Rafael Floqi/

Analist i gjeopolitikës ndërkombëtare

Në epokën digjitale, kontrolli mbi elementët më të padukshëm të Tokës po përcakton fuqitë e reja botërore. Kina, me monopol mbi tokat e rralla, po përdor një pasuri minerale si armë politike e ekonomike në luftën për dominim global.

Metalët e rrallë janë themeli i teknologjisë moderne, por furnizimi global është i përqendruar në Kinë dhe nxjerrja e tyre ndotëse përbën një sfidë strategjike për SHBA dhe vendet perëndimore. Kërkesa në rritje për energji të gjelbër, makinat elektrike dhe inteligjencën artificiale i bën këta elemente një pasuri gjeopolitike kyçe të shekullit XXI.

Burimet që ndezin motorët e botës moderne

Në çdo celular, makinë elektrike, turbinë ere apo raketë mbrojtëse ndodhen grimca të padukshme metalesh që mbajnë peshën e gjithë teknologjisë moderne. Këto janë tokat e rralla — një grup prej 17 elementësh që përfshijnë metale si neodimiumi, praseodimiumi, ceriumi dhe lanthani, pa të cilët asgjë nga bota digjitale nuk do të funksiononte. Por përtej laboratorëve dhe industrisë, këto elemente janë kthyer në armën e re strategjike të gjeopolitikës globale. Dhe në këtë fushë, Kina ka krijuar një monopol pothuajse absolut: ajo prodhon rreth 60% të sasisë botërore dhe përpunon mbi 90% të të gjitha tokave të rralla.

Ky dominim nuk është produkt i rastësisë, por rezultat i një strategjie të menduar për dekada, që nga koha kur Perëndimi braktisi minierat për arsye mjedisore dhe Kina i subvencionoi me vetëdije për të marrë kontrollin.

Metalet e rrallë tokësorë dhe pse janë kaq të kërkuar

Metalet e rralla tokësorë po marrin gjithnjë e më shumë vëmendje, ndërsa kërkesa për produkte që variojnë nga smartfonët dhe makinat elektrike, deri te turbinat me erë dhe sistemet ushtarake, po rritet. Qeveritë po kërkojnë burime të sigurta furnizimi, pasi këto elemente janë thelbësore për teknologjitë moderne dhe energjinë e pastër.

Çfarë janë metalet e rrallë?

Ata janë një grup prej 17 elementësh, që përfshijnë 15 lanthanide (metale me shkëlqim të bardhë-argjendtë) si dhe skandiumin dhe itriumin. Elementet përfshijnë: skandium, itrium, lanthanum, cerium, praseodymium, neodymium, promethium, samarium, europium, gadolinium, terbium, dysprosium, holmium, erbium, thulium, ytterbium dhe lutetium. Më të zakonshmit janë :Lanthanum përdoret në lentet e kamerave dhe ndriçim. Cerium shërben për konvertues katalitikë, që reduktojnë ndotjen nga motorët me djegie. Neodymium dhe praseodymium janë shumë të kërkuar për magnetë të fuqishëm që përdoren në motorët e makinave elektrike dhe në turbinat e erës. A janë me të vërtetë të rrallë? Jo në kuptimin që janë të pazakonshëm — disa janë më të zakonshëm se plumbi — por janë të shpërndarë në sasi shumë të vogla në koren e Tokës, shpesh të përzier me minerale të tjera. Kjo i bën depozitat e mëdha të rralla dhe nxjerrjen e tyre shumë të kushtueshme.

Nga minierat në monopolin global

Ndërkohë që vendet e zhvilluara i mbyllnin minierat për të mbrojtur mjedisin, Pekini investoi në teknologjinë e nxjerrjes, ndarjes dhe rafinimit të tokave të rralla, duke krijuar zinxhirin më të plotë të furnizimit në botë.

Kina dominon tregun botëror, duke prodhuar rreth 60% të sasisë së mineraleve dhe 90% të metaleve të përpunuara dhe magnetëve të përhershëm. Pekini vendos kuota të rrepta për nxjerrjen dhe përpunimin, të cilat ndikojnë drejtpërdrejt në furnizimin global.

Në vitin 2010, një përplasje detare mes Japonisë dhe Kinës në Ishujt Senkaku u shndërrua në provë force ekonomike: Pekini pezulloi eksportet e tokave të rralla drejt Tokios, duke paralizuar industrinë japoneze të elektronikës. Ishte një sinjal i qartë për botën – Kina mund ta përdorë dominimin e saj si armë politike.

Prej atëherë, çdo kuotë prodhimi apo kufizim eksporti kinez shihet si barometër i tensioneve ndërkombëtare. Në një ekonomi që po kalon drejt energjisë së pastër dhe makinerive elektrike, kjo varësi është kthyer në një kërcënim strategjik për Perëndimin.

Trump dhe zgjimi amerikan

Administrata e Donald Trump ishte e para që e trajtoi këtë situatë si rrezik për sigurinë kombëtare. Në Strategjinë Kombëtare të vitit 2017, burimet kritike – përfshirë tokat e rralla – u shpallën thelbësore për pavarësinë industriale të SHBA. Trump nënshkroi urdhra ekzekutivë për të rigjallëruar prodhimin vendas, duke e bërë këtë çështje pjesë të luftës tregtare me Kinën. Ai mbështeti rihapjen e minierës Mountain Pass në Kaliforni, dikur lider botëror në prodhim, dhe krijoi bashkëpunime me Australinë, Kanadanë dhe Japoninë për të ndërtuar rezerva strategjike dhe kapacitete përpunimi jashtë Kinës.

Në thelb, Trump e kuptoi se pa këto metale nuk mund të ndërtohej asgjë – as avionët F-35, as makinat Tesla, as pajisjet e inteligjencës artificiale. Prandaj, tokat e rralla u kthyen në sinonim të sovranitetit teknologjik amerikan.

