Mehmet Prishtina/

Kalaja e lashtë e Shkupit, një nga monumentet më domethënëse të historisë sonë kombëtare, u shndërrua më 29 qershor 2026 në një tribunë të kujtesës historike dhe të unitetit kombëtar, ku u shënua 582-vjetori i Betejës së Torviollit – fitores së parë madhështore të Gjergj Kastriotit – Skënderbeut kundër Perandorisë Osmane, më 29 qershor 1444, në Dibrën e Poshtme.
Ky përvjetor nuk ishte thjesht një rikujtim i një beteje të lavdishme. Ai ishte një dëshmi se historia shqiptare është një vazhdimësi e pandërprerë e përpjekjeve për liri, dinjitet dhe shtetësi. Fitoret e mëdha nuk mbeten vetëm në faqet e historisë; ato shndërrohen në frymëzim për brezat që pasojnë. Kështu ndodhi me veprën e Gjergj Kastriotit – Skënderbeut, i cili për më shumë se një çerek shekulli u bë simbol i qëndresës shqiptare dhe mbrojtës i qytetërimit evropian.
Me ftesën e veprimtarëve Tim Shkupi dhe Enver Kadriu – Tivoli, pata nderin të marr pjesë në manifestimin e organizuar nga Lëvizja Shqiptare në Botë, e cila kishte përgatitur një ceremoni dinjitoze në Kalanë e Shkupit. Në këtë aktivitet morën pjesë veprimtarë, intelektualë, studiues dhe përfaqësues të familjeve të njohura atdhetare, ndër ta edhe përfaqësues të trungjeve familjare të Hasan Prishtinës, Azem Bejt Galicës dhe Shaban Polluzhës.
Në fjalën e tij, kryetari i Lëvizjes Shqiptare në Botë, z. Basha, paraqiti misionin dhe vizionin e kësaj lëvizjeje, duke theksuar se bashkimi i shqiptarëve mbetet një domosdoshmëri historike dhe një detyrim moral ndaj brezave që sakrifikuan për lirinë dhe identitetin kombëtar.
Një mesazh të veçantë përcolli edhe Tim Shkupi, i cili, duke ndërthurur vlerat kombëtare me ato shpirtërore, rikujtoi sentencën e pavdekshme të ideologut të Rilindjes Kombëtare, Pashko Vasa: “Feja e shqiptarit është shqiptaria.” Kjo thënie u prit me emocione dhe duartrokitje, duke rikthyer në kujtesë një nga mesazhet më të fuqishme të historisë sonë moderne: se mbi çdo dallim qëndron përkatësia jonë kombëtare.

Në emër të Fondacionit Hasan Prishtina dhe të familjes Prishtina, përshëndeta organizatorët dhe pjesëmarrësit, duke theksuar se historia shqiptare është një zinxhir i pandërprerë sakrificash dhe idealesh. Nënvizova se fryma e Skënderbeut u bë udhërrëfyese për patriotin e madh Hasan Prishtina, ideologun e çështjes kombëtare shqiptare dhe Kryeministrin e Tetë të Shqipërisë, i cili organizoi Kryengritjen e Përgjithshme Shqiptare të vitit 1912, që kulmoi me çlirimin e Shkupit më 12 gusht 1912, së bashku me Isa Boletinin, Bajram Currin, Idriz Seferin dhe dhjetëra prijës të tjerë dhe mbi 30 mi burra të lëvizjes kombëtare .
Po ashtu, theksova se ky ideal i lirisë vazhdoi të jetojë edhe në fund të shekullit XX, duke frymëzuar Komandantin Legjendar Adem Jashari dhe luftëtarët e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, si dhe luftëtarët e Ushtrisë Çlirimtare Kombëtare në Maqedoni. Në këtë mënyrë, historia e shqiptarëve paraqitet si një vazhdimësi e pandërprerë e përpjekjeve për liri, dinjitet dhe të drejta kombëtare.

