Nga Frank Shkreli

                                                Dom Simon Filipaj, përkthyes i Biblës në 

                                                       shqip–një kurorëzim përpjekjesh 

                                                                          shekullore

Gjon Buzuku ka qenë një prift katolik që ka jetuar në shekullin e XVI e që konsiderohet autori i veprës së parë në shqip — Mesharit.  Si i tillë, Buzuku zë vend themelor në historinë e letërsisë dhe gjuhës shqipe, si përkthyes dhe përpilues i librit të parë të botuar në shqipen e asaj kohe. Thuhet se Gjon Buzuku ka lindur në fshatin Larje të Krajës, një zonë kjo në rrethin e Ulqinit. 

Dom Gjon Buzuku (c. 1499 – c. 1577)

Por kësaj radhe ky shkrim modest nuk është për Gjon Buzukun – përveç për arsye krahasuese — as për veprën e tij, që konsiderohet të jetë e para në gjuhën shqipe – Frank SHKRELI/ Dom Gjon Buzuku dhe libri i parë i Shqiptarëve | Gazeta Telegraf — por është për një bashkvendas të Buzukut, i cili ka jetuar e vepruar në shekullin e XX, bashkohas i shumë prej nesh, ende, të cilin kemi pasur fatin ta njohim.  Fjala është për Dom ose Monsinjor Simon Filipaj, i pari dhe i vetmi në të gjithë kohërat, që ka përkthyer, tërësisht, Biblën e Shenjtë në shqip, nga fillimi deri në fund. Dom Simon Filipaj – i cili ashtu si edhe prifti katolik i shekullit të XVI, Gjon Buzuku — ka lindur në fshatin Kllezën, në rrethin e Ulqinit, shumë afër vendlindjes së Gjon Buzukut, i cili sipas burimeve, ka lindur në fshatin Larje të Krajës në rrethin e Ulqinit. Frank SHKRELI/ Dom Simon Filipaj: “Shqiptarë, flisni shqip me Zotin!” | Gazeta Telegraf

Po e nënvizoj këtë fakt historik – që shpesh herë ndoshta anashkalohet edhe pa qëllim — me rastin e 25-vjetorit të shkuarjes në amshim të Dom Simon Filipaj. Për dy burra të Kombit që kanë mbi pesë shekuj ndërmjet jetës dhe veprimtarisë së tyre historike, me origjinë nga dy  fshatëra shumë afër njëri tjetrit, dy figura që dallohen për kontributin e tyre madhor, sidomos në fushën e gjuhës dhe të letërsisë shqipe, në përgjithsi.

Në këtë përvjetor, fund javën që kaloi, Arkipeshkvia e lashtë e Tivarit, organizoi një akademi përkujtimore me rastin e 25 vjetorit të kalimit në amshim të Dom Simon Filipaj, një tubim që u mbajt në Ulqin dhe në Shën Gjergj ku ai ishte famullitar për një kohë të gjatë, ndërkohë që u përkujtua edhe në vendlindjen e tij në Këllezën — më 31 Gusht dhe më 1 Shtator 2024.

Në përvjetorin e 25-të të vdekjes së tijsë Gom Filipaj, Kisha Katolike shqiptare nën jurisdikcionin e Arkipeshkvisë së Tivarit, së bashku me autoritetet vendase dhe përfaqësues nga Kosova dhe Shqipëria, kujtuan jetën dhe dhe veprimtarinë e jashtzakonshme të Dom Simon Filipaj në shërbim, jo vetëm të Kishës dhe misionit të tij apostolik, por edhe për kontributin e tij madhor e historik në fushën e gjuhës dhe të kulturës së Kombit shqiptar ndër shekuj.  

Monsinjor Simon Filipaj – një figurë fetare dhe kulturore, i njohur për veprimtarinë e tij të shumëanshme — me Arkipeshkvin e ndjerë të Tiranë-Durrësit, Imzot Rrok Mirdita dhe Dom David Gjugja i Radio Vatikanit, janë pritur në vizitë nga Papa Gjon Pali i II në Vatikan në Tetor të vitit 1994.  Me atë rast, Dom Simon Filipaj i ka dorëzuar Gjon Palit II veprën e madhe biblike e teologjike, për herë të parë botuar në terësi në gjuhën shqipe, një kryevepër e përmasave botërore – librin e shenjtë të katolikëve – Biblën përkthyer prej tij, në gjuhën shqipe.  Gjatë asaj vizite, Papa Gjon Pali i II iu drejtua Dom Simonit, duke vlerësuar veprën e madhe të priftit të thjesht nga rrethi i Ulqinit, me këto fjalë: “Me përkthimin e Biblës në gjuhën shqipe e keni radhitur popullin tuaj shqiptar ndër popujt e mëdhenj, duke ripohuar edhe një herë traditën e lashtë të krishterë e fisnikërinë me të cilën është dalluar përherë populli shqiptar”.

Për ne që e kemi njohur, Dom Simon Filipaj, në rend të parë, ka qenë njeri i Zotit dhe i Kombit. Lëvrues dhe mbrojtës i vlerave shpirtërore, kulturore, kombëtare e shoqërore tё popullit shqiptar, siç thuhet edhe në një koment të Radio Vatikanit shqip. Ai qe njohës i thellë i shpirtit dhe i thesarit kulturor shqiptar e botëror, që nga antikiteti e deri në ditët tona. Njeri i thjesht me virtyte të larta, i urtë e i mençur, i përzemërt e bujar, i drejtë dhe i vendosur, largpamës e i thellë, i dashuruar në Zotin e në popullin e vet, i butë e i afërt me çdo kënd që takonte, thuhet mëtej. Bari i mirë, vëlla i sinqertë, meshtar i zellshëm, intelektual i shquar, biblist i madh, me një pasion e dashuri të paskajshme për të vërtetën, të bukurën, për lirinë e dashurinë. Jetën e tij e kaloi duke punuar në shërbim të Zotit, kishës e popullit dhe vendit të tij shqiptar. Radio Vatikani, vlerësoi personin, jetën dhe veprimtarinë e Dom Simon Filipaj, në 25-vjetorin e largimit të tij nga kjo botë dhe shkuarjes së tij në amshimin e përhershëm.  

Bibla në shqip, një trashëgimi e madhe gjuhësore e kulturore për Kombin shqiptar ndër shekuj!  Me përkthimin e Biblës në gjuhën shqipe” – iu drejtua me 24 tetorit të vitit 1994 Papa Gjon Pali II Dom Simon Filipajt – “e keni radhitur popullin tuaj shqiptar ndër popujt e mëdhenj, duke ripohuar edhe një herë traditën e lashtë të krishterë e fisnikërinë me të cilën është dalluar përherë populli shqiptar”.

Ndërsa në një ceremoni zyrtare në Tiranë, shtatorin e vitit 2004, Presidenti i Republikës së Shqipërisë, Z. Alfred Moisiu i akordoi Dom Simon Filipaj (pas vdekjes) medaljen e artë, “Naim Frashëri”, për përkthimin e parë të Biblës në gjuhën shqipe, me motivacionin: “Për kontribut të vyer në pasurimin e kulturës shqiptare në lëvrimin e gjuhës shqipe dhe për mbledhjen e folklorit shqiptar në Mal të Zi.”

Kështuqë, sipas ekspertëve të historisë kishtare dhe kombëtare, kontributi dhe rëndësia historike e veprës së Dom Simon Filipaj për shqiptarët mund të krahasohet, pa dyshim, me figurat e dalluara historike kombëtare të kulturës shqiptare si Pal Engjelli, dom Gjon Buzuku, Lekë Matrenga, imzot Pjeter Budi, imzot Frang Bardhi, imzot Pjeter Bogdani, imzot Grigori i Durresit, imzot Gjon Kazazi, Konstantin Kristoforidhi, imzot Fan Noli, atё Shtjefen Gjecovi, atё Gjergj Fishta e shume te tjerë. Si përfundim, Dom Simon Filipaj “arrijti të realizojë një ëndërr 2000-vjecare të Kombit tonë”, siç vlerëson Radio Vatikani shqip, duke e cilësuar figurën e Dom Simon Filipaj, si rilindasi i fundit shqiptar me përkthimin e Biblës dhe librave të tjerë liturgjike. Duke u radhitë kështu, si i merituar në analet e kulturës shqiptare, asaj të kaluar dhe bashkohore, me shumë figura të tjera të përmendura më lartë, përfshir bashkvendasin e tij, Dom Gjon Buzukun – dy burra të mëdhej të Kombit me të cilët krenohen trojet shqiptare të krahinës së Ulqinit.  

Në vitin 2014, me rastin e 15 vjetorit të vdekjes së Simon Filipajt, është përuruar shtatorja e tij në fshatin Shën Gjergj në oborrin e kishës me të njpjtin emër – ngritur me ndihma, kryesisht, nga komuniteti shqiptaro-amerikan me origjinë nga trojet shqiuoptare të atyre anëve. 

Dom Simon Filipaj ia kushtoi tërë jetën e tij, si meshtar e si intelektual i përmasave kombëtare — misionit fetar e kombëtar duke shërbyer nëpër famullitë e Kryedioqezës së lashtë të Tivarit, e sidomos në kishën e Shën Gjergjit dhe asaj të vendlindjes së tij, Klleznës.  Kisha e Shën Gjergjit në breg të lumit Buna aty ku ka shërbyer Dom Simoni dhe ku ka përkthyer Biblën gjatë shumë vite punë.  

Kjo kishë është shumë dashur për autorin e këtyre rreshtave modest në përkujtim të Dom Simon Filipaj – nga e cila ruaj kujtime të shtrenjta, pasi kjo është kisha ku unë kam marrë ritet e para fetare – pagëzimin dhe krezmimin!

Përveç përkthimit të Biblës voluminoze në terësi, Dom Simon Filipaj është autor edhe i vepave të tjera në gjuhën shqipe – të shkruara e të përkthyera — libra liturgjikë, leksionarë biblike, e të tjera, duke i dhenë kështu letërsisë shqipe edhe një natyrë biblike dhe teologjike.

Foto nga Arkipeshkvia e lashtë e Tivarit – nga e djathta, Dom Simon Filipaj, i pari që përktheu në gjuhën shqipe, Biblën e plotë. At Zef Jankaj, françeskan, i pari që celebroi meshën shëjte në gjuhën shqipe pas Koncilit të II të Vatikanit dhe Dom Rrok Mirdita, Kryeipeshkvi i ardhëshëm i Tiranë-Durrësit pas shembjes së komunizmit.

Nga Artur Llana

Pak hyrje për atë që ndodhi

Më 1968, Bilal Xhaferri u shpreh në Lidhjen e Shkrimtarëve kundër romanit, duke e akuzuar Kadarenë për revizionizëm ndaj doktrinës komuniste, një akuzë kjo shumë e rëndë gjatë regjimit komunist që mund ta kishte dëmtuar shumë Kadarenë. Mirëpo meqenëse këtë akuzë e bënte një njeri me “njolla” në biografi, autoritet komuniste nuk e pritën mirë.Fadil Paçrami e qortoi rëndë Xhaferrin duke i kujtuar se ishte biri i një armiku të rendit. Arshi Pipa nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës e cilësonte «nuk është roman i mirë, madje as nuk është roman, por thjesht një vepër përmes të cilit autori kishte nxjerrë vnerin e vet; ishte e kundërta e plotë e asaj që mburrte Historia e letërsisë shqiptare të realizmit socialist»; madje duke e quajtur «manifesti shqiptar i anti-realizmit socialist». Ndërsa kritika shqiptare dhe ajo e huaj e ka parë si veprën më real-socialiste të autorit.  Sipas Elsie, romani Dasma, krijim i Revolucionit Kulturor shqiptar të viteve 1966-1969, është vepër me vlera artistike të kufizuara, ndonëse është me interes si dokument i kohës. Për herë të parë Kadareja përçmon një nga librat e vet dhe i jep vetes të drejtën dhe lirinë të thotë të keqen për një roman, që pati pëlqimin e “rojave besnike” të regjimit.

Éric Faye, Shkrimtar, kritik, studiues francez ka shkruar se për herë të parë Kadareja përçmon një nga librat e vet dhe i jep vetes të drejtën dhe lirinë të thotë të keqen për një roman, që pati pëlqimin e “rojave besnike” të regjimit. “Daljen e romanit kritika letrare zyrtare e priti me një entuziazëm të madh, gjë që s’e kishte bërë kurrë më parë dhe as do ta bënte më, në atë masë, për libra të tjerë të Kadaresë. Ajo shihte në të një sukses të fushatës së bërë për riedukimin e shkrimtarëve. I turbulluar nga ky kor elozhesh, shkrimtari e mori zët “Dasmën” dhe e quajti atë librin e tij më të keq”.

Por duket se gjerat do të merrnin një tjetër rrotullimë edhe brenda vetë artistëve dhe shkrimtarëve, nisur sidomos nga qëndrimi i Bilal Xhaferrit për këtë vepër të Kadaresë. Dhe siç ndodhte rëndom në të tilla raste qëndrim mbajti edhe rrethi letrar i shkrimtarëve të Durrësit që drejtohej në atë kohë nga Et’Hem Hysi.

Vetëm pak ditë nga diskutimi që Bilal Xhaferri kishte bërë në Tiranë dhe duke qenë se kritika e kishte pritur mirë romanin, sigurimi i shtetit me përfaqësuesin e tij në rrethin letrar Durrës,  zhvilluan një mbledhje të jashtëzakonshe për të dënuar qëndrimin e Bilalit ndaj veprës së kadaresë. Përfaqësues në rrethin letrar që mori pjesë edhe si i dërguar i sigurimit po edhe si letrar që ishte në këtë rreth, ishte Ramazan Domi, i cili pasi dëgjoi të gjithë të pranishmit ku ashtu siç e thotë edhe në procesverbalin dërguan Kopi Nikos,  të gjithë dënuan me forcë aktin e Bilal Xhaferrit si një akt armiqësor, madje disa prej tyre shkuan edhe më tej duke kërkuar ndjesë që kishin mbajtur në gji një armik që nuk i kishte shërbyer popullit po armikut.

Ajo që të bën përshtypje se në të pestë këto diskutime që janë përbledhur si “esenca” e elitës së shkrimtarëve dhe krijuesve durrsakë, vihet re jo vetëm qëndrimi i përbashkët në veprimtarinë armiqësore të Bilal Xhaferrit, po edhe të veprimtarisë së tij që kishte mundur të depërtonte tek këto intelektualë.

Procesverbali është mbajtur me një kopje me datën 20 maj 1968 ( shënim ky i cituar nga vetë z. Domi)

Intelektualët, diskutimet e të cilëve u përmendën në këtë procesverbal drejtuar Kopi Nikos, drejtor i degës Punëve të Brendshme të Durrësit. Ishin emra të dëgjuar të kohës por që mbeten edhe më pas. Bëhet fjalë për Moikom Zeqon, Gjergj Vlashit, Met Gjergjin,  Pertef Kruja dhe Petrit Cerloi.

Vetë hartuesi i këtij procesverbali thotë se ata u shprehen me gjithë zemër dhe dridheshin nga emocionet duke ju mbajtur edhe goja dhe jo si herë të tjera që diskutonin si bilbila. Pra fakt ky që tregonte sa rëndë kishin gabuar me Bilal Xhaferrin

Sot me datën 18.v.1968, në mbledhjen e rrethit letrar këtu, për të diskutuar veprimtarinë armiqësore të Bilal Xhaferrit që sic dihet , në diskutimin e tij në Tiranë rreth romanit “Dasma të Ismail Kadaresë, ka dalë të thuash hapur kundër së resë sonë socialiste.

Në mbledhjen e datës 18, Bilali nuk ishte, pasi nuk ishte ftuar.  Më poshtë po rendis disa aspekte kryesore që dolën në këtë mbledhje dhe që kanë të bëjnë kryesist me Bilal Xhaferrin.

Në fillim shoku Ethem Hysi si përgjegjës i rrethit letrar tregoi shkurtimisht rreth diskutimit që ka bërë Bilali në Lidhjen e shkrimtarëve dhe bëri autokritikë se si aid he shokët që kishin shkuar atje nuk e kishin kapur që në fillim diskutimin që do të bënte ai në Tiranë, që se demaskuan kur e dëgjuan dhe që nuk e bënë problem menjëherë në rrethin letrar të Durrësit, por që ju desh partisë të ver dorë në këtë problem të rëndësishëm.

Gjatë diskutimit dolën këto gjëra.

Bilal Xhaferri kishte marrë dijeni për diskutimin që do ti bëhej dramës nga shoku Ethem Hysi por datën ekzakte nuk ja kish thënë se nuk e dinte. Një gjë të tillë ethem ia kishte thënë edhe  antërve të tjerë të rrethit letratë si Petrit Cerloi, Met gjergji etj. Në këtë mbledhje diskutuan antarët e rrethit gati në përgjithësi dhe  kritikuan veprimtarinë armiqësore të Bilal Xhaferrit dhe ja disa nga diskutimet më interesante.

Moikom Zeqo tha se e kam njohur Bilalin para dy a tre vjetësh, më kanë pëlqyer shkrimet e tij dhe me thënë të drejtën kam pasur shoqëri të ngushtë me të pasi edhe unë I pëlqeja atij si shkrimtar. Diskutimin që do të bënte Bilali në Tiranë e kishte përgatitur me shkrim, bile unë nga ky diskutim kam lexuar 7-8 faqe. Unë siç dëgjova më parë  edhe sot këtu, unë jam treguar miop, por me thënë të drejtën stili I të shkruajtur i atij më pëlqente. Edhe organet qëndrore ( e kishte fjalën për Lidhjene  Shkrimtarëve  Tiranë) kanë pas respekt për të dhe asnjëherë nuk i kanë kritikuar shkrimet e tij. Si shok të ngushtë Bilali ka pasur edhe Namik Manen, adriatik kallullin  Bedri Myftarin.

Përtef Kruja,  Drejtor i Bibliotekës tha: Qëndrimi që ka mbajtur në Tiranë Bilal Xhaferri ndaj veprës së Ismail kadaresë :Dasma” e konsideroj armiqësor dhe unë mbaj përgjegjësi që këtë njeri të maskuar nuk e kemi zbuluar me kohë.  Unë kur kam qenë professor i letërsisë gjithmonë kam pasur kujdes njerëz të talentuar, dhe si të tillë ashtu si edhe disa të tjerë këtu, kam pëlqyer talentin që kishte Bilal Xhaferri, për këtë kur ai po shkruante për Skëndërbeun , gati për një vit i kam  lëshuar një dhomë në dispozicion, me një fjalë që  e kam përkrahur jashtë mase që më takonte. Unë për atë jam interesuar për ta future në punë, sigurisht me atë kompetencë që kisha unë, por kur rrinte pa punë më vinte keq, por kur shikoj tash veprat konkrete të tija indinjohem dhe nga ana tjetër kjo lent ë kuptohet se jam treguar I papjekur në mardhëniet e mija me të. Prandaj kjo do të jetë një mësim I mirë për mua dhe mendoj se në të ardhmen jo vetëm do të jem më i kujdesshëm, por cdo hap duhet ta shoh në prizmin ideologjik dhe politik.

Petrit Cerloi tha : Unë isha në Tiranë kur bëri diskutimin e poshtër Bilal Xhaferri dhe me thënë të drejtën ne të Durrësit që ishim në Tiranë ( Ethemi, Met Gjergji etj) u indinjuam për qëndrimin armiqësor të Bilalit dhe kjo tregon atë se unë këtë problem se kapa në kohë dhe ta bënim ceshtje në rrethin tonë letrar por u zvarrit deri tash. Ju deshtë partisë të na sinjalizojë. Prat ash unë nxjerr konkluzionet se kemi pas të bëjmë me një element armik. Desha ti mbledhjes së sotme se unë me Bilalin kam pasur një debat para një muaji e gjysëm, i cili më tha se ti je papagall i gazetës, e kishte fjalën se ai merrej me ceshtje të mëdha, kurse veprat e mija kritike spara u vinte rëndësi. Pra ai ishte mendjemadh, si pëlqente të rrinte me ne por me ata të “mëdhenjtë” , “të afirmuarit” dhe kryesisht me ata të Tiranës. Tash me sa na ndodhi me Bilialin ne duhet të jemi më vigjilentë, duhet të studiojmë më mirë studimin e veprave që shkruajnë njerëzit, ti analizojmë e diskutojmë ato ashtu siç na porosit partia.

Met Gjergji tha: Ehe unë mbaj përgjegjësinë time që s’ kam reaguar në kohë në drejtim të veprimtarisë së Bilal Xhaferrit, për faktin ë ai ka pas disa raste që ka qëndrue e bisedue me mua rreth problemëve tona. Tirana ja nxjerri bojën  dhe të them të drejtën ne që ishim atje u indinjuem por fatkeqësisht nuk e kapëm shpejtë këtë çeshtje. Me këtë rast desha me i thanë të pranishmëve në këtë mbledhje  se Bilali 3-4 ditë para se të shkonim në mbledhje në Tiranë për diskutimin e romanit “Dasma” më dorëzoi për botim poezinë e tij “Për ty poemë”, tek e cila konstatova që në fillim se vinte era veprimtari armiqësore, por shumë e hollë. Unë do ta bënja problem këtë  dhe nuk do ta botoja, por meqë shkuan në Tiranë, u la deri më tash edhe për vetë kondidat që na u krijuan rreth këtij personi. Kjo mua nuk më nderoj prandaj në të ardhmen duhet të jem më i kujdeshëm dhe çeshtjet do ti shoh më shumë në prizmin politiko –ideologjik dhe cdo vepër e jona ti shërbejë  popullit.

Xhorxh Vlashi tha: Kjo që na ndodhi me Bilalin është një mësim I madh për ne, sidomos për mua që jam edhe sekretari i Degës Lidhjes shkrimtarëve të Durrësit. Me thanë të drejtën unë dhe Jordani kemi pas simpati për këtë si element me talent si shkrimtar, por ky talent sic doli, I paska shërbyer armikut dhe jo ceshtjes së partisë dhe popullit. Për aftësitë e tija ashtu sic e vlersonim ne më parë , unë dhe Jordani e propozuam si kandidat për lidhjen e  shkrimtarëve të Shqipërisë. Kjo që na ndodhi është një mësim i mirë së pari për mua dhe për të gjithë ne. Duhet të mos nxitohemi në veprimet tona. Ti shohim shkrimet, dramat dhe poezitë me kujdes, duke ju nënshtruar një diskutimi të gjithëanshëm dhe cdo vepër që do të dalë nga duart tona ti shërbejë shoqërisë dhe jo armikut.

Diskutimet e tjera që bënë të pranishmit kritikuan aktin e Bilal Xhaferrit dhe premtuan se në të ardhmen do të ishin vigjilentë, por duhet thënë se Moikom Zeqo, met Gjergji, Gjergj Vlashi, Pertef Kruja nga impresionimi mezi I nxirrnin fjalët dhe I mendonin para se ti nxirrnin ato, e kam fjalën jo si herë të tjera që I nxirrnin si bilbil. Pra këto ishin më të komprementuarit në drejtim të Bilal Xhaferrit.

Përsa më sipër sygjeroj si më poshtë:

Duke marrë parasysh se një pjesë e mirë e elementit që bëjnë pjesë në rrethin letrar dhe teatër, nuk është me përbërje të mirë politike ti relatohet komitetit të partisë për ti patur parasysh, pasi në format e tyre të stërholluara, ushtrojnë influencat e tyre borgjeze, sin ë shkrimet e tyre apo edhe në prishjen e njerëzve të mirë, sic është rasti përshembull i Moikom Zeqos për të cilin do të flas më poshtë.

Mosmarrja pjesë e “Letrarit Ri” në mbledhjene  datës 18.5.1968 nuk ran ë sy, pasi kishte dhe mungesa të tjera. I pranishëm ishte dhe bashkëpuntori “Gjinikasi”, I cili mund të dëshmojë në këtë rast rreth problemit që ndiqet.

Meqenë se  Bilali është me të kaluar të keqe dhe ndiqet nga ana jonë aktivisht për agjitacion dhe propogandë, të bëhet arrestimi i tij duke ju marrë process kallzimi personave të mëposhtëm”

1-Moikom Zeqo. Mesa mësova ky vjen nga një shtresë e varfër dhe me përbërje të mirë politike. Gruaja e shokut Muharrem Vasiarit ( ish efektivi ynë dhe tash drejtor i fermës Gosë, A.P) e ka për djalë vëllai Moikomin. I ati nuk jeton po mesa di ka qenë nip I Avni Rustemit.Moikomin para se ta thërrasim është mirë të jetë edhe Muharremi. Moikomi është me talent, po mendjemadh.

2-Met Gjergji. Ky ka babën të pushkatuar gjatë luftës N.CL, si element armik. Meti vetë në këtë kohë ka qenë në moshë të vogël dhe si I tillë e kanë marrë në kujdestari dajallarët e tij (vëllezërit e nanës) të cilët kanë mbajtur dhe vazhdojnë të mbajnë qëndrim të mirë politik, bile njëri që është në fllotën tregtare është A.P. Në rreth paraqitet aktiv në profiling e poezisë.

3-Petrit Cerloji. Me sa di vjen nga shtresa e mesme, nëpunës në ndërtim.Ka qenë officer në ushtriunë tonë dhe i liruar si element I padisiplinuar. Në rrethin letrar tregohet aktiv dhe kritik. Në rast se do na mjaftojnë dy kallzime, Met Gjergjin mendoj ta rekruetojmë pasi është kandidat i përshtatshëm, për të vepruar në ambjentin armik të intelegjencës

Gjithashtu e shikoj të nevojshme të vej në dijeni se në një bisedë që pata me datën 19.5.1968, me shokun Et’hem Hysi, të cilin e takova rastësisht, në mes të tjerave më tha se në orët e para të ditës të  datës 19.5 1968, kish parë duke shëtitur Bilal Xhaferrin me Nami Manen, të cilët tha Et’hemi ecnin krenar. Namik Mania me sa mësova më parë dhe çfarë doli në mbledhje, del lidhja kryesore e Bilal Xhaferrit. Nuk do të jetë keq që Bilali për disa ditë, përveç kontrollit agjenturial , të merret edhe në survejim.

Durrës me 20.5.1968/ Konc.akt Ramazan Domi me një kopje.

/ bulevard news 

Prof.Muhamed Mufaku/

Në Lindjen e Mesme, përkatësisht prej Turqisë deri në Marok – ndonëse nuk ishte pjesë e Perandorisë Osmane – shqiptarët njihen më shumë si arnautë në variante të ndryshme, si pasojë e rrethanave historike prej shekullit XV, gjë që krijoi praninë e shqiptarëve në shërbime të ndryshme (ushtarë, komandantë, kapitenë, valinj, kadinj, punëtorë, treg tarë, studentë, intelektualë dhe sulltanë). Ky etnonim u paraqit me krijimin e zgjerimin e tri shteteve të mëdha në Lindjen e Mesme: Sulltanatit të Mamlukëve me seli në Kajro (1260-1517) që përfshinte Egjiptin, Jemenin, Arabinë, Leventin deri në jug të Anadollit, Perandorinë Osmane që përmbysi Sulltanatin e Mamlukëve më 1517 dhe e shtroi pushtetin e saj deri në Algjeri, si dhe Sulltanati i Marokut që ende vazhdon.

Pesë milionë arnautë

Si pasojë e këtyre rrethanave, kemi tani nja pesë milionë arnautë në Lindjen të Mesme, me shumicë në Turqi, pasi që numri i tyre u zvogëlua shumë shpejt në Egjipt e në Siri në gjysmën e dytë të shekullit XX dhe në fillim të shekullit XXI, si pasojë e ndryshimeve politike në rajon.

Sa i përket numrit të arnautëve tani në Lindjen e Mesme kemi shifra të ndryshme, e sidomos për Turqinë, por shifra e përmendur këtu bazohet në një takim të një delegacionit të Shqipërisë me presidentin e Turqisë Cevdet Sunay më 1969, i cili tha me atë rast se “ka më shumë se 2 milionë arnautë në Turqi”. Duke marrë parasysh se Turqia më 1970 kishte 35 milionë na del se shifra e përmendur (5 milionë) është më reale në krahasim me shifrat që rrisin numrin e arnautëve atje deri në 10 milionë.

Në lidhje me këtë temë kemi tre aspekte të ndryshme: Aspekti filologjik, aspekti historik dhe aspekti kulturologjik-politik.

Ndër etnonimet e shqiptarëve është edhe “arnaut” në Lindjen e Mesme me forma të ndryshme: arnaut, arnaout, arnauti, arnalutar, aranita e të tjerë. Versioni i vjetër i këtij etnonimi (arvanid) e kanë marrë turqit pasi ranë në kontakt me shqiptarët dhe grekët (të cilët) i kanë quajtur shqiptarët “arvanitis” në mesjetë, kurse në gjysmën e shekullit XVI u shndërrua me metazezë në “arnavid”, duke zëvendësuar “van” me “nav”, e më pastaj në “arnaud” ose “arnaut”.

Paraqitja e këtij etnonimi në Lindjen e Mesme, përkatësisht në Egjipt, në burimet arabe të kohës filloi në gjysmën e dytë të shekullit XV, në Sulltanatin e Mamlukëve (1260-1517), pra para pushtimit osman të atij rajoni. Paraqitja e hershme e këtij etnonimi lidhet me ardhjen në fron të sulltanëve arnautë (Hoshkademi 1461-1467 dhe Demir Buga 1467-1468).

Arritja e dy arnautëve në postin e sulltanit në Kajro tregonte ndryshimin në sistemin ushtarako-politik në krahasim me atë në Perandorinë osmane. Edhe pse ishte i ngjashëm (i bazuar në rekrutimin e djemve për shërbime ushtarake dhe gradimin e tyre në hierarkinë ushtarake-administrative) në rastin e Perandorisë Osmane të gjitha postet ishin të hapura me përjashtim të postit të sulltanit, pra deri në postin e sedriazemit/kryeministrit (ku kemi mbi 30 të tillë shqiptarë), kurse në rastin e Sulltanatit të Mamlukëve përfshinte edhe postin e sulltanit.

Ndaj me rendësi janë të dhënat që i paraqesin dy historianët më të njohur të Egjiptit të shekujve XV-XVI: Ibn Tugri Burdi dhe Muhammad Ibn Ijas. Në bazë të shkrimeve të të parit mund të hetohet një lidhje (lobi) shqiptare në krahasim me dy lidhje më të fuqishme që kanë sunduar në këtë sulltanat: lidhja turke dhe lidhja çerkeze. Kështu, të gjithë sulltanët që e kanë sunduar këtë sulltanat të madh gjatë 1260-1517 kanë qenë prej këtyre tri lidhjeve etnike. Në këto rrethana nuk ishte e rastit që në kohën e sulltanit të parë shqiptar (Hoshkademi 1461-1467) shqiptari tjetër (Demir Boga) u ngrit shpejt në poste të larta deri sa u bë sulltan më 1467.

Egjipti si një prej qendrave të Rilindjes Kombëtare

Historiani egjiptian i asaj kohe, Ibn Tugri Burdi (që mund të kishte prejardhje shqiptare nga nëna) kishte lidhje të ngushtë personale me këtë sulltanin e ri dhe e lavdëroi si “sulltani më i mirë që e sundoi Egjiptin prej kohës së Saladinit”. 

Megjithatë, si pasojë e pushtimit osman të atij rajoni më 1516-1517, në atë rajon u ndie atëherë e më pas më shumë prania e arnautëve pasi që me administratën osmane erdhën dhe u vendosën shumë ushtarakë, valinj, kadinj. Si pasojë, në burimet arabe të shekullit XVI dalin më shumë të dhëna për arnautët te shkrimtarët e historianët vendës prej Marokut deri në Siri.

Në shekullin XIX me arritjen e Mehmet Ali Pashës në sundim të Egjiptit (1805-1849) dhe themelimin e dinastisë shqiptare që e sundoi atë vend deri më 1952, prania shqiptare u rrit shumë në gjysmën e dytë të shekullit XIX dhe Egjipti u bë një prej qendrave të Rilindjes Kombëtare shqiptare duke filluar me botimin e “Bletës shqiptare” më 1878.

Vërtet, në atë kohë, disa figura ushtarake e civile mbanin si mbiemër Arnaut, që tregonte qartë prejardhjen e tij. Gjatë sundimit të Mehmet Ali Pashës (1805-1949) që përfshiu edhe Sirinë gjatë 1831-1840, erdhën në Siri dhe u vendosën atje shumë shqiptarë që u shquan atje me këtë mbiemër të ri që tregonte prejardhjen e tyre. Si pasojë e Luftës Ballkanike (1912-1913) dhe gjendjes gjeopolitike në Ballkan gjatë viteve 1918-1945 erdhën dhe u vendosën në Siri mijëra shqiptarë nga Kosova, Maqedonia e Shqipëria, të cilët u njohën të gjithë si arnautë.

Mirëpo, në kohën kur në Turqinë e re doli më 1934 ligji i ri për emra, përkatësisht për mbiemrat, i cili ndalonte që mbiemri të tregonte një përkatësi etnike, fisnori ose fetare, në Siri shqiptarët filluan të paraqiten për nënshtetësinë siriane. Shumica e tyre zgjodhën për mbiemër “Arnaut” ose al-Arnaut ashtu siç ishin të njohur prej vendësve. Mbajtja e këtij mbiemri të përbashkët (Arnaut) ruante vetëdijen për prejardhjen ose identitetin deri te gjenerata e tretë të tyre, pasi që mbetën pa gjuhën kombëtare. 

Me digjitalizimin e gjendjes civile në Siri tani u bë lehtë të dihet se sa arnautë kemi në Siri. Deri më 2011 na dolën nja 7000 vetë, kurse kemi shumë familje që mbajtën mbiemrin e familjes (Junizi, Zeqerija etj.) që rrit më shumë numrin e shqiptarëve atje. Mirëpo, për fat të keq, numri i tyre ra shpejt, si pasojë e luftës civile në Siri (2011-2019), e cila në të vërtetë nuk mori fund.

Kështu, tani shumë prej këtyre shkuan si refugjatë dhe u vendosën në disa shtete në Lindjen e Mesme (Liban, Egjipt dhe Turqi) dhe në Evropë (Gjermani, Holandë, Austri etj.).

Në aspektin e tretë (kulturologjik-politik) mund të shtrohet pyetja për interesimin ose mosinteresim e Kosovës për arnautët në Siri e në Turqi, pasi që shumica i tyre janë prej këtij trungu. Mund të hetohen dy faza: deri në vitet ‘80 të shekullit XX e më pas. Deri në vitet ‘80 hetohej një interesim më i madh që paraqitej në shtyp e TV si dhe me ndonjë iniciativë, sikurse organizimi i një jave të kulturës kosovare në Damask më 1980 me një koncert i “Shotës” që i ngjalli arnautët e Sirisë. Më vonë shihet një rënie interesimi që arriti kulmin gjatë luftës civile në Siri (2011-2019) kur arnautët e Sirisë përjetuan vitet më të rënda. Në lidhje me Turqi, kemi një raport më të mirë, e sidomos me hapjen e një qendre kulturore në Stamboll, e me vizitën e kryeministrit Albin Kurti gjatë këtij viti në Stamboll dhe takimi i tij me disa personalitete të mërgatës kosovare atje.

Megjithatë, ndihet në Kosovë një diferencim midis dy rrymave kulturo-politike pas vitit 2000: një orientim i përgjithshëm evropian që vazhdon të interesohet për arnautët në Lindjen e Mesme si krah të trungut shqiptar dhe një orientim më evropian që ka një ndjeshmëri ndaj Orientit.

Në këtë kontekst vjet u paraqit më 2023 një ide për një konferencë shkencore ndërkombëtare për arnautët në Lindjen e Mesme (Historia-Kultura-Kontributi i arnautëve). Siç dihet për një konferencë të këtillë duhen dy gjëra: koncepti shkencor dhe buxheti. U përballua koncepti shkencor dhe u paraqit së pari Instituti për Studime e hulumtime Islame pranë BIK-ut për organizimin e kësaj konference me tërë shpenzimet. Mendimi im ishte që do të ishte më mirë të bëhet në bashkëpunim me një institut me traditë sikurse Instituti Albanologjik. Atëherë koncepti iu përcoll ish-drejtorit prof. Hysen Matoshi në vjeshtë të 2023-s. Pas një kohe mora vesh se nuk ka disponim për këtë temë.

Ndaj, në këtë tribunë më duket tani që më mirë Seminari ta këtë një sesion për këtë temë vitin e ardhshëm si pikënisje për një konferencë ndërkombëtare rreth kësaj teme që më shumë i takon Kosovës.

Fragmente nga një referim i mbajtur në Institutin Albanologjik në kuadër të Seminarit Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare më 23.08.2024

Muzeu Historik Kombëtar/

SEVASTI QIRIAZI-DAKO, arsimtarja dhe atdhetarja e njohur shqiptare, lindi më 24 shkurt të vitit 1871 në Manastir dhe vdiq më 30 gusht të vitit 1949. Ishte njëra prej femrave atdhetare shqiptare dhe nismëtare e organizimit të arsimit kombëtar për femra. Gjatë qëndrimit në Stamboll, ishte Naim Frashëri ai që i dha mundësi Sevasti Qiriazi-Dakos të studionte në Robert College në Kostandinopojë e të luante një rol aktiv për arsimimin e grave. Shkollën e lartë e kreu në Stamboll, ndërsa pas kthimit në atdhe nisi të punonte për shkollën shqipe të vashave. Ajo qe e para grua shqiptare që studioi në këtë institucion amerikan, të cilin e kreu në qershor të vitit 1891. Me t’u kthyer në Shqipëri, mori pjesë për ngritjen e Shkollës së Vashave në Korçë, më 1891. Kjo shkollë hodhi dhe themelet e shkollave mbi baza laike. Pas Luftës së Parë Botërore kjo shkollë njihej ende me emrin e familjes Qiriazi.

Sevastia mori pjesë edhe në Kongresin e Manastirit, ku u mor kryesisht me përgatitjen e teksteve shkollore. Është thënë ndërkaq se ajo ka botuar një gramatikë për shkollat fillore (Manastir 1912) dhe ka redaktuar një radhë tekstesh historie. Me të shoqin, gazetarin dhe shkrimtarin Kristo Anastas Dako (1878-1941) e me të motrën, Parashqevi Qiriazin, ajo vajti në Rumani e prej andej emigroi në Shtetet e Bashkuara, ku bashkëpunoi me të përdyjavshmen “Yll’ i mëngjesit”. Motrat Qiriazi ishin mësueset dhe edukatoret e para të Shkollës së Vashave, që u hap më 1891 në Korçë. Nga kjo shkollë dolën shumë emra të njohur të femrave që dhanë ndihmesë jo vetëm në fushën e arsimit, por u bënë edhe veprimtare të njohura të çështjes kombëtare.

Gjithashtu, Sevasti Qiriazi mori pjesë në Kongresin e Elbasanit, si dhe punoi në komisionin për shqyrtimin e teksteve shkollore, që ishte ngritur nga shoqëria “Përparimi”. Shkroi “Gramatika elementare për shkollat fillore”. Për çështjen kombëtare bashkëpunoi me atdhetarë të ndryshëm, si dhe me Ismail Qemalin. Kur ishte kryetare e Partisë Kombëtare Shqiptare në ShBA, mbrojti të drejtat e shqiptarëve në shumë forume ndërkombëtare. Gjatë gjithë jetës së saj, Sevasti Qiriazi iu përkushtuar përparimit kombëtar dhe dha ndihmesë të madhe në fushën e arsimit dhe emancipimit shoqëror të femrës shqiptare.

Dr. ALBERT KURTI/

(Pjesa e dytë) – Qyteti Albany në shtetin e Xhorxhias shtrihet në jug të saj dhe ka largësi nga Atlanta prej 170 milje (273 km). Qyteti është themeluar në vitin 1836 nga tregtari Nelson Tift, pranë brigjeve të lumit Flint. Që nga viti 1853 u bë seli e qarkut më të ri të shteti, Dougherty. Popullsia e qytetit llogaritet rreth 80 mijë banorë. Një nga ngjarjet kryesore historike e shekullit XIX në Albany ishte emancipimi. Zhvillimi kryesor i shekullit XX konsiderohet lëvizja e të drejtve civile. Këtu u hodhën themelet e një kapitulli të Shoqatës së Përparimit e njerëzve me ngjyrë gjatë Luftës së Parë Botërore dhe rigjallërimin e saj në vitet 1940. Në 1996 u hap universiteti shtetëror (New Georgia Encyclopedia).

Nëse shkojmë ne Kanada, pikërisht në provincën Skocia e Re konstatojmë një tjetër vendbanime me emrin Albany (New Albany). Ky është vendbanim i vogël dhe shtrihet në perëndim të provincës. Edhe nga vetë emri i provincës, New Albany është krijuar nga emigrantët e ardhur nga Skocia. Edhe sot skocezët e emërtojnë vendin e tyre edhe si Alba e Albany.

Nëse kthehemi në SHBA, në shtetin e Indjanë konstatojnë një tjetër vendbanim me emrin Albany. Ai ndodhet 67 milje nga Indjanapolisi. Vendbanimi është ngritur përgjatë lumit Mississinewa dhe bën pjesë në qarkun e Delaware dhe në atë të Randolph. Nga regjistrimi i popullsisë në vitin 2020, në Albany jetojnë rreth 2300 banorë.

Në Kanada, një lumë në provincën e Ontarios emërtohet Albany. Lumi ndodhet në veri të Ontarios Qendore, që buron në liqenin Sant Josef në një lartësi prej 371 m dhe rrjedh në drejtim të lindjes në gjirin Xhejms. Nga 600 milje, 250 milje lumi është i lundrueshëm dhe për shumë dekada shërbeu si rrugë e rëndësishme në tregtinë e gëzofit. Dega kryesore është lumi Kenogami me gjatësi 200 milje (Britannica).

Në perëndim të SHBA, në shetin e Kalifornisë, pikërsisht përgjatë bregut lindor të San Franciskos ndodhet kodra Albany, pranë qytetit me të njtën emër. Albany është është një kodër e rrumbullakët me lartësi 94 m.

Disa fakte për kodrën Albany:

1. Kodra përbëhet nga gurë ranor dhe argjilë të periudhës së Jurasikut (145 milion vjet më parë).

2. Paraardhësit e Huchiun jëtuan në skajin verior të kodrës për mijëra vjet.

3. Eksploruesit e hershëm spanjonjën e quajtën kodrën El Cerrito de San Antonio.

4. Bimët dhe kafshët që gjenden në këtë kodër është një përzierje e specieve bregdetare dhe atyre të kodrave aty pranë.

5. Shkenctarët kanë gjetur 100 llojë bimë vendase, mbi 100 lloj fluturash e tenjash, 100 lloj zogjsh.

6. 11 hektarë të skajit jugperëndimor të kodrës janë në pronësi private (Tending the Ancient Shoreline hill:TASH).