Kostoja e padukshme e pasurisë kineze

Dominimi kinez ka një kosto të rëndë ekologjike. Proceset e përpunimit përdorin solvente toksikë dhe acide radioaktive që ndotin tokën dhe ujin. Në qytetin Baotou, në Mongolinë e Brendshme, një “liqen toksik” i mbetjeve industriale është simboli i çmimit që Kina paguan për epërsinë e saj. Procesi i përpunimit përdor solvente dhe acide toksike, që ndotin tokën, ujin dhe ajrin. Disa minerale përmbajnë gjithashtu torium ose uranium radioaktiv, që kërkojnë trajtim të veçantë.

Për shkak të këtyre rreziqeve, industria përballet me rregullime të rrepta mjedisore dhe shëndetësore. Edhe pse po zhvillohen teknologji më të pastra për nxjerrje dhe riciklim, ato ende nuk janë të përhapura.

Kjo “energjia e gjelbër” paradoksale që kërkon Perëndimi mbështetet te procese që ndotin tokën kineze. Për dekada, Pekini e pranoi këtë ndotje si “kosto të zhvillimit” – një llogari që i ka dhënë tani kontroll global.

Në këtë mënyrë, Kina përdor pasurinë minerale si mjet politik, ekonomik dhe diplomatik, duke e kthyer sektorin e tokave të rralla në pjesë të strategjisë së saj për “vetë-mjaftueshmëri teknologjike”.

Përgjigjja e vonuar e Perëndimit

Në vitet e fundit, SHBA dhe Bashkimi Evropian kanë filluar të ndërmarrin hapa konkretë për të reduktuar varësinë nga Pekini. Ligji amerikan “Inflation Reduction Act” subvencionon industrinë e baterive dhe të automjeteve elektrike që përdorin materiale të siguruara nga aleatë strategjikë. BE ka miratuar “Critical Raw Materials Act”, që synon që deri në vitin 2030 të përpunojë 40% të materialeve kritike brenda territorit të saj. Megjithatë, Kina ruan avantazhin teknologjik dhe ekonomik. Përpunimi i tokave të rralla kërkon njohuri të thella kimike, pajisje të specializuara dhe kostot e ulëta që vetëm Pekini i ka arritur për shkak të standardeve të ulëta mjedisore.

Edhe miniera amerikane e Mountain Pass, ndonëse simbol i pavarësisë, ende dërgon një pjesë të lëndës në Kinë për përpunim. Kjo tregon se betejën për sovranitet teknologjik Perëndimi sapo e ka filluar – dhe Kina është shumë hapa përpara.

Një betejë e re globale për burimet e padukshme

Në shekullin XX, luftërat u zhvilluan për naftën dhe gazin; në shekullin XXI, do të zhvillohen për metalet dhe mineralet. Dhe ndryshe nga e kaluara, kjo betejë nuk do të zhvillohet në fronte ushtarake, por në laboratorë, miniera dhe tregje financiare.

Kina e kupton se kush kontrollon tokat e rralla, kontrollon bërthamën e teknologjisë moderne. Ndërsa SHBA dhe aleatët kërkojnë alternativa, Pekini përdor përparësinë e tij për të formësuar tregjet dhe për të imponuar ndikim politik. Në këtë kontekst, dominimi i Kinës nuk është thjesht ekonomik, por civilizues — ai përcakton ritmin e zhvillimit teknologjik të botës.

Përfundim: shekulli i elementëve të padukshëm

Nëse shekulli i kaluar u përcaktua nga fuqia e naftës, shekulli XXI do të përcaktohet nga fuqia e elementëve të rrallë. Tokat e rralla janë bërë valuta e re e epokës digjitale – një pasuri që përcakton jo vetëm fitimin ekonomik, por edhe fuqinë kombëtare dhe ndikimin global. Kina e ka kuptuar këtë më herët se të tjerët dhe e ka shndërruar në armë të heshtur gjeopolitike. Ndërsa SHBA, me qasjen e nisur që nga administrata Trump, përpiqet të rigjejë pavarësinë e saj teknologjike, gara sapo ka filluar. Dhe për momentin, bota digjitale ende varet nga mineralet e Kinës. Në duart e një fuqie që i përdor burimet si instrument pushteti, kjo varësi është po aq e rrezikshme sa varësia nga nafta dikur.

Arjeta Halluni Perdja/

Shoqata Teatrore Shqiptare ”Mërgimtari” së bashku me Këshillin e Mësuesve Shqiptare në Kroaci zhvilluan në Zagreb “Festivalin Ndërkombëtar Teatror të Fëmijëve në Gjuhën Shqipe” prej 31. 10 – 2. 11. 2025. Në këtë festival nga Italia mori pjesë grupi i dytë i shkollës “Migjeni” me: përshtatjen e skenarit nga mësuese Valbona Marku, me veshjet popullore të financuar nga shoqata “Ilirianët”, me bashkëpunimin e prindërve të nxënësve për këtë projekt dhe me rregji të mësuese Arjeta Halluni Perdja paraqitën përpara 150 pjesëmarrësve të këtij festivali “Legjendën e Kalasë së Rozafës”.

Nxënësit e kësaj shkolle morën jo vetëm duartrokitjet e bashkëmoshatarëve të tyre, por edhe nga juria të cilët i vlerësuan madje edhe me certifikatën e “Mirënjohjes” .

Vlerësim për këto fëmijë të lindur e të rritur jashtë ku në zemër kanë Atdheun dhe Gjuhën Shqipe. Nga ky takim kulturor që bashkoi Kosovën, Diasporën dhe Shqipërinë ku çdo gjë mbante vulën në gjuhën shqipe u formuan shoqëri të reja, shkëmbime eksperiencash, idesh, bashkëpunimesh mes mëueseve dhe vetë nxënësve. Kjo eksperiencë e re për nx. e kësaj shkolle krijoi dhe nxiti dëshirën për të marrë pjesë sërisht në gara të këtij lloji. Suksese nxënësve të kësaj shkolle!Suksese mësuesve dhe nxënësve të diasporës që me aq dashuri dhe përkushtim e mësojnë Gjuhën Shqipe.

Gjekë Gjonlekaj

New York/

Menjëherë pasi ishte burgosur Fatmir Limaj, unë shkova në Hagë për ta vizituar. Për faktin se kisha arritur një ditë përpara se Fatmiri  të dilte në Gjyq, pata rastin t’i shohë dëshmitë e Sllobodan Millosheviqit dhe në fytyrën e tijë të zymtë vihej re një urrejtje e papërmbajtur, duke akuzuar ish ambasadoin amerikan në Kroaci se gjoja ai dhe gjeneralët amerikanë kishin mbështetur spastrimin etnik të Krainës.

Megjithëse e kuptonte mirë anglishten, Millosheviqi refuzonte të fliste në këtë gjuhë – edhe pse anglishtja ishte gjuhë zyrtare e Gjykatës së Hagës.

Nga kjo vizitë ruaj kujtime të dhimbshme për familjen e Fatmir Limajt – për vëllezërit, fëmijët dhe sidomos për zonjën Limaj. Ajo, gjatë seancës gjyqësore të Fatmirit, qante pa pushim. Ishin orë të trishta për gjithë familjen, përfshirë edhe prindërit e tij. Pak kohë më vonë, zonja Limaj ndërroi jetë, duke i lënë fëmijët jetimë.

Pas shumë akuzash të pabaza dhe shpifjesh të ndyra, Fatmir Limaj u lirua – por përndjekja ndaj tij vazhdoi gjatë. E njëjta ndodhi edhe me Ramush Haradinajn.

Rreth themelimit të Gjykatës Speciale të Hagës

Kur u themelua kjo gjykatë, pata folur në radio-televizionet e Kosovës dhe në Malësinë tonë, duke përmendur një fjalë të urtë:

“Nuk ka dasmë pa mish, e as luftë pa gjak.”

Kjo gjykatë është ngritur kundër katër themeluesve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Qëllimet e Serbisë janë të qarta – kundër lirisë dhe pavarësisë së Kosovës. Ata përpiqen t’i paraqesin prijësit e luftës si terroristë, duke poshtëruar nderin dhe dinjitetin e popullit tonë. Raporti i Dick Martit ishte një nga veprat më të ulëta që ndonjë i huaj ka fabrikuar ndonjëherë – një shpifje monstruoze kundër UÇK-së dhe kombit shqiptar në përgjithësi. Vepra të tilla mund t’i kenë trilluar vetëm njerëz si Vlladan Gjorgjeviqi dhe Vaso Çubrilloviqi.

Kjo është fyerja më e madhe që mund t’i bëhet traditës juridike shqiptare. Sjellja dhe respekti ndaj të vrarit janë përshkruar më bukur se kudo në Kanunin e Lekë Dukagjinit. Edhe shkrimtari ynë i madh Ismail Kadare pati një bisedë të gjatë me Alain Bosquet rreth ligjeve fisnike të malësorëve shqiptarë, dhe Bosquet mbeti i mahnitur nga humanizmi që ato përmbanin.

Gjykata dhe shpifjet e saj

Kur Hagës iu bë e qartë se akuzat monstruoze nuk ishin të vërteta, ajo filloi të shpikte trillime të tjera, shumica qesharake. Si mund të merret seriozisht dëshmia e një fshatari që pretendonte se “ushtarët e Hashim Thaçit i kishin vrarë lopën”? Armiqtë e UÇK-së, përfshirë edhe disa kundërshtarë politikë të PDK-së, dëshmonin sikur ishin në Gjykatën e Nurembergut!

Kosova, për një kohë të gjatë, kishte bërë çdo përpjekje për të shmangur luftën – por këto përpjekje nuk dhanë rezultat. Përkundrazi, sollën dëbime masive dhe poshtërim moral për shqiptarët. Nderi dhe dinjiteti i popullit tonë ranë përdhe.

Sot flitet nderkombëtarisht për mijëra raste përdhunimesh ndaj vajzave e grave shqiptare – dhe sa herë që dëgjoj këtue kumt të zi, rrënqethem dhe aty për aty më kujtohen vargjet e këngës së Halil Gashit:

“Fjalët e këqia s’janë mahi,

nuk ka lojë me robt e mi.”

Për turp, sot hapen ekspozita ndërkombëtare banale me rroba të brendshme grash – diçka që s’ka ndodhur kurrë në historinë tonë.

Padrejtësitë dhe heshtja

Sot Gjykata Speciale nuk merret me vrasjen e dhjetëra mijëra shqiptarëve, as me 400 masakrat e njohura, por vetëm me prijësit e Luftës Çlirimtare të Kosovës. Pse nuk pyesin kush i vrau Jasharajt? Pse nuk pyesin për masakrën e Mejes apo të Reçakut?

Ata tallen me Kosovën, me luftën tonë çlirimtare dhe me njerëzit më trima dhe më fisnikë të racës arbërore.

Kur i sheh të ulur në bankën e të akuzuarve katër burrat e Kosovës, të rrënqethet shtati. Ata ishin dhe mbeten më të mirët e luftës dhe të paqes. Pavarësisht çfarë do të vendoset në atë “Kalvar të Kosovës”, katërshi i Kosovës legjendare do të nderohet përjetë nga kombi shqiptar.

Këta burra kishin vepruar për Kosovën shumë përpara fillimit të Luftës Çlirimtare. 

Ata ishin dënuar me burgime të rënda dhe të gjata sic kishte qene Profesor Jakup Krasniqi. Për një gjysmë dekade  ata nuk dhanë asnjë shenjë dëshprimi dhe as pëndese për veprat madhështore që kishin bërë për çlirimin e atdheut të tyre. Dy prej tyre Hashim Thaci dhe Jakup Krasniqi më 17 shkurt të vitit 2008 kishin shpallur në Kuvendin e Kosovës Deklaratën e Pavarësisë që është dita më e lumtur e këtij populli të robëruar më shumë se një shekull e gjysmë. Pranë tyre ishin edhe Kadri Veseli e Petrit Selimi. 

Shqiptarët e Amerikës gjithmonë kanë qenë pranë Shqipërisë, Kosovës dhe trojeve shqiptare, por për Gjykatën Speciale të Hagës kanë treguar heshtje të pakuptueshme. Disa madje, në kohën e themelimit të saj, shkuan në Kosovë me politikanë amerikanë dhe mbajtën fjalime kërcënuese në Kuvendin e Kosovës. Ne në atë kohë reaguar në shtypin e Kosovës për kërcënimet e papërgjegjshme të shumë politikanëve dhe diplomatëve amerikanë.

Fatkeqësisht, disa aktivistë shqiptaro-amerikanë krijuan lidhje me Carla Del Ponte, madje e pritën me nderime në restorantet më luksoze të New Yorkut. Sot ata heshtin – dhe nuk dëgjohen fare. Ku janë tani miqtë e tyre në Kongres e Senat?

Ata që dikur rrihnin gjoks për “bëmat” e tyre, sot duhet ta dinë se miku i mirë njihet në ditë të vështirë. Ankthi dhe dhimbja e familjeve të katër heronjve të Kosovës rritet çdo ditë. Qëndrimi i tyre në atë “kështjellë fatkeqe” rëndon ndërgjegjen kombëtare.

Pas luftës, kjo është tragjedia më e madhe e Kosovës dhe e gjithë popullit shqiptar. Ashtu si dikur ndërhyrja e patriotëve shqiptarë ndihmoi në lirimin e Avni Rustemit, edhe sot miliona shqiptarë mund të ngrihen në mbrojtje të këtyre burrave të lavdishëm të kombit tonë.

Në fund, s’na mbetet tjetër veçse t’i lutemi Zotit të Madh për lirimin e tyre.

Gjeneral ® Piro Ahmetaj/

Arritjet, përpjekjet dhe sfidat për ardhmërinë Euroatlantike të Kosovës së mbas-çlirimit nga Pushtuesit Serb, i kam ndjekur dhe prezantuar në forumet më të larta të sigurisë, si në konferenca, panele si dhe qindra publikime në kryeqytetet e Ballkanit (përfshi Beograd), në Washington, Bruksel, Qëndrën Marshall Gjermani, Kolegjin e NATO-s, dhe në 32 Kryeqytetet e vendeve anëtare të Aleancës.

Po ashtu, kam kontribuar modestisht për përgatitjen e korrnizës si dhe ngritjen e Institucioneve shtetërore të bazuara në balancat demokratike të pushteteve, (si Këshillin e Sigurisë), duke patur njëherësh dhe privilegjin që vlerësimet, rezervat dhe këshillat strategjike ti ndaj me ish-Presidentin Thaçi si dhe udhëheqës të tjerë të Kosovës së pas çlirimit nga makineria kriminale e Millosheviçit.

Në pamundësi t’ju jap përgjigje të dedikuar studiove televizive, gazetave, etj në vijim gjeni konsiderata gjeopolitike mbi protestën e Tiranës (17 Tetor 2025), si dhe konfirmimin e Gjeneralit të mirënjohur Westly Clark për të dëshmuar në Gjykatën e Hagës jo vetëm në mbrojtje të: “bashkëluftëtarit të Tij, Presidentit Hashim Thaçi, por dhe luftës së drejtë të UÇK/USA/NATO për çlirimin e Kosovës”:

Pikësëpari, ajo çka i përbabashkon këto dy ngjarje (protesta e Tiranës dhe dëshmia e Gjeneralit Amerikan) është qëllimi për lirimin udhëheqësve të Kosovës, përkatësisht Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Jakup Krasniqit, Rexhep Selimi, të cilët nga çlirimtarë, akuzohen cinikisht për: “krime lufte si dhe kundër njerëzimit para dhe gjatë luftës 1998 -1999” !

Por edhe pse dy ngjarje me një qëllim të vetëm, i gjej tërësisht të ndryshme, për cilësinë e organizimit, imazhin, mesazhet kombëtare dhe ndërkombëtare që demostrojnë, por para së gjithash për peshën që mbartin për lirimin e udhëheqësve të UÇK-së si dhe aktualitetim e Kosovës moderne.

Konkretisht, dëshmia (deri 21 Nëndor), e Gjeneralit Westly Clark, nga cilësia e ish-Komandantit Suprem të NATO-s në Hagë, mbart një rëndësi kritike jo vetëm për lirimin e Ish-Presidentit Thaçi, por edhe për të nderuar luftën dhe bashkëluftëtarët (amerikanë/UÇK) e çlirimit të Kosovës nga pushtuesit Serb. Dhe meqë jemi te Gjenerali *, për këdo të interesuar do të sugjeroja librin e Tij “Time to Lead”, gjeni përmbledhje brilante mbi dinamikën e përballjes (sy me sy) deri në gjunjëzimin e Millosheviçit (Kasapit të Ballkanit).

Gjithashtu duhet konsideruar se, përveç gjeneralit Clark (me autorizim nga Qeveria e ShBA), jo rastësisht në mbrojtje të Presidentit Thaçi, kanë dëshmuar ish-ndihmës Sekretari Shtetit, James Rubin, këshilltari ligjor i delegacionit të Kosovës në Rambuje, Paul Williams, etj duke konfirmuar njëkohësisht qëndrimin e ShBA se: “lufta për liri/çlirimin e Kosovës nuk ishte kurrësesi krim”.

Thënë këtë, nënëvizoj se ShBA, jo-rastësisht nuk e ka nënëshkruar marrëveshjen dhe as i njeh vendimet e Gjykatës së Hagës, Për më tepër, në rastin konkret: “duke vënë shenjën e barazisë mes pushtuesve gjakatarë dhe luftëtarëve të lirisë”, kjo Gjykatë ka dalë tërësisht dhe pabesisht (e ngritur me miratimin e Thaçit …) nga binarët e juridiksionit si dhe po krijon një preçedent të turpshëm/rrezikshëm në historinë e pas-luftrave.

Nga ana tjetër, nuk mund të mos e shpreh keqardhjen për modelin e tejkaluar, skenarin e sforcuar, shpërdorimin për interesa partiake si dhe për nivelin (deri sharlatanë) të protagonistëve në protestën e Tiranës (dt. 17). Uroj të jem gabim, por kjo protestë folklorike, nuk i shërbeu as lirimit të Presidentit Thaçi, as bashkëluftëtarëve si dhe as sencibilizimit dhe promovimit të imazhit dhe dinjitetit kombëtar.

Për të kundërtën, kujtoj qasjen fisnike me UÇK-në të Presidentit të Shenjtëruar Ibrahim Rugova, edhe pse fitoi në mënyrë plebiçitare ndaj të gjithëve (përfshi patriot të çartur që ende e kosiderojnë Atë tradhëtar); vetë-dorëzimin në Hagë të Kryeministrit Hardinaj, për ti treguar botës mbarë se nuk jemi tribu/kaçak në këto troje, por ndër kombet më të vjetër dhe më fisnik të Europës, si dhe nderimin për përballjen dinjitoze të Presidentit Thaçi para “gjykatës së verbër dhe shurdhër” të Hagës, duke mbrojtur jo vetëm vetë-vehten dhe bashkëluftëtarët (UÇK/USA/NATO) por edhe luftën për liri dhe pavarësinnë e Kosovës.

Së dyti duke përsëritur përuljen e thellë për gjakun e derdhur, si dhe nderimin për sakrificat sublime të Shqiptarëve të Kosovës në shekuj, nuk mund të mos skalisim mirënjohjen kombëtare për “çlirimtarët e vërtetë” [ShBA/NATO/UK] si dhe për peshën kritike që vijojnë të mbajnë për paqen dhe stabilitetin demokratik të Balkanit Perëndimor.

Kështu, për Enveristët e vetë-mbrojtjes sovrane, ngrihet një pyetje shumë e thjeshtë: “Nëse ShBA/Trump, konfirmojnë tërheqjen e trupave ushtarake nga Kosova (që sigurisht një ditë do të ndodhë) = kush është opsioni-2 i Kryeministrit në detyrë për të mbrojtur statusquonë teritoriale të Kosovës dhe interesat gjeopolitike të Kombit”!? Pyetje që pa “lejen e vetë-vendosësve” kërkon përgjigje edhe nga Tirana Zyrtare. Ndërsa fakti që menjëhërë mbas: “ngrirjes së dialogut strategjik me Qeverinë Kurti”, anëtarësimi i Kosovës në NATO është konfirmuar ndër prioritetet e Washingtonit, flet më fortë se dezinformimet Ruse, për mbështetjen e ShBA/Presidentit Trump-2 ndaj Kosovës si dhe për ndërthurjen me interesave kombëtare.

Ndërsa për tmerrin që e ka mbërthyer në fundin e Tij/z Vučič nga “Shqipëria e Madhe”, mbeten ende pa përgjigje disa pyetje fare të thjeshta: “ndërkohë që Serbia nuk kërcënohet nga asnjë vend i rajonit (kurrësesi nga RSh/Kosova), përse shpenzon më shumë se 3 miliard € në vit (përfshi rrreth 1.64 miliard € me Izraelin dhe 2 miliard me Kinën), për tu armatosur “deri në dhëmbë”, me 18-Mig/29, 12-Rafale, Mi-35, raketa, drone” (?) kryesisht nga Rusia; dhe përse 3/4 e fuqisë ushtarake i mban në kufijtë shtetërorë të Kosovës!?

Gjithësesi, jo vetëm për neo-millosheviçët në Beograd dhe Putinistët në Moskë, e përsëris më fortë: “përsa kohë të ketë prezencë të SHBA/NATO në terren, agresioni ushtarak kundër sovranitetit të Kosovës, përveçse aventurë vetëvrasëse e Serbisë mbetet mision tërësisht i pamundur”. E thënë ndryshe, riciklimi i maktheve të Millosheviçit 26 vjet mbas humbjes turpëruese me NATO-n, mund të ushqejnë agjendën e radikalëve në Beograd, interesat e Kremlinit dhe krimit të organizuar, apo dhe sorrat rreth liqenit Ujmanit, por kurrësesi nuk trembin kombin Shqiptar si dhe as fuqinë e sprovuar (në 1999) të Aleancës trans-atlantike (USA/NATO/UK/BE)!

Në shtesë/vijim, gjeni respektivisht edhe: “katër rekomandime gjeo-strategjike”:

Mbrojtjen e sovranitetit, statusquo-në Kosovës si dhe zhvillimin e interesave gjeopolitike (mbarë-Kombëtare) në Rajon, Shqipëria dhe Kosova, do mund t’i realizojnë vetëm duke forcuar më tej bashkëpunimin strategjik me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, NATO dhe BE. (s’ka opsion-2).

Prishtina Zyrtare nuk do duhet kurrësesi të ndërmarrë vendimarrje që minojnë themelet e besimit nga/me “çlirimtarët/USA, që mbajnë ende peshë kritike për paqen, sigurinë dhe ardhmërinë Euroatlantike të Kosovës”.

Mbetet emergjencë Nr.1 ngritja e një “Grupi të urtësh/wise group”, me personalitete/elita të gjerësisht pranuara, që përtej pazareve part-iake përulen para interesave kombëtare si dhe përgjegjësive shtetërore për ta jetësuar Platformën: “2-Shtete sovrane 1-Komb i vetëm”, e cila nuk kërcënon (as Serbinë), por kontribuon si një balancë racionale për bashkëjetesën paqësore si dhe integrimin Euroatlantik të rajonit.

Aktorët dhe strategjistët/kolegët në Washington, do t’ju sugjeroja që perspektivën e dialogut strategjik me Kosovën ta para-kushtëzojnë JO me “deliret bollshevike të pushtetarëve që venë e vinë”, por mbi një Matricë Masash të Mirëbesimit Reciprok, gjithësësi të monitoruara nga USA/NATO/BE.

Autori: Gjeneral ® Piro Ahmetaj:

Senior Ekspert për Sigurinë Kombëtare,

Ballkanit si dhe marrëdhëniet me ShBA/NATO,

Ish: zv/SHSHP, Këshilltar i Presidentit si dhe,

Themelues i Përfaqësisë së RSh në SHAPE/NATO

Nga Rafael Floqi /

Hyrje

Rënia e Perandoria Osmane dhe lindja e Shqipëria së pavarur në fund të vitit 1912 përbëjnë një nga momentet kryesore të transformimit të Ballkanit. Ky proces nuk ishte thjesht një ndërrim politik, por një metamorfizëm i thellë ushtarak, etnik, psikologjik dhe institucional. Identiteti dhe struktura ushtarake osmane në trojet shqiptare u shkatërruan pjesërisht nga katastrofa ushtarake dhe pjesërisht nga prishja e besnikërisë kombëtare. Kjo ese analizon faktorët themelorë të rënies së ushtrisë osmane në Shqipëri, vakumin ushtarak të krijuar, dhe lindjen e shtetit shqiptar, duke integruar edhe një fragment italian të kohës për të ndriçuar përjetimin e komunitetit ushtarak osman në fushëbetejë.

1. Konteksti historik: Ushtria Osmane në trojet shqiptare para 1912

Gjatë shekujve, shqiptarët mbetën element kyç në strukturën ushtarake osmane – si jeniçerë, si oficerë, si komandantë provincash. Mirëpo, në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX, Perandoria Osmane u përball me nënshtrimin e brendshëm, me nacionalizmat në rritje, dhe me presione ndërkombëtare. Siç argumentojnë Fischer dhe Schmitt, zona shqiptare ndodhej në një krizë të qartë në periudhën 1800-1912. (Cambridge University Press & Assessment)
Trojet shqiptare kishin qenë pjesë e Otomanëve për rreth katër/ pesë shekuj. Në këtë kohë, ushtria osmane kishte humbur jo vetëm aftësinë ofensivë, por edhe vijën morale dhe orientimin institucional. Një përçarje etnike dhe një humbje e efektivitetit institucionit ushtarak u shfaqën në mënyrë të qartë në frontet ballkanike.

Në vitet 1910–1912 veprimtaria e nacionalizmit shqiptar u rrit ndjeshëm — protesta politike, kërkesa për autonomi dhe rebelime të ndryshme. Ushtria osmane, e përbërë nga oficerë dhe ushtarë shqiptarë, u përball me dilema besnikërie që më pas do të provoheshin vendimtare.

2. Luftërat ballkanike, disfatat dhe shpërbërja ushtarake osmane

Festa e fillimit të fund-rrëzimit ushtarak të Otomanëve në Ballkan ishte përfshirja në Lufta e Parë Ballkanike në tetor 1912. Aleanca e vendeve ballkanike (Serbi, Mali i Zi, Greqi, Bullgari) iu kundërvu Perandorisë Osmane në një front të përbashkët.
Në trojet shqiptare, forcat osmane u sulmuan nga verilindja dhe veri: garnizonet në Kosovë, Manastir, Shkodër dhe Janinë u zhytën në një cikël humbjesh. Për shembull, rrethimi i Shkodër nga tetor 1912 deri në prill 1913 përfundoi me kapitullimin e forcave osmane.
Siç shpjegon burimi: Pas shpërthimit të Luftërave Ballkanike, ushtria osmane u gjend në një situatë strategjikisht të pamundur. Për shkak të mungesës së një komande të përqendruar dhe të një plani të bashkërenduar midis komandantëve të fushave të ndryshme, ajo u detyrua të tërhiqej ose të merrte pozicione mbrojtëse të improvizuara. Siç vëren një analizë bashkëkohore e arkivuar në dokumentet britanike: “Without a coordinated plan and in the absence of a unified command, the Ottomans were forced either to retreat or to take defensive positions” (British War Office, 1913, p. 214). Kjo mungesë kohezioni jo vetëm që çoi në disfata të njëpasnjëshme, por thelloi përçarjet brenda oficerëve turq, siç i përshkruan edhe korrespondenti italian në kampin e Fierit. Kjo tregon se struktura ushtarake osmane në Shqipëri nuk ishte më funksionale – komandimi ishte i përçarë, trupat shpërndaheshin, dhe morali po zbriste. Në këtë gjendje, shumë ushtarë shqiptarë refuzuan të luftonin kundër bashkatdhetarëve të tyre ose u larguan nga uniforma osmane. Gjendja gjeografike dhe logjistike e ushtrisë osmane ishte katastrofike: mungesë municionesh, rrugë furnizimi të pambrojtura, dhe prani të huazuar në front.

3. Kriza e besnikërisë, identiteti ushtarak dhe përçarja etnike

Një nga faktorët më fuqishëm të rënies ushtarake ishte ndryshimi i orientimit ushtarak nga besnikëria ndaj sulltanit te identiteti i ri kombëtar shqiptar. Ushtarë dhe oficerë shqiptarë u përballën me dilema thelbësore: të vazhdonin të shërbenin për Perandorinë Osmane apo të ndihmonin në ndërtimin e një shteti shqiptar?
Në shumë raste, garnizonet në Shqipëri u përballën me dezertime dhe fshehje të urdhrave – një problem jo vetëm tregues i moralit të ulët, por edhe i një ndryshimi në vetëdijen kolektive. Ky fenomen u dokumentua nga burime të shumëfishta. Në anën tjetër, lindja e nacionalizmit shqiptar ndërtoi idenë se ushtari nuk ishte më “i sulltanit”, por “i kombin shqiptar”. Në këtë kontekst, shpallja e pavarësisë më 28 nëntor 1912 nga Ismail Qemali në Vlorë u bë kulmi i ndërtimit të këtij identiteti të ri kombëtar. Si rezultat, ushtria osmane nuk vetëm humbi luftën, por humbi pjesërisht edhe garën për identitet — element kyç për një forcë të qëndrueshme ushtarake.

Por ky akt do të shoqërohej me një sërë masash të tjera, herë të ndërmarra në bashkërendim ndërkombëtar e herë njëanshmërisht, për të realizuar shkëputjen e shtetit të pavarur nga perandoria, pjesë e së cilës kishte qenë për pesë shekuj.

4. Ndarja e ushtarëve shqiptarë nga ushtria osmane

Pas formimit të kabinetit qeveritar, një nga hapat e parë do të ishte krijimi i Forcave të Armatosura të Shqipërisë së pavarur.
Në fund të vitit 1912, në territorin e Shqipërisë ndodheshin shumë garnizone të ushtrisë osmane.
Menjëherë pas shpalljes së Pavarësisë, ushtarët shqiptarë që shërbenin në këto garnizone hoqën uniformën osmane dhe u nisën për në Vlorë për t’u vënë në shërbim të qeverisë së re.

Uniformat e tyre të reja u siguruan nga italianët, ndërsa riorganizimi do të ndihmohej nga gjenerali holandez De Veer.
Po ashtu, edhe shqiptarët që vinin nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës do të bëheshin pjesë e forcave të armatosura të qeverisë së re.

Këto forca të reja morën nën kontroll armët që qeveria osmane kishte në Berat, duke i shtuar atyre një pjesë armatimesh që erdhën nga Italia. Në këtë mënyrë, Shqipëria krijoi ushtrinë e saj të parë kombëtare.

5. Si u nda ekonomikisht Shqipëria nga Perandoria Osmane 

Pas formimit të qeverisë dhe drejtorive të rëndësishme, një tjetër akt i ndërmarrë nga Ismail Qemali ishte shpallja e gjuhës shqipe si gjuha zyrtare për çdo punonjës shtetëror, duke i dhënë fund përdorimit të osmanishtes në zyrat e shtetit.
Çdo nëpunës shqiptar duhej të zotëronte gjuhën shqipe, me shkrim dhe me lexim, për të vazhduar detyrën.

Për këtë qëllim, të gjithë punonjësit iu nënshtruan një testi për njohuritë e tyre.
Ata që nuk e kalonin testin kishin mundësinë e dytë për të mësuar shqipen, në mënyrë që të vazhdonin ushtrimin e funksionit publik.

Me shpërbërjen e mekanizmave ushtarakë osmane dhe me tërheqjen e tyre gradualisht nga Shqipëria, u krijua një vakum serioz ushtarak. Shteti i ri shqiptar nuk kishte ende formuar përfundimisht ushtrinë e vet, ndërsa trojet ishin të ekspozuara ndaj fqinjëve dhe trupave të huaja. Sipas burimeve, teksti i qeverisë përkohshme tregon se në mesin e dhjetorit 1912 në rajonin Vlorë-Lushnjë-Berat ishin të pranishëm rreth 30,000–35,000 ushtarë turq të mbeturi nga ushtria perandorake. (DergiPark)
Kjo periudhë u përshkrua si bashkëjetesë e dy botëve: e ‘pushtetit të ri shqiptar’ dhe mbetjeve të ‘pushtetit osman’. (DergiPark)
Njëkohësisht, qeveria e përkohshme shqiptare filloi krijimin e ministrisë së luftës, xhandarmërisë kombëtare dhe organizimin edhe të konservimit të uniformave të mbetura osmane për t’i kthyer në strukturë kombëtare. Mirëpo, mungesa e mjeteve, përçarjet e brendshme dhe ndërhyrjet e huaja penguan konsolidimin e shpejtë të forcës ushtarake.
Në ndërkohë, shtete fqinje si Kosovë nën sundim serb, Mali i Zi, dhe Greqia, shfrytëzuan boshllëkun që krijohej për të avancuar në territore shqiptare. (University of Central Arkansas)
Ky vakum ushtarak shpjegon pse shteti shqiptar në fillim nuk kishte forcën ushtarake për të mbrojtur të gjithë kufijtë dhe pse shumica e projekteve për ushtri kombëtare vazhduan dekada.

6. Agonia turke në kampin e Fierit

Më poshtë sjellim fragmentin në italisht që ju përmendët, dhe më pas përkthimin e tij në shqip:«L’agonia turca al campo di Fieri” shkwputur nga “  I popoli Balcanici nell’anno della guerra: osservati da un italiano” Gualtiero Castellini, Fratelli Treves, Milano, 1913 ,– “Në spitalin ku vdisnin dyqind e pesëdhjetë burra në ditë…. Tani shpirtërat janë ndryshuar: por jo në atë mënyrë që të bëjë të mundur atë që në Vlorë dukej gjithmonë si kërcënim, zbarkimi i ushtrisë. Shumë mëshirime të brendshme i sjellin këta oficerë; Ali Rizai dhe Xhavid Pasha janë në armiqësi. Kur një oficer mundet, jep dorëheqje dhe niset. Kështu eksodi, edhe i më të mirëve, vazhdon prej disa ditësh. Municioni është i mangët: njëqind fishekë për çdo njeri të vlefshëm; artileria e reduktuar në një tridhjetë mitraloza dhe në katër bateri, pas humbjeve të tmerrshme në Kumanovë. Të gjithë ushtarët e vlefshëm nga Anatolia. Dhe tani këta njëzetepesë mijë aziatikë, në të cilët është riorganizuar ushtria e Perëndimit, pas tradhtisë së divizioneve shqiptare që nga ditët e para, dhe pas rrëzimeve, urisw dhe mizërisë presin të nisen. Më në fund! Ngarkimi duhet të fillojë në ditë; një kënd çdo i sëmurë, ai i madh, do të dërgohet nga këtu në deltën e Semanit, ku do t’i presin anijet e marra me qira për ta çuar në shtëpitë e largëta të Anadollit. Pas të sëmurëve, të shëndoshët  ushtarët e fundit turq që Perandoria i mbajti në perëndim të transheve të Çataldzhës, të humbur në gadishullin e madh tashmë të liruar, do të shkojnë. Në kampin e Fierit tani gjithçka flet për eksod. Nga kodrat që e rrethojnë, njolla me çadra të bardha të panumërta, larg nga shtëpitë fshatare që ndodhen jashtë fshatit, zbresin çdo mbrëmje në grupe ushtarësh për të pyetur: — Kur? — Pritja e tyre nuk është nervoze as zhurmshme si ajo e perëndimorëve; ata ndiejnë përgjigjen, gëzohen në shpirtrat e tyre të shtypur nga shtatë muaj dhe kthehen me hap të ngadaltë në pritjen që është bërë më e shkurtër. A doni të dëgjoni diçka që do t’ju duket kot, e megjithatë shpreh gjendjen e tmerrshme të vetmisë në të cilën jeton kjo ushtri, shtypur nga ankthi i shtatë muajve? Kudo që kam parë në ecjen time dhe gjatë qëndrimit në Fier një ushtar turk, nuk kam parë kurrë as një buzëqeshje as një të qeshur.”

Ky fragment pasqyron në mënyrë të ndritur aspektin human dhe psikologjik të rënies osmane: mungesë shprese, shpërbërje e radhëve, mungesë hedhje të uniformës dhe ankth për të ardhmen. Në kontekstin e Shqipërisë, ky rrëfim ndihmon të kuptojmë se çfarë niveli kishte marrë disfatën: jo vetëm ushtarake, por morale dhe identitare.

7. Ndërthurja e rënies osmane me lindjen e shtetit shqiptar

Fragmenti vjen në një moment të ndjeshëm historik – kampi i Fierit simbolizon fundin e ushtrisë osmane në Shqipëri dhe në të njëjtën kohë mosheqjes së ushtrisë së një shteti të ri shqiptar. Nga njëra anë, perandoria po tërhiqej; nga ana tjetër, shteti shqiptar ishte ende në lindje.
Historianët shqiptarë dhe të huaj kanë vënë në pah këtë mundësi historike: shqiptarët nuk ishin vetëm viktima e shpërbërjes Osmane, por aktorë të ndërmarrjes së shtetit të tyre. Siç shpreh Zain Al-Abidin: “Albania was born with difficulty at the end of 1912, thus obtaining its complete independence from the Ottoman Empire.” (Edu S.J.)
Kjo ndërlidhje – midis fundrrëzimit ushtarak të Perandorisë Osmane dhe lindjes së shtetit shqiptar – nuk është thjesht kronologjike, por ka një thelb: ushtria osmane që angazhohej në Shqipëri u transformua nga forcë pushtuese në fuqi që largohej, ndërkohë që shqiptarët krijuan vetë strukturat e tyre. Kjo përfshin edhe hapin ekonomik: vendosja e masave të nxehta për ndarjen nga sistemi financiar osman (p.sh., mbyllja e ‘Ziraat Bankasi’ në Shqipëri). (Vox News Albania)
Kështu, shteti shqiptar del jo vetëm për shkak të humbjes së Otomanëve, por si produkt i ndërthurjes toleruese të pushtetit të brendshëm dhe presioneve të jashtme.

8. Trashëgimia ushtarake dhe institucionale

Vetë struktura ushtarake shqiptare të para luftës (1913–1914) mori shumë elemente nga tradita osmane – gradat, disiplinën, terminologjinë. Kjo tregon se rënia nuk krijoi një tabula rasa, por një përzierje. Sipas burimeve, ushtria shqiptare nuk u ndërtua nga fillimi pa referenca historike – ajo mori përvojën osmane dhe e riformatoi në një kontekst kombëtar.
Nga ana tjetër, vetë figura të rëndësishme ushtarake osmane të origjinës shqiptare  si Esad Pashë Toptani – u përfshinë në procesin e shtetndërtimit shqiptar, megjithë natyrën e tyre kontradiktore. Kjo ndodh sepse, në mungesë të një ushtrie osmane, elitat shqiptare përdorën aty-këndej kapacitetin ushtarak të vjetër për të ndërtuar të riun.
Në një plan më të gjerë, rënia e ushtrisë osmane simbolizon edhe fundin e një modeli shumëkombësh dhe fillimin e një rendi kombëtar. Kjo vlerësohet edhe nga studiuesit europianë – përfshirë Malcolm dhe Vickers – që argumentojnë se shqiptarët përjetuan transformimin nga “imperial subject” në “citizen of a nation”.

9. Përfundim

Procesi i rënies së ushtrisë osmane në Shqipëri nuk ishte thjesht humbje e territorit, por humbje identitare dhe strukturore. Në të njëjtën kohë, lindja e shtetit shqiptar përbën një fillim të ri – por jo të lirë nga trashëgimia e së kaluarës. Ushtria osmane u shua në Shqipëri, por ajo la elemente që u ripërdorën në strukturat shqiptare.
Fragmenti nga kampi i Fierit tregon se humbja osmane nuk ishte vetëm ushtarake, por një krizë morale: “Kudo … nuk kam parë kurrë as një buzëqeshje as një të qeshur.” Ndërkohë, në Vlorë, shqiptarët ngritën flamurin e pavarësisë, duke hapur kapitullin e ri të shtetit kombëtar.
Në këtë mënyrë, historia nuk përfundon me humbjen – ajo gjithnjë ka një tjetër faqe. Rënia e Perandorisë Osmane dhe lindja e Shqipërisë së pavarur shënojnë fundin e një epoke dhe fillimin e një tjetër. Në këtë ndërthurje, ushtria nuk ishte thjesht instrument force – ajo ishte simbol i përkatësisë, identitetit dhe besnikërisë. Kur ai ndryshoi, gjithçka tjetër u ndryshua.

Bibliografi

Frashëri, K. (2008). Historia e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Tiranë: Toena.
Malcolm, N. (1998). Kosovo: A Short History. London: Macmillan.
Vickers, M. (1995). The Albanians: A Modern History. London: I.B. Tauris.
Zain Al-Abidin, Z. (2025). Albanian independence from the Ottoman Empire 1912. Journal of Education for the Humanities, 5(192), 969-985. https://doi.org/10.33899/jeh.2025.188254 (Edu S.J.)
Fischer, B. J., & Schmitt, O. J. (2022). Ottoman Arnavutluk in Crisis, 1800–1912 [in A Concise History of Albania]. Cambridge: Cambridge University Press. “

British War Office. (1913). Report on the Military Situation in the Balkan Peninsula. London: HMSO.

Gualtiero Castellini, I popoli Balcanici nell’anno della guerra: osservati da un italiano” Fratelli Treves, Milano, 1913
Csaplár-Degovics, K. (2019). The policy of the Provisional Government of Vlora between December 1912 and April 1913. Journal of Balkan and Black Sea Studies, 2(3), 97-128. (DergiPark)