Një nga momentet më domethënëse të ceremonisë ishte dhurimi i portretit të Hasan Prishtinës Tim Shkupit. Në emër të Fondacionit Hasan Prishtina pata nderin t’i dorëzoj portretin e patriotit të shquar, ideologut të çështjes kombëtare shqiptare dhe Kryeministrit të Tetë të Shqipërisë, Hasan Prishtina. Ky gjest simbolik përfaqësonte respektin për trashëgiminë e tij politike dhe kombëtare, por edhe mbështetjen tonë për çdo nismë që synon forcimin e vetëdijes kombëtare dhe afrimin e shqiptarëve kudo që jetojnë.
Manifestimi u mbyll me zotimin se kjo veprimtari do të vazhdojë si një traditë mbarëkombëtare, duke kaluar çdo vit nga një qendër shqiptare në tjetrën. U shpreh dëshira që manifestimi i ardhshëm të organizohet në Prishtinë, me nikoqir Fondacionin Hasan Prishtina, në mënyrë që kujtesa historike të shndërrohet në një institucion të përhershëm të bashkimit kombëtar.
Fishekzjarret që ndriçuan qiellin mbi Kalanë e Shkupit nuk shënuan vetëm fundin e një ceremonie. Ato simbolizuan dritën e historisë sonë, e cila vazhdon të ndriçojë rrugën e brezave. Kombet që e njohin dhe e respektojnë historinë e tyre ndërtojnë një të ardhme më të sigurt. Shqiptarët kanë arsye të jenë krenarë për këtë trashëgimi dhe detyrim ta përcjellin atë me dinjitet te brezat që vijnë.

Sot, më shumë se kurrë, kemi nevojë të kujtojmë se uniteti kombëtar nuk është vetëm një ideal i rilindësve tanë, por një domosdoshmëri për të ardhmen e shqiptarëve. Kjo ishte edhe fryma që mbizotëroi në Kalanë e Shkupit, aty ku historia dhe e ardhmja u takuan nën flamurin kuqezi.

Lavdi Gjergj Kastriotit – Skënderbeut!
Lavdi Hasan Prishtinës!
Lavdi Komandantit Legjendar Adem Jashari dhe të gjithë dëshmorëve dhe veprimtarëve që i shërbyen çështjes kombëtare shqiptare!
Liri Çlirimtarve!

O sa mirë me qenë shqiptar!

“Feja e shqiptarit është shqiptaria.” — Pashko Vasa

Ndonëse janë pritur ndryshime pozitive në kohën e pluralizmit fatkeqësisht çështja e arsimit në gjuhën shqipe në Mal të Zi vazhdon me probleme të cilat janë kundër identitetit të shqiptarëve në këtë mjedis. Fjala është për programet mësimore e tekstet shkollore në lëndet e identitetit kombëtar, ku përveç institucioneve arsimore në Mal të Zi, përgjegjësi kanë edhe partitë politike të shqiptarëve që janë pjesë e qeverisë, sepse ata duhet të angazhohen për avancimin e arsimit në shqip e jo të heshtin, sepse heshtja është nënshtrim.

Nail Draga

Takimi -12 vjet më parë kushtuar arsimit në shqip

Pikërisht duke marrë parasysh gjendjen ekzistuese në fushën e arsimit me 14-15 qershor 2014 Këshilli Kombëtar Shqiptar në Ulqin organizoi seminarin me temë “Pozita dhe nevojat e arsimit shqip në Mal të Zi”. Ishte ky takimi i parë që është mbajtur në Mal të Zi, kushtuar çështjes së arsimit në shqip në pluralizëm ku kanë marrë pjesë punonjës të arsimit dhe studiues të ndryshëm nga Mali i Zi, Shqipëria e Kosova. Në fund janë miratuar përfundimet dhe rekomandimet, duke dëshmuar se pozita e arsimit në shqip në shkollat më mësim në gjuhën shqipe në Mal të Zi, ballafaqohet me probleme programore e të teksteve shkollore që duhet të përmirësohen. Fjala është për lëndët e identitetit kombëtaar si gjuhë shqipe e letërsi, histori, kulturë muzikore, gjeografi e art figurativ, nga del se nxënësit shqiptarë mësojnë për të tjerët e jo për vetën e tyre.

Ndonëse organizatorët premtuan se materialët e prezantuara do të botohën në një botim të veçantë, por deri më tash nuk është realizuar.

Por, me një veprim të tillë nuk është për t´u çuditur sepse nga KKSH, nuk janë botuar as materialët e konferencës shkencore kushtuar “Masakrës së Tivarit”, mbajtur në Ulqin me 30-31 2013. Mos botimi i materialëve të tilla, dëshmon mos seriozitetin nga ana e organizatorit për çështjet e trajtuara, sepse nuk kemi të bëjmë me çështje personale por të shqiptarëve në këtë mjedis.

Hështja e partive politike është nënshtrim

Ndonëse kanë kaluar 12-vjet nga ky takim nuk kemi ndryshime pozitive sepse çdo gjë vazhdon si më parë. Dhe për të ndryshuar kjo qasje nga ana e pushtetit, përkatësisht institucioneve arsimore ka munguar angazhimi i partive politike që përfaqësojnë shqiptarët në Kuvendin e Malit të Zi. Fjala është për ato subjekte politike parlamentare që marrin pjesë në Qeveri, sepse deri më tash çështjës së arsimit në shqip nuk i kanë kushtuar kujdesin e merituar.

Pavarësisht rrethanave shoqërore e politike në vend mos angazhimi i tyre si përfaqësuesit autentik të shqiptarëve, nuk mund të arsyetohet më asgjë, sepse kemi të bëjmë me çështjet autonome në mbrojtje të identitteit kombëtar, si kudo në botën demokratike. Sepse ka kaluar koha e fjalëve të mëdha në fushatat zgjedhore, apo në takime të rastit andaj duhet veprim konkret.

Duke marrë parasysh se shqiptarët janë e vetmja popullsi jo sllave me gjuhë të veçantë në Mal të Zi në kuadër të Ministrisë së arsimit për çështjen e arsimit në shqip, duhet të themelohet subjekti i veçantë me emrin Qendra e Arsimit në Shqip që do të ishte në favor të mbrojtjës dhe të avancimit të arsimit shqip në këtë mjedis. Çdo hezitim apo heshtje në këtë drejtim si deri më tash është nënshtrim.

Tekstet nga lënda e historisë në depo

Duke marrë parasysh gjendjen ekzistuese e cila është pa përshtatshme për nxënësit shqiptar në shkollat në shqip, nga lëndët e identitetit kombëtar, një grup profesionistësh së bashku me KKSH-ën dhe shtëpinë botuese për librat shkollor Albas, në vitin e kaluar është angazhuar në përgatitjen e tekstit mësimor nga lënda e historisë për shkollën fillore e të mesme. Një veprim i tillë ka mbeshtetje në nenin 79 të Kushtetutës së Malit të Zi(2007), Ministria e Pakicave: Strategjia e Politikave të Pakicave në Mal të Zi, për vitin 2008, 2019 dhe 2024, f.32-33, dhe standardëve ndërkombëtare(BE).

Pas një pune serioze këto dy tekste me 26 shkurt 2026 në Ulqin i janë prezantuar opinionit në konferencë për media, duke cekur se tekstet e tilla përfaqësojnë historinë e shqiptarëve që është në kuadër të programit mësimor prej 20% për lëndët e identitetit kombëtar. Tekstet e tilla paraqesin përmbledhje temash nga historia kombëtare shqiptare dhe plotësojnë mungesën në programet mësimore në Mal të Zi.

Por, ndonëse KKSH si botues, në bashkëpunim me partitë politike të shqiptarëve, e ka si obligim për shpërndarjën e teksteve të tilla në shkollat fillore e të mesme në shqip, deri më tash nuk është vepruar në këtë drejtim nga del se ato janë ende në depo.

Mbetët të presim që më së fundit këto tekste të shpërndahen në shkolla, që nxënësit nga viti i ardhshëm shkollor t´i përdorin si tekste plotësuese mësimore të obligueshme. Çdo hezitim në këtë drejtim do të ishte dështim i një pune profesionale në përgatitjen e teksteve të tilla, që është konformë ligjit dhe standardëve ndërkombëtare, sepse janë në favor të barazisë arsimore, qytetare e kombëtare të shqiptarëve në këtë mjedis.

Ndërkohë, mënjëherë duhet të vazhdohet me hartimin dhe botimin e librave të tjera të lëndëve identitare, të programuar në seminarin e vitit 2014, në mënyrë që kjo çështje problematike e arsimit në shqip në Mal të Zi të zgjidhet njëherë e mirë.

Mungon angazhimi nga Shqipëria

Ndonëse sipas nenit 8 të kushtetutës Qeveria e Shqipërisë e ka obligim që të përkujdeset për shqiptarët jashtë Shqipërisë, deri më tash për shqiptarët në Mal të Zi në fushën e arsimit ka munguar angazhimi konkret. Edhe pse në mes dy qeverive ka një bashkëpunim ku janë realizuar takime e nënshkruar marrëveshje të ndryshme në mes dy palëve, fusha e arsimit është margjinalizuar. Në këtë drejtim ka munguar angazhimi konkret nga ana e qeverisë së Shqipërisë, sepse është dashur të nënshkruhet Memorandumi në fushën e arsimit në mes dy vendeve. Një dokument i tillë do të ishte në favor të shqiptarëve në Mal të Zi, ku arsimi në shqip në shkollat më mësim në gjuhën shqipe do të ishte me efekte pozitive.

