Studim nga Rafael Floqi/

Pavarësia e Shqipërisë në vitin 1912 ishte një ngjarje vendimtare me implikime të shumta, jo vetëm për shqiptarët, por edhe për Perandorinë Osmane dhe më vonë për Republikën e Turqisë. Qëndrimet turke ndryshuan nëpër tri faza kryesore: periudha osmane, epoka e xhonturqve dhe politika e Republikës së Ataturkut. Ndërkohë, shqiptarët myslimanë kaluan nga mbështetja për autonomi osmane tek përkrahja aktive për pavarësinë, duke reflektuar tensionet midis identitetit fetar, lidhjeve historike dhe aspiratave kombëtare.

Perandoria Osmane: Refuzimi dhe oferta për autonomi

Kur Shqipëria shpalli pavarësinë më 28 nëntor 1912, Perandoria Osmane po përjetonte një krizë të thellë territoriale dhe politike. Humbja e territoreve në Ballkan ishte duke e dobësuar rëndësisht pozicionin e Sulltanit dhe autoritetin e Portës së Lartë. Në këtë kontekst, qeveria osmane reagoi me refuzim të drejtpërdrejtë të pavarësisë, duke ofruar një opsion të kufizuar – autonomi brenda Perandorisë – si kompromis minimal për të ruajtur lidhjet administrative dhe fetare me komunitetin shqiptar. Në një dokument të Ministrisë së Jashtme Osmane të dhjetorit 1912 thuhet: “Qeveria e Sulltanit nuk e njeh aktin e pavarësisë së shpallur në Vlorë, por është e gatshme të pranojë një Shqipëri autonome brenda Perandorisë” (BOA, HR.SYS. 2131/11).

Kjo deklaratë reflekton dy qëllime kryesore të Portës: së pari, të shmangë një precedent që mund të inkurajojë popujt e tjerë ballkanikë të shpallin pavarësinë; së dyti, të ruajë një bazë strategjike për operacionet osmane në Ballkan dhe të mbajë kontrollin mbi detin Adriatik.

Pamundësia ushtarake për të ndaluar pavarësinë

Përveç refuzimit politik, Perandoria Osmane ishte praktikisht e paaftë për të përdorur forcën ushtarake për të rivendosur kontrollin mbi Shqipërinë. Luftërat e fundit në Ballkan (Lufta e Parë Ballkanike, 1912) kishin shkaktuar humbje të mëdha territoriale dhe reduktim të forcave të rregullta osmane në rajon. Ushtria ishte e lodhur, keqorganizuar dhe shpesh e shpërndarë në fronte të shumta, duke e bërë të pamundur një operacion të madh kundër trupave dhe komuniteteve shqiptare.

Mungesa e trupave të mjaftueshëm dhe logjistika e dobët penguan çdo përpjekje reale për të penguar shpalljen e pavarësisë. Kjo dobësi strategjike e detyroi Portën që të përqendrohej tek opsioni i autonomisë si një kompromis minimal, ndërkohë që shqiptarët, duke vërejtur dobësinë osmane, shfrytëzuan mundësinë për të formuar shtetin e tyre të pavarur.

Në kohën e shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë më 28 nëntor 1912, kryeministri i Perandorisë Osmane (Turqisë së atëhershme) ishte Qamil Pasha (Kâmil Paşa), një politikan konservator që shërbente si kryeministër për periudha të shkurtra gjatë viteve 1912–1913. Qamil Pasha (Mehmed Kâmil) ka pasur një histori të gjatë në politikën osmane dhe ka shërbyer disa herë si Vezir i Madh. Në një studim të Hasan Ali Polat ai e bën të qartë se Qamil Pasha ishte në fillim relativisht pranues ndaj disa ideve reformiste, por më pas u bë kritik i CUP-it. Ai ishte shënjestra e një grushti shteti nga CUP-i më 23 janar 1913, që tregon sa i tensionuar ishte marrëdhënia e tij me xhonturqit.

Xhonturqit: Shqiptarët si kulla mbrojtëse e Perandorisë

Xhonturqit (Komiteti Bashkimi dhe Përparimi) ishin një lëvizje politike reformiste që mori pushtetin në Perandorinë Osmane pas Revolucionit të vitit 1908. Ideologjia e tyre bazohej kryesisht në unitarizmin shtetëror, centralizimin e administratës dhe modernizimin e strukturave politike dhe ushtarake.

Për xhonturqit, Perandoria ishte një organizëm i unifikuar dhe çdo autonomi lokale, si ajo e shqiptarëve, shihej si një kërcënim ndaj stabilitetit dhe integritetit territorial. Xhonturqit kuptonin rëndësinë gjeopolitike të shqiptarëve për Perandorinë. Shqipëria shërbente si “kulla mbrojtëse” e Perandorisë në Ballkanin Perëndimor dhe Adriatik, duke ofruar një linjë strategjike kundër ambicieve të Serbisë, Malit të Zi dhe Greqisë. Talat Pasha, një nga figurat kryesore të lëvizjes, deklaronte:

“Shqiptarët janë kulla e mbrojtjes së Perandorisë në Perëndim. Humbja e tyre do të thotë shkatërrim i balancës sonë politike” (Talat Paşa, 1911, fq. 45).

Ky qëndrim tregon se xhonturqit i shihnin shqiptarët si faktor kyç të sigurisë kombëtare osmane dhe jo thjesht si një komunitet autonom që duhej “menaxhuar”.

Reagimi ndaj shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë

Sipas një artikulli studimor, pas shpalljes së pavarësisë (28 Nëntor 1912), Kâmil Paşa e përjetoi këtë akt si një rebelim kundër Perandorisë: ai deklaroi se ishte “një revoltë”, jo thjesht një lëvizje formale shtetërore. Në të njëjtin raport nga studiuesi Krisztián Csaplár-Degovics, thuhet se Kâmil Paşa i dërgoi Ismail Qemalit një telegram më 9 dhjetor 1912, duke shprehur habinë dhe brengën e tij për shpalljen, dhe propozoj një zgjidhje autonomije: që Shqipëria të jetë “autonome nën një princ osman”. Megjithatë, Ismail Qemali refuzoi këtë propozim autonomik, sepse pavarësia tashmë ishte shpallur dhe vishet besuar që e ardhmja e Shqipërisë do të vendosej nga fuqitë e mëdha në konferencat ndërkombëtare.

Sipas Hasan Bey Prishtinës, një nga udhëheqësit shqiptarë të lëvizjes së pavarësisë, Qamil Pasha dërgoi një mision në Prishtinë me qëllim negociatat me kryengritësit shqiptarë. Misioni përfshinte figura ushtarake dhe civile dhe synonte njohjen e kërkesave shqiptare, përfshirë përdorimin e gjuhës shqipe, emërimin e zyrtarëve vendas dhe njohjen e kufijve të Shqipërisë. Kjo tregon se Pashai, megjithë qëndrimin e tij “anti-CUP” dhe skepticizmin ndaj pavarësisë, tentoi të menaxhojë situatën nëpërmjet negociatave dhe kompromiseve, jo domosdoshmërisht për ta ruajtur Shqipërinë plotësisht brenda Perandorisë, por të shpërndajë tensionet. Megjithatë, situata politike në Stamboll ishte shumë e paqëndrueshme: Perandoria Osmane po përjetonte një krizë të madhe pas Luftës së Parë Ballkanike, dhe Qamil Pasha drejtonte qeverinë osmane në një moment kur autoriteti mbi Ballkanin Perëndimor ishte në rënie të shpejtë. Ai ishte i përfshirë në negociatat për të ruajtur një formë të autonomisë shqiptare, por nuk kishte mundësi ushtarake ose politike për të penguar shpalljen e pavarësisë nga shqiptarët.

Në literaturën historike, kjo periudhë shpesh përshkruhet si një moment kur qeveria osmane ishte e dobët dhe e pafuqishme për të rivendosur kontrollin mbi Shqipërinë (Skendi, 1967; Jelavich, 1983).

Në muajt pas shpalljes së pavarësisë, Qeveria e Përkohshme ushtronte ndikim të drejtpërdrejtë vetëm në Vlorë dhe rrethinat e saj. Gjirokastra, Tepelena dhe Përmeti e njohën Ismail Qemal Vlorën si Kryeministër gjatë dimrit 1912–1913. Vetëm pas pranverës së vitit 1913, së bashku me tërheqjen e ngadaltë të ushtrisë serbe dhe kthimin në Anadoll të trupave osmane, mundën edhe rrethet e tjera administrative shqiptare të njihnin sundimin e Qeverisë së Vlorës.

Shqipëria e pavarur, e udhëhequr nga Qeveria e Përkohshme, përballej me probleme të rënda. Shumica e shtëpive të mëdha refuzuan nënshtrimin ndaj pushtetit të ri; sipas traditave shekullore, anëtarët e tyre formonin parti dhe kontrollonin ndjekësit nga qendrat e pasurive të tyre: Toptanët nga trekëndëshi Durrës–Tiranë–Krujë, Vrionët nga Fieri dhe Myzeqeja dhe Vlorët nga Vlora. Pjesa tjetër e territoreve jugore të kontrolluara nga shqiptarët i përkisnin familjeve Libohova dhe Delvina. Çdo parti e tillë mund të mobilizonte një ushtri prej një deri në tre mijë vetash.

Pronarët myslimanë të zonës nuk kundërshtonin ndjenjat kombëtare, por shumë prej tyre ende shpresonin të merrnin një detyrë të paguar mirë në administratën osmane. Në dimrin e 1912–1913, interesi i tyre më i madh ishte stabilizimi i situatës shqiptare dhe rikthimi i rendit. Interesant është se shumica prej tyre prisnin që këtë të arrinin jo nga Stambolli, por nga fuqitë e mëdha me interesa në Adriatik, kryesisht Monarkia Austro-Hungareze, e cila kishte treguar aftësitë e saj në Bosnje dhe Hercegovinë.

Zyrtarët lokalë ishin kryesisht familje agallarësh dhe bejlerësh shumica e të cilëve u tërhoqën në pronat e tyre me ushtarët e tyre dhe prisnin të shihnin se si do të zhvilloheshin ngjarjet. Shumica e tyre, si edhe pjesëtarët e intelektualët i kushtuan besnikëri njërit nga shtëpitë e mëdha duke shpresuar për një të ardhme më të mirë.

