të shek. XX, kyfortifikim është vizituar edhe nga I. Gjipali. N. Ceka – L. Papajani japin të dhëna për vendosjen e fortifikimit në një nga kreshtat shkëmbore që ndodhen mbi fshatin Qukës Skënderbej, nga kontrollohet rruga në luginën e Shkumbinit. Për teknikën e ndërtimit ata shprehen se muri që qarkon pjesën e arritshme të kreshtës është i ndërtuar me gurë të palatuar të vendosur në të thatë dhe mbështetur në qeramikën e pakët që ata kanë gjetur e kanë datuar në periudhën e parë të hekurit. Fortifikimi i kësaj kështjelle është rimarrë në shqyrtim I. Gjipali që  ka dhenë të dhëna më të plota për teknikën e ndërtimit, portën e vetme me gjerësi 1 m, lartësitë maksimale të ruajtjes së murit, si dhe ka mundur të ndjek trasenë në një gjatësi 70 – 80 m.

Në mungesë të materialit arkeologjik, mbështetur në veçoritë teknike të ndërtimit të mureve e daton këtë fortifikim në periudhën e hershme të hekurit. Asnjë nga studiuesit e mëparshëm nuk ka dhënë ndonjë planimetri të këtij fortifikimi. Në kuadrin e temës së doktoraturës në fillim të vitit 2018 në këtë fortifikim u krye një vëzhgim më i plotë për të përftuar të dhëna sa më të plota jo vetëm për fortifikimin, por dhe territorin brenda dhe atë jashtë saj, si dhe për të hartuar planimetrinë e saktë të fortifikimit. Nga vëzhgimi u pa se fortifikimi mbyllte me mur jo të gjithë majën e kreshtës në tërë gjatësinë e saj por vetëm gjysmën jugore. Nga vëzhgimi i bërë në brendësi të fortifikimit, për aq sa lejonte terreni i mbuluar me shkurre të shumta, ne nuk arritëm të gjenim asnjë fragment qeramike. Vetëm në rrëzën lindore të kreshtës ne ndeshëm fragmente të pakta qeramike që nga faktura i përket periudhës prehistorike. 

Mungesa e materialit arkeologjik u pa dhe përgjatë dy rrugëve që të çojnë në të dyja qafat që ndajnë këtë kreshtë nga të tjerat, njëra prej të cilave është e lidhur me toponimet Qafa e Kalit të Gjergjit, si dhe me Shpella e Skënderbeut. Po ashtu edhe në gropën që shtrihet në rrëzën perëndimore të kreshtës, shumë e përshtatshme për banim në stinën e verës, nuk arritëm të gjejmë asnjë fragment qeramike të periudhës prehistorike.

Planimetria e fortifikimit

Planimetria e fortifikimi të Qytezës së Qukës Skënderbej është në trajtën e një katërkëndëshi të zgjatur, e përcaktuar kjo nga forma e kreshtës shkëmbore(fig. 69 – 70). Ana lindore e kreshtës është shumë e thiktë dhe kjo ka bërë të mundur që në këtë anë të mos ndërtohej muri, kurse në tri anët e tjera në kreshtë mund të arrihet me shkallë të ndryshme vështirësie, më lehtë nga shtegu jugor dhe më e vështirë dy anët e tjera. 

Fig. 69 Skicë planimetrike dhe rilevimi topografik i fortifikimit Qukës Skëndërbe

Fig. 70. Skicë planimetrike dhe ortofot e fortifikimit Qukës Skëndërbe

Fig.71. Pamje e linjës së  fortifikimit

Traseja e ruajtur në pjesë të shkëputura vazhdon edhe 75 m të tjera në të njëjtin drejtim me devijime të vogla, e kushtëzuar nga reliefi.  Më pas ajo kthehet në kënd të drejt lindjes për të kapur rrëzimin e shkëmbit në një largësi prej 30 m. Edhe në këtë pjesë të trasesë, që është e vendosur aty ku kreshta fillon të bjerë drejt qafës veriore, muri u identifikua vetëm në fragmente të shkëputura. Terreni brenda rrethimit zbret me një pjerrësi të vogël nga maja e kreshtës në drejtim të murit perëndimor që ndjek paksa një vijë paralele me kreshtën. Në jug nga qafa ngjitja në drejtim të kalasë është më e lehtë se në anën veriore. Në sipërfaqen brenda murit, megjithëse nuk mungojnë shkëmbinjtë e veçuar ka dhe sipërfaqe të sheshta të përshtatshme për ndërtim banesash. Nga vëzhgimi sipërfaqësor ne nuk mundëm të identifikojmë banesash apo çdo ngrehine tjetër.

Teknika e ndërtimit

Muri është ndërtuar me blloqe mesatarë guri të cilët janë të papunuar, gjithashtu të vendosura pa ndonjë rregull të caktuar, thjesht duke u mbështetur njëri mbi tjetrin dhe në të thatë. Në pjesën më të madhe të trasesë, muri ngrihet mbi shkëmbinjtë natyral.  Në faqe fugat janë të pambushura. Në të shumtën e rasteve blloqet e gurëve janë të një madhësie mesatare, e rrallë ndeshen gurë të mëdhenj me përmasa (30 x 50 cm). Në anë jugore lartësia e ruajtur e murit arrin deri në 1,45 m dhe në disa vende të tjera të krahut verior shkon edhe  2 – 2,2 m (fig. 73-74). Gjerësia e murit ndryshon nga baza drejt lartësisë nga 2,10 në 1,90 m, duke krijuar një pjerrësi në faqen e jashtme(fig. 72).

Fig. 72. Pamje e fasadës së murit prehistorik

Vetëm në artikullin e publikuar nga N. Ceka dhe L. Papajani është shkruar se ata kanë identifikuar gjetje të rralla të qeramikës lokale të punuara pa çark që e datojnë vendbanimin në periudhën e parë të hekurit. 

Ceka – Papajani dhe Gjipali mbështetur në teknikën e ndërtimit e kanë klasifikuar këtë fortifikim si të periudhës së parë të hekurit në territorin e enkelejve. 

Fig. 73. Pamje e gjerësisë së linjës së fortifikimit. Trakti nr. 1

Fig. 74. Pamje e gjerësisë së linjës së fortifikimit. Trakti nr. 2

Sipërfaqja e vogël dhe mungesa e materialit arkeologjik e përcakton këtë vendbanim si të përkohshëm, që i shërbente popullsisë përreth në raste rreziku të jashtëm.  

Duke u bazuar në tiparet teknike të sistemit fortifikues të fortifikimit prehistorik të Qukës Skëndërbe, mendojmë që ky fortifikim mund të lidhet më tepër me periudhën e Bronzit të Vonë, i ngjashëm me fortifikimet e Orenjës, Zdranjshit, Lleshanit, Bërzeshtës, Gurit të Pëllumbave etj, përfundim që kërkon mbështetje më të plotë arkeologjike. 

Gjithashtu duke u mbështetur në gërmimet tona të realizuara në Orenjë dhe Zdranjshë, në bazë të materialit arkeologjik rezulton  se fortifikimi është i lidhur me shtresën e Bronzit të Vonë, në këtë kontekst mendojmë se kësaj periudhe i përkasin edhe një numër fortifikimesh të tjera të kësaj lugine, përfshirë edhe fortifikimin e Qukës Skëndërbeut. 

Prof. Dr. Sylë Ukshini/

Në periudhën e krizës ballkanike të fillimit të shekullit XX, një konferencë ndërkombëtare për të zgjidhur konfliktet e Ballkanit ishte një nevojë emergjente për të shmangur shpërthimin e një lufte të përgjithshme në Evropë. Kjo nevojë u materializua në Konferencën e Londrës të vitit 1912, e cila synonte të menaxhonte ndikimet dhe pretendimet e shteteve ballkanike pas luftës së parë ballkanike dhe përgatitjen për një zgjidhje të qëndrueshme për Shqipërinë.

Ky studim shqyrton pozicionin e diplomacisë gjermane gjatë kësaj Konference, duke analizuar rolin e përfaqësuesve gjermanë dhe ndikimin e politikës së Berlinit në vendimmarrjet e Konferencës. Në veçanti, trajtohet angazhimi i princit Lichnowsky, ambasadorit gjerman, dhe tensionet mes tij dhe autoriteteve të Berlinit, si dhe qëndrimet e tjera të Fuqive të Mëdha ndaj çështjes shqiptare.

Ndërsa Austria-Hungaria, me ndihmën e diplomatëve të saj, kërkonte një Shqipëri të përfshirë tërësisht brenda kufijve etnografikë të shqiptarëve, Gjermania, e udhëhequr nga kritika e Perandorit Wilhelm II, e pa të pamundur mbajtjen e trupave osmane në Shqipëri dhe vlerësoi se parimi i përcaktimit të kufijve në bazë etnografike ishte i realizueshëm vetëm në kushte të caktuara. Përfaqësuesit gjermanë gjithashtu kontribuuan në përcaktimin e kufijve të Shqipërisë dhe në diskutimet për neutralitetin e saj, ndihmuar nga një koordinim të ngushtë me Austro-Hungarinë dhe bashkëpunim të kujdesshëm me diplomatët e tjerë të Konferencës.

Ky punim ka në fokus ndriçimin e kompleksitetit të rrethanave të krijuar rreth pushtimit serbo-malazez të qytetit të Shkodrës, e cili ishte e vetmja qendër politike administrative shqiptare që do të mbetej brenda kufijve të shtetit shqiptar, natyrisht qëndrimit konsekuent të diplomacisë austro-hungareze. Në këtë rrethanë evidentohet edhe qëndrimi i luhatur i shtetit gjerman rreth kësaj çështje dhe veçanërisht pozicioni i princit Lichnowski, i cili shpesh mbajti qëndrimi që shkonin përtej qëndrimit të shtetit gjerman. Punimi ofron një analizë të detajuar të ndikimeve dhe përpjekjeve të diplomacisë gjermane për të mbrojtur interesat e saj dhe për të ndikuar në rezultatet e Konferencës që do të formësonin hartën politike të Ballkanit për dekadat e ardhshme.