Intervistë e Raimonda MOISIUT me romancieren SABIJE Dervishi Veseli/
Sabije Dervishi Veseli, është zëri krijues, intelektual, femëror – që i përket Letërsisë Postkomuniste të Diasporës, dhe e njohur tashmë edhe si autore bilingualen shqip-anglisht, mjeshtre e rrëfimit në gjininë e thrillerit.Ajoështë një zë krejt i veçantë në letërsinë amerikane dhe shqiptaro-amerikane.Shkrimtarja shqiptaro-amerikane me orogjine nga Struga, Sabije Dervishi Veseli me përpjekje e sakrifica, ngarkesë emocionale, ajo është lum atdhedashurie për Shqipërinë e vendlindjen. Me dhimbjen e mergimtares, por me sytë nga atdheu, me pasionin dhe talentin për letërsinë, ajo hodhi ne letër nëpërmjet komunikimit anglisht, përvojat jetësore, kalvarin e dhimbjeve e sakrificave, dhimbjen e dashurinë, të mirën e të keqen, mallin dhe kujtesën, grotesken dhe paradoksen, dallgët e jetës që na rrahin çdo ditë, vuajtjet e mbijetesën, jetën e vdekjen”.
Autorja, ne veprat e saj, shpreh shpirtin fenomenologjik me qartësinë e mendimit filozofik e artistik, ide shprehëse dhe emocionale këto, krejt të veçanta nën efektin e njerëzores.
Autorja Veseli ka zgjedhur të shkruajë në gjuhën angleze nën aureolën e kauzës së lirisë e shpirtit të lirë në tokën e lirë, çka ka bërë që këto ngarkesat emocionale të jetës , t’i ndaje edhe me “bashkëqytetarët e saj amerikanë”, t’i bëjë pjesë të dhimbjes e gëzimit të saj, në Amerikën multi-kulturore, si një metaforë dhe best seller për letërsinë bashkëkohore, zë krejt i veçantë në letërsinë amerikane, shqiptaro-amerikane dhe promovim i vlerave te letrave shqipe.”
***
-Kam lexuar mbresa dhe mendime, komente të shumta për krijimtarinë tuaj, vecmas për librin të shkruar në gjuhë të huaj “Dangerous road”(Rruga e rrezikëshme). Përpos urimeve për këtë libër dhe të tjerë dëshirojmë të dimë;si jeni ndjerë rreth këtyre vlerësimeve?Cfarë ju shtyhu ta titulloni me këtë titull?
Ju faliminderit Monda për intervistën, dhe ju uroj gjith të mirat dhe suksese edhe ju.Libri im i fundit” Dangerous Road” dhe frymëzimi im për subjektin e libri, është marrë nga një ngjarje e vërtet, ku në këtë rrugë gati për cdo vit, humbin jetë njerëzore në aksidente rrugore. Nuk ka dallim se kujt moshe i përkasin, por e rëndësishmja është se rruga është e rrezikshme. Njgjarjet të tilla ndodhin në rrugën e Veleshtës në Strugë. Kur e sheh rrugën është pa problem trafiku,por gjatë mbrëmjes rruga është tërheqëse dhe pikërisht aty është edhe një vend i shenjtë.Në këtë rrugë humbi jetën tragjikisht Gëzim Kaleci, një i burgosur politik në ish -Jugosllavi dhe shoku i tij Garip Kaba, shpëtoi.Ngjarja realisht ka ndodhur në 1994-ën . Më vonë, po në të njëjtin vend përsëri viktima, por kësaj here një familje tjetër nga Veleshta, familja Hoda, ku humbën jetën Naseri, gruaja e tij , djali Drilon, kurse djali tjetër Kushtrimi shpëtoi, por ende i ndien traumat trupore dhe ngjarja vazhdo. Subjekti në brendësi është sa tërheqëse, por edhe e dhimbshme dhe tragjike, sepse jetë njerzish janë në rrezik.Shpresoj që ky roman të jetë mesazh jo vetëm për njerëzit e thjeshtë që ta mbrojnë jetën, të jenë të kujdesshëm kur ngasin makinat,-por edhe për institucionet shtetërore që të bëjnë dicka për rrugën, që merr gjithmonë jetë njerëzore.
– Kini botuar poezi e prozë,- Si u gjendet prozatore? Emocionet e para në krijimtarinë tuaj letrare?
Proza më ka tërhequr më tepër, emocionet ndjenjat përshkruhen më mirë në prozë, poezia më duket disi më e mbyllur.
-Cilat kanë qënë përfytyrimet më të herëshme se një ditë do të bëheshit shkrimtare? Kush ka qënë dashuria tuaj e parë, për c’ka theksova më lart?
Parafytyrimet e mija të para kanë qenë të mirem me sport, sepse hendbolli dhe basketbolli kan qenë ëndrrat e mija, por ndërroi politika e atëhershme dhe cdo gjë u rrënua, dhe më vonë pasi Zoti me dhuroi një dhunti tjetër, që të tjerët nuk e kanë,atëhere fillova të merrem me shkrime, por në formë ditari dhe vazhdoj me ditarin tim të jetës.
-Kush ka ndikuar në mënyrë të vecantë që ju ka frymëzuar apo inkurajuar për të shkruar prozën?
Dhuntia që zoti më dhuroi, (dhuratën që e kam), shkrimet e mija janë të një karakteri tjetër, është një rrymë e re në letërsin shqiptare, që mund të them Ghost Stories.
-Cilat janë shprehitë tuaja kur shkruani një poezi, tregim apo meditim… . Dëgjoni muzikë apo dëshironi qetësi?
Nuk ka rëndësi kur më vjen frymëzimi nuk më pengon as vetmia as muzika për derisa marrë mesazh.
-Cfarë është një “muzë”. Është aftësi gjenetike sipas mendimit tuaj?
Frymëzimi për mua lind nga brendësia e shpirtit dhe pastaj shkruan me ndjenjat e tua.
-Kush ka ndikuar në mënyrë të konsiderueshme në krijimtarinë tuaj, -prindërit, artet, letërsia apo njerëzit e thjeshtë, qoftë edhe një person i vetëm që ka luajtur një rol të vecantë në frymëzimin tuaj?
Njgjarja në të cilën isha e rrethuar më frymëzoi të merrem me krijimtarinë dhe duhej që edhe përfundimin t’ia jepja, por pasi gjurmova në atë njgjarje dhe nuk dëshiroja që punën e nisur ta lë përgjysmë .Proza ështe rruga ime e zgjedhur
-Kur shkruani cili është vendi tuaj më i preferuar, në studio, në natyrë apo krejt rastësisht edhe duke pirë kafe diku?
Shtëpia ,vendi im, më e preferuar
-Ju ndjek vazhdimisht në krijimtarinë tuaj, duke qënë kështu një lexuese e rregullt, Në prozën tuaj tuaj ka mall, protestë, revoltë, dhimbje, dashuri, mesazh tolerance e paqe, ton qytetar e intelektual … A keni ndonjë ndjesi të vecantë që ju jeni përpjekur ta cfaqni nëpërmjet artit të të shkruarit..?
Në prozen time është dashuria mes njerëzve jo urretje, është mirëkuptimi dhe paqja.
-…që do të thotë se ju keni kaluar momente të dhimbëshme, të bukura e kritike. Cili ishte kërcënimi që ju shihnit me sytë dhe koshiencën e brishtë të një gruaje nga ai realitet i jetës?
Me kohën kalon dhe sfidon, gjithcka, vetëmduhet durim dhe paqe shpirtërore.
– Kini botuar romanet fiction “Interpretation of dreams” “Misterious secretes”, “Ëhat did I do, fall in love ëith you”, në gjuhën angleze dhe në gjuhën shqipe “Pse u dashurove tek unë? Kush ka qënë frymëzimi për këto romane? Pse në gjuhën angleze? Pra sfida që ju përballeni me ndërtimin e romanit duke e krijuar atë me idetë që keni në mendje për ecurinë e personazheve? I paraqisni personazhet nga jeta reale në përshtatje me kohën e situatën apo anasjelltas?
Librat të cilët i përmendët më lart, i kam shkruar j në gjuhën angleze, sepse në Amerikë këto tema janë më të lexuara. Në Amerikë egzistojnë programe të vecanta që i trajtojnë këto tema me Ghost Story, kurse në Ballkan nuk është e njohur dhe nuk janë të besueshme si tema deri diku..Prandaj vendosa t’i botoj në gjuhën angleze, se edhe më pëlqen ky lloj stili i të shkruarit. Ngjarja ka ndodhur në Luftën e Parë Botëore, ku një Oficer kroat vritet në frontin e Selanikut. Por subjekti shkruhet në vitin 1989-ë dhe personazhi kryesor është Oficeri kroat dhe Besa një vajzë e re në moshën 17 vjecare bie pre e dashurisë së shpirtit të ringjallur të Oficerit kroat , dhe loja e trishtimit dhe e dashurisë së humbur vazhdon mes tyre .
-A të ka rastisur gjatë jetës tuaj të jeni takuar apo të keni pirë kafe me ndonjë nga personazhet e romanit “Pse u dashurove tek unë?”?
Jo , sepse personazhi kryesor ka vdekur dhe hija e tij vazhdon
-Keni qënë e sukseshme vitet e fundit si romanciere, jeni vlerësuar me cmime respektivë e të admirueshëm, duke gëzuar kështu edhe admirimin nga lexuesit e shumtë?A jeni habitur kur ju kanë vlerësuar? Si ju bën të ndiheni kjo gjë si autore femër?
Nga shoqata e Shkrimtarëve Shqiptaro- Amerikanë në një konkurs u vlerësova me Cmimin e Tretë me librin “Pse u dashurove tek unë”. Ishte një kënaqsi sepse ishte libri im i parë që kisha shkruar dhe u vlerësova. Jam tërhequr nga konkurset sepse më dukej se nuk vlersohen temat e mija, por kam dëshirë të marr pjesë në konkurset shqiptare, nuk ka rëndësi ku mbahen në Tiranë,Prishtinë apo Shkup .Po natyrisht që gëzohem, për vlerësimin e zërit krijues intelektual e qytetar.
-Kur ktheni kokën pas se e shikoni krijimtrainë tuaj gjatë viteve? Cilat janë drejtimet dhe objektivta interesante për të ardhmen?
Ëndrra ime për të ardhmen është që këta libra që i kam shkruajt t’i realizoj filma në Hollëood,dhe librin e parë e kam në screenplay dhe po bëj përpjekje të kontaktoj ndonjë producent që t’i realizoj në të ardhmen.
-Cfarë dëshiron të ndash me kolegët dhe audiencën e lexuesve që janë duke e lexuar këtë intervistë?
Të lexojnë libra sepse libri është arma e ardhmërisë,
-Cfarë është dashuria për ju? Kur një grua e ndjen se është e dashuruar? Si arrini ta reflektoni këtë në krijimtarinë tuaj letraro-artistike?
Për mendimin tim, dashuria ndaj familjes që je duke jetuar është më e rëndësishme dhe më e shenjtë.
– Pse shkruan Sabija…..
Sepse kam dëshirë të merrem me dicka, të shpreh ndjenjat e mija.
-Si jeni ndier përballë botës së frikëshme të mediokritetit, klaneve, hipokritëve dhe inferioritetit maskilist?Cfarë kuptoni me shprehjet “vetëgjymmtim dhe vetëvrasje intelektuale”?
Shoqërinë e dua, por pasi natyra ime është e atillë që nuk dëshiroj të merem me disa gjëra që nuk i përkasin personalitetit tim dhe tërhiqem nga ato rrethana.
-Mendoni se keni arritur aty ku duhet me krijimtarinë tuaj apo kini akoma për të bërë?Cfarë po shkruani aktualisht? Projektet tuaja në të ardhmen?
Jo kam shum për të bërë dhe më duket se ende jam në fillim. E mbarova librin tim të pestë me titull:Ëndrrat Mesazh Hyjnor: Kurse projekti ime është të kontaktoj me ndonjë producen pasi screenplay është gati në gjuhën angleze dhe nëse është dikush i gatshëm, ltë më kontaktojë, janë të mirëpritur nga unë. Kjo thirrje është edhe për produicentët shqiptarë.
-Autorët tuaj më të preferuar…
Autorët më të dashur për mua janë Naim Frashëri, Migjeni,Asdreni, Noli, Cajupi etj.
-Mesazhi tuaj për talentet e reja, por edhe për shkrimtaret femra në përgjithësi.
Talenteve të reja u dëshiroj suksese gjithashtu edhe shkrimtarëve femra ju dëshiroj arritje suksese në shkrimet e tyre
Intervistoi:Raimonda Moisiu
EZOPI SHQIPTAR…
Bisedë me fabulistin e shquar shqiptar, tepelenasin Ferit Lamaj/
Që prej shekujsh rron e thëna:/ “Qengj i urtë pi dy nëna”. /Por nuk dini më të renë:/ “Pi servili gjithë kopenë!” (F.Lamaj)…/
Si prezantim për Fabulistin Lamaj po sjellë vetëm vlerësimin e Artistit të Popullit Kadri Roshi i cili thotë: “Më kanë pëlqyer përherë fabulat e Ferit Lamajt, këtij Ezopi shqiptar. Kam patur kënaqësinë e rrallë të interpretoj në moshën 75-vjecare në një film televiziv pjesë nga krijimtaria fabuleske e Lamajt. Më duket se jam rilindur. Faleminderit, Ferit”!
Ju jeni një ndër fabulistët tepër seriozë edhe pse fabulat nuk mund të konceptohen pa humorin, ironinë tallëse, sarkazmën therrëse, kur keni filluar të shkruani fabulën e parë dhe cila është konkretisht, çfarë ju motivojnë më shumë në shkrimin e fabulave?
Mëse e vërtetë. Humori ironizues, sarkazma, paradoksi, alegoria kanë qenë veçori karakterizuese të zhanrit fabulesk qysh në kohët ezopiane e më pas me Fedrin, La Fontenin, Krillovin, Trilusën, për të ardhur gjer në ditët tona.
Me fabulën jam dashuruar herët, në vitet ’70. Sapo kisha kryer studimet e mesme dhe bashkëpunoja me revistën e mirënjohur satiro-humoristike “Hosteni”. Fabula e parë e botuar titullohet “Fleta e pemës”, një krijim katërvargësh.
Konciziteti në krijimtari më ka pëlqyer e tërhequr vijimësisht. Pak vargje, pak radhë, por që të shpërfaqin qartë e saktë mendimin dhe idenë artistike.
Motivimi në fabul është vetë përditshmëria që jetojmë, kohë e mbarsur prej vesesh e fenomenesh regresive. Kafshët e shpendët veprojnë, gjestikulojnë, tingullimitojnë, grinden, dredhojnë, kacafyten, përleshen, gërvishten e gjakosen, fitojnë e munden. Por a nuk ndodh kështu edhe me njeriun? Morali kryesor, jo i një fabule të veçantë, por i të gjitha fabulave, nga më e hershmja deri te e pashkruara ende, është ky: “Në këtë botë të trazuar me virtyte e vese kafshët kanë gojë e flasin. Por ato flasin që të dëgjojmë ne, njerëzit. Ato flasin përmes artit të qëndisur metaforik.”
Qëllimi finalizues stilistik është pikërisht goditja, fshikullimi i vesit dhe stimulimi i virtytit. Të ndihmojë sadopak në korrigjimin e balancës ves – virtyt.
Fabulat tuaja janë tepër të dallueshme sepse të japin kënaqësi estetike, larg moralizimeve dhe shumë prej tyre mësohen përmendsh, konkretisht fabulën që kam përzgjedhur më lart është më se e përdorshme kur lypet nevoja në mjedise të ndryshme, edhe pse ju e keni zgjeruar me dy vargje më shumë kohët e fundit mos gaboj?
Fabulat e bukura dhe të arrira artistikisht ngelen gjatë në trurin e vëmendshëm të lexuesit, ndaj edhe mësohen përmendsh. Fabula është magjike, të ngjizet në shpirt, të pushton. Të josh me përjetësinë e saj. Fabula bën çudira. Të ledhaton, por edhe ta ngul. Fabula ndjek jetën. E lufton vesin shoqëror përmes groteskut, lakonizimit, befasisë e mbi të gjitha, me filozofinë e saj. Fabula është filozofike.
Fabula është pronë e të gjitha moshave dhe profesioneve. Le të perifrazoj shprehjen e shkrimtarit Dritëro Agolli në përathënien e një libri tim: “Fabulën e do edhe gjyshi, edhe nipi, edhe shkencëtari, edhe bariu. Prandaj fabula ka jetë të gjatë në gjirin e lexuesit.”
Artistë të Popullit dhe shumë personalitete të kulturës dhe artit ju kanë vlerësuar maksimalisht, por Kadri Roshi e ka më të spikatur duke ju quajtur Ezopi shqiptar, si ndiheni përballë vlerësimit maksimal nga këto personalitete?
Nuk ke si të mos ndihesh mirë, kur njerëz të shquar të artit dhe të letërsisë të përkrahin shpirtërisht e çiltërsisht me vlerësimet e tyre. Kadri Roshi, Roland Trebicka, Bedri Dedja, Dritëro Agolli, Margarita Xhepa, Astrit Bishqemi etj. kanë qenë jo vetëm dashamirës sqimatarë të fabulës sime, por edhe nxitës e inkurajues të zellshëm për ta përvijuar më tej misionin jo pak të vështirë, por aq të këndshëm të këtij zhanri.
Ndërkohe Ezopi ka qenë skllav, por ju si jeni ndjerë si shkrimtar, fabulist gjatë sistemit komunist dhe postkomunist?
Të shkruaje fabula para viteve ’90 s’ishte dhe aq e lehtë, ndaj edhe fabulistët e ahershëm thuajse numëroheshin me gishtat e njërës dorë: Nonda Bulka, Spiro Çomora, Tonin Miloti, Gjikë Kurtiqi, Jani Duri. Duhet të ishe mjaft i vëmendshëm në thumbimin artistik, pasi mund të të kthehej në bumerang. Më kujtohet si sot porosia e satiristit të shkëlqyer Dionis Bubani, teksa shkelja për herë të parë ne redaksinë e Hostenit: “Duhet të mendohesh mirë, djalosh, para se t’i hysh shkrimit të humorit e të fabulës. Është thikë me dy presa.”
Nëse para ‘90-s kishte rrallësi fabulistësh, pas ’90-s autorët e fabulave mbinë si kërpudhat pas shiut. Dhjetëra të tillë shkruajnë fabula, më së shumti krijime pa nerv artsistik, pa gjetje inrtiguese, pa humor origjinal e të qenësishëm. U kalua nga skaji në skaj. Liria e të shprehurit i çeli udhë mediokritetit, vargëzimit kilometrik, bejtes së mirëfilltë. Vërtet sot nuk të pengon kush të satirizosh fort me armët e mprehta të humorit, madje shumë lart, por kjo s’do të thotë që të bjerresh, të varfërohesh në ngjyresat stilistike.
Çfarë ka ndikuar më shumë nëshkrimin e fabulave dhe cila është kultura konkrete që ju keni marrë gjatë studimit në cikle të ndryshme shkollore?
Në formimin tim si fabulist natyrshëm ka ndikuar kultura letrare humoristike shqiptare dhe ajo botërore. Jam rritur në një kohë kur libri dhe sporti qenë të vetmit mjete argëtimi të moshës. Fillimisht e kam shfaqur talentin në rrethin letrar të pallatit të pionierëve, të cilin e drejtonte shkrimtari dhe studjuesi Rinush Idrizi. Më tej, gjatë viteve të shkollës së mesme dhe sidomos asaj të lartë për gjuhë-letërsi, kam bashkëpunuar me shtypin letrar të kohës, revistën “Hosteni’, gazetat “Drita” e “Zëri i Rinisë”.
Çarja e kufijve ideologjikë e fizikë me botën natyrisht solli ballafaqimin e kulturave dhe të llojeve letrare. Kësisoj edhe të fabulës. Kam marrë pjesë në shumë veprimtari, kongrese e konferenca letrare, por edhe në trajnime në fushë të fabulës. Kam prekur, si të thuash, përbotshmërinë e fabulës në vende të ndryshme, si në Itali, Gjermani, SHBA, Greqi, Francë, Egjipt, Bullgari, Rumani etj.
Fabulat tuaja janë ekranizuar në TV të ndryshme, ekrane etj, nga artistë të shquar, cilat jane disa nga kujtimet më të spikatura më këta aktorë pas intepretimit të fabualave të ndryshme?
Aktorët janë miqtë e mi më të mirë, bashkëpunimet me ta kanë qenë mjaft të frutshme. Fabula ka marrë forcë shumëfishuese nën zërin e magjishëm të mjeshtrave të skenës dhe të ekranit K. Roshi, R. Trebicka, M. Xhepa e L. Filipi. Kujtimet me ta përgjatë ditëve të filmimit do të mbeten të pashlyera në kujtesën time. Por le të përmend vetëm çastet e mbrëmjeve në Divjakë, me të paharrueshmin Kadri Roshi. Më thoshte: “Ferit, fillo të recitosh fabulat që do të kemi nesër në sheshxhirim.” Përskuqesha nga turpi: “Unë të recitoj përpara Jush?!”. “Mos humb kohë, – insistonte, – dua të prek shpirtin tënd, se je krijuesi i fabulave. Dua të marr nga shpirti yt. Nuk më lejohet të turpërohem tani, në moshë të thyer.”
Cilat janë librat e botuar në shqip, gjuhë të ndryshme dhe çmimet ndërkombëtare që keni marrë?
Librat e botuar janë shumë, plot njëqind. Libri i parë, i botuar në vitin 1977, titullohet “Në verë dhe në dimër”. Vetëm këtë vit janë botuar 5 libra, më i fundit prej tyre, “Masterchef” në 4 gjuhë të huaja (anglisht, frëngjisht, italisht, spanjisht).
Si librin më të suksesshëm do të veçoja “Dhelpra e Trojës”, që ka patur 3 ribotime e së shpejti do të ripublikohet. Botimet fabuleske kanë qenë të larmishme edhe përsa i përket formës. Vitet e fundit lexuesi ka mirëpritur variantin e formatit të vogël “Fabula xhepi 1, 2, 3, 4”. Këtë vit rezultuan gjithashtu me sukses edhe fabulat e shkruara si kartëvizita, të ndërfutura në kopertinën-kuti.
Çmimet kombëtare e ndërkombëtare kanë qenë të vijueshme, ku do të veçoja ato të fituara në Itali, Kinë, çmimin “La Fonten” të akorduar nga Ambasada Franceze, etj.
Cilat janë disa nga momentet më të bukura dhe më të dhimbshme gjatë krijimtarisë suaj?
Krijimi vetë është moment i i bukur, por i dhimbshëm. Çastet e kapjes së idesë, të stërholljes, të gjetjes së figuracionit stilistik janë plot magji e kënaqësi, por edhe aq të stërmundimshme. Të vërtitet në mendje një tallaz i fuqishëm deti, të cilin duhet ta qetësosh e ta ledhatosh si një krijesë të bindur.
Ndërsa për t’iu përgjigjur më drejtpërdrejt pyetjes tuaj, çasti më i bukur është sjellja e një libri të ri fabulesk në jetë, ndërsa çasti më i dhimbshëm është ikja e një njeriu të mirë nga kjo jetë.
Në vitin 2000, në Tepelenën tonë, Shtëpia e Kulturës organizoi një veprimtari për krijimtarinë time letrare, ku morën pjesë edhe miqtë e mi: Kadri Roshi e Steve Williams,
përkthyesi i fabulave. Mes të tjerash, në skenar qe futur edhe spektakli “Mis Kafshët”. Në skenë, me fashën përkatëse, hyn Mis Dhelpra, e cila ishte një dhelpër e gjallë. Kënaqësi e rrallë për të gjithë auditorin. Nuk do ta harroj kurrë.
Ju jeni me origjinë nga Tepelena, Tepelena poetike do ta quaja sepse jane disa poetë të mirënjohur në mbarë trullin shqiptar duke filluar me poetin më të vjetër nga mosha Agim Shehun dhe për më tepër nuk ka qenë rastësi që një poet botëror si Bajroni u përul përballë kalasë, u magjeps me natyrën dhe mikpritjen e Ali PashëTepelenës, sa është frymëzuese ky qytet magjik për ju?
Sot s’përbën më ndonjë çudi e s’hyn në gjërat e rralla, që kafen e mëngjesit mes miqsh e shokësh ta shoqërosh, jo vetëm me të kthjelltin “ujë Tepelene”, por edhe me të mençurën “poezi Tepelene” apo me sarkastiken “fabul Tepelene”. Tepelena, ky qytet i vogël buzë Vjosës e rrëzë kalasë së Ali Pashait, ta lëmë mënjanë modestinë, shquhet edhe për numrin jo të vogël të poetëve dhe fabulistëve për metër katror. Në burimet, krojet, puset e çezmat tepelenase kanë pirë ujë dhe kanë freskuar muzën e tyre krijuese poetë e fabulistë të tillë si: Agim Shehu, Petrit Ruka, Ilirjan Zhupa, Qazim Shemaj, Novruz Shehu, Izet e Rezo Çulli, Kozeta Zylo, Shkëlqim Hajno, Pandeli Koçi, Ilia Laska e të tjerë. Qyteti, por edhe Izvori e Rabija, fshatrat ku kanë lindur prindërit e mi, më kanë frymëzuar, më kanë dhënë polenin e parë fabulesk. Që i vogël, tok me vëllezërit e mi, shkoja për verim në fshat, ku mahnitesha e përshtatesha në çast mes jetës baritore. Një pjesë leksiku dhe terminologjie labe në krijimet e mia është pikërisht frut i përvojës akumuluese të moshës fëminore në ato zona. Falë edhe mençurisë së spikatur të njerëzve dhe traditave aq të pasura e të vyera të tyre. Kam parasysh sidomos dasmat: nuset me duvak mi kalë, burrat mysafirë që tërhiqnin për rripi qengjin apo kecin, gratë me tepsi bakllavaje a revanije mbi kokë dhe ne fëmijët që fluturonim nga gëzimi.( Bisedoi Keze Kozeta Zylo)
Staten Island, New York
Gusht 2014
SHKRIMTARJA AMERIKANE CATE LINEBERRY TREGON PËR DIELLIN “SHPËTIMIN SEKRET” NË SHQIPËRI
*Shkrimtarja amerikane, Cate Lineberry: “The Secret Rescue (“Shpëtimi Sekret”)-është jo vetëm historia e një udhëtimi të guximshëm e kurajos drejt së panjohurës, por edhe topografia e shpirtit, heroizmit, bujarisë dhe guximit të pashoq të shqiptarëve./
*Intervistë me autoren amerikane të librit “The secret Rescue”(Shpëtimi Sekret”) – Cate Lineberry/
NGA RAIMONDA MOISIU/
“ The Secret Rescue”-(Shpëtimi Sekret”)- është libri i parë i shkrimtares së mirënjohur amerikane, Cate Lineberry. Autorja rrëfen një histori të rrallë dhe të patreguar më parë, të një skuadroni amerikan, me mision ndihme mjekësore, i përbërë nga doktorë dhe infermierë amerikanë. Ishin nisur për në Bari të Italisë, por që për shkak të kohës së keqe me stuhi, aksidentalisht ulin avionin e tyre në territorrin shqiptar të pushtuar nga nazizmi gjerman gjatë Luftës Së Dytë Botërore. Libri është kanditat për Edgar Award dhe vlerësuar një nga librat Bestseller të Facts Crime & #1 Wall Street Journal. Ky libër në mënyrë të habitshme e të jashtëzakonëshme, rrëfen një nga ngjarjet më të rralla historike dhe të mrekullueshme gjatë Luftës së Dytë Botërore, të lënë qëllimisht në harresë nga protagonistët e mbijetuar të ngjarjes. Tridhjetë amerikanë, duke përfshirë trembëdhjetë infermiere femra, zbarkojnë në Shqipërinë e pushtuar nga Nazistët dhe nën kontrollin e oficerëve anglezë, të Inteligjent Servis-it Britanik. Detajet e izolimit total të tyre,mbetën rrëfenja personale të kufizuara për dekada të tëra, dhe ngjarja e plotë kurrë nuk u rrëfye deri më tani. Në nëntor të vitit 1943-e, njëzet e gjashtë amerikanë të Ushtrisë dhe Forcave Ajrore Amerikane, mes tyre mjekë dhe infermierë, në një avion transporti ushtarak, u nisën drejt vijës së frontit të luftës, në Bari të Italisë, për të marrë ushtarët e plagosur e të sëmurë në luftë. Papritmas, avioni kapet nga një stuhi e fortë me borë, shi, bubullima e vetëtima, duke e nxjerrë kështu jashtë kursit të fluturimit, dhe e hedh drejt orbitës së aeroplanëve luftarakë gjermanë. Pa radio marrëse dhe busull, ekuipazhi u detyrua të ulej në një terren të egër dhe të panjohur-në Shqipëri. Nën brutalitetin e pushtimit nazist gjerman, ky vend i varfër ishte në kaos dhe rrezik, por ata luftuan vetëm me një pushkë krahut, për muaj të tërë dhe në një luftë të gjatë, që të mbijetonin dhe të shpëtonin nga rreziku nazist. Në mesin e acarit të dimrit, ekuipazhi mjekësor amerikan u përball me rreziqe dhe kërcënime për jetën, nga sulmet vdekjeprurësë të nazistëve gjermanë, uria, sëmundjet, dhe nën terrorin psikollogjik të vazhdueshme, -frikës të kapjes nga nazistët. Gjithmonë në lëvizje, amerikanët u ndihmuan dhe u strehuan nga njerëzit e thjeshtë, fshatarët dhe partizanët shqiptarë, të cilët ndanin së bashku edhe atë pak ushqim që kishin në vatër, dhe rrezikuan jetën e tyre, deri në vdekje, për t’i ndihmuar e mbrojtur ata.Shpresa e vetme e ekuipazhit amerikan për t’i nxjerrë nga Shqipëria, ishte besimi që ata kishin ndaj oficerëve që punonin për organizatat klandestine britanike dhe amerikane.Vajza dhe mbesa e dy infermiereve amerikane,autorja amerikane Cate Lineberry, pikërisht mbesa e infermieres së mbijetuar amerikane Helen Porter nga shteti Utah,- na rrëfen historinë e rrallë brengosëse e të mbijetuarve të aksidentit ajror në vitin 1943 –e, në Shqipërinë e pushtuar nga forcat naziste. Frika dhe ankthi për të mos rrezikuar jetët e atyre partizanëve dhe fshatarëe shqiptarë që i ndihmuan, i strehuan, dhe i ushqyen,- i detyroi të mbijetuarit për të mbajtur të fshehtë këtë histori për vite të tëra. Fshehtësia i këtij shpëtimi, ishte për të mbrojtur popullin- partizanët dhe fshatarët shqiptarë, të cilët kishin ndihmuar ekuipazhin e infermierëve dhe të mjekëve amerikanë së bashku me mjetet e arratisjes të aviatorëve, -me një heroizëm, bujari e kurajo të pashoq.Pas luftës, Enver Hoxha u bë diktatori i Shqipërisë dhe të mbijetuarit amerikanë ishin të shqetësuar për fatin dhe jetën e atyrë njerëzve të mirë shqiptarë, që iu shpëtuan jetën. Për këtë arësye, ata, – të mbijetuarit -kurrë nuk i përmendën emrat e tyre. Madje të mbijetuarit amerikanë vonë mësuan se një nga partizanët që indihmoi ata, Kostaq Stefa u burgos menjëherë pas luftës dhe u ekzekutua përfundimisht. Në këtë intervistë, autorja Cate Lineberry na tregon “Pse-të” që e inkurajuan dhe ngazëllyen atë, për të shkruar këtë histori të parrëfyer më parë, të atyre njerezve të thjeshtë amerikanë dhe shqiptarë në të përditshmen njerëzore, të cilët i bënë ballë sfidave të tëjskajshëme, në kohën më të errët të nazizmit, në historinë e botës. Çdo gjë në libër është e vërtetë, fakte që janë sjellë me anë të intervistave, ditarëve personale, raporteve zyrtare dhe artikuj gazetash.
-Znj. Cate, sapo keni nxjerrë nga botimi, librin tuaj të parë “The Secret Rescue”. Ishte vërtet krenari dhe admirim i vecantë, kur mësova se ju aty, keni rrëfyer një histori të patreguar më parë, për heroizmin, kurajon, guximin dhe bujarinë e popullit tim shqiptar. Libri juaj dëshmon një histori të vërtetë. A është ky libër i bazuar në fakte reale dhe ngjarje të vërtetë?
Përgjigje:- Ka qenë një dëshirë dhe përkushtim i kënaqshëm absolut, njëkohësisht edhe nderim për të rrëfyer këtë histori të parrëfyer më parë, të atyre njerezve të thjeshtë amerikanë dhe shqiptarë në të përditshmen njerëzore, të cilët i bënë ballë sfidave të tëjskajshëme, në kohën më të errët të nazizmit në historinë e botës. Çdo gjë në libër është e vërtetë fakte që janë sjellë me anë të intervistave, ditarëve personale, raporteve zyrtare dhe artikuj gazetash.
-Cfarë hulumtimesh keni bërë dhe cfarë ishte me vlerë në lidhje me këtë eksperiencë mbresëlënëse për ju?
Përgjigje: Kam shpenzuar shumë kohë duke hulumtuar, që të sigurohesha, dhe për të pasur sa më shumë të qe e mundur materiale dhe fakte reale, për ta rrëfyer sa më mirë jetëshkrimin e kësaj ngjarje. Kam qëndruar rreth dy javë në Shqipëri duke ndjekur hartën dhe ecur në ato vende, shtigje e male ku patiecur edhe grupi i infermierëve. Kam bërë kërkime dhe hulumtime në arkivat e SHBA-s, Angli, dhe Gjermani. Intervistova të mbijetuarin amerikan, të fundit që është ende gjallë nga grupi i atyre të 30-ve, të cilët ishin në aeroplanin që u rrëzua në Shqipëri.Kam parë e lexuar dokumente të rëndësishme ushtarake, imazhet dhe mbresat nga të mbijetuarit e tjerë, por që tani disa prej tyre kanë vdekur, dhe kam intervistuar me sa kam mundur të gjej, anëtarë të familjeve që kanë të bëjnë me këtë ngjarje të patreguar dhe të mbajtur sekret për një kohë relativisht të gjatë.
-Nga ku i keni marrë subjektet? Ishte e vështirë për të arritur në ato gjëra që ju shkruani në lidhje me to? Që ku fillon ky libër?
Përgjigje: Në lidhje me historinë jam njohur përmes një shkrimi historik në një gazete lokale. Teksa e lexoja shkrimin, mu ngjallkureshtja të dija më shumë për këtë histori, veçanërisht për stafin mjekësor infermierët dhe mjekët amerikanë të përfshirë në të, por në mënyrë të posacme për popullin shqiptar, ata fshatarë dhe partizanë luftëtarë të thjeshtë shqiptarë, që rrezikuan gjithçka për t’i ndihmuar këto gra dhe burra amerikanë. Libri fillon në kohën kur infermierët dhe mjekët amerikanë janë me një mision ndihme mjekësore përtej Atlantikut, për të ndihmuar në evakuimin e ushtarëve të plagosur dhe të sëmurë në Mesdhe. Gjysma e skuadronit që ishin në një avion, synonin të mbërrinin në Bari të Italisë, por shpejt e kuptojnë, që janë përfshirë nga një kohë e keqe me shtrëngata të forta atmosferike, me erërat e forta, shi, bubullima, vetëtima, dhe avioni i tyre pa e ditur kaloi detin Adriatik dhe aksidentalisht bie në territorin shqiptar, pikërisht në një hapësirë të ngushtë ku kishte avionë luftarakë gjermanë, por pilotët amerikanë përfundimisht mundën të gjejnë një të carë mes maleve dhe bien në një vendbanim të panjohur –në Shqipëri- por që shumica e tyre nuk kishin aspak njohuri rreth atij vendi.
-A keni pasur miq të tjerë, që ju dhanë idenë për rrëfimin, “The Secret Rescue” ?
Disa të afërm të familjessima jua dhashë të lexonin dorëshkrimin, para se t’ja dërgoja atë redaktorit dhe u konsultova edhe me disa ekspertë, rreth disa paragrafeve, vetëm e vetëm për tu bindur në saktësinë e tyre.
-Libri “The Secret Rescue” ka një strukturë veçanërisht interesante. Si e keni realizuar atë?
Përgjigje: Dëshiroja që audienca e lexuesve të kuptojë e bësojë sa më mirë rrëfimin e ngjarjes, se si këta burra dhe gra amerikane, e gjetën veten prapa linjave të armikut. E fillova duke mbledhur informacione rreth historive personale të jetës së tyre,pregatitjet dhe trainimin e tyre, para se ata të niseshin me mision ndihme mjekësore në Bari të Italisë dhe deri në momentin që ata bënë uljen emergjente në Shqipëri. Dhe ky është një rrëfim dhe sa më shumë që rrëfehet bëhet më bindës, kur ata takohen befas me partizanët dhe fshatarët shqiptarë, të cilët ju ofrojnë ndihmë, ndërsa edhe vetë ata përballeshin me mësymjet e gjermanëve nazistë, kohën e keqe me stuhi bore, dhe rreziqet e tjera që ju kanoseshin, përgjatë udhëtimit të tyre, jashtëzakonisht të papritur. Sikundër shprehet shpesh Harold Hayes, një nga të mbijetuarit e kësaj ngjarje, i mbetur ende gjallë deri më sot, -që amerikanët nuk do të kishin mbijetuar pa ndihmën, kurajon dhe heroizmin e popullit shqiptar.
-Cilat ishin impresionet tuaja të para? si keni arritur të realizoni botimin e tij?
Përgjigje: -Unë isha tejet e ngazëllyer nga fakti, që gjeta një histori të tillë interesante nga Lufta e Dytë Botërore, histori, që gati ishte harruar për vite të tëra. Agjenti im ju ofroi librin tim disa shtëpive botuese, dhe unë kam qenë vërtet me fat, që bashkëpunova me Little, Broën, një shtëpi botuese e mrekullueshme dhe mbështetëse dashamirëse e një sërë autorësh amerikanë me emër. Mbasi mbarova hulumtimet e mija dhe shkrova librin për më shumë se një vit, më pas ia nisa redaktorit tim në Little, Broën, John Parsley.
-A keni menduar ndonjëherë për ta shkruar skenar filmi? Dhe a do të jeni në gjendje ta shkruani atë ?
Përgjigje: -Mendoj se kjo histori kaq intriguese do të dalë një film i mrekullueshëm. Me shpresë që Hollywood-i ta marrë në konsideratë dhe biem dakord.
-Nëse kjo do të ndodhë, si do të ndiheni ju, në rast se “ The Secret Rescue” që ju keni shkruar, bëhet film, por dikush tjetër do të jetë regjisori i saj. A do ta mendoni se kjo do të jetë ende krijim i juaj?
Përgjigje: Do të jetë një vlerësim dhe nderim i madh, që ky libër të bëhet një film sepse shumë e më shumë njerëz do të mësojnë dhe njohin këtë histori të rrallë dhe se si amerikanët dhe shqiptarët, njerës të thjeshtë e të zakonshëm, treguan trimërinë, bujarinë dhe guximin e tyre gjatë Luftës së Dytë Botërore, për miqësinë e hershme të dy popujve që ka qenë prezente, që në atë kohë. Që do të thotë se filmi është një medium krejtësisht i ndryshëm, kështuqë unë i mirëpres që skenari i filmit të jetë disi ndryshe nga libri, rëndësi ka të bëhet një film për këtë ngjarje të rrallë.
-A mund t’na tregoni kush është shkrimtarja Cate Lineberry? Ku jetoni?Kur keni menduar për herë të parë, t’i përkushtoheni artit të të shkruarit?
Përgjigje: Kohët e fundit kam lëvizur përsëri në Raleigh, North Carolina, me burrin tim, pasi jetuam e punuam për 18 vjet në Uashington, DC. Para se të shkruaja librin, kam punuar në revistën National Geographic dhe revista Smithsonian, ku unë kam qenë në gjendje për të ndjekur pasionin tim për të mësuar në lidhje me kulturën dhe historinë. Unë gjithmonë i kam dashur të dyja; letërsine artistike, dhe letërsinë historike të bazuar në fakte, ngjarje reale dhe njerëz reale, si biografinë apo historinë e tyre. Kam marrë “Master” per letersine nga Universiteti John Hopkins.
-Besoj se kjo zgjuarsi vjen nga diku në gen….A ka qenë ndonjë nga prindërit të cilët kanë shkruar? Kush ju ka inkurajuar të shkruani?
Përgjigje: Nëna ime ka punuar infermiere për 46 vjet dhe baba im ka qenë neurolog. Të dy janë shkrimtarë të mëdhenj dhe më kanë inkurajuar gjithmonë të bëj atë që unë dua. Jam shumë me fat në këtë drejtim.
-Pse shkruani? Të shkruarit ishte instinkt i brendshëm apo ju e ndjenit se duhet të shkruani?
Përgjigje: -Të shkruarit më lejon mua për të shprehur vetveten dhe të shkruarit histori të vërteta, më lejon mua të mësoj më shumë gjëra, ndërsa unë jam duke studiuar apo bërë hulumtime. Më ngazëllejnë dhe shtojnë kurreshtjen vecmas nga historia dhe tregimet e njerëzve pak të njohur, por të cilët kanë bërë gjëra të jashtëzakonshme. Kështu që kjo është një dhuratë, që ja vlen për t’i përkushtuar kohë nga koha ime.
-Na tregoni diçka rreth librave të tjerë që keni shkruar. Çfarë po shkruani për momentin?
Përgjigje: “The Secret Rescue” (“Shpëtimi Sekret”) është libri im i parë.Aktualisht jam duke shkruar librin e dytë me ngjarje të vërteta historike, gati njësoj si i pari-Nonfiction.
-Një mesazh për komunitetin e shkrimtarëve shqiptaro-amerikanë…
Përgjigje: Fusha e botimit është një bisnes e rreptë, i rregjur dhe fitimprurës, që nuk lëshon pe, por askush nga ne nuk duhet të ndalet se shkruari e rrëfyeri ngjarjet dhe mbresat, historitë e jetës, që janë aq të rëndësishme për ne.
Gusht, 2014
Interview with the americanauthor of “The Secret Rescue” -Cate Lineberry
The American writer, Cate Lineberry: “The secret Rescue”- is a story of a courage journey across not only a foreign landscape, but the topography of the Albanian human spirit as well”/
Cate lineberry’s first book, The Secret Rescue is An Untold story of American Nurses and Medics Behind Nazi Lines, was and Edgar Award nominee for the best Facts Crime and #1 Wall Street Journal bestseller. This incredible books tells one of the most remarkable forgotten stories of World War II.Thirty Americans, including thirteen nurses, crash landed in Nazi-controlled Albania and British Intelligence officers. The riveting details of their narrative remained classified, the full story never told-until now. In November 1945, twenty-six American Army Airforces flight nurses and medics boarded a military transport plane headed toward the front lines in Italy to evacuate wounded and sick troops. The plane was caught in a violent storm and thrown off course and into the path of German fighter planes.Without a working radio or compass, the crew was forced to land in a wild, unknown terrain: Albania.Under Nazi control this brutal and poverty-stricken country was rife with chaos and danger. With the one gun among them, they began their months-long fight to survive. In the midst of a severe winter, the Americans faced life-threatening dangers: near –deadly German attack, hunger and sickness, and the constant threat of capture by the Nazis. Always on the move, the Americans hid at night with courage of the Albanian villagers, who shared what little food they had and risks death to help them. The stranded group’s only hope for rescue was putting their faith on officers working for clandestine British and American organizations.The daughter and granddaughter of nurses, the American author Cate Lineberry tells the harrowing tale of the survivors of 1943 plane crash in nazi-occupied Albania. Fear of endangering those who helped them led to the survivors to keep their story secret for years.The secrecy was to protect the Albanian people, Albanian partisans and Albanian villagers who had helped the American crew of nurses and medics, and to protect the means of escape for future downed airmen. After the war, EnverHoxha became the ruthless dictator of Albania and the americans survivors were concerned that if they named the Albanians whosaved their lives, they would be killed. The survivors later learned that one of the partisans who helped them,-KostaqStefawas imprisoned shortly after the war and was eventually executed. Now in this interview, author Lineberry tells us,- why’s- she wrote this tale of the uncommon bravery of everyday people— Americans and Albanians,—who faced extreme challenges during such a dark time in the world’s history. Everything in the book is true and was verified through interviews, personal diaries, official reports and newspaper articles.
Interviewd by Raimonda MOISIU
-It was nice to hear, that recently , you’ ve got your book published- “The Secret Rescue”. It’s really a delight to hear that you’re telling this story of heroism and courage of my Albanian people. It has been said, that your book proves to be a true story. Is this book based on true facts?
It’s been an absolute pleasure and honor to tell this story of everyday people— Americans and Albanians,—who faced extreme challenges during such a dark time in the world’s history. Everything in the book is true and was verified through interviews, personal diaries, official reports and newspaper articles.
-How much research experience did you do? What was useful about that experience for you?
I spent a lot of time researching this story to make sure I had as many facts as I possibly could to make the story come to life. I spent about two weeks in Albania retracing much of the group’s journey, combed archives in the U.S, England, and Germany, interviewed the one living American from the group of 30 who crashed in Albania, consulted military records and other accounts by the survivors who are now deceased, and interviewed as many family members related to the story as I could find.
-Where did you find your subjects? Was it hard to come up with things to write about? Where did this book begin?
I learned about the story through a historic newspaper article and was particularly intrigued by the American nurses involved in the story and the Albanian people who risked everything to help these women and men. The book begins when the American nurses and medics are on their way overseas to help evacuate wounded and sick soldiers in the Mediterranean. Half the squadron soon finds themselves on a plane in the middle of a violent storm. As they try to make their way to safety, they unknowingly cross the Adriatic and run into the path of German fighter planes. The pilots eventually find a narrow opening between mountains and crash land in Albania—a place most of them knew nothing about.
-Are there other friends who gave you ideas for “ The Secret Rescue” story?
A few family members read over the draft before I turned it in to the editor, and I had experts read over certain sections for accuracy.
– “ The Secret rescue” book, it has a particularly interesting structure. How did you come up with that structure?
I wanted readers to understand how these American men and women found themselves behind enemy lines so I start with them on their way overseas and provide background information on their training and their personal histories before the crash landing. The story continues to follow them as they encounter Albanian partisans and villagers who offer them help as they face German attacks, blizzards, and other hazards along their extremely treacherous journey. As Harold Hayes, the one living survivor, often said to me, the Americans never would have survived without the help of the Albanian people.
-What were your first impressions? How did you manage to get it published?
I was thrilled to find such an interesting World War II story that had been nearly forgotten over the years. My agent circulated my book proposal to several publishing houses, and I was fortunate enough to land with Little, Brown, a wonderful publisher and supporter of authors. I spent the next year or so finishing my research and writing the book and then turned it in to my editor at Little, Brown, John Parsley.
-Have you ever considered writing it in play for movie? Do you know anything about how to write a screenplay?
I think the story would make a wonderful movie. Hopefully Hollywood agrees.
-If this will be proved, how would you feel about “ The Secret Rescue” movie you’ve written, but somebody else is going to direct it? Do you feel that it will be yours?
It would be an honor to have the book made into a movie because it would allow so many more people to learn about how everyday Americans and Albanians showed their bravery and courage during the war. That said, film is an entirely different medium so I would expect it to be somewhat different from the book.
-Tell us about something about yourself? Where do you live? When did you first start to think about devoting yourself to writing?
I recently moved back to Raleigh, North Carolina, with my husband after spending 18 years in Washington, DC. Before writing the book, I worked at National Geographic magazine and Smithsonian magazine where I was able to pursue my passion for learning about culture and history. I’ve always loved to write both fiction and nonfiction and received my master’s degreed in writing from Johns Hopkins University.
-That wisdom must come from somewhere though… Were any of your parents interested in writing? Who encouraged you to write?
My mom was a nurse for 46 years and my dad was a neurobiologist. Both are great writers and have always encouraged me to do what I love. I’m pretty fortunate in that way.
-Why do you write? Writing what was inside of you rather than what you felt you should be writing?
Writing allows me to express myself, and nonfiction writing allows me to learn while I’m researching. I’m especially fascinated by history and the stories of little known people who have accomplished extraordinary things so it’s a gift to be able to devote much of my time to it.
Tell us something about other books you have written. What are you writing now?
“The Secret Rescue” is my first book. I’m currently working on my second book. Like this one, it’ll be historical-nonfiction.
A message for Albanian –American writers’ community?
The publishing world is a tough business but none of us can let that stop us from telling the stories that are important to us.
Thank you very much for taking the time out of your busy schedule to take part in this interview.
Interviewd by Raimonda MOISIU
August, 2014, USA
SUEDI-SADIJE ALITI:JAM KRENARE ME PROFESIONIN TIM
PROFESIONI I MËSIMËDHËNJËS ËSHTË NJË PROFESION I SHENJTË, FISNIK E HUMAN, POR MBI TË GJITHA EDUKATIV/
nga Sokol Demaku/
Parimi im ka qenë e është, që të kontribuoj e të jap ndihmën time profesionale për njerëzit e vendit tim dhe për popullin tim, këtë ka vite që e bëj dhe do të vazhdoj që ta bëj edhe më tej. Duhet ndryshuar shumë gjëra, po kjo nuk varet nga populli, por nga njerëzit që i prijnë popullit në trevat shqiptar, nga politikë bërësit.
Profesioni i mësimdhënies është një profesion i shenjtë, është një profesion me shumë përgjegjësi, profesion fisnik e human, por mbi të gjithA edukativ. Nuk ka më shumë kënaqësi se sa fëmijëve t’ju mësosh gjuhën e bukur e të ëmbël shqipe. Por profesion që ka edhe shumë sakrificë e vështirësi.Po me punë e vullnet arimë cakun, shpresoj.
Arsimi shqip në Maqedoni ka nevojë për reforma por ato duet të bëhen nga themeli e jo nga kulmi, ashtu sic është duke e u vepruar më reformat e arsimit të përgjithshëm në Maqedoni.
Profesioni i gazetarisë më hapi shumë dyer, më ofroi në shumë segmente të shoqësirë, nga afër të dnjej dhimbjen dhe vuajtjen e një familje me halle ekonomike, djersën dhe mundin e artistit që jep gjithcka nga vetja e pak paghuhet e velresohet, unë u rita me këto gjëra.
Ju lutem një prezentim të shkurtër?
S. Aliti:
Sadije Aliti u lind në fshatin Gllogjë të Tetovës. Shkollën fillore e kreu ne fshatin e lindjes, të mesmen në Gjimnazin e Tetovës. Në vitin 1999 u diplomua si profesoreshë e Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe në Katedrën për Gjuhë dhe Letësri Shqipe në Fakultetin Filologjik në Universitetin e Shkupit. Është e regjistruar në studime pasuniversitare në Fakultetin Filologjik në Universitetin e Shkupit, Katedrën për Gjuhë dhe Letësri Shqipe, programi studimor letërsi shqipe.
Profesoreshë e gjuhës shqipe në shkollën fillore “Asdreni” në fshatin Gllogjë, 1999-2001;
Profesoreshë e gjuhës shqipe në shkollën fillore: Kiril Pjecinoviq” në fshatin Tearcë, 2001-2013, orar të plotë mësimor, në marrëdhënie të rregullt pune
Asistente në Universitetin Shtëtëror të Tetovës Katedra e gazetarisë, 2009-2010;
Kurse për gjuh shqipe me kursiste ferma të punësuara në institucionet shtëtërore në Komunën e Tetovës, orgaizuar nga Organizata e grave maqedone e finansuar nga IOM, shtator 2002-maj 2004
Kurse për gjuh shqipe me student të rinj nga Komun e Tetoves dhe rrethina, organizuar nga OJQ “Sreqen Zhivot” dhe ECM, Tetovë, shtator 2005-maj 2007
Bashkpunëtore e jashtme te Radio Bleta janar 2002- dhjetor 2004,
Bashkpunëtore e jashtme e gazetës në gjuhën shqipe Flaka, shtator 1991 maj 2008
Gazetare e regullt në të përditshmen fakti maj 1999 dhjetor 2010
Bahkëpunim me disa portale, www.yllpress.com, www.tetova1.com, etj.
Anëtare e Kryesisë së Degës së LGSH-së në Tetovë, 1993-2000,
Nënkryetare e Organizatës rinore të PPD-së, maj 1996- dhjetor 1999;
Aktiviste dhe koordinatore e disa projekteve pranë OH El Hilal, prill 2000-2013,
Kryetare e klubit futbollistik për femra Drita Abi, Tetovë, gusht 2004-dhjetor 2008;
Pjesëmrrëse në Konferencën ndërkombetare për paqe në Poreç të Kroacisë, shtator 1997.
Pjesëmarrëse në seminarin Ballkanik kushtuar Kosovës, në Tiranë të Shqipërisë, qershor 1999,
Konferencë ndërkombëtare të organizuar nga Pakti i stabilitetit në Podgoricë, Mal të Zi shtator 2002,
Seminar ndërkombëtarë për paqe në Evropën juglindore në Shtutgard dhe Berlin, përkrahur nga Fondacioni Fridrih Nauman, dhjetor 2002,
Seminar rajonal për barazi gjinore në Prishtinë, Kosovë, përkrahur nga Fondacioni Fridrih Nauman, nëntor 2004,
Seminar të grave në Stamboll të Turqisë, maj 2006,
Përcjell festivalin ndërkombëtare të valleve popullore në Bursa të Turqisë, korrik 2001
Përcjell festivalin ndërkombëtare të valleve popullore në Izmir të Turqisë, shtator 2004,
Përcjell festivalin ndërkombëtare të valleve popullore , Gjirokastër Shqipëri, shtator 2002;
Përcjell festivalin ndërkombëtare të valleve popullore, Kacanik, Kosovë qershor 2005;
Përcjell festivalin ndërkombëtare të valleve popullore, Peshkopi, Shqipëri, nëntor 2006;
Përcjell festivalin ndërkombëtare të valleve popullore Strugë, Maqedoni qershor 2009;
Kryetare e Festivalin të valleve popullore “Zana e Sharrit” Tearcë, korrik 2009,
Pjesëmarrëse në Seminarin e parë të Albanologjisë organizuar nga USHT në Ohër, shtator 2007, ku preznetohet me kumtesën “Legjenda e nuseve në fshatin Gllogjë”.
Përfaqëson poeteshat shqiptare nga Maqedonia në takimin e 27 në Vushtrri “Takimi i poeteshave Vushtrria 2009” maj të vitit 2009, 2010, 2011,2013
Përvojë me sektrin joqeveritar 1991-2013,sidomos në sferën e të drejtave të grave në Maqedoni dhe rajon
Pjesëmarrje në shumë seminare:
Pjesëmarrje më e madh e femrave në politikë
Tribuna në zonta poskonfliktuoze
Tribuna kundër tregtisë me nejrëz
Dhuna në familje
Projekte të realizuara me: IOM,USADI, UNIFEM, UNDP
Anëtare e Iniciativës së femrave “Antiko”, Shkup 2004-2013
Anëtare e Forumit të gruas shqiptre, Tetovë 1999-2013,
Byroja për zhvillimin e arsimit, Tetovë Organizata humanitare “El Hilal”” Shkup, Komuna e Tearcës, sketori për culture dhe OJQ, Forumi I gruas shqiptare, Këndi amerikan në Tetovë, ADi-Gostivar,
Përveç se një mësuese e Gjuhës dhe letërsisë shqipe, një gazetare e denjë në Maqedoni, aktiviste e cështjeve kulturore, do të ishte me interes të mësonim nga ju se si e përkufizoni rolin e një mësuesi të gjuhës amtare në Maqedoni?
S.ALITI: Profesioni i mësimdhënies është një profesion i shenjtë, është një profesion me shumë përgjegjësi, profesion fisnik e human, por mbi të gjitah edukativ. Nuk ka më shumë kënaqësi se sa fëmijëve t’ju mësosh gjuhën e bukur e të ëmbël shqipe. Por profesion që ka edhe shumë sakrificë e vështirësi.Po me punë e vullnet arimë cakun, shpresoj.
Keni studiuar Gjuhë dhe Letërsi Shqipe në Katedrën për Gjuhë dhe Letërsi Shqipe në Fakultetin Filologjik në Universitetin e Shkupit, çka ju shtyri ta studioni Gjuhën?
S.Aliti: Koha e regjistrimit në fakultet, ishte tepër e rëndë, arsimi universitar në Kosovë, ishte në kushte të vështira, në Tiranë sapo ishin hapur dyert për shqiptarët këndej kufirit, dhe të drejtën e regjistrimit e gëzonin vetëm fëmijët e funskionarëve të kohës. Në Tetovë ende nuk flitej për arsim universitar, e në Universitetin e Shkupit, të rrallë ishin ata sdtudentë që arinin të regjistorheshin sepse ishte një politikë antishqiptare shumë e theksuar. Orientim i vetëm ishte Katedra e gjuhes shqipe dhe Fakulteti pedagogjik për mësimdhënës të ciklit klasor, që asokohe ishte vetem dy vjet. Unë doja të regjistrohem në fakultet ku studimet ishin 4 vjet, keshtu u regjistrova, e dua dhe më pëlqen gjuha shqipe, por në ëndrrat adoleshte kam dashur psokologjinë apo juridikun, se gjithë në shkollë të mesme më thonin ti do të bëhesh avokate. Po praktika e jetës më dërgoi edhe në profesionin e gazetarisë.
Ju i jeni përkushtuar pra punës me fëmijë, arsimimit, si e ndieni veten si mësuese?
S.Aliti: Është një punë me shumë përgjegjësi, kërkon të japësh maksimumin, nuk është e lehtë që të bësh ndrtimin e një ardhmërie, pikërisht është shkollimi fillor që edhe vë binarët e jetës për breznitë e reja. Kjo ngajson edhe me shartimin e një peme, sespe fëmiëjt duhet të pajisen edhe me një edukatë dhe nëj arsim, të përgatiten e të jenë të denjë për tu përballur me jetën nesër, e në shoqërinë tonë në Maqedoni, po edhe më gjërë në Ballkan, kjo është më e vështirë nga shumë faktorë të shoqërisë, sistemi roganizativ e funskional. Në mësin tonë nuk funskiojnë si duet shërbimet profesioanle dhe qendrat sociale, cdo gjë nis, zbulohet dhe përfundon në shkollë, nuk ka organe që rastet më specifike t’i orinetojnë diku tjetër për zgjidhje, po gjithcka mbetet në duart e arsimtiarit dhe shërbimit profeisonal në shkollë, me këtë jam përballur shumë herë. Mësusei duet të jetë prind, mjek, polic, gjykatës, shërbyes fetar, gjitha profesioent e mudnshme janë te persoanliteti i mësusëit.
Nga e merrni frymëzimin në punën e tuaj? Çfarë ju frymëzon?
S.Aliti: Po, dëshira për punë, vullneti për të bërë dicka më mirë se dje, ideja për të qenë bartës i ndryshimeve progresive, dhe mbi të gjitha suksesi i përgjithshëm edhe ai individua, por edhe ai grupor.
Ju jeni shumë aktive edhe në jetën shoqërore dhe kulturore të shqiptarëve këtu në trojet shqiptare në Maqedoni, çka ju shtyn në ketë drejtim dhe në çka më shumë është e angazhuar Sadija?
S.Aliti: Profesioni i gazetarisë më hapi shumë dyer, më ofroi në shumë segmente të shoqësirë, nga afër të dnjej dhimbjen dhe vuajtjen e një familje me halle ekonomike, djersën dhe mundin e artistit që jep gjithcka nga vetja e pak paghuhet e velresohet, unë u rita me këto gjëra. Që në shkollë të mesme isha e kycyr në disa rrjedha rinore, sidomos në Shoqata të grave që sapo kishin nsiur të themeloheshni. Kam qenë bartese informative për shumë ngjarje kulturore që në ato vite të fillimit të tranzicionit ishin si një ringjallje e kulturës shqiptare në Maqedoni. Disa nga ato ngajrje tani më i takojnë kohës së shkaur e disa ende mbahen po me shumë vështirësi organizative dhe fianciare, mbahen sa për të ruajtur kontinuitetin.
Jam aty ku vlerësoj se ka nevojë për ndihmën time, pasi më unë kam kaluar në atë fazë të profesionalizimit, dhe pa hezitim jap ndihmën time cdokush që e kërkon ose që e sheh te nevojshme.
Çka mendoni për sistemin e arsimit sot në Maqedoni, konkretisht kur kemi të bëjmë më shkollat shqipe, çka kishit me ndryshuar në këtë drejtim po të pyteni ju?
S.Aliti: Eh shumë gjëra, së pari reformë të plotë në adminsitratë, njerëz profesionist dhe vlerësim të duhur. Ndryshim të planprogrameve edhe ate të menjëhershme. Për gjuhën shqipe nuk kemi probleme si kanë qenë në kohën e sistemit monsit, po në drejtimet tjera hasen shumë probleme, si në histori, gjeografi e lëndët ekzakte ku tekstet shkollore nga autorë shqiptarë mungojnë, ato përkthehen nga gjuha maqedone dhe përkthimi është shumë jo profesional dhe i dobët që shkakotn paqartësi në tekst dhe vështirësi kur i punojmë me nxnënsit, në kuptimin e tyre. Arsimi shqip në Maqedoni ka nevojë për reforma por ato duet të bëhen nga themeli e jo nga kulmi, ashtu sic është duke e u vepruar më reformat e arsimit të përgjithshëm në Maqedoni. Duhet të kemi plane të përbashkëta arsimore ndërshqiptare, duke fillaur me abetaren e duke përfudnaur me ato shkencore univesritare, sespe kemi një alfabet e një gjuhë, po kemi plitika jo të mira orientimi e menaxhimi.
Si e kalon një ditë të punës në shkollën ku punon Sadija?
S.Aliti: Dita fillon që nga mëngjesi, ora 6 e 30 kur paërgtitem për në punë, me kafenë e mëngjesit me kolegët në zyrë dhe me orarin mësimor, për të vazhduar me angazhime të tjera profesionale në shkollë apo ne sfera tjera ku unë veproj. Ndonjë ditë është më shumë e nagrakuar që më mer më shumë kohë e angazhim, e dnonëj ditë më pak, varet nga agjedna e obligimeve.
Ju jeni me profesion arsimtare e gjuhës por merreni edhe me shkrime dhe publicistikë, çfarë momentalisht është më inetres për ju?
S.Aliti: Kuptohet se përparësi ka angazhimi im profesional ku unë aktualsiht jam e puënsuar, puna në shkollë me nxënësit dhe me stafin e shkollës. Por nuk mbeten anash edhe projekte tjera që kanë të bënjë me sferën e arsimti, pasi kam përcjellë një sërë trajnimesh dhe jam certifikuar.Por edhe shkrimet tjera nuk mebten anash edhe për ata është e nevojshme kohë dhe përkushtim.
Çka ka botuar deri më tani Sadija dhe çka pret lexuesi në të ardhmen nga ju?
S. Aliti: Shkrime letrare dhe publicistike në: Flaka, Tribuna Sh, Vlera, Vepra, Rrezja, Yllirija, Koja Javore, etj. Janë botuar këto tituj libra me poezi dhe monografi si koautrore:
Koha Blu, Shtëpia botuese Konica 95 Tetovë, viti 1996,
Dasmë zanash, Shtëpia botuese Toena Tiranë, viti 2000,
Vallëzim parajse, Shtëpia botuese Arbëria Dizajn, Tetovë, viti 2002.
Fjalë të heshtura Shtëpia botuese Tringa Dizajn Tetovë, viti 2006.
Valixhe kujtimesh Shtëpia botuese Tringa Dizajn Tetovë, viti 2008.
Shkëndija është një dhe mbi të gjitha, Sh.Sinani, Monografi, Shtëpia botuese Tringa Dizajn Tetovë, viti 2009.
A do t’më falësh nënë, 2012
“Sporti na bashkoi”, monografi, bashkëautor me Sh.Sinani, 2012
Drite dashurie, vellim poetik, perkthim ne gjuhen rumune, 2014, Bukuresht
”E nesëmrja”, vëllim poetik, 1014, Tetovë
Ju jeni shumë aktvie në jetën poltike aty kujetoni sa është pjesëmarrja e femrave shqiptare në politikë?
S.Aliti: Aktive në jetën publike po, po jo edhe aktive në atë poltikike, kam qenë në organizatën e të rinjëvë dhe në Forumin e gruas në kohën kur ishte aktive Partia për Prosperitet Demokratik (PPD), por tani jo, sepse profesioni i gazetarisë nuk e duron edhe politikën aktive.
Për fat të mirë gjërat kanën dryshuar mirë, edhepse nuk janë në nivelin e situatës në vendet skandianev, po vënia e kuotave dhe detyrimi me Ligj i partive poltike për përfshirje në lsita zgjedhore lolake e parlamentare për praninë e femrave e ka ndryshuar imazhin e përfaqësimit të femrës shqiptarë. Ajo është e pranishemnë shumë këshilla komuanle dhe në parlament, me një kryetare femër, Komuan e Tetovës, ndërsa në organet e vendimarrjes, në institucione të shtetit dhe në parti politike situata është jo fort e mirë, prania e tyre është e vogël.
Një publiciste, një poete dhe një punëtore kulturore kërkon të jetë pothuajse për gjithçka e informuar. Kjo ka të bëjë kryesisht më natyrën e personit. Thjesht doja një përgjigje të shkurtër. Si është nga natyra e saj, Sadija?
S.Aliti: Informim të nevojshëm, gazetair është zanat që të mundëson shumë gjëra të kuptosh edhe parakohe. Vlerësoj drejtësinë, saktësinë, por e dhënë tepër edhe pas detajeve.
Ju jeni edhe një gazetarë dhe aktiviste humanitare e dalluar , çfarë është aktiviteti juaj në këtë drejtim dhe sa jeni e kënaqur me këtë që ju beni këtu në vendlindjen tuaj?
S.Aliti: Në gazetari jam që nga bankat e shkollës së mesme, për të vazhduar deri më sot, janë vite. Kam përcjellë krizën e Kosovës, në vitin 1999, përshkrimet nga kampet ku ishin të strehuar të dëbuarit nga Kosova, janë të pa numërta. Kam përcjellë edhe situatën e vitit 2001 në Maqedoni, edhe aty ka shumë mbresa emocionuese e dhimbjej, disa janë prezentuar në gazetën e atëhershme të përditshme FAKTI. Që nga ajo kohë u inkuadrova edhe si volluntere në Organizatën humanitare El hilal ku jam aktive edhe sot. Nga e gjithë kjo eksperiencë do të vecoj vetëm anagzhimin tim në komisonin për ndërtimin e dy shtëpive të dëshmorëve të kombit në fshatin Sellcë, jam shumë e lumtur dhe ndihem krenare kur shoh fëmijët e dëshmorëve që u siguriam kulm mbi kokë bashkë me ndihmën dhe mbështjetjen e bëmirësve. Janë shumë ngjarje nga gazetaria, por ato do i shpalosim në ndonjë mundësi tjetër.
Çka mendoni për jetën kultutore të shqiptarëve në Maqedoni respektivisht në trojet shqiptare këtu, si ju e shifni ketë?
S.Aliti: Jeta kulturore shqiptare në trojet shqiptare, Kosovë e Shqipëri është në nivel më të mirë e më të lartë, ndoshta jo edhe aq të kënaqshëm pasi ka mundësi edhe më shumë të bëhet, pasi janë institucionet e shteti. Në trevat tjera, Mal të Zi, Lugina e Preshevës dhe në Maqedoni, ndryshon është më e vobegët, më e varfër, mungojnë instutucionet dhe mbështetja fianciare, ajo bëhet në suazat e së mundshmes dhe falë vullnetit dhe dashamirësisë së njerëzve të artit e kulturës që sakrifikojnë gjithcka për të mbajtur gjallë kulturën shqiptare. Organizmet dhe bashkëpunimet kulturore të përbashkëta do i ndihmonin shumë kësaj cështje, sidomos kulturës jashta isntitucioneve të shtetit, kjo do ishtë në frymën e bashkimit kombëtar, ashtu si ka ndodhuir edhe me disa aktivitete kulturore, festivale, aktivitete bukurie, koncerte të përbashkëta e shumë tjera të ngajshme. Këtu do të vlerësoja organizimet letrare që i ka mbështet Ministria e Diasporës e Kosovës, që mundëson që shqiptarët në diasporë varësisht nga vendi ku vijnë të ndihen si të barabratë.
Nëse do të kishit mundësi te jepje ndihmesën tënde në realitetin që jetojmë ne shqiptarët, ku mendon konkretisht që duhet ndryshuar diçka dhe pse?
S.Aliti: Parimi im ka qenë e është, që të kontribuoj e të jap ndihmën time profesionale për njerëzit e vendit tim dhe për popullin tim, këtë ka vite që e bëj dhe do të vazhdoj që ta bëj edhe më tej. Duhet ndryshuar shumë gjëra, po kjo nuk varet nga populli, por nga njerëzit që i prijnë popullit në trevat shqiptar, nga politikë bërësit.
Duhet bashkuar kokat njëherë e pastaj duet bashkuar tokat, populli dhe njerëzit janë të bashkaur, nuk e ndjejnë ndarjen, por me mënyra e forma të ndryshme i kontribuojnë bashkimit.
Nëse lamia e mësusisë nuk do të ishte profesioni juaj, në çfarë profesioni do e gjente vetën më së miri Sadija?
S.Aliti: Po krahas mësuesië unë vite me radhë kam punaur edhe si gazetare në gazetë të përditshme, paralelisht, që është një punë shumë dinamike, kam bashkëpuanuar me radio e TV. Edhe në gazetari nuk ndjehem keq.
Përveç punës suaj në shkollë, si e kalon kohën e lirë?
S.Aliti:Po, angazhimi im kryesor është në shkollë, pastaj janë edhe obligime tjera, pasi jam aktive në më shumë aktivitete shoqërore, pak kohë mbetet e lirë. Atë e kaloj kryesisht me njërëzit e afërt që janë rreht meje, kolege e kolegeë, miq e mikesha. Me ndonjë film të mirë pranë televiaorit apo me lexim të ndonëj vepre të mirë, ose me shetitje në natyrë pasi e adhuroj ambientin e natyrës.
Çka ju benë të lumtur dhe çka ju mundon më së shumti në jetë?
S.Aliti: Gjithcka e mirë dhe e bukur, ngrohtësia dhe dashuria familjare, suksesi dhe përparimi në punë e në karierë, i imi dhe i të tjerëve rreth meje.
Padrejtësia, injoranca, tradhëtia e njerëzve të besuar rreth meje, njerëzit me maska, dhe gjothcka jo e mirë.
Ju keni botuar disa tituj kryesisht me poezi, por lexova ato edhe në gjuhën rumune, çfarë mund të na thoni për këtë?
S.Aliti: Në pranverën e këtij viti në Bukuresht të Rumanisë, doli nga shtypi përmbledhja me poezi ”Dritë dashurie”, një bashkëpunim me z.Baki Ymerin, që është nga rrethina e Tetovës, ndërsa jeton e vepron në Bukuresht. Ishte një ide e mirë që vargjet e mia të gjenden edhe në duart e lexuesit rumunr, dhe sipas vleresimeve e kritikës, ky libër është pritur mirë dhe ka patur një prezentim në mediat rumune. Është një nismë që kam në plan të vazhdojë edhe më tej, përkthim edhe në gjuëh tjera, disa projekte janë në relaizim e sipër e disa të tjerë në planifikimin e radhës. Peozia ime të jetë e pranishme edhe në më shumë gjuhë tjera, vargu im të komunikojë edhe në më shumë gjuhë të botës.
Po të kishit mundësinë të zgjidhni, ku do kishit jetuar sot?
S.Aliti: Po, këtë do e bëja edhe shumë herë zgjidhje, në Tetovë, e aksund tjetër.
- « Previous Page
- 1
- …
- 169
- 170
- 171
- 172
- 173
- …
- 212
- Next Page »