Zgjidhje sipas standardëve ndërkombëtare

Ndërsa mos angazhimi konkret në këtë drejtim nuk mund të arsyetohet me asgjë, sepse arsimi është baza e mbrojtjës së identitetit kombëtar. Sepse nuk mjafton të thuhet se shqiptarët në Mal të Zi mësojnë shqip në shkolla, por ka munguar pyetja se me çfarë programësh mësimore mësojnë dhe cilat tekste shkollore i përdorin dhe sa janë ata të pranueshme për shqiptarët në viset e tyre në këtë mjedis. Pikërisht kjo është çështja shqetësuese për shqiptarët sepse ka mbetur e pa zgjidhur nga koha e monizmit edhe tash në pluralizëm, që kërkon zgjidhje sipas standardëve ndërkombëtare.

Në këtë aspekt ekzistojnë modele nga vendet demokratike evropiane si Zvicra, Belgjika, Finlanda etj., por duhet vullnet politik për veprime konkrete në favor të barazisë qytetare e kombëtare, duke eliminuar unitarizmin, e aplikuar pluralizmin arsimor, si kudo në vendet demokratike shumëkombëshe ku Mali i Zi është i veçantë në Evropën Juglindore.

(Qershor 2026)

Gjekë Gjonaj/

Dëshmi e dijes dhe e përkushtimit krijues

Në kohën kur bota jonë shqiptare po përballet gjithnjë e më shumë me krizën e leximit, me relativizimin e vlerave kulturore dhe me mungesën e vëmendjes ndaj punës serioze studimore e shkencore, botimi i librave që dëshmojnë përkushtimin afatgjatë ndaj dijes dhe kulturës kombëtare merr një rëndësi të veçantë. Një ndër këto botime me vlerë të rrallë është edhe vëllimi “Katedralja diturore dhe shpirtërore e Anton Nikë Berishës – 20 autorë për Studimet letrare të zgjedhura në dhjetë vëllime”. Ky botim, i përgatitur dhe i zgjedhur nga Labinot Berisha dhe i botuar nga Shtëpia botuese “Faik Konica” në Prishtinë më 2026, paraqet një vepër të veçantë dokumentuese, studimore dhe vlerësuese për njërin nga emrat më të rëndësishëm të mendimit kritik dhe të studimeve letrare shqiptare tëkohës sonë.

Libri nuk është vetëm një përmbledhje tekstesh dhe kumtesash për studimet letrare të zgjedhura të një autori të njohur, po njëherësh është një dëshmi e gjallë e ndikimit të madh që ka pasur dhe vazhdon të ketë puna shumë dekadash e Anton Nikë Berishës në kulturën tonë, në studimet albanologjike, në interpretimin e veprave dhe të dukurive të letërsisë shqipe dhe në ruajtjen e kujtesës shpirtërore të kombit.

Vetë titulli i këtij vëllimi është tejet domethënës dhe simbolik. Fjala “katedrale” nuk është përdorur rastësisht. Ajo nënkupton një ndërtim madhështor, të ngritur me durim, me dije, me përkushtim dhe me vizion afatgjatë. Pikërisht i tillë është edhe opusi prej dhjetë vëllimesh me studime letrare të zgjedhura të Anton Nikë Berishës, të cilit i qasën dhe e vështrojnë 20 autorë. Për dekada të tëra Berisha ka ndërtuar, gur pas guri, një univers të pasur studimor mbi letërsinë shqipe, mbi traditën gojore, mbi kulturën arbëreshe, mbi poetikën e veprave të autorëve shqiptarë dhe mbi vlerat estetike e shpirtërore të artit letrar, po dhe rreth disa veprave të letërsive të tjera. Në këtë kuptim, kompleti me studime të zgjedhura përfaqëson një “katedrale” të vërtetë të dijes, një monument të dijes e të përkushtimit të ngritur nga dashuria për fjalën artistike dhe për pasurimin e kulturës kombëtare.

Prof.dr. Anton Nikë Berisha është një nga personalitetet më të njohura të kulturës shqiptare. Veprimtaria e tij shumëvjeçare shtrihet në fusha të ndryshme: studime letrare, poezi, romane për të rritur e për fëmijë, përkthime letrare etj.

Në qendër të interesimeve të tij ka qenë gjithmonë fjala artistike shqipe dhe përpjekja për të depërtuar në thelbin poetik dhe estetik të veprës letrare e të ndikimit të saj.Ai nuk i ka parë tekstet letrare vetëm si produkte artistike, por si shprehje të thella të botës shpirtërore të njeriut dhe të kujtesës historike e kulturore të popullit tonë.Për këtë arsye, studimet e tij dallohen për qasjen analitike, për thellësinë interpretuese dhe për përkushtimin ndaj vlerave autentike të letërsisë.

Një galeri studiuesish dhe shkrimtarësh të njohur

Libri përfshin punime dhe analiza të një vargu autorësh të njohur shqiptarë dhe arbëreshë, të cilët kanë trajtuar aspekte të ndryshme të veprës studimore letrare të Anton Nikë Berishës si: MatteoMandalà,Behar Gjoka, Kristaq Jorgo, Jahja Drançolli, Viola Isufaj, Prend Buzhala, Timo Mërkuri, Llesh Ndoj, Sabit Rrustemi, Aleksandër Çipa, Nexhat Rexha, Ajete Zogaj, Arsim Halili, Gjon Mark Krasniqi, Kaltrinë Berisha dhe Gjekë Gjonaj. Secili prej tyre vështron një aspekt të caktuar të studimeve letrare të Anton Nikë Berishës: dikush e vështron letërsinë e arbëreshëve të Italisë, dikush metodën studimore, dikush interpretimin modern të poetikës së veprave, ndërsa të tjerë ndriçojnë ndihmesën e tij në studimin e letërsisë traditës, letërsisë gojore apo të autorëve të veçantë shqiptarë ose të huaj.Kjo larmi qasjesh e bën vëllimin jo vetëm të pasur në përmbajtje, por edhe një dokument të rëndësishëm për historinë e kritikës dhe të mendimit letrar shqiptar.

Një nga veçoritë më të rëndësishme të punës së Anton Nikë Berishës është përkushtimi i tij i vazhdueshëm për letërsinë shqipe në tërësinë e saj.Ai është marrë me autorë klasikë dhe modernë, me letërsinë e traditës dhe atë bashkëkohore, me autorët e Shqipërisë, të Kosovës dhe me veprat e shkrimtarëve arbëreshë të Italisë.Në studimet e tij gjejnë vend autorë si Gjon Buzuku, PjetërBudi, ErnestKoliqi, MartinCamaj, Azem Shkreli, Nasi Lera, Rifat Kukaj, Ramadan Musliu dhe shumë krijues të tjerë të rëndësishëm të letërsisë sonë.

Për Anton Nikë Berishën, letërsia nuk është vetëm një fushë studimi akademik, një formë e kujtesës shpirtërore të kombit, po një dëshmi e identitetit mendor dhe kulturor dhe një mënyrë për ta kuptuar njeriun shqiptar në përmasat e tij historike dhe jetësore.

Një vend të rëndësishëm në veprimtarinë e tij zënë edhe studimet për letërsinë arbëreshe.Nëpërmjet punës së tij studimore, Anton Nikë Berisha ka ndriçuar dhe afirmuar vlerat e trashëgimisë letrare të arbëreshe dhe lidhjet shpirtërore e kulturore ndërmjet shqiptarëve dhe arbëreshëve të Italisë.Pikërisht për këtë arsye, edhe studiuesi i njohur arbëresh,prof. Matteo Mandalà, i e përmend rëndësinë e veçantë të veprës së tij, duke e cilësuar Antonin si një studiues të shquar në botën albanologjike.

Një monument i dijes shqiptare

“Katedralja diturore dhe shpirtërore e Anton Nikë Berishës” nuk është vetëm një vëllim homazh për një studiues të madh, po edhe një dokument i rëndësishëm për historinë e kulturës shqiptare bashkëkohore.Ai dëshmon se puna serioze shkencore, përkushtimi ndaj dijes dhe nderimi për vlerat autentike letrare e kulturore vazhdojnë të mbeten themeli mbi të cilin ndërtohet identitetii një kombi.

Në një kohë kur gjithçka thuasjse matet me përfitime të menjëhershme dhe me jehonë kalimtare, vