Rafaela Prifti/

Çfarë bie në sy në studimet për “europianizimin” në kontekstin e kujtesës dhe kujtimeve nga vendasit e luftës së Kosovës, dhe si kultivohet identiteti evropian përballë të kaluarës? Profesor Asistenti Abit Hoxha i Departamentit të Studimeve Nordike dhe Medias në Universitetin e Agderit në Norvegji është një zë i respektuar në studimet e ndërtimit të narrativës së luftës. Si studiues me karrierë të gjatë akademike dhe profesionale në temën e ballafaqimit me të kaluarën, ai sapo mbajti ligjëratën Dyjëzimi i Kujtesës së Luftës në Kosovë, në Seminarin e Antropologjisë, Universiteti i Prishtinës.

Para pesë viteve, punimi shkencor dyvjeçar RePast (policy brief)* i tij me bashkautor Kenneth Andresen nga Universiteti Agder, Kristiansand, Norvegji, jepte disa rekomandime për një qasje të koordinuar ndërsektoriale në përballjen me të kaluarën e trazuar.

“Dallimi i kujtesës si memorie dhe mbamendjes si proces qëndron tek fokusi. E para, përfshin literaturën zyrtare dhe jozyrtare, veprat artistike, historitë dhe tjera aspekte, ndërsa mbamendja, është si të thuash, e bazuar më shumë në historitë gojore, që tregojnë dëshmitarët apo ata që kanë një lloj përvoje në ngjarjet e kohës, përfshirë rrëfimet nëpër gjenerata përmes gojëdhënave. Si e tillë, mbamendja e bën kujtesën kolektive më të pasur,” vëren studiuesi.

Por mbamendja nuk është njësoj midis gjinive dhe midis brezave, për sa i takon përjetimeve të luftës. Hulumtuesi Abit Hoxha, që është i mbijetuar i luftës në Kosovë dhe ka punuar një kohë të gjatë me familjet e personave të zhdukur, e ka trajtuar këtë temë gjerësisht. “Rezultatet nga fokus grupet tregojnë një tejheroizëm të burrave, paçka që shumë ikën në strehim në male dhe gratë qëndruan në shtëpitë e tyre.”

Kontrasti midis dominimit të heroizmit në rastin e rrëfimit të luftës nga burrat dhe, përuljes dhe vuajtjes, krahazi me etiketimin si viktimë për gjininë femërore, është pjesë e asaj “sesi ju interpretohet të rinjve tregimi për luftën në Kosovë nga familja dhe rrethi. “Shumë respondentë thonë “babai ka kontribuar në luftë duke ikur në mal, ndërsa nëna është viktimë e dhunës serbe sepse qëndroj në shtëpi dhe u keqtrajtua nga forcat serbe.” Ky parafrazim reprezenton çka të rinjtë flasin për përjetimet e prindërve në luftë.”

Si kujtesa e luftës, edhe ballafaqimi me të kaluarën, janë të lidhura me kohën, por të dyja me diferencime gjinore. Ndërsa për burrat narrativi është i kryer, dhe rrëfimet janë “pa rrezik” të paraqitura si kontribute për luftën, për gratë, lufta është e vazhdueshme edhe sot “në rrezikshmërinë që përmbajnë në vetvete historitë e tyre të luftës.” Në rrëfimet e grave, lufta ende vazhdon.

Duke qenë kohorë, pyetemi nëse anëtarësimi i Kosovës në BE nënkupton “memorie historike evropiane që legjitimon dhe kultivon identitetin evropian (Prutsch 2017) dhe nëse kujtesa “me tipare evropiane” e luftës në Kosovë do ta përmbushte shqetësimin kryesor të evropianëve, që është pajtimi. “Siç ceket në studim, shumica e politikave evropiane në fushën e ballafaqimit me të kaluarën nuk i përmbushin pritjet e asnjërës palë, as nga shqiptarët, dhe as nga serbët, pikërisht, për shkak se janë gjithëpërfshirëse.

Kjo ndodh ngaqë politikat evropiane kanë pasë për qëllim më shumë “zgjidhjen e problemit” të konfliktit se sa pajtimin dhe zgjedhjen afatgjatë,” thotë kërkuesi shkencor Hoxha. Ballafaqimi me të kaluarën nuk qëndron kurrë statik, por, studiuesi vëren se sa më shumë kohë kalon, aq më i madh bëhet hendeku dhe pajtimi më i pamundshëm.

Për sa i takon ardhmërisë, pavarësisht një doze idealizmi, subjektet e sondazhit në Kosovë janë realistë dhe praktikë në: pritshmëritë ekonomike të anëtarësimit në BE për Kosovën dhe lehtësirat personale, si pajisja me viza për ata vetë. Megjithatë, pjesëmarrësit në grupet e fokusit janë të kthjelltë në pamundësinë e Evropës për të qenë e suksesshme në gjurmët, që ka lënë e kaluara në Kosovë, konkretisht, lufta. Studiuesi qartëson se “popullata në Ballkan, posaçërisht në Kosovë, nuhat shumë mirë mundësitë e BE për të ndihmuar apo imponuar diçka. Qëndrimi i paarsyeshëm i BE ndaj Kosovës për çështjen e vizave deri në vitin 2024, prodhoj një pakënaqësi, që reflekton edhe në aspektet e marrëdhënieve me BE, siç shihet nga respondentët tek perceptimi i dialogut të Qeverisë së Kosovës me Serbinë.”