Në fund të vjeshtës së vitit 1912, popullsia e fshatrave ishte lënë pa një autoritet më të lartë që t’i kontrollonte. Vendoset anarkia, dhe për shkak të kushteve të luftës dhe mungesës së kontrollit shtetëror, shpërthyen valë dhune. Vjedhjet, vrasjet dhe përplasjet vazhdonin të mbeteshin pa ndëshkim. Rivaliteti midis grupeve të interesit u rrit, gjë që pengoi këto grupe të ndjekin një politikë me interesa të përbashkëta. Organizatave të vetme që ende funksiononin u bënë ushtritë që mblidheshin rreth shtëpive të mëdha dhe familjeve të bejlerëve.

Valët e emigrantëve shqiptarë nga Ballkani Qendror, duke ikur nga ushtria serbe, e përkeqësoi vetëm situatën. Për sa i përket numrit të tyre, janë të disponueshme vetëm vlerësime, pasi pjesa e tyre ishte gjithmonë në lëvizje për shkak të avancimit serb dhe sepse, pas heqjes së bllokadës greke në fillim të prillit, shumë myslimanë mund të ishin nisur për në Stamboll për t’u vendosur në Anadoll. Refugjatët ngritën strehime të përkohshme rreth qyteteve të mëdha të Shqipërisë Qendrore dhe Jugore, si Durrësi, Berati dhe Vlora. Ata numëroheshin rreth 60,000 në Sanxhakët e Durrësit dhe Elbasanit dhe rreth 5,000 rreth Vlorës.

Qeverisja gjithashtu ishte e vështirë, sepse Perandoria Osmane dhe ushtria, përfaqësuesi më i fuqishëm lokal i pushtetit të saj, e konsideronin shpalljen e pavarësisë si tradhti.

Perandoria Osmane dhe ushtria e konsideronin shpalljen e pavarësisë si tradhti.

Komandantët ushtarakë osmanë që luftonin në Ballkanin Perëndimor morën lajmin me shumë ditë vonesë për ngjarjet e 28 nëntorit 1912. Pasha Esat Halasti supozohet të ketë urdhëruar arrestimin e Qemalit dhe dërgimin e tij në Janinë.

Megjithatë, Myfit Bej Libohova, ish-anëtar i Parlamentit Osman, arriti ta bindë se një veprim i tillë do të rrezikonte vetëm besnikërinë e trupave shqiptarë. Pas diskutimit, Pasha Halasti vendosi të urdhëronte zyrtarët besnikë ndaj perandorisë të bashkëpunonin me administratën e Qemalit. Disa ditë më vonë, më 2 dhjetor, ishte tashmë vendimi i tij autonom të dërgonte një telegram në Vlorë, duke i kërkuar Qemalit të organizonte Shqipërinë e pavarur. Pasha gjithashtu shprehu se çdo lloj pavarësie e frymëzuar nga Monarkia Austro Hungareze, apo Italia ishte jashtë diskutimit.

Vetëm më 3 dhjetor, Veziri i Madh mori informacion të detajuar mbi ngjarjet e 28 nëntorit në Vlorë nga babai i pavarësisë. Qemali njoftoi se ai dhe delegatët e kombit shqiptar formuan Qeverinë e Përkohshme, sepse, siç theksoi, perandoria nuk mund të mbrojtë më territoret e banuara nga shqiptarët kundër armiqve të jashtëm.

Përgjigja e Vezirit të Madh Qamil mbërriti më 9 dhjetor. Qamil Pasha me vështirësi mund të fshehë habinë, duke menduar se shpallja e pavarësisë ishte jo më pak se një kryengritje kundër perandorisë. Ai e vlerësoi situatën e re si të pasuksesshme, pasi kjo nënkuptonte se nuk kishte më një fuqi që të mund të parandalonte ndarjen e Shqipërisë midis Serbisë, Malit të Zi dhe Greqisë. Qamil Pasha tentoi të ndikojë në Qeverinë e Përkohshme duke pretenduar se Këshilli i Ministrave i Qeverisë Xhonturke kishte vendosur më 23 tetor të jepte autonomi të plotë Shqipërisë nën udhëheqjen e një princi osman, dhe dekreti përkatës ishte duke u përgatitur.

Ai paralajmëroi Qemalin se ngjarjet mund të përfundojnë për të si Hanin e Krimesë, i cili shpalli pavarësinë por humbi pushtetin ndaj Rusisë. Qemali e falënderoi Vizirin për ofertën, por e gjeti të vonuar, pasi pavarësia ishte shpallur dhe Konferenca e Londrës e Ambasadorëve kishte të drejtën të vendoste për të ardhmen e vendit. Dy javë pas marrjes së letrës së Vizierit të Madh, 200 kalorës turq nisën për në Vlorë me iniciativë të panjohur. Qemali dërgoi 50 ushtarë për t’i ndaluar tek Kalimi i Linecit (26 km në juglindje të Vlorës), por një konflikt i armatosur nuk ishte në interes të asnjërës palë.

Diplomacia e Ismail Qemalit me Turqinë

Më 18 dhjetor 1912, Qemali dërgoi një letër tjetër në turqisht për Vizirit të Madh. Letra ishte e shkruar në një ton pajtues dhe theksonte motivet se pas shpalljes së pavarësisë: shqiptarët donin të shmangnin kontrollin e huaj dhe ndarjen e atdheut të tyre. Ismail Qemali argumentoi se ishte gjithashtu në interesin e Stambollit të mbështeste një Shqipëri mike, që mund të vepronte si një fuqi balancuese mes shteteve armiqësore të gadishullit, një ide që gjithashtu promovonin politikat e fuqive të mëdha. Një argument tjetër për mbështetjen e krijimit të shtetit të ri ishte principi i kombësisë, i promovuar nga aleatët ballkanikë dhe i pranuar nga fuqitë e mëdha. Qemali tha se do të ishte turp të mos përfitohej nga këto përfitime dhe kërkoi nga Viziri i Madh të lejonte lirinë e nevojshme për të vendosur një qeveri që mund të kënaqte të dy shtetet. Nuk dihet nëse kjo letër është përgjigjur ndonjëherë. Pas kësaj, autoritetet osmane gjithashtu bllokuan trafikun e telegrameve dhe postës në Vlorë, duke kontribuar kështu në izolimin e Qemalit dhe të qytetit.

Shpërbërja e ushtrisë turke

Në nëntor–dhjetor 1912, tre grupe ushtrie osmane dhe disa korpuse të vogla të pavarura ishin të pranishme në Shqipërinë Qendrore dhe Jugore. Rreth Janinës, Pasha shqiptar Esat Halasti dhe vëllai i tij, Vehib Halasti Pasha, udhëhiqnin një ushtri prej 30–40,000 burrash (nga të cilët, sipas Myfit Libohovës, rreth 12,000 mund të ishin ushtarë shqiptarë), ndërsa grupi i 5-të i ushtrisë dhe mbetjet e ushtrisë së Vardarit kontrollonin territorin midis lumit Shkumbin dhe Beratit. Këto dy të fundit përbënin kërcënimin real për Qeverinë e Vlorës, pasi vëllezërit Halasti nuk mund të dërgonin forca të konsiderueshme për të mbajtur Janinën.

Grupi i 5-të i ushtrisë nën komandën e Kara Saidit u tërhoq nga Kumanova në rajonin e Beratit. Vetëm 12,000 vetë mbijetuan nga ky grup ushtarak, nga të cilët rreth 4,000 ishin të vendosur rreth qytetit. Këto trupa ishin të disiplinuar dhe ruanin marrëdhënie të mira me popullsinë lokale, por nuk ishin më të afta për beteja frontale: në fillim të janarit 1913, një batalion u plotësua me 1,000 kryengritës lokalë dhe një mitraloz dhe u urdhërua për në Himarë. Një ditë më vonë, batalioni u rebelua dhe u kthye mbrapsht. Kara Saidi vendosi një administratë ushtarake më shumë a pak funksionale, e cila toleronte gjithashtu praninë e përfaqësuesve të Qeverisë së Përkohshme në territorët që kontrollonte. Kjo ushtri osmane pengoi trupat serbe të kalonin lumin Shkumbin. Për shkak të dezertimeve të shqiptarëve, vetëm 6,000 trupa turke mbetën nga ky grup në janar 1913.

Një divizion sovran i ushtrisë së Vardarit u tërhoq në Shqipëri nën drejtimin e Xhavid Pashës, i cili fillimisht mbrojtte sanxhakun e Novi Pazarit. Ushtria serbe e ndiqte atë derisa arriti në Adriatik, në Durrës. Xhavid Pashait i mbetën rreth 5,000 burra. Ata vendosën kamp në rajonin e Vlorës dhe deri në maj 1913, kur trupat u kthyen në Anadoll, përbënin një kërcënim të vazhdueshëm për Qeverinë e Përkohshme.

Në jug të tyre, në Delvinë, ishin vendosur 4–5 batalione, pjesërisht shqiptarë, nën drejtimin e Mehmet Ali Pashë Delvinës. Pronari shqiptar marshoi trupat e tij nga Manastiri në atdheun e tij, ku vendosi administratën ushtarake. Në fillim të dhjetorit, rreth Sarandës zbarkuan 500–1,000 ushtarë grekë të keqpajisur, të cilët, në rrugën për në Delvinë, papritmas u përplasën me ushtrinë perandorake të pajisur me një mitraloz dhe katër topa malorë me zjarre të shpejta. Mehmet Ali Pasha i shtyu ata në det, duke penguar për muaj të tërë pushtimin grek të kësaj pjese të Shqipërisë Jugore. Pashai nuk e mbështeti politikën e Qemalit, por as nuk e kërcënoi atë me sulm. Me forcat e tij ai mbuloi Esat Halastin nga bregu, mbajti nën vëzhgim territorin çam dhe mbrojti me sukses pronat e familjes së tij.

Dezertimi i Nizamëve shqiptarë

Qëndrimi armiqësor i ushtrisë osmane të Janinës ndaj Qemalit nuk ishte vetëm për shkak të shpalljes së pavarësisë, por edhe sepse kryetari i Qeverisë së Përkohshme dërgonte mesazhe për ushtarët shqiptarë në ushtri, duke i inkurajuar të dezertojnë. Nga njëra anë, Qemali e shihte ushtrinë perandorake si kërcënim dhe për këtë arsye përpiqej ta dobësonte me çdo mënyrë. Nga ana tjetër, ai viziononte marrëdhënie paqësore me shtetet ballkanike dhe, në emër të Shqipërisë së pavarur, kundërshtonte çdo konflikt të armatosur. Së treti, ai besonte fort se kur të vendoseshin kufijtë përfundimtarë, fuqitë e mëdha nuk do të merrnin parasysh ku ishin vendosur trupat e aleatëve ballkanikë, dhe kështu e konsideronte të kotë që ushtarët shqiptarë të derdhnin gjak në ushtrinë osmane.

Mesazhet e Kryeministrit bënë që mijëra shqiptarë të dezertojnë nga ushtria osmane, duke marrë armët dhe municionin e tyre. Edhe pse pas 20 dhjetorit Qeveria e Përkohshme nuk dërgoi më mesazhe të tilla, propaganda e Qemalit demoralizoi në afat të gjatë pjesën tjetër të trupave shqiptare të ushtrisë osmane.

Sa i përket dezertimeve, oficerët fushorë osmanë ishin të pafuqishëm: ata aplikuan ligjin ushtarak dhe amnistinë, por pa sukses. Vetëm pas vizitës së Musa Hamit Demit u normalizuan marrëdhëniet midis Qemalit dhe udhëheqësve ushtarakë osmanë: nuk kishte më mesazhe që inkurajonin shqiptarët të dezertojnë, dhe liderët osmanë njohën Qeverinë e Përkohshme.

Qeveria e Përkohshme nuk kishte shumë kontakte me komandën e lartë të Janinës; që nga fillimi i vitit 1913, disa anëtarë të saj dërguan telegrame për forcat osmane të Janinës lidhur me Çamërinë, duke urdhëruar trupat e udhëhequr nga Halasti të kujdeseshin për mbrojtjen e përgjithshme të territoreve jugore. Megjithatë, Qemali nuk kishte ndërmend të jepte mbështetje aktive për ushtritë osmane për këtë qëllim.

Si rezultat i propagandës së Qemalit, rreth 3–4,000 ushtarë shqiptarë dezertuan nga Berati deri në mars 1913. Në Janinë, vetëm 2 nga 12 batalionet e kuqe shqiptare mbajtën pozicionet e tyre, ndërsa të tjerët u kthyen në shtëpi. Shumica e nizamëve shqiptarë, megjithatë, ruajtën pozicionet dhe vazhduan të luftonin deri në armëpushim. Shumica e atyre që dezertuan nga Janina shkuan në Çamëri për të luftuar kundër grekëve në atdhe, ndërsa të tjerët u mblodhën rreth Gjirokastrës dhe Delvinës dhe u rikthyen nën udhëheqjen e Esat Halastit.

Trupat osmane të vendosura në Shqipërinë Qendrore përbënin një kërcënim shumë më të madh për qeverinë e Vlorës në afat të gjatë sesa Esat Halasti Pasha, pasi këto trupa kishin mundësinë reale të shkatërronin me forcë Qeverinë e Përkohshme, që nga pikëpamja perandorake konsiderohej thjesht si rebelim. Komandantët turq të Beratit ishin në thelb armiqësorë ndaj politikës së Qemalit, por njëkohësisht ishin shumë të vetëdijshëm për situatën reale: trupat e tyre nuk ishin të afta për beteja dhe përveç kësaj, ata duhej të mbijetonin në territore të banuara nga shqiptarët. Prandaj, për të mbijetuar në luftë, nuk rrezikuan një konflikt të armatosur.

Pothuajse të gjithë ushtarët shqiptarë dezertuan nga Berati nën thirrjet e Qemalit. Ata pak që mbetën, me disa oficerë midis tyre, i kushtuan besnikëri Qemalit në një letër dhe u angazhuan të japin informacion për qeverinë në Vlorë. Kryeministri përpiqej të mbante trupat turke të mbetura larg portit dhe rrethinave të tij dhe përpiqej të pengonte përpjekjet e tyre për furnizime. Ai gjithashtu tentoi të bindë komandantët e lartë në Berat të kapitullonin dhe të dorëzonin armët. Për më tepër, ai dërgoi telegrame tek qeveritë e fuqive të mëdha të Adriatikut, duke kërkuar që këto trupa të dërgoheshin në Anadoll.

Arsyeja e refuzimit të pavarësisë

Rëndësia strategjike e Shqipërisë: Shqipëria ishte një “mburojë” natyrore për Perandorinë Osmane kundër ambicieve territoriale të Serbisë, Malit të Zi dhe Greqisë. Humbja e saj do të rrezikonte kontrollin osman mbi rrugët kryesore të tregtisë dhe pozicionin gjeopolitik në Adriatik.

Lidhjet historike dhe elitare: Shumë shqiptarë kishin marrë pjesë në administratën osmane dhe ushtri, duke arritur nivele të larta si vezirë, guvernatorë dhe komisarë. Rreth 30 shqiptarë kanë mbajtur pozita të larta në administratën osmane, duke krijuar një lidhje të fortë historike dhe kulturore me Stambollin (Skendi, 1967). Humbja e ndikimit të këtyre elitave do të ishte një humbje simbolike dhe materiale për Perandorinë.

Ruajtja e identitetit fetar: Për Perandorinë Osmane, shqiptarët myslimanë ishin një komponent i rëndësishëm për stabilitetin e rajonit. Autonomia brenda Perandorisë do të lejonte ruajtjen e institucionit të feve dhe privilegjeve fetare, pa sakrifikuar kontrollin politik. Porta mendonte se një Shqipëri autonome do të mbetej “myslimane dhe miqësore” ndaj Perandorisë, ndryshe nga një shtet i pavarur, i cili mund të kërkonte lidhje të tjera me fuqitë perëndimore.

Autonomia si kompromis strategjik

Oferta e autonomisë ishte një mënyrë për Portën që të ruante një lidhje minimale administrative dhe politike me trojet shqiptare. Për të, kjo do të ishte një zgjidhje praktike: Shqipëria do të kishte institucione lokale, por do të mbetej në juridiksionin osman. Ushtria dhe policia mund të funksiononin në koordinim me Stambollin. Taksat dhe resurse të caktuara do të vazhdonin të shkonin në administratën osmane.

Megjithatë, kjo ofertë ishte e papranueshme për shqiptarët, të cilët tashmë kërkonin një shtet të pavarur, të lirë nga çdo kontroll i jashtëm. Shumica e elitave dhe përfaqësuesve vendorë e panë autonominë si kompromis të pamjaftueshëm për mbrojtjen e interesave kombëtare dhe territoriale.

Konsekencat e qëndrimit të Portës

Qëndrimi refuzues i Perandorisë Osmane dhe oferta e autonomisë krijuan një klime tensioni që nxiti: Shpalljen e pavarësisë nga Ismail Qemali dhe delegatët e Vlorës. Radikalizimin e disa komuniteteve myslimane, të cilët fillimisht mbështesnin Porta, por u zhgënjyen nga mosveprimi i saj. Lëvizjen e Haxhi Qamilit, që pasqyroi tensionet sociale dhe fetare të një pjese të popullsisë ndaj një Shqipërie që po formohej larg autoritetit osman. Në këtë kuadër, Perandoria Osmane nuk mundi të ndikojë më në zhvillimet politike, dhe Shqipëria e shpalli pavarësinë e saj, duke filluar një periudhë të re marrëdhëniesh me fqinjët dhe me Perandorinë e shndërruar në Republikë më vonë.

Trevat myslimane si Vlora, Berati, Elbasani, Dibra dhe Kosova luajtën rol vendimtar në shpalljen e pavarësisë më 28 Nëntor 1912 (Clayer, 2007). Kjo tregon një evolucion të qartë: nga preferenca për autonomi tek pjesëmarrja aktive në ndërtimin e shtetit shqiptar.

Lëvizja e Haxhi Qamilit (1914–1915) përfaqëson një rast ilustrues të tensioneve sociale dhe politike në Shqipëri. Ndjekësit e tij mbështesnin rikthimin e autoritetit osman dhe shpreheshin kundër elitat nacionaliste të Vlorës dhe Elbasanit. Slogani i tyre “Dum babën!” simbolizonte besimin se Perandoria Osmane ishte një garanci për rendin dhe mbrojtjen sociale. Kjo lëvizje nuk ishte anti-shqiptare; ajo reflektonte ndasitë socio-ekonomike dhe fetare, duke përfaqësuar një përplasje mes identitetit tradicional dhe projektit modern kombëtar (Jelavich, 1983).

Republika e Turqisë: Mbështetje për Shqipërinë sovrane

Pas krijimit të Republikës së Turqisë, Mustafa Kemal Atatürk mbështeti qartë pavarësinë shqiptare: “Ne e shohim Shqipërinë si një shtet të pavarur dhe mik, i cili duhet të zhvillohet i lirë, sipas vullnetit të popullit të tij” (TBMM Zabıtları, 1923). Ai gjithashtu deklaroi: “Respekti ynë për pavarësinë e Shqipërisë është i palëkundur” (Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, vëll. 2).

Turqia republikane mbështeti Shqipërinë edhe përballë presioneve italiane gjatë viteve 1920–1930, duke krijuar një marrëdhënie miqësore dhe strategjike.

Qëndrimi i Turqisë ndaj pavarësisë shqiptare mund të ndahet në tre faza: Perandoria Osmane – refuzim i pavarësisë, tolerim i autonomisë. Xhonturqit – njohje e rëndësisë strategjike, por politika centralizuese e përkeqësoi marrëdhënien. Republika e Ataturkut – mbështetje e qartë dhe respekt për sovranitetin shqiptar.

Referenca:

Atatürk, M., 2002. Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, vëll. 2. Ankara: Türk Tarih Kurumu.

BOA, HR.SYS. 2131/11. Arkiva Osmane, Stamboll.

Clayer, N., 2007. Aux origines du nationalisme albanais. Paris: Karthala.

Jelavich, B., 1983. History of the Balkans: Twentieth Century. Cambridge: Cambridge University Press.

Skendi, S., 1967. The Albanian National Awakening 1878–1912. Princeton: Princeton University Press.

Talat Paşa, 1911. Hatıralar. Stamboll: Matba’a-i Osmaniye.

TBMM Zabıtları, 1923. Meclis Kayıtları. Ankara: Türkiye Büyük Millet Meclisi.

StA HHStA PA/XII/417/6c, telegram by Lejhanec, Valona, 1912.12.04., No.753; Nr. 49. telegram by Esat Halasti to Nazim Pasha to Valona, 2.12.1912.,

Qeveria e Përkohëshme e Vlorës, 54. 9 ÖStA HHStA PA/XII/417/6c, telegrams by Lejhanec, Valona, 04.12.1912., No. 753. and 06.12.1912., No.1187.

10 Vlora, Lebenserinnerungen 2, 26. 11 ÖStA HHStA PA/XIX/Berchtold/1, Bd.IV. 11.12.1912., 466.

12 Vlora, Lebenserinnerungen 2, 26. 13 ÖStA HHStA PA/XII/417/6c, telegram by Lejhanec, Valona, 12.12.1912., No.2552.

13 Qeveria e Përkohëshme e Vlorës, KRISZTIÁN CSAPLÁR-DEGOVICS

Bibliography Sources Österreichisches Haus-, Hof- und Staatsarchiv (Vienna), Ministerium des Äußeren, Politisches Archiv ÖHHStA PA/VII/Fasz. 423

INTERVISTË EKSKLUZIVE ME SHKELQESINË E TIJ, AMBASADORIN E ZVICRËS NË KOSOVË, Z. JÜRG SPRECHER

Intervistoi: Dashnim HEBIBI, Cyrih

“SWISSCOY në Kosovë është deri më tani angazhimi më i madh i Ushtrisë Zvicerane në kuadër të promovimit të paqes. Që nga viti 1999, deri në 215 pjesëtarë të ushtrisë për çdo kontingjent janë në shërbim të forcave të KFOR-it në Kosovë. Me këtë kontribut, Zvicra përmes ushtrisë së saj të paqes mbështet sigurinë dhe stabilitetin në vend”, tha ndër të tjera Shkëlqesia e Tij për helveticALforum.ch, Ambasadori Sprecher. Është një nder i madh dhe një kënaqësi e veçantë për redaksinë tonë të zhvillojë këtë intervistë ekskluzive me Shkëlqesinë e Tij, z. Jürg Sprecher, Ambasador i Zvicrës në Republikën e Kosovës.

Zvicra ka qenë gjithmonë një mike e sinqertë dhe mbështetëse e palëkundur e Kosovës – në paqe, zhvillim dhe përparim. Në këtë bisedë të hapur dhe miqësore, Ambasadori Sprecher ndan mendimet e tij mbi marrëdhëniet e ngushta ndërmjet dy vendeve, bashkëpunimin në fusha të ndryshme dhe miqësinë që lidh popujt tanë.

Ne i shprehim falënderimet më të sinqerta Ambasadorit për kohën e çmuar dhe përgjigjet e tij të hapura.

Shkëlqesia Juaj, z. Jürg Sprecher, Zvicra ka dëshmuar për dekada mbështetje konkrete për Kosovën. Si janë marrëdhëniet tuaja personale me udhëheqësit politikë të Kosovës?

Zvicra ka mbajtur prej shumë vitesh marrëdhënie të ngushta dhe miqësore me Kosovën – si në nivel politik, ashtu edhe personal. Mbështetja jonë është gjithmonë bazuar në bashkëpunim konkret, qoftë në forcimin institucional, zhvillimin ekonomik ose në fushën e migracionit. Kjo ka bërë që Zvicra të perceptohet në Kosovë si partnere e besueshme dhe e respektuar. Nënshkrimi i Marrëveshjes së Tregtisë së Lirë midis Kosovës dhe EFTA-s në janar, në Davos, është vetëm një dëshmi e kësaj marrëdhënieje të ngushtë.

Edhe marrëdhëniet e mia personale me drejtuesit politikë të vendit janë të mira, të hapura dhe të mbështetura në respekt të ndërsjellë. Të dyja vendet tona janë shtete të vogla, gjë që e lehtëson komunikimin e drejtpërdrejtë. Vizita e fundit shtetërore e Presidentes Osmani në Zvicër e theksoi edhe një herë këtë lidhje dhe fuqizoi synimin tonë të përbashkët për thellimin e mëtejshëm të bashkëpunimit.

E dimë që Zvicra ka kontribuar ndjeshëm në paqen dhe zhvillimin e Kosovës. Në cilat fusha përqendrohet më shumë ky angazhim sot?

Zvicra është angazhuar prej shumë vitesh në fusha të ndryshme në Kosovë, dhe ky angazhim mbetet i gjerë edhe sot. 

SWISSCOY në Kosovë është angazhimi më i madh i Ushtrisë Zvicerane në kuadër të promovimit të paqes. 

Që nga viti 1999, deri në 215 pjesëtarë të ushtrisë për çdo kontingjent janë në shërbim të KFOR-it. Me këtë kontribut, Zvicra mbështet sigurinë dhe stabilitetin në vend. Përveç kësaj, jemi të pranishëm edhe në kuadër të promovimit civil të paqes dhe përmes instrumenteve të ndryshme të bashkëpunimit ndërkombëtar. Në Programin e Bashkëpunimit të Zvicrës për Kosovën 2022–2025, fokusi është në tre fusha kryesore:

1. Qeverisja demokratike, decentralizimi dhe paqja

Mbështesim institucionet dhe shoqërinë civile për forcimin e proceseve demokratike, sundimin e ligjit, dialogut dhe kohezionit social.

2. Zhvillimi ekonomik i qëndrueshëm

Mbështesim Kosovën në arritjen e rritjes së qëndrueshme përmes përmirësimit të kushteve të përgjithshme, zhvillimit të sektorit privat dhe rritjes së aftësive profesionale të të rinjve.

3. Ndryshimet klimatike, uji dhe shëndetësia

Fokusi është te mbrojtja e burimeve natyrore, furnizimi i qëndrueshëm me ujë dhe forcimi i sektorit shëndetësor. Të gjitha këto aktivitete realizohen në partneritet të ngushtë me institucionet kosovare, shoqërinë civile, sektorin privat dhe organizatat ndërkombëtare – gjë që për ne ka rëndësi të veçantë.

Si mund Kosova të mbështesë më mirë qytetarët e saj që jetojnë dhe punojnë në Zvicër?

Nuk është në kompetencën e Zvicrës të shprehet mbi këtë çështje.

Si e shihni mundësinë e themelimit të një universiteti shqiptar në Zvicër, duke pasur parasysh numrin e madh të studentëve nga Kosova dhe Ballkani?

Në Zvicër, sistemi universitar është i organizuar në nivel kantonal dhe universitetet e reja duhet të përmbushin një sërë kërkesash ligjore. Sekretariati Shtetëror për Arsim, Kërkim dhe Inovacion (SBFI) është institucioni qendror që merret me çështjet e arsimit të lartë.

Ndeshja Zvicër–Kosovë po afron – një ngjarje që për shumë shqiptarë përjetohet si “zemër e ndarë”. A do ta ndiqni dhe përkrahni këtë ndeshje?

Po, do ta ndjek me shumë interes. Për shumë njerëz – si në Zvicër ashtu edhe në Kosovë – kjo ndeshje ka një domethënie të veçantë emocionale. Sukseset e përfaqësueses zvicerane shpesh ndiqen me gëzim edhe në Kosovë, jo vetëm sepse shumë lojtarë me prejardhje kosovare luajnë rol të rëndësishëm në ekipet tona kombëtare, si në atë të meshkujve ashtu edhe të femrave.

Kjo është një shembull i bukur i lidhjeve të ngushta mes dy vendeve. Personalisht, do ta ndjek ndeshjen në Prishtinë, së bashku me ekipin e Ambasadës, dhe natyrisht do të përkrah përfaqësuesen tonë kombëtare. Sporti ka fuqinë të bashkojë njerëzit, pavarësisht prejardhjes apo historisë.

Zvicra ka traditë të fuqishme në promovimin e kulturës dhe artit. Si mund të zhvillohet më tej bashkëpunimi kulturor Zvicër–Kosovë?

Zvicra ka një traditë të gjatë në mbështetjen e kulturës dhe artit – jo vetëm si shprehje e kreativitetit, por edhe si mjet për të afruar njerëzit, për të promovuar pjesëmarrjen shoqërore dhe për të kapërcyer ndarjet.

Edhe në Kosovë, Zvicra është një partnere e besueshme: jemi donatori më i madh bilateral për mbështetjen e kulturës. Angazhimi ynë përfshin projekte të vogla në muzikë, teatër, art pamor dhe letërsi, deri te ngjarje të mëdha kulturore që mbështesin skenën lokale.

Diaspora kosovare në Zvicër është një faktor shumë i rëndësishëm, sepse ndërton ura të reja dhe e mban të gjallë shkëmbimin kulturor mes vendeve tona. Në këtë bazë, iniciativa të ardhshme si shkëmbime artistike, festivale të përbashkëta, programe edukative dhe bashkëpunime digjitale mund të nxisin më shumë takime dhe kohezion shoqëror.

Sa i rëndësishëm është sporti në ndërtimin e urave të miqësisë dhe integrimit mes dy vendeve? A ka projekte konkrete që Zvicra mbështet në Kosovë në fushën e sportit?

Sporti mund t’i afrojë njerëzit dhe ta forcojë kohezionin shoqëror – dhe kjo vlen edhe në nivel ndërkombëtar. Bashkëpunimi ynë aktual me Kosovën përqendrohet në fushat e përmendura më lart, por ne përshëndesim çdo iniciativë që përmes sportit nxit takime dhe miqësi.

Si mund të forcohet bashkëpunimi midis komunitetit shqiptar dhe atij zviceran në fushën e bamirësisë dhe projekteve sociale?

Të dyja vendet janë të ndryshme dhe pluraliste. Zvicra i kushton vëmendje të madhe mbrojtjes së kësaj diversiteti dhe të drejtave të minoriteteve – në Kosovë, në Ballkanin Perëndimor dhe në nivel ndërkombëtar. Në këtë kontekst, ne mirëpresim iniciativat që nxisin bashkëpunimin, projektet e përbashkëta dhe rrjetëzimin e organizatave, me qëllim forcimin e kohezionit shoqëror dhe ndihmën aty ku është më e nevojshme.

Si mund të inspirohen të rinjtë shqiptarë që jetojnë në Zvicër të kontribuojnë pozitivisht në komunitetin e tyre dhe në Kosovë – sipas shembullit zviceran?

Të rinjtë nga Kosova që jetojnë në Zvicër kanë shumë mundësi për të kontribuar pozitivisht në nivele të ndryshme.

Shumë prej tyre ndjejnë lidhje të fortë me Kosovën dhe kulturën e tyre – gjë që i motivon edhe më shumë.Zvicra mund të shërbejë si shembull frymëzimi, me traditën e saj të solidaritetit, angazhimit për të mirën e përbashkët dhe pjesëmarrjes aktive në jetën shoqërore.

Përfundim

Kjo intervistë nënvizon marrëdhëniet e thella dhe miqësore midis Zvicrës dhe Kosovës – një partneritet i bazuar në respekt, bashkëpunim dhe vizion të përbashkët për paqe, zhvillim dhe qëndrueshmëri. Biseda me Shkëlqesinë e Tij, Ambasadorin Jürg Sprecher, tregon qartë thellësinë dhe rëndësinë e kësaj marrëdhënieje: nga bashkëpunimi në fusha si qeverisja, ekonomia, kultura, sporti dhe paqja, deri te lidhjet personale dhe respekti i ndërsjellë. Fjalët e Ambasadorit na kujtojnë se Zvicra mbetet një partnere e besueshme dhe një urë për Kosovën, duke mbështetur zhvillimin e qëndrueshëm dhe një të ardhme më të mirë për qytetarët e saj. Kjo intervistë për helveticALforum është një dëshmi e gjallë e vlerave të përbashkëta, solidaritetit dhe vizionit për një partneritet të fortë mes dy vendeve. 

Fotografitë nga EDA-s (Departamenti Federal i Punëve të Jashtme i Zvicrës)

Akademik Valter Memisha/

Pas 10 vjetësh leksikografia shqiptare mbush moshën 400-vjeçare. Dihet se ajo e ka nisur rrugëtimin si leksikografi dygjuhëshe dhe rreth 130 vjet më parë nis rrugëtimin dhe si leksikografi njëgjuhëshe shpjeguese, cak kohor kur hap pas hapi filluan të hartohen dhe të shkojnë te përdoruesi fjalorë të ndryshëm shpjegues të gjuhës shqipe.

Rrugëtimi i leksikografisë njëgjuhëshe ka pasur veçoritë e veta, kushtëzuar nga faktorë të ndërliqur gjuhësorë e jashtëgjuhësorë. Hartimi i fjalorëve dygjuhësh gjuhë e huaj – shqip apo shqip – gjuhë e huaj ka qenë sipërmarrje vetjake e autorëve dhe ata njihen më shumë si personalitete të spikatura në lëmin e kulturës sonë kombëtare, sesa si leksikografë të mirëfilltë. Të tillë markim e vërejmë dhe për leksikografinë njëgjuhëshe shqip-shqip, që nga vepra e parë për të cilën kemi informacion e deri në mesin e viteve ‘50 të shekullit të kaluar (shekulli XX), kur hartohet institucionalisht Fjalori i gjuhës shqipe, 1954 (vepër në grup, i hartuar në Institutin e Shkencave).

Prurjet fushën e leksikografisë shpjeguese mund të hulumtohen në dy periudha të mëdha kohore: prurje në periudhën e Paraluftës (deri në vitin 1944) dhe prurje në periudhën e Pasluftës (1945 – sot).

Madje, prurjet e periudhës së parë mund t’i shohim në dy segmente kohore:

a. Prurje para shpalljes së Pavarësisë e që i kanë fillesat në gjysmën e dytë të shek. XIX.

b. Prurje pas shpalljes së Pavarësisë (1912-1944).

Në segmentin e parë kohor (deri në 1912), krahas përpjekjeve të jashtëzakonshme për shkrimin e shqipes dhe hapjen e shkollës shqipe, fillon puna misionare për mbledhjen e pasurisë leksikore të gjuhës sonë amtare nga të gjitha burimet e mundshme e sidomos nga goja e popullit, si dhe puna për krijimin e terminologjisë e të sistemeve terminologjike me brumin shqip, duke shkuar, madje nganjëherë deri në purizëm. Krahas hartimit të abetareve e të gramatikave, koha trysnonte dhe hartimin e fjalorëve shpjegues tepër të nevojshëm, të domosdoshëm e të pazëvendësueshëm. Në fushën e leksikografisë shqipe, të tërheqin vëmendjen tri vepra, që tria me disa veçanti, për të cilat do të ndalemi shkurt, në funksion të tematikës së kumtimit tonë.

Kultura kombëtare shqiptare dhe vetë historia e popullit tonë njeh në këtë kohë dy dijetarë mendjendritur: Sami Frashërin e Kostandin Kristoforidhin, të cilët, ndër të tjera, krahas prurjeve me vlera të jashtëzakonshme në disa fusha të albanologjisë dhe jo vetëm, janë marrë drejtpërdrejt me leksikografi, duke hartuar edhe nga një fjalor shpjegues. Kurse vepra e tretë i referohet “Fjaluerit të rii të Shqypes”, i njohur ndryshe edhe si “Fjalori” i Shoqërisë “Bashkimi”.

Po japim më poshtë një informacion rreth tyre, më shumë përmes citimeve, sesa përmes përgjithësimeve:

1. Studiues të ndryshëm, kanë rënë në gjurmë të punës së Sami Frashërit për një fjalor shpjegues të shqipes. Ndër ta edhe akademik J. Bulo, i cili, pasi vlerëson punën madhore të të ideatorit të Rilindjes sonë kombëtare se “Pas hartimit të abetares e të gramatikës, prej Samiut do të pritej në mënyrë krejt të natyrshme edhe hartimi i një fjalori të shqipes. Do të ishte paradoksale që ky atdhetar dhe intelektual i madh, të cilit leksikologjia turke i detyron si dihet, vepra kapitale, të mos kishte menduar e punuar për një fjalor të gjuhës së mëmës; do të ishte paradoksale që të mbetej jashtë projektit të tij gjuhësor hartimi i një fjalori të shqipes me të cilin ai do të plotësonte korpusin e veprave themelore për qenien, mësimin, lëvrimin dhe kodifikimin e një gjuhe, për të dëshmuar me plot gojën se shqipja u bë, si i shkruante bashkë me Naimin, më 1898, Murat Toptanit”, shkruan se “Nuk ka asnjë dyshim se Samiu e pati njëmendësuar dhe këtë pjesë të projektit të tij gjuhësor, pra se e pati hartuar fjalorin e shqipes. Këtë e dëshmon dhe J. Vretoja në një letër dërguar Th. Mitkos më 23.11.1885, letër që kemi pasur rastin ta gjejmë në arkivin e Mitkos në Aleksandri ku shkruhet: Fjalëtore ka zën’ e bën edhe Sami beu, dhe unë vetë ja numërova mbi gjashtë mijë fjalë rrënjë që me të dalat të paktën bënenë dy a tri herë aqë.”

Akad. J. Bulo duke iu referuar këtij burimi, vë në dukje se “Nga ky pohim i Vretos si një dëshmitar okular dhe i besueshëm, provohet se mendimi për një fjalor të shqipes nuk kishte mbetur thjesht një projekt, por dhe se ishte realizuar dhe se ai fjalor kishte të paktën 12-18.000 fjalë.”

Ky studiues madje përcakton dhe me të drejtë (mbi një të vërtetë të qëndrueshme), pra jo a priori, edhe llojin e fjalorit, duke tërhequr vëmendjen se “… po të nisemi nga fakti se Samiu hartoi një gramatikë shqip të shqipes, ndryshe nga Kristoforidhi, edhe fjalori i tij, si pjesë e projektit për veprat themelore të shqipes, duhet të jetë një fjalor i tipit shpjegues shqip-shqip po ndryshe nga fjalori i Kristoforidhit, i cili fjalën shqip e shpjegon përmes greqishtes.”

Fakt është se gjithë ç’parashtruam, gjendet në një truall hamendësimesh, sepse Fjalorin nuk e njohim akoma, edhe pas 130 vjetësh, pas hartimit të tij (apo të dërgimit për t’u shtypur). Akad. J. Bulo vëren se “Pikëpyetjet që mbeten pas kësaj dëshmie kanë të bëjnë me fatin e fjalorit, me faktin pse s’u botua dhe me tipin e tij. Naimi (Frashëri, – shënimi ynë, V.M.), në një letër të vitit 1896, që ia drejton me sa duket V. Terpos në Bukuresht, i premton se do t’ua dërgojnë për shtyp fjalorin, pasi të botohen veprat e tjera që kanë zënë radhën në shtypshkronjën e Bukureshtit. Por, si dihet, vepra nuk u botua ndonjëherë dhe pas këtij njoftimi askush nuk bën më fjalë për të.” Mosgjetja e veprës ende, ngarkon institucionet tona shkencore e shtetërore me përgjegjësi jo vetëm intelektuale.

2. Njihet puna e jashtëzakonshme e rilindësit tjetër të shquar, e Kostandin Kristoforidhit, për të hartuar një fjalor shpjegues të shqipes. Ai bëri vjelje e mbledhje të fjalës shqipe nga të gjitha burimet e mundshme (sidomos në terren), një punë vërtetë sizifiane për kushtet në të cilat ai punoi. Vepra e botuar në vitin 1904, ka 11.675 zëra leksikografikë. Puna hartuese i rroku mbi 20 vjet dhe së shumti mund të ketë nisur nga viti 1860, sepse në vitin 1882 Fjalori ishte i përfunduar dhe “Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip” e Stambollit u kërkoi shqiptarëve të Bukureshtit për të ndihur në botimin e tij.

K. Kristoforidhi donte të hartonte një fjalor të shqipes për shqiptarët dhe për këtë punoi. Ndaj dhe vepra e botuar postmortum u titullua Leksikon tis allvaniqis gllosis (Fjalor i gjuhës shqipe). Dhe për nga lënda që mbart, është vlerësuar si i tillë, si fjalor shpjegues i gjuhës sonë dhe jo si një fjalor i mirëfilltë dygjuhësh, edhe pse e ka fjalësin në shqipe të shpjeguar me fjalë në greqishte.

Vepra është nga më të studiuarat në albanologji, në tërësinë e vet dhe në shumë prerje. Akad. J. Thomai shkruan se “Fjalori … i Kostandin Kristoforidhit është në përgjithësi dygjuhësh, shqip-greqisht, por ai nuk kishte për qëllim të bënte një fjalor për të mësuar greqishten. Ai synonte të hartonte fjalorin e shqipes për shqiptarët, prandaj edhe vepra u botua me titullin “Fjalor i gjuhës shqipe”, kurse greqishten e përdori si mjet shpjegues.”

Akad. J. Thomai shkruan më tej: “Përgatitja gjuhësore dhe synimet e autorit u pasqyruan edhe në vlerat e “Fjalorit …”. Me njohuritë e tij për shqipen dhe me këmbënguljen e kujdesin prej gjuhëtari të ndërgjegjshëm, Kostandin Kristoforidhi gjatë disa vjetëve rresht mblodhi fjalë e frazeologji nga goja e popullit, që i përfshiu në fjalorin e tij jo si pasuri dialektore, por si pasuri e përbashkët e shqipes… Kostandin Kristoforidhi është i pari që ndërmori hartimin e një fjalori të gjuhës shqipe pa ia ngushtuar bazën në një dialekt a të folme, si kishin vepruar hartuesit e fjalorëve të mëparshëm.”

Akad. J. Thomai e sheh këtë vepër si fillesë të rrugëtimit të leksikografisë njëgjuhëshe të shqipes. Sipas tij, “Me Fjalorin e tij Kostandin Kristoforidhi hodhi hapat e parë edhe për fjalorin shpjegues të shqipes. Ai nuk arriti deri te fjalori shpjegues i mirëfilltë, por jo rrallë, krahas fjalëve gjegjëse në greqishte, ai vë për fjalët shqipe edhe sinonime ose shpjegime shqip.”

3. Siç u shprehëm më lart, para vitit 1912 në fondin e leksikografisë së gjuhës shqipe veçohet dhe një tjetër vepër shumë e rëndësishme: Fjalori i Shoqërisë “Bashkimi”, Shkodër. Sipas prof. Xh. Lloshi, “pas Fjalorit të Frang Bardhit (1635) dhe të K. Kristoforidhit (botuar më 1904) vepra më e rëndësishme e leksikografisë shqiptare deri në mesin e shek. XX është Fialuer i Rii i Shcypes. Perbâam Préie Shocniiét t’Bashkimit, shtypur në Shkodër më 1908 dhe që njihet shkurt si Fjalori i Bashkimit.”

Fjalori përdallon se për herë të parë në traditën tonë leksikografike kemi një vepër të hartuar nga grup autorësh, duke çelur një rrugë të re dhe shumë më frytdhënëse në hartimin e veprave leksikografike njëgjuhëshe të një vëllimi më të madh dhe të tipologjive të tjera përmbajtësore.

Nga ana formale, Fjalori i “Bashkimit” duket sikur është fjalor dygjuhësh, shqip-italisht, por jo. Gjithnjë sipas prof. Xh. Lloshi, që ka bërë dhe Parathënien për botimin anastatik të tij, Botimet “Fishta”, 2018, “Jo rastësisht titulli i librit dhe parathënia nuk lënë shteg për ta marrë si fjalor dygjuhësh. Në rrethanat e njohura, kur zotëronte një prapambetje e gjerë e arsimit shqip, kjo do të thoshte se dijet e gjuhës së shkruar ishin të kufizuara, por kjo nuk do të thoshte se nuk kishte shqiptarë të shkolluar në gjuhë të huaja ose që njihnin në këtë rast italishten. Me këtë mënyrë zgjerohej rrethi i përdoruesve, njëkohësisht arrihej përcaktimi më i përpiktë i kuptimeve. Kështu i shërbehej edhe njohjes më të mirë të shqipes nga të huajt, interesimi dhe ndihma e të cilëve ishin një ndihmë për çështjen kombëtare. Edhe për këtë pikë hartuesit shfaqnin shpresën e një botimi të ri, kur të përhapej më gjerësisht gjuha e shkruar, se nuk do të nevojiteshin më përkthimet italisht. Nga një anë tjetër, nuk ishte kjo një zgjidhje e papritur.”

Sipas prof. XH. Lloshi, “këtë rrugë kishte ndjekur edhe K. Kristoforidhi po për të njëjtat arsye dhe qëllime, i cili gjithashtu e shihte si një zgjidhje në vend të shpjegimeve tërësisht shqip, meqenëse në atë periudhë kjo do të ishte njësoj si të shpjegoje diçka me fjalë që vetë nuk ishin saktësuar për gjuhën e shkruar.”

Fialuer i Rii i Shcypes vjen si një përveçohet dhe për lëndën leksikore që përfshin. Ajo “është mbledhur nga burime të ndryshme dhe në radhë të parë nga gjuha e folur në fshat e në qytet. Natyrisht, do të shfrytëzoheshin prurjet e fjalorëve të mëparshëm, si i F. Bardhit, K. Kristoforidhit, J. Junkut, G. Meyer-it. Nga literatura e shkruar janë shfrytëzuar edhe autorët P. Budi e P. Bogdani, si dhe dijetarë vendës e madje të huaj. Kjo është një meritë tjetër e veprës, sepse ka hyrë me dorë të sigurt në rrugën e vjeljes së literaturës, që është metoda themelore e leksikografisë moderne. Nga ana tjetër, janë lënë jashtë neologjizmat e kohëve të fundit, ndonëse ishte ngarkuar Pashk Bardhi për vjeljen e tyre, duke e quajtur këtë një detyrë për një ribotim, i cili nuk u bë, por si ide kishte qenë një arritje e shënuar, sepse pikërisht kështu përparon hartimi i fjalorëve.”

Në kohën që botohej fjalori, në mendimin përparimtar shqiptar mbizotëronte dhe ideja për një gjuhë mbarëkombëtare të përpunuar. Prof. Xhevat Lloshi i mëshon komponentit mbidialektor të Fjalorit “Ndërsa me rëndësi të posaçme është, se ky Fjalor nuk e ka shënuar prejardhjen krahinore, sepse synimi i tij ishte pasuria e gjuhës shqipe përgjithësisht, siç e ka përcaktuar edhe në titullin e veprës, dhe jo vëmendja ndaj prejardhjes krahinore. Autorët synonin me qëndrim të palëkundur, që t’i shërbenin gjuhës kombëtare, gjuhës letrare, ndërsa prejardhja krahinore paraqet interes nga të tjera pikëpamje, domethënë në vështrimet historike, etimologjike, dialektore. Shumë të paktë kanë qenë hartuesit e fjalorëve më pas, që e kanë kuptuar dhe e kanë zbatuar këtë qëndrim parimor të Fjalorit të Bashkimit me perspektivë për të ardhmen.”

Si përfundim periudha e dytë së cilës iu referuam që në krye (1912-1944) e gjente leksikografinë njëgjuhëshe në një rrugëtim të mbarë, edhe pse mbarte mbi shpinë pengesa të panumërta. Studiuesi A. Goga shkruan për këtë pengesa a vështirësi: “Afërmendsh, hartimi i çfarëdolloj fjalori është një ndërmarrje e vështirë, aq më tepër kur vjen fjala te një fjalor shpjegues i një gjuhe pa histori të gjatë shkrimi e me një variant letrar të vetëm ende të pakristalizuar mirë, me gjithë vijën përafruese që po ndiqnin dialektet, si edhe në kushtet e një tradite leksikografike jo fort të pasur e të një mendimi teorik leksikografik që ende nuk ishte zhvilluar në shkallën e duhur për hartimin e një fjalori të tillë.”

B. Periudha pas shpalljes së Pavarësisë, nxori në plan të parë edhe hartimin e një fjalori shpjegues të shqipes. Shteti shqiptar, kultura kombëtare shqiptare, shkolla shqipe etj. e kërkonin atë krahas hartimit të gramatikave shkollore e më tej. Madje konsolidimi e funksionimi i plotë i shtetit këtë kohë do të sendërtohej edhe në këtë fushë. Po i referohemi një artikulli të Aleksandër Xhuvanit, Puna e Fjalorit, në të cilin informohet se Drejtoria e Përgjithshme e Arsimit në vitin 1926 kishte nxjerrë një qarkore (mbas gjithë gjasash ajo ishte hartuar nga vetë A. Xhuvani), ku theksohej hartimi i një fjalori është e një rëndësie të veçantë dhe “kuptohet se puna asht për nji Fjaluer të madh e të plotë, që të përmbledhi të gjitha fjalët e gjuhës sonë. Me te vërtetë se kjo punë asht kolosale (që të mos themi. . . e madhedershme) e, sikundër që thotë edhe qarkorja, kërkon punën e shumë njerëzve bashkë”.

Po sjell në vëmendjen e lexuesit vetëm një fakt: A. Xhuvanin është një nga personalitet që është marrë gati 60 vjet me fjalën shqipe. Ai ndiqte nga afër prurjet e pasurisë leksikore që në revista si Dituria, Albania botoheshin në rubrikën “Fjalëtore”. Përmes veprës së këtij dijetari na vjen dhe njëherë puna që bëhej pas Kongreseve arsimore në fillim të viteve 20 të shekullit të kaluar. Madje ai na la një Fjalor të papërfunduar, të cilën e përgatiti për botim E. Karaj dhe e botoi Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, në vitin 2020.

E parashtruam këtë informacion të shkëputur nga vepra e A. Xhuvanit për të treguar se hartimi i fjalorëve ishte bërë çështje e dorës së parë në vitet për të cilat po flasim.

1. Në pak vite pas shpalljes së Pavarësisë të tërheq vëmendjen hartimi i një fjalori të shqipes, një vepër që fatkeqësisht është ende dorëshkrim. Bëhet fjalë për Fjalorin shpjegues të Sotir Pecit. Studiuesi Artan Goga në artikullin Të dhëna rreth fjalorit shpjegues të Sotir Pecit shkruan se në kohën kur punonte në Shkodër, Sotir Peci (1873-1932, pjesëmarrës në Kongresin e Manastirit 1908, anëtar i Komisisë Letrare (1916-1917), delegat në Kongresin e Lushnjës (1920), filloi punën për hartimin e një fjalori shpjegues të shqipes, punë që, siç del nga shënimet në dorëshkrimin e këtij fjalori që ndodhet në Arkivin Qendror të Shtetit, e kishte nisur që në vjeshtë të vitit 1916 në Shkodër, ku ai ndodhej për të ndihmuar për mësimin e shqipes aty, dhe do ta vijonte deri në fund të jetës. Studiuesi thekson se “Sipas një vlerësimi të përafërt që kemi bërë, fjalori i Sotir Pecit përmban rreth 15 mijë fjalë-tituj, po të mos merren parasysh variantet fonetike, dhe rreth 21 mijë kuptime.”

A. Goga shkruan se Sotir Peci e kish të hershëm, që para shpalljes së Pavarësisë, tundimin për të hartuar një fjalor shpjegues. Sipas studiuesit “Për nevojën e një fjalori shpjegues të shqipes flitej herë pas here në shtypin e kohës, krahas dhe lidhur edhe me çështjen e gjuhës letrare kombëtare. Kështu, që në një artikull të “Kombit” në vitin 1907, me gjasë shkruar prej vetë S. Pecit, përveçse flitet për çështjen më të ngutshme, çështjen e alfabetit, hidhet edhe ideja e krijimit të një fjalori e të një gramatike të shqipes. As “Fjalori” i Kristoforidhit, me gjithë vlerat e tij dhe përpjekjet për ta transkriptuar e përkthyer, punë së cilës iu përkushtua edhe Peci, e as fjalorët dygjuhësh që vijuan, nuk mund t’i përmbushnin nevojat e shqiptarëve për të pasur një vepër që do të ishte një pasqyrë sa më e plotë e leksikut, frazeologjisë e semantikës së gjuhës së tyre.”

Dhe kjo zbrazëti filloi të mbushej apo kjo nevojë e domosdoshmëri për fjalorë shpjegues filloi të plotësohej. A. Goga shkruan më tej “Ndaj për këtë qëllim u ndërmorën nisma nga autorë të ndryshëm, që sollën si fryt të tyre një radhë fjalorësh. Por pjesa më e madhe e tyre mbetën në dorëshkrim.”

Dhe pas këtyre radhëve informuese, arrijmë te “Fjalëtore” e K. Çekrezit, te vetë objekti i kumtesës sonë. Në vitin 1917, pra njëkohshëm me Sotir Pecin, Kostë (Kostandin) Çekrezi në moshën 25-vjeçare, në kohën që studionte për ekonomi, administratë shtetërore dhe gjuhë angleze në Universitetin e Harvardit, boton në Boston në Shypshkronjën e Diellit veprën “Letra, shkresa, Fialtore”, si përmbledhje kur janë përfshirë 5 pjesë:

Hyrie: Dijat e para dhe rregullat e letërkëmbimit

Piesa e parë: Letra zyrtare e shoqërore

Piesa e dytë: Letra tregtare

Piesa e tretë: Shkresa të ndryshme

Fialëtore e fialëve të rea dhe më të përdoruara në librta dhe gazetat shqipe.

Ne po ndalemi vetëm në pjesën e pestë, në të cilën në rreth 20 faqe fjalor (nga faqja 107-127) – Kostë Çekrezi shpjegon një numë relativisht të vogël fjalësh, gjithsej 257 fjalë (konkretisht, A-26 fjalë, B-9, C-2, Ç, D & Dh 26, E-8, Ë, F-14, H-4, I-13, J, K-30, L-6, M-18, N-8, Nj, O-7, P-23, Q-1, R & Rr-17, S & Sh-26, T & Th-14, U-1, V-7 (X, Xh, Y, Z, Zh -0).

Që nga vështrimi i parë i lëndës, kuptohet se nuk jemi në një fjalor të nivelit të fjalorit të S. Frashërit, të K. Kristoforidhit, të Shoqërisë “Bashkimi” a të Sotir Pecit. Jo. Jemi para një ndihmese tepër modeste (madje për disa shkronja nuk kemi asnjë fjalë), por mendoj se Fialëtore e fialëve të rea dhe më të përdoruara në librta dhe gazetat shqipe mbart vlera që e meritojnë të dalin në pah, si sendërtim i një fjalorthi, së shumti, dituror, ashtu si thekson dhe vetë autori në Parathënie se kjo pjesë e botimit është një Fialëtore e shkurtër e fialëve të rea, të përdorura në libra dhe gazeta.”

Autori Kostë Çekrezi, është i ndërgjegjshëm për punën leksikografike që duhet bërë në lëmë të shqipes (kujtojmë këtu se pak më vonë ai harton Fjalorin anglisht- shqip, me 6.000 njësi) dhe mungesën një fjalori të saj shpjegues. Ndaj dhe shkruan te Parathënie Fjalëtores se “Mungesa e një flalëtore të plottë dhe të re të gjuhës s’ onë ka qënë ndalimi më i math për lërimin dhe pasurimin e saj. Gjuha jonë ka marrë një udhë atillë që ç’ do njeri q’ interesohet për përparimin dhe ngjyrën shqipëtare të saj duhet të mejtohet shumë thellë se ku munt të na nxierrë ajó udhë.”

Fialëtore e shkurtër e fialëve të rea, siç dhe titullohet, më shumë ka sjellë regjistrime fjalësh, që më tej u vështruan në prerjen leksikografike, duke i hartuar si zëra, përgjithësisht me shpjegime të shkurtra por informative, duke iu referuar trashëgimisë leksikografike të anglishtes e të frëngjishtes. Citojmë këtu pjesën e fundit të Fjalës hyrëse për këtë Fjalëtore: “Shpiegimet që japim për ç’ do fialë janë marrë nga këtó fialetore te fâmëshme: Larousse, (frëngjisht) Webster (anglisht), dhe fialëtorja e shkëlqyer e Akademisë Franceze. Puna jonë ka qënë shumë e rëndë, se nuk ka gjë më́ të vështirë se sa të japësh shpiegimin e një fiale, dhe, nga ana tjetër, se nuk kemi fialë të miafta që të japin kuptimin e plottë. Perandâj edhé ju lutemi të gjithëve që të na falin ç’do gabim që munt të kemi bërë, duke marrë në sy që nuk jemi as Larousse, as Webster, as anëtâr i Akademisë Franceze.”

Duhet të pranojmë se hartimi i një vepre leksikografike njëgjuhëshe, e cilësdo tipologjie qoftë, ka kushtëzimet e veta. A. Goga, shkruan se “Afërmendsh, hartimi i çfarëdolloj fjalori është një ndërmarrje e vështirë, aq më tepër kur vjen fjala te një fjalor shpjegues i një gjuhe pa histori të gjatë shkrimi e me një variant letrar të vetëm ende të pakristalizuar mirë, me gjithë vijën përafruese që po ndiqnin dialektet, si edhe në kushtet e një tradite leksikografike jo fort të pasur e të një mendimi teorik leksikografik që ende nuk ishte zhvilluar në shkallën e duhur për hartimin e një fjalori të tillë.”

Por ne nuk mund ta shohim punën e K. Çekrezit te Fjalëtore, si hap i parë apo si një hap në punën për hartimin e një fjalori shpjegues të shqipes në vitet 20 të shek. XX. Ai ka hartuar një libërth a një fjalorth në ndihmë të studentëve apo të publicistëve, edhe pse produkti është segment i rrugëtimit të leksikologjisë njëgjuhëshe të shqipes në ato vite.

Leksiku që përfshin Fjalëtorja, siç theksuam më lart, përgjithësisht, është leksik dituror. Ai mund të shikohet në rrafshin leksikologjik (vështrimi i fjalëve), semantik (vështrim kuptimor), leksikografik (nga teknika e ndërtimit të një zëri leksikor: si jepet forma fonetike e morfologjike, si ndërtohen e strukturohen shpjegimet, si përzgjidhen e jepen ilustrumet / shembujt) etj.

Më poshtë, janë bërë disa grupime dhe për ilustrim janë dhënë disa zëra leksikografikë.

Mbështetur te makrostruktura e Fjalëtores:

a. Fjalë të shqipes:

Lëndë, ç’ do gjë që munt të zihet me dorë; si gur, ujë, pemë, hekur, etj. etj.

Lëndar, ç’ do gjë që ka të bënjë me lëndën (shih MATERIAL).

Ndërkombëtar, ç’ do gjë që përkét dy osé mέ tepër Shtete. Sh.-Çέshtia e Shqipërisë (f. 120) ësht ndërkombëtare, se Shtetet q’ interesohen për fatin e Shqipërisë janë shumë.

b. Fjalë të huaja si ndërkombëtarizma, zakonisht nga fusha e politikës etj.

Ambasador, përfaqësónjësi i një Shteti, i dërguar afër një qeverie të huaj. Ambasadorët përfaqësojnë drejt-për-drejt Shtetin osé mbretin e tyre, kursé Ministrit përfaqësojnë Ministrin e Púnëve të Jashtme, (shih MINISTËR).

Diktator, njeriu që merr në duart e tij gjithë fuqin’ e një qeverie, me fialë të tjera, aý ësht kryeministër, kryegjeneral i ushtërisë, kryekomandant i fllotës, kryegjykatës, etj. etj. Në kohën që ka trubullim në një Shtet, i jepet një njeriu fuqia e diktatorit që të mundë t’i bënjë ballë rrezikut, pa u-penguar prej nonjέ zyrtari tjetër.

Dhoma, piesa e ndarë e një shtëpie, (oda). Në kuptím mέ të gjerë, Dhomë quhet edhé vendi ku mblidhet Parllamenti, pastáj edhé Parllamenti vetë. Kështú, Dhoma e Deputátëve ësht vendi dhe mbledhia e Deputátëve. Dhoma e Deputátëve t’ Amerikës quhet DHOMA E PËRFAQESONJËSVE (House of Representatives).

Autokrat, njeriu që punón pas qefit të tij, dhe nuk’ peshón as nom as njerí; mbret me fuqi të plottë.

Autonomi, e drejta q’ i jepet një vendi që të qeveriset pas nómeve të tij të veçantë, po jo edhé të jetë fare i ndarë nga Shteti që i jep atέ të drejtë.

Aventurier, njeriu që rron një jetë plot intriga, duke rendur nga të frynjë era, dhe duke gënjyer njërin e tjetrin.

Socialism, systemi pas kujt mbesohet se popujt do të jen mέ të lumtur kur të marrë përsiper qeveria të bënjë punërat që bëjnë sot kompanit’ e mëdhá dhe të pasurit; kur të mos ketë njerës të pasur, po pasuria të jetë përgjithërisht e pópullit; kur të sigurohet puna për ç’ do njeri, dhe kur të detyrohet ç’ do njeri që të punonjë.

Socialist, aý që mbesón në socialism.

c. Fjalë të huaja nga fusha e teknikës, industrisë, ushtrisë etj. (si terma ndërkombëtarë):

Industri, mjeshtëri; gjithë vepërimet që bashkohen për të punuar lëndat e para për të nxierë një gjë që munt të përdoret. Sh. Industria e hekurit është përmbledhja e tërë punës që bëhet për të nxierë hekurin nga dheu, për të tretur dhe të bërë vegla të ndryshme.

Flamuranie, (ang. Flagship, gr. navarhis, t. kapudán gjemí), vapori i luftës që shërbén si qëndrë e kryekomandarit të fllotës.

d. Fjalë të huaja me shpjegim perifrazues, por edhe me barasvlerës shqip

Independencë, gjendja e një njeriu ose e një kombi që nuk’ varret, po ësht fare i çkëputur nga një njeri ose komb tjetër. Shqip: VETËQEVERIM.

B. Në Fjalor gjejmë shpesh shpjegime të thukëta, deri në shpjegime me sinonimi.

Energji, fuqi, forcë; qëndrím, veprím i shpejtë. Njerí me energji ësht aý që punón pa rreshtur

C. Ilustrime të mirëqëmtuara.

Adhuronj, i jap Perëndisë nderet q’ i meritojnë; dashurónj me gjithë zëmër. Shëmbëll.-Pellasgët adhuronin fuqít’ e natyrës si Perëndira.

D. Në vepër kuptohet që mbizotërojnë fjalët njëkuptimëshe, por tek-tuk ndeshen dhe fjalë polisemike (dhe mungojnë fjalët antonimike).

Demonstratë, 1) çfaqia e mejtímeve dhe dëshirave të një pópulli me anën e një mblédhieje; 2) kanosje kundra një Shteti me anën e fllotës osé t’ ushtërise. Sh.-Aliatët bënë një demonstratë navale (shih navál) në Piré, për të trembur Greqinë.

Kongres, 1) mbledhie mbretrësh, ambasadorësh, për të sgjidhur çështie politike. Sh.- Kongres i Berlinit, më 1878. 2) Mbledhie për të biseduar çështie të bashkëta. Sh.-Kongresi i Monastirit, i Trieshtit. 3) Kongrés quhet dhe Parllamenti i Amerikës.

Kabinet, 1) mbledhja e Ministërve të një Shteti; 2) vendi ku mblidhen Ministrit. Kabineti është nënέ kryesinë e kryeministrit, dhe merret me drejtimin e politikës së mbrendëshme dhe të jashtme t’ ati Shteti.

Në përfundim, pa u ndalur në analiza të tjera më përimëtuese, pohojmë se Fialëtore e fialëve të rea dhe më të përdoruara në librta dhe gazetat shqipe E Kosta Çekrezit, edhe pse me prurje shumë modeste, ka vendin e vet në fondin albanologjik dhe në atë leksikografik të shqipes, duke i ndihur punës në kohën kur u shkrua, por edhe duke shërbyer si burim referimi e konsultimi në hartimin e mëvonshëm të fjalorëve dygjuhësh dhe shpjegues të shqipes.

Konsullata e Kosovës New York/

Mbrëmë, në Konsullatën e Përgjithshme të Republikës së Kosovës në Nju Jork, në praninë e shumë bashkatdhetarëve tanë, u promovua libri i autorit Besnik Hoti: “DOKTORI QË I DHA JETË LIRISË”, i dedikuar Dr. Fahredin Sh. Hotit, dëshmorit të kombit dhe mjekut të UÇK-së.

Promovimin e hapi Ambasadori Blerim Reka, i cili, duke folur për familjen atdhetare Hoti nga Krusha e Madhe, prej nga vinte edhe i madhi Ukshin Hoti, u ndal në veçanti te humanizmi dhe sakrifica e Dr. Fahredin Hotit, gjinekologut që i dha jetë lirisë.

Pas shfaqjes së dokumentarit për jetën dhe veprën e Dr. Fahredin Hotit, për librin foli autori dhe njëkohësisht djali i tij, Besnik Hoti, i cili shkoqiti shumë detaje të panjohura që lidhen me veprimtarinë atdhetare të Dr. Hotit, në shtëpinë-spital të të cilit, gjatë luftës, kishin lindur 800 fëmijë.

Autori evokoi edhe shumë kujtime, por prezantoi edhe gjësende të ruajtura të kësaj familjeje patriotike, e cila humbi gjatë luftës tre anëtarë: Shemsedinin, Fahredinin dhe Kreshnikun, të vrarë nga pushtuesi serb. Në përfundim, autori Hoti tha se ky është libri i parë dhe se do të vazhdojë me botimin e vëllimeve tjera për dëshmorin Dr. Fahredin Hoti.

Të pranishmit dhe autorin, me një fjalë rasti, i përshëndeti edhe bashkatdhetari ynë nga Bronksi, Diamant Hysenaj, kandidat për kongresist në Kongresin e SHBA-së në zgjedhjet e vitit të ardhshëm.

Nga Washington DC: Prof. Dr. Fejzulla Berisha/

1. Një padrejtësi historike e institucionalizuar

Kongresi i Berlinit i vitit 1878, i konceptuar nga fuqitë evropiane si instrument stabiliteti pas Luftës Ruso-Turke, për shqiptarët përfaqësoi fillimin e një padrejtësie të thellë dhe të institucionalizuar. Në mënyrë paradoksale, shqiptarët nuk morën pjesë, nuk u konsultuan dhe nuk u përfshinë në diskutimet mbi fatin e trojeve të tyre shekullore.

Rezultati ishte një shpërndarje e padrejtë e Shqipërisë etnike, duke e shndërruar popullin shqiptar në subjekt të shpërblimeve territoriale për fqinjët sllavë dhe grekë. Kjo transformoi shqiptarët nga një komunitet i unifikuar në një popull të shpërndarë politikisht, pa mbrojtje institucionale.

2. Shembuj konkretë të shpërndarjes dhe dëbimeve

-Sanxhaku i Nishit dhe fluksi i muhaxhirëve (1878–1881): Serbia u shpërblye me territore shqiptare, përfshirë Nishin, Toplicën, Kurshumlian dhe Pirotin. Rreth 60,000–80,000 shqiptarë u dëbuan me dhunë, shpërngulur kryesisht drejt Kosovës dhe viseve të tjera shqiptare, duke lënë pas trauma sociale, humbje pasurie dhe destabilizim demografik.

-Mal i Zi – Plavë, Guci, Hoti dhe Gruda: Administrata malazeze imponoi presion për asimilim dhe riadministrim të jashtëligjshëm, duke krijuar tensione etnike që vazhduan gjatë shekullit XX.

-Çamëria dhe Janina (Greqia): Përfitimi i territoreve shqiptare nga Greqia solli migrime të dhunshme dhe presion për asimilim, duke krijuar precedent për trajtimin e pakicave shqiptare në rajon.

Këto shembuj tregojnë se Kongresi i Berlinit nuk ishte thjesht një veprim diplomatik, por fillimi i një spastrimi etnik dhe i dëmtimit të të drejtave historike të shqiptarëve.

3. Pasojat politike, sociale dhe kulturore

-Copëtimi politik: Shqipëria etnike u nda midis Serbisë, Malit të Zi dhe Greqisë, duke e privuar popullin shqiptar nga shtetësia e pavarur për mbi një shekull.

-Shpërnguljet masive dhe humbja e pasurive: Dhjetëra mijëra shqiptarë humbën toka dhe pronat, duke u bërë refugjatë në pjesë të tjera të trojeve shqiptare.

-Kriza kulturore dhe demografike: Shpërndarja dhe asimilimi i detyruar ndikuan në ruajtjen e identitetit kombëtar, gjuhës dhe traditave.

Këto pasojë u shtuan gjatë shekullit XX me luftërat ballkanike, shpërnguljet gjatë Luftës së Parë dhe të Dytë Botërore, si dhe tensionet nën Jugosllavi.

4. Shembuj diplomatikë dhe ndërkombëtarë të padrejtësive të vazhdueshme

Rishikimi i kufijve pas Luftës Ballkanike (1912–1913): Serbia dhe Mali i Zi vazhduan zgjerimin e territoreve mbi kurrizin e shqiptarëve, pavarësisht krijimit të shtetit shqiptar.

-Traktati i Londrës (1913): Kufij të rinj lajnë shqiptarët të copëtuar në disa shtete, duke ripërsëritur gabimet e Berlinit.

-Periudha e Jugosllavisë (1918–1991): Shqiptarët e Kosovës dhe të Luginës së Preshevës përballeshin me diskriminim sistematik, spastrime dhe asimilim.

-Lufta e Kosovës (1998–1999): Masakrat dhe dëbimet e shqiptarëve nga forcat serbe pasqyruan shpërnguljet e hershme të Kongresit të Berlinit.

-Statusi i Kosovës pas 2008: Pavarësia e Kosovës është një hap drejt korrigjimit, por sfidat ndërkombëtare, përfshirë refuzimin e disa shteteve për ta njohur, tregojnë se “borgji moral” ndaj shqiptarëve ende nuk është shlyer.

5. Përgjegjësia morale dhe borgji historik i Gjermanisë

Gjermania e sotme ka mundësinë dhe detyrimin të veprojë si korrigjuesi moral i gabimeve historike. Borgji historik nënkupton:

-Njohjen publike të padrejtësive të shkaktuara nga Kongresi i Berlinit;

-Mbështetje për integritetin territorial dhe të drejtën për vetëvendosje të shqiptarëve;

-Promovim të bashkëpunimit kulturor, ekonomik dhe shkencor ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës.

Ky është jo vetëm një detyrim historik, por një çështje diplomatike dhe ndërkombëtare që lidhet drejtpërdrejt me stabilitetin e Ballkanit dhe standardet e drejtësisë evropiane.

6. Berlini i padrejtësisë dhe Berlini i drejtësisë

Nëse Berlini i vitit 1878 ishte simbol i copëtimit dhe padrejtësisë, Berlini i shekullit XXI duhet të simbolizojë drejtësinë historike dhe morale.

Gjermania, duke mbështetur shqiptarët në rrugën euroatlantike dhe duke afirmuar të drejtën e tyre për vetëvendosje dhe integritet kulturor, mund të shlyejë borgjin historik dhe të tregojë se Evropa nuk ndërtohet mbi padrejtësi, por mbi drejtësi, solidaritet dhe respekt për të vërtetën historike.

Vetëm kështu mund të mbyllet një plagë e hapur prej 145 vitesh dhe të krijohet një model stabiliteti dhe bashkëpunimi për Ballkanin dhe Evropën.