Duke kthyer sytë nga mësimi i historisë, studiuesi Hoxha thotë se tipari më i dallueshëm është paqëndrueshmëria. “Për një kohë të gjatë, karakteristika dalluese është narracioni i paqëndrueshëm për luftën në Kosovë. Kjo ka ardhur si pasojë e mosinvestimit dhe apatisë së institucioneve të historisë dhe autorëve, siç ishte rasti i të ftuarve nga Prokuroria e Përgjithshme e Dhomave të Specializuara, që punuan pa kritere akademike apo shkencore. Pasoja më flagrante është demonizimi i lëvizjes çlirimtare. Sa i takon librave të historisë dhe shkollore në Kosovë, ato janë të cilësisë së dobët, siç është evidentuar në raportin tim me bashkautore Dr. Anna Di Lellio. Në përgjithësi, botimet keqprezantojnë periudha të historisë sidomos nga Lufta e Dytë Botërore e këtej. Disa nisma në Kosovë bëjnë një punë të madhe, por edhe ato kanë për qëllim agjendat politike dhe joshkencore,” vëren doktoranti për mediat në konflikt në LMU të Mynih-ut, Gjermani, Abit Hoxha.

Kujtesa, në ndërtimin e së kaluarës, ndonëse një fjalë e vetme, është një sistem i ndërvarur dhe i ndërlikuar, ku imponimet shihen “që në oborr” dhe, ku, qasjet e qarta shkencore janë vetëm fillimi.

*Punimi (2019-2021) i titulluar RePast është pjesë e projektit të financuar nga Bashkimi Evropian në kuadër të platformës Horizon 2020. Pjesa e studimit në Kosovë u realizua me pjesëmarrjen e 6 grupeve të fokusit me 51 individë, burra dhe gra, të etniteteve kryesore në Kosovë, me 20 intervista cilësore të fokusuara, ndërsa një studim i gjerë u zhvillua në Greqi, Qipro, Bosnjë Hercegovinë, Spanjë, Gjermani, Poloni dhe Irlandë. Një listë më e plotë të raporteve të projektit gjendet në vegëzën https://cordis.europa.eu/project/id/769252/results

Dr. Elez Biberaj/

Today marks the 84th anniversary of the Voice of America – an important moment to remember how this preeminent international broadcaster advanced U.S. national interests, projected America’s democratic values, and served hundreds of millions around the world with accurate, independent news and information. For generations, VOA carried truth across borders, countered propaganda, and gave audiences an unfiltered window into America’s democratic discourse and institutions. Its credibility was earned, not inherited, and it became one of the most effective instruments of American soft power.

Yet at a time when the United States confronts formidable global challenges – Russia’s continuing aggression against Ukraine, democratic backsliding across Eurasia, China’s expanding malign influence operations, Iran’s repression, Venezuela’s turmoil, and persistent conflict and instability across the Middle East and Africa – America’s voice has been deliberately silenced. This is not simply a void; it is an open invitation for adversaries to shape narratives, distort facts, and dominate information spaces where VOA once provided clarity, context, and a trusted alternative.

Reviving VOA is a strategic imperative. A nation that cannot communicate credibly forfeits influence to those who weaponize information. Congress has signaled its intent by approving renewed funding for VOA – insufficient, but a foundation on which to rebuild. What is needed now is leadership willing to recognize the damage done and restore an institution that has long and admirably served America’s policies and national interests.

Those guiding U.S. international broadcasting today face a defining choice. The decision to dismantle VOA has weakened America’s reach, undermined its values, and diminished its ability to speak to global audiences with clarity and integrity. Reversing course would not only strengthen America’s voice – it would reaffirm the principles that have anchored VOA for more than eight decades: press freedom, rigorous journalistic standards, editorial independence, and truthful reporting.

Restoring VOA is not merely a correction of a flawed policy. It is a reaffirmation of America’s commitment to openness, accountability, and the free flow of information. History will not remember who presided over its decline. It will remember who had the courage to restore it.

America needs its voice back. And the world needs it even more.

Një histori zvarritjeje, heshtjeje dhe mungese vullneti

Kush po e bllokon dhe pse?

Nga Cafo Boga

Gjergj Kastrioti Skënderbeu është një nga figurat më të njohura dhe më të nderuara të historisë evropiane të shekullit XV. Për shqiptarët, ai përfaqëson simbolin e lirisë, qëndresës dhe identitetit kombëtar; për Evropën, një figurë kyçe në mbrojtjen e kontinentit. Pikërisht për këtë arsye, përmendorja e Skënderbeut është e vendosur pothuajse në çdo vend ku jetojnë shqiptarët, si dhe në dhjetëra qytete të tjera në Evropë dhe në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Nga Tirana, Prishtina dhe Shkupi, deri në Romë, Londër, Bruksel, Gjenevë dhe disa qytete amerikane, Skënderbeu është i pranishëm në hapësirën publike si figurë historike me rëndësi ndërkombëtare. Në këtë kontekst, mungesa e përmendores së Skënderbeut në Ulqin — një qytet me shumicë shqiptare dhe me histori të thellë kombëtare — nuk është thjesht paradoks, por një anomali institucionale që kërkon shpjegim.

Një përmbledhje e shkurtër

Iniciativa për vendosjen e përmendores së Skënderbeut në Ulqin nisi rreth tetë vite më parë nga Fondacioni “Dom Simon Filipaj”, me synimin për të nderuar figurën kombëtare dhe për të forcuar identitetin kulturor shqiptar në qytet. Në fazën fillestare u angazhua shoqata “Buzuku” për procedurat administrative pranë Ministrisë së Kulturës së Malit të Zi, ndërsa të gjitha shpenzimet financiare u mbuluan nga Fondacioni. Leja e lëshuar ishte me afat njëvjeçar, por u lejua të skadojë pa asnjë veprim konkret nga institucionet lokale.

Në këtë iniciativë u përfshi edhe diaspora shqiptare me prejardhje nga trojet autoktone në Mal të Zi, përfshirë organizata të shumta dhe figura të shquara të komunitetit lokal, përfshirë edhe autorin e këtij shkrimi. Në këtë fazë u arrit miratimi që përmendorja e Skënderbeut të vendosej në rreth-rrotullimin pranë Komunës së Ulqinit, me përmasa të qarta: bazament rreth 3 metra i lartë dhe skulpturë e Skënderbeut mbi kalë me lartësi 5.40 metra, e konceptuar si paraqitje e një figure historike me rëndësi ndërkombëtare. Në atë periudhë, me kërkesë të palëve, u angazhova si koordinator ndërmjet Fondacionit, diasporës dhe Komunës së Ulqinit. U zhvilluan disa takime me shoqatën “Buzuku” dhe me kryetarin e atëhershëm të komunës, z. Loro Nrekić, i cili konfirmoi se leja ishte dhënë për një periudhë njëvjeçare.

Megjithatë, pas një ankese nga enti i komunikacionit, vendimi për rreth-rrotullimin u pezullua. Në këtë pikë, procesi filloi të zvarritej. Shoqata “Buzuku” u tërhoq nga angazhimi, duke përmendur frikën nga ndjekjet gjyqësore, ndërsa përgjegjësia institucionale mbeti e paqartë.

Fondacioni “Dom Simon Filipaj” shprehu gatishmërinë që përmendorja të financohej nga diaspora dhe t’i dhurohej Ulqinit. Edhe z. Nrekić shprehu gatishmëri që komuna të përgatiste bazamentin me shpenzimet e saj. Mirëpo, pas daljes së tij në pension dhe ndryshimeve të shpeshta në drejtimin e komunës, çështja e përmendores përfundoi në harresë.

Nga zvarritja në bllokadë

Me kalimin e viteve, kryetar i Komunës së Ulqinit u bë z. Genc Nimanbegu. Për të shtyrë përpara iniciativën, Fondacioni formoi një komision lokal të përbërë nga Dr. Zylfije Duraku, Dr. Nail Draga dhe Don Gabriel Grabanica, të cilët zhvilluan takime me kryetarin e komunës dhe këshilltarët e tij. As këto takime, as një takim i drejtpërdrejtë i zhvilluar më vonë nga kryetari i Fondacionit, nuk prodhuan rezultate konkrete.

Sot, pas gati një dekade përpjekjesh, iniciativa për vendosjen e përmendores së Skënderbeut në Ulqin mbetet e bllokuar. Jo për mungesë fondesh. Jo për mungesë mbështetjeje nga diaspora apo komuniteti. Por për mungesë vullneti politik dhe përgjegjësie institucionale.

Në një qytet me shumicë shqiptare, ku figura e Skënderbeut përfaqëson identitet, histori dhe rezistencë, refuzimi i heshtur për ta çuar përpara këtë projekt ngre pyetje serioze: Kush mban përgjegjësi për këtë zvarritje? Pse një iniciativë e përgatitur, e financuar dhe e mbështetur gjerësisht trajtohet me indiferencë? Dhe çfarë mesazhi u dërgohet shqiptarëve të Ulqinit dhe diasporës që prej vitesh investojnë kohë, energji dhe dinjitet?

Heshtja institucionale nuk është neutralitet. Në këtë rast, ajo është një formë vendimi.

Kujt i mbetet përgjegjësia?

Leja për vendosjen e përmendores së Skënderbeut ka skaduar gjatë mandatit të ish-kryetarit të Komunës së Ulqinit, Loro Nrekić, ndonëse duhet theksuar se mandati i tij u ndërpre për shkak të daljes në pension sipas ligjit në Mal të Zi. Megjithatë, neglizhenca fillestare mbetet përgjegjësi e tij, pasi lejoi që afati njëvjeçar të kalonte pa asnjë veprim konkret.

Gjatë mandateve pasuese të Aleksandar Dabovićit dhe Omer Bajraktarit nuk u ndërmor asnjë hap konkret për rifillimin e procedurës. Vlen të theksohet se z. Bajraktari i përkiste partisë së ish-kryeministrit Dritan Abazović, i cili në atë periudhë kishte jo vetëm përgjegjësi politike, por edhe kapacitete të qarta institucionale për të ndihmuar në zgjidhjen e kësaj çështjeje. Megjithatë, një angazhim i tillë mungoi plotësisht.

Gjatë mandatit aktual të kryetarit Genc Nimanbegu, procedura u rifillua dhe, sipas deklarimeve të tij, u aprovua rinovimi i lejes. Mirëpo, në vijim, Komuna vendosi të formojë një komision të brendshëm për shqyrtimin e çështjes. Ky komision doli me përfundimin se duhej ndryshuar si lokacioni ashtu edhe forma e përmendores.

Në mënyrë të veçantë, u rekomandua që përmendorja të zhvendosej në parkun e Komunës dhe që ajo të mos ishte një figurë klasike e Skënderbeut, por një skulpturë abstrakte e realizuar nga një skulptor kosovar. Të dyja këto propozime rezultuan thelbësisht të gabuara dhe, në perceptimin e gjerë publik, pothuajse fyese për statusin historik dhe simbolik të Gjergj Kastriotit Skënderbeu.

Nuk ishte aspak e çuditshme që reagimi i opinionit publik të ishte gjerësisht negativ. Po ashtu, edhe Fondacioni iniciator iu drejtua Kryetarit të Komunës me një letër zyrtare mos-pajtimi, duke kundërshtuar qartë sugjerimet e dalura nga komisioni komunal.

Megjithatë, pavarësisht reagimeve publike dhe kundërshtimeve të argumentuara, ditët dhe muajt kaluan pa u marrë asnjë vendim përfundimtar. Kështu, neglizhenca fillestare u shndërrua gradualisht në një bllokadë institucionale shumëvjeçare, duke e lënë iniciativën sërish në gjendje pezullimi dhe pa perspektivë të qartë zgjidhjeje.

Formalisht, përgjegjësia për vendosjen e përmendoreve në hapësira publike i takon Komunës së Ulqinit. Ajo ka kompetencën të propozojë lokacionin, të miratojë vendimin përfundimtar dhe të sigurojë zbatimin e tij. Në rastin e përmendores së Skënderbeut, komuna ndryshoi lokacionin dhe formen e miratuar dhe, në fund, nuk mori asnjë vendim përfundimtar — as pro dhe as kundër. Ky mosveprim përbën një bllokadë të qëllimshme përmes heshtjes administrative.

Kjo bllokadë komunale nuk mund të shkëputet nga konteksti shtetëror. Institucionet qendrore nuk e ndaluan formalisht projektin, por krijuan një klimë politike dhe institucionale ku projekte të tilla tolerohen të zvarriten pa pasoja. Ankesa e ashtuquajtur “teknike” e entit të komunikacionit u përdor si justifikim burokratik për të shmangur një vendim politik. Në këtë mënyrë, komuna mban përgjegjësinë direkte për mosveprimin, ndërsa shteti mban përgjegjësinë politike për një sistem që e lejon këtë heshtje të zgjasë me vite.

Si mund të ringjallet iniciativa për përmendoren e Skënderbeut në Ulqin?

Pas gati një dekade zvarritjeje institucionale, iniciativa për vendosjen e përmendores së Gjergj Kastriotit Skënderbeu në Ulqin mbetet e bllokuar. Megjithatë, kjo nuk do të thotë se ideja ka dështuar përfundimisht. Përkundrazi, ajo mund të ringjallet dhe të realizohet, por vetëm nëse ndryshohet rrënjësisht qasja, mënyra e veprimit dhe niveli i përgjegjësisë institucionale.

Hapi i parë dhe i domosdoshëm është mbyllja e kapitullit të vjetër përmes një sqarimi të plotë publik. Publiku ka të drejtë të dijë se çfarë është bërë, kush ka qenë përgjegjës dhe pse procesi ka dështuar. Pa këtë transparencë, çdo përpjekje e re rrezikon të bllokohet sërish me arsyetimin se “kjo çështje është trajtuar më parë”. Sqarimi publik nuk është hakmarrje politike, por parakusht për një fillim të ri, të ndershëm dhe të besueshëm.

Rifillimi i iniciativës nuk mund të ndërtohet mbi dokumente të vjetra apo procedura të skaduara. Procesi duhet të nisë nga e para: me një aplikim të ri, një projekt teknik të përditësuar dhe një vendim të ri komunal. Kjo u heq institucioneve lokale çdo justifikim burokratik dhe e zhvendos çështjen nga zona gri e paqartësisë në territorin e përgjegjësisë së drejtpërdrejtë.

Një element kyç në këtë fazë është krijimi i një komisioni të ri, jo simbolik, por funksional. Ky komision duhet të ketë mandat të qartë, afate konkrete dhe përbërje profesionale: përfaqësues të fondacionit iniciator, juristë të pavarur, arkitektë ose urbanistë, përfaqësues të diasporës dhe figura publike me kredibilitet moral dhe profesional. Politikanët aktivë duhet të qëndrojnë jashtë këtij komisioni për të shmangur politizimin dhe përdorimin elektoral të procesit.

Kërkesa drejtuar Komunës së Ulqinit duhet të jetë zyrtare, e dokumentuar dhe e shoqëruar me afat të përcaktuar ligjor. Komuna duhet të detyrohet të marrë një vendim brenda një periudhe të arsyeshme: ose miratim, ose refuzim të arsyetuar me shkrim. Heshtja administrative nuk duhet të tolerohet më si formë vendimmarrjeje.

Në rast se komuna vazhdon të heshtë ose të zvarrisë procesin, hapi i radhës duhet të jetë kalimi në nivel shtetëror. Ankesa formale pranë Ministrisë së Kulturës, përfshirja e Avokatit të Popullit dhe informimi i mediave kombëtare dhe ndërkombëtare janë mekanizma legjitimë për ushtrimin e presionit institucional. Heshtja duhet të ketë kosto publike.

Edhe roli i diasporës duhet të riformulohet. Ajo nuk duhet parë vetëm si burim financiar, por si faktor politik, moral dhe shoqëror. Përfshirja e saj e organizuar përmes deklaratave të përbashkëta, letrave të hapura dhe qëndrimeve publike të qarta e të kushtëzuara mund të ndryshojë ndjeshëm balancën e presionit.

Në thelb, ringjallja e kësaj iniciative kërkon ndryshim paradigme:

jo më pritje, por afate;

jo më lutje, por kërkesa institucionale;

jo më emocione, por mekanizma ligjorë dhe presion publik.

Vetëm kështu një ide e drejtë, e ligjshme dhe e mbështetur gjerësisht mund të kalojë nga sirtarët e administratës në hapësirën publike të qytetit.

Kjo iniciativë mund të ringjallet vetëm atëherë kur përgjegjësia bëhet publike dhe heshtja nuk tolerohet më.

Opinion  nga Rafael Floqi

Shqipëria po hyn në epokën e inteligjencës artificiale pa debat serioz publik, pa një strategji kombëtare të miratuar dhe, mbi të gjitha, pa mekanizma realë kontrolli demokratik. Ndërkohë që në Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimin Europian, veçanërisht pas vitit 2019, inteligjenca artificiale është futur zyrtarisht në dokumentet e sigurisë kombëtare dhe strategjitë e mbrojtjes, në Tiranë ajo vazhdon të paraqitet kryesisht si sukses administrativ dhe narrativë propagandistike për “shtetin digjital”, pa një analizë të thellë të rreziqeve që ajo mbart.

Në mars të vitit 2021, Komisioni Europian publikoi dokumentin “Artificial Intelligence Act”, duke e trajtuar AI-në si teknologji me rrezik të lartë për të drejtat themelore dhe demokracinë, ndërsa në tetor 2022 Shtëpia e Bardhë shpalli “Blueprint for an AI Bill of Rights”. Këto dokumente nuk janë deklarata formale, por reflektim i frikës reale se AI, nëse lihet pa kontroll, mund të shndërrohet në instrument autoritar. Në Shqipëri, në të njëjtën periudhë, debati institucional mbi inteligjencën artificiale ka qenë praktikisht inekzistent.

Në thelb, inteligjenca artificiale nuk është thjesht teknologji. Ajo është fuqi. Fuqi për të kontrolluar informacionin, për të ndikuar perceptimin publik dhe për të ndërtuar realitete politike alternative. Pikërisht këtu qëndron rreziku për një vend si Shqipëria, ku centralizimi i pushtetit është rritur ndjeshëm pas vitit 2017 dhe ku transparenca institucionale është dobësuar, sipas raporteve të vazhdueshme të Freedom House dhe Transparency International.

Fenomeni “Diella”

Në diskursin ndërkombëtar, pas vitit 2020, po përdoret gjithnjë e më shpesh termi që analistët e quajnë fenomeni “Diella”, një fazë e re e manipulimit digjital ku inteligjenca artificiale nuk shërben më për të analizuar informacionin, por për ta prodhuar atë. Deepfake-t, zërat sintetikë dhe përmbajtja e gjeneruar automatikisht janë tashmë të dokumentuara gjerësisht nga Europol dhe NATO StratCom Centre of Excellence, të cilat në raportet e viteve 2021–2024 paralajmërojnë për rrezikun e “realiteteve të fabrikuara” në shoqëritë demokratike. Diella shërbeu vetëm si mjet vetpromovimi i kryeministrit Rama por nuk mund te zgjidhë korrupsionin siç tregoi rasti Akshi

Në Shqipëri, shenja të këtij fenomeni janë vërejtur qartë gjatë fushatave zgjedhore të viteve 2019, 2021 dhe më pas në debatin publik online, ku u evidentua përdorimi masiv i llogarive anonime, videove të montuara dhe amplifikimit të koordinuar të mesazheve politike. Edhe pse institucionet nuk kanë pranuar zyrtarisht përdorimin e mjeteve të bazuara në AI, fakti që këto praktika nuk janë hetuar seriozisht ngre dyshime legjitime mbi tolerimin ose paaftësinë institucionale për t’i adresuar.

Rreziku i luftës hibride. Sulmi iranian

Rreziku i luftës hibride nuk është më abstrakt për Shqipërinë. Në korrik dhe shtator të vitit 2022, institucionet shqiptare u goditën nga sulme kibernetike të drejtpërdrejta të atribuuara zyrtarisht Republikës Islamike të Iranit, si hakmarrje për vendimin e qeverisë shqiptare të viteve 2013–2016 për të strehuar opozitën iraniane MEK. Ky fakt u konfirmua publikisht nga Kryeministri Edi Rama më 7 shtator 2022 dhe u mbështet nga deklarata zyrtare të Departamentit Amerikan të Shtetit, i cili e cilësoi sulmin si akt shtetëror. Ky ishte momenti kur Shqipëria u fut hapur në hartën e konfliktit kibernetik global, duke treguar se shtetet e vogla janë objektiva të drejtpërdrejta në epokën e AI-së dhe luftës hibride.

Në këtë kontekst, Ballkani dhe Shqipëria rrezikojnë të shndërrohen në terren testimi për teknologji dhe metoda manipulimi, jo sepse kanë kapacitete zhvillimi, por sepse importojnë teknologji pa standarde dhe pa mbikëqyrje. Inteligjenca artificiale këtu nuk shfaqet si inovacion futurist, por si instrument monitorimi dhe kontrolli.

Survejimi me kamera si mjet kontrolli

Një shembull domethënës është procesi i monitorimit me kamera dhe përdorimi i sistemeve inteligjente nga Policia e Shtetit, veçanërisht pas vitit 2020, kur u shpallën projekte për zgjerimin e kamerave inteligjente në qytetet kryesore dhe akset rrugore. Edhe pse Ministria e Brendshme i ka justifikuar këto masa si luftë kundër kriminalitetit, deri më sot nuk ekziston një ligj i posaçëm që rregullon përdorimin e inteligjencës artificiale në survejim, as një raport publik mbi mënyrën e ruajtjes dhe përpunimit të të dhënave biometrike, gjë që bie ndesh me standardet e përcaktuara nga Gjykata Europiane e të Drejtave të Njeriut në vendime të viteve 2018–2022.

Në qendër të kësaj arkitekture digjitale qëndron Agjencia Kombëtare e Shoqërisë së Informacionit (AKSHI), e cila pas vitit 2018 ka marrë kompetenca gjithnjë e më të gjera mbi sistemet kritike të shtetit. Raportime të vazhdueshme mediatike, përfshirë investigime të publikuara ndër vite, kanë ngritur pikëpyetje mbi procedurat e prokurimit, mungesën e konkurrencës reale dhe rolin dominues të disa operatorëve privatë në projektet digjitale. Në mungesë të auditimeve të pavarura dhe të publikuara, çdo pretendim për modernizim digjital mbetet i pambështetur nga transparenca.

Call centrat mashtruese 

Një tjetër plagë e hapur që lidhet drejtpërdrejt me inteligjencën artificiale është fenomeni i call centerave mashtruese, i dokumentuar nga autoritetet italiane dhe gjermane që prej vitit 2018. Operacione të përbashkëta policore, përfshirë aksione të viteve 2020–2023, kanë treguar se nga territori shqiptar operojnë struktura që përdorin teknologji të avancuara, përfshirë skripte të automatizuara dhe mjete të bazuara në AI, për të mashtruar qytetarë të Bashkimit Europian. Këto raste kanë dëmtuar seriozisht imazhin e Shqipërisë dhe kanë ngritur dyshime mbi tolerancën institucionale ndaj një aktiviteti që sjell përfitime ekonomike afatshkurtra, por pasoja strategjike afatgjata.

Paradoksi është i qartë: nga njëra anë, shteti shqiptar investon në survejim dhe kontroll digjital të qytetarëve të vet; nga ana tjetër, dështon të kontrollojë ose të çrrënjosë përdorimin kriminal të teknologjisë për mashtrime ndërkombëtare. Ky kontrast e kthen inteligjencën artificiale nga mjet modernizimi në simbol të kapjes institucionale.

Një fasadë moderne mbi një realitet klientelist

Kryeministri Edi Rama e ka promovuar digjitalizimin si një nga arritjet kryesore të qeverisjes së tij, veçanërisht pas vitit 2019, duke e lidhur atë me integrimin europian. Por digjitalizimi pa strategji për inteligjencën artificiale, pa ligje të forta për mbrojtjen e të dhënave dhe pa kontroll real parlamentar rrezikon të mbetet një fasadë moderne mbi një realitet klientelist.N

Në këtë tablo mungon edhe diaspora shqiptare, e cila në SHBA dhe BE përfaqëson një potencial të madh ekspertize në AI dhe siguri kibernetike, por që nuk është përfshirë në asnjë strategji shtetërore të miratuar deri më sot.

AI nuk do presë Shqipërinë

Epoka e inteligjencës artificiale nuk do të presë Shqipërinë. Pyetja nuk është nëse teknologjia do të përdoret, por si dhe nga kush. Nëse ajo përdoret pa transparencë, pa ligj dhe pa kontroll demokratik, inteligjenca artificiale nuk do të forcojë shtetin, por do ta bëjë atë më të mbyllur, më të rrezikshëm dhe më të pambrojtur për qytetarët e vet. 

Në fund të fundit, epoka e inteligjencës artificiale nuk do të presë që Shqipëria të zgjidhë problemet e saj strukturore. 

Pyetja që shtrohet është brutale, por e domosdoshme: a do të përdoret teknologjia për të forcuar demokracinë dhe transparencën, apo për të sofistikuar kontrollin dhe manipulimin? Nëse kjo pyetje nuk merr përgjigje politike sot, ajo do të marrë përgjigje teknologjike nesër. 

Dhe historia ka treguar se algoritmet nuk votojnë, nuk protestojnë dhe nuk mbajnë përgjegjësi.

Nga Rafael Floqi

Në vitet e fundit, Shqipëria është përmendur me një intensitet të paprecedentë në raportet e diplomacisë amerikane si një vend që rrezikon të kthehet në nyje të rëndësishme të krimit të organizuar global. 

I njoftuari i shpëtuari

Paralajmërimi i fundit i Shteteve të Bashkuara, i përcjellë nga e Ngarkuara me Punë Nancy Van Horn, nuk ishte thjesht një mesazh diplomatik, por një diagnozë e qartë: mafia shqiptare ka hyrë në fazën e saj më të avancuar, është globalizuar, është strukturuar në mënyrë klanore dhe ka ngritur ura direkte me kartelet e Amerikës Latine. Fjalimi i saj para hetuesve të SPAK dhe BKH nuk ishte vetëm alarm për atë që po ndodh; ishte një akuzë ndaj institucioneve shqiptare që kanë dështuar të reagojnë ndaj pastrimit masiv të kapitalit kriminal që po përmbyt vendin.

Harta aktuale e mafies shqiptare

Për të kuptuar këtë transformim, nuk mjafton më të shohim brenda Shqipërisë. Harta aktuale e mafies shqiptare shtrihet nga portet e Guayaquil-it në Ekuador deri në laboratorët e Roterdamit, nga depozitat e Antwerp-it deri në rrjetet kripto të Londrës, nga Venezuela te Dubai dhe në fund prapë kthehet në Tiranë, aty ku kapitali i drogës kërkon formalizim dhe imunitet.

Ajo që përpara pak vitesh dukej si një bashkëpunim sporadik i grupeve shqiptare me kartelet, sot është sistem global i konsoliduar. Një prej provave më të qarta ishte operacioni ndërkombëtar “Kompania Bello”, i konsideruar nga Europol si goditja më e madhe ndaj rrjeteve shqiptare të kokainës. Në qendër të tij qëndronte Dritan Rexhepi, një figurë e padukshme për publikun, por e frikshme për agjencitë e inteligjencës. Hetimet zbuluan laboratorë të tërë të kontrolluar nga shqiptarët, kimistë të trajnuar në Kolumbi, kanale të koduara komunikimi dhe marrëveshje direkte me kartelët e fortë latino-amerikanë. Ishte hera e parë kur autoritetet ndërkombëtare e pranuan se rrjetet shqiptare nuk ishin më “palë ndihmëse”, ato ishin kartel në vetvete.

Operacioni “Los Blancos” në Antwerp konfirmoi të njëjtën gjë. Në zemër të portit më të madh të kokainës në Europë, shqiptarët kishin ngritur një sistem të tërë korrupsioni dhe logjistike. Depo të fshehta, kompani guackë, ndërmjetës të infiltruar në dogana dhe ekipe të specializuara për manipulimin e kontejnerëve mbanin gjallë linjat që furnizonin Europën Perëndimore me kokainë të pastër. Operacioni gjerman “Flamingo” zbuloi një tjetër dimension: trafikun e heroinës me rrjete të sofistikuara, të maskuara si lëvizje emigrantësh, me itinerare të ndryshuara çdo 48 orë.

Mafia Shqiptare Oktapodi i etur

Këto operacione nuk ishin episode të izoluara, por kapituj të një transformimi të thellë. Mafia shqiptare sot funksionon si një trup unik me shumë koka, të organizuar mbi strukturën e klanit. Besnikëria familjare dhe e prejardhjes gjeografike e lidh më fort sesa ritualet e mafies italiane. Ndryshe nga Cosa Nostra, e cila ka hierarki të ngurta, kode të ngadalta dhe strukturë konservatore, mafia shqiptare është moderne, e zhveshur nga ritualet, agresive, mobile dhe jashtëzakonisht e gatshme për të marrë rrezik.

Ky fleksibilitet e ka bërë që ajo të zëvendësojë mafien italiane në korridoret kryesore të trafikut të kokainës. Mafia italiane, sidomos ‘Ndrangheta, ende mbetet e fuqishme, por është e goditur nga një valë e re arrestimesh dhe bashkëpunimesh me drejtësinë. Shqiptarët e shfrytëzuan boshllëkun dhe u shfaqën më të shpejtë, më brutalë, më të përkushtuar dhe më të gatshëm të negocionin vetë me Kolumbinë dhe Perunë. Prokurorët italianë e përshkruan në mënyrë lapidare këtë zhvendosje të pushtetit: “Shqiptarët punonin kur italianët flinin”.

Fitim me shpejtësi skëterre

Etja për fitim të shpejtë e ka bërë mafien shqiptare një strukturë të jashtëzakonshme të ekonomisë së zezë. Ndryshe nga strukturat italiane apo spanjolle që ndërtonin perandori ngadalë, shqiptarët blejnë, ndërtojnë, investojnë dhe riciklojnë paratë me shpejtësi marramendëse. Në Europë, kjo i ka bërë të pakapshëm. Ata nuk hezitojnë të përdorin dhunë, nuk ngadalësohen nga tradita, nuk e njohin frikën institucionale dhe kanë krijuar ekosistemin e tyre të brendshëm të krimit.

SPAK institucionet shqiptare asnjë kallëzim

Por ndërsa në Europë mafia shqiptare është forcuar për shkak të aftësive, në Shqipëri ajo është fuqizuar për shkak të dobësisë së shtetit. Paratë e krimit hyjnë lirshëm dhe legalizohen përmes ndërtimit dhe turizmit. Kulla shumëkatëshe ngrihen pa burim kapitali, kompani të reja marrin leje gjigante infrastrukture brenda pak ditësh, dhe resortet turistike rriten në zonat më të virgjëra të vendit pa marrë asnjë kredi bankare. Vetë SPAK ka deklaruar se institucionet shqiptare nuk kanë dërguar asnjë kallëzim administrativ për pasuritë e dyshimta, fakt që dëshmon mosfunksionimin e institucioneve të kontrollit financiar.

Rasti i familjes Hysa është ilustrim i qartë i këtij përdorimi. Të sanksionuar nga SHBA për trafik ndërkombëtar droge, ata kishin ngritur perandori të tëra biznesi në Shqipëri pa u penguar asnjë ditë. Fotografia ku një prej tyre hyn në zyrën e kryeministrit është simbol i asaj që ndodh sot: krimi nuk troket më te dera e shtetit, ai hyn brenda pa pengesë.

Albania como América Latina

Shqipëria rrezikon, kështu, të përsërisë modelin latinoamerikan, ku kapitali i krimit infiltruan strukturën ekonomike, politike dhe institucionale. Në Ekuador, kartelet morën kontrollin e porteve; në Venezuelë ata kapën ekonominë e ndërtimit dhe turizmit; në Honduras ndikuan drejtpërdrejt në politikë. Shqipëria është në rrezik t’i përjetojë të tre skenarët njëkohësisht.

Mafia shqiptare nuk është kufizuar në Amerikën Latine dhe Europë. Ajo është rrënjosur edhe në Mbretërinë e Bashkuar, ku rrjetet shqiptare janë shndërruar në kontrolluesit kryesorë të tregut të kokainës në Londër, Manchester, Birmingham dhe Liverpool. Raportet e inteligjencës britanike e përshkruajnë këtë fenomen si “strukturën më të sofistikuar kriminale në territorin britanik”, e cila kombinon importet nga Belgjika dhe Holanda me pastrimin e parasë nëpërmjet bastoreve online dhe kriptomonedhave.

Dubai, parajsa ky s’pyetet ku i gjete paratë 

Parisë së krimit i mungon vetëm një element për të qenë e paprekshme: një destinacion pa pyetje. Dhe ky destinacion është Dubai. Në Dubai, shqiptarët blejnë prona, krijojnë kompani brenda 24 orësh, hapin llogari kripto, përdorin shërbime offshore dhe pastrojnë fitimet nga Guayaquil, Antwerp dhe Londra para se t’i kthejnë në investime të ligjshme në Shqipëri. Në Dubai nuk pyetet për origjinë kapitali, por për shpejtësi transaksioni. Kjo e bën atë parajsën perfekte të mafies shqiptare.

Dhe pikërisht këtu lind rreziku më i madh për Shqipërinë: vendi nuk është më thjesht stacion tranziti i drogës, por është kthyer në destinacion final të kapitalit kriminal. Shqipëria, ndryshe nga çdo vend tjetër europian, nuk ka struktura të forta të kontrollit financiar, nuk ka polici të specializuar për pastrimin e parave, paraja qarkullon cash. nuk ka transparencë për investitorët, nuk ka sekuestrime të rëndësishme dhe nuk ka vullnet politik për të ndalur këtë valë.

Call Center-at – kjo industri “e pafajshme”,

Në këtë klimë të turbullt, mafia shqiptare nuk është më një armik i shtetit , është kthyer thuajse në një partner strategjik, një lloj “investitori i huaj direkt” që operon pa tender, pa kontroll dhe pa asnjë ndalesë morale. Ekonomia rritet me para që askush nuk pyet nga vijnë, politika bën sehir, ndërsa administrata i shërben krimit me devotshmëri që nuk e ka treguar kurrë ndaj qytetarëve. Në Shqipëri, kush ka më shumë para të pista, merr më shumë leje ndërtimi. Kush ka më shumë lidhje kriminale, bëhet më i respektuar se ligji vetë.

Dhe pastaj vijnë Call Center-at – ajo industri “e pafajshme”, që sipas qeverisë është histori suksesi, por sipas dosjeve ndërkombëtare është supermarket i mashtrimit: mashtrime financiare, grabitje të kursimeve të europianëve, skema investimi që nuk ekzistojnë, dhe sipërmarrje fantazmë që zhduken sa hap e mbyll sytë. SPAK me në fund arreston disa prej tyre, por qeveria vazhdon t’i quajë “të rinj inovatorë”. Ironia është se në Shqipëri mashtrimi me telefon është bërë më i sigurt se biznesi i ndershëm: nuk ke nevojë të eksportosh më drogë, mjafton t’i vjedhësh gjyshes gjermanishtfolëse pensionin me një telefonatë. Ndërkohë në Tiranë, Call Center-at vazhdojnë të shiten si “startupe të suksesshme”, ndërsa janë në fakt shkollat e para të krimit ekonomik, akademitë ku trajnohen mashtruesit e së ardhmes. Sot vjedhin me telefon, nesër legalizojnë paratë në kulla, pasnesër blejnë pasqyra politike.

Nëse Shqipëria nuk ndërron kurs, dhe shpejt, atëherë rruga është e qartë: ose vendi do të bashkohet me Europën e ligjit, ose do të shndërrohet në një version ballkanik të republikave të kapura latino-amerikane. Deri tani, sinjalet e politikës shqiptare duken si “GPS i bllokuar”: gjithmonë të çojnë drejt rrugës së gabuar.

Dhe ja ironia më e hidhur: edhe vetë Nicolás Maduro, mjeshtër i regjimeve të kapura dhe ekonomive të krimit, i druhej ndikimit të mafies shqiptare në Ekuador – aq shumë sa filloi ta shihte atë si konkurrent serioz për kontrollin e territorit. Imagjinoni një diktator që i trembet një grupi shqiptarësh me kontejnerë, banane dhe laboratorë kokaine. Po ky është realiteti.

Kështu që pyetja nuk është më nëse mafia shqiptare ka zëvendësuar Cosa Nostra-n në korridoret e kokainës. Pyetja e vërtetë – dhe më sarkastike – është kjo: po shtetin shqiptar kush po e zëvendëson? Sepse në këtë ritëm, së shpejti mund të vijë dita kur Shqipëria të ketë nevojë të marrë “leje qëndrimi” nga vetë mafiozët që po e qeverisin nga prapaskena.

Në këtë klimë, mafia shqiptare nuk është më një armik i shtetit, është bërë partner i padukshëm i tij. Nëse Shqipëria nuk ndryshon kurs, atëherë e ardhmja është e parashikueshme: ose vendi do të bëhet pjesë e Europës së ligjit, ose do të rrëshqasë drejt modelit latino-amerikan të kapjes së shtetit nga krimi. Deri tani, fatkeqësisht, shenjat flasin për rrugën e dytë. 

Dhe deri atëherë nuk dihet se cili “Maduro” do ta ketë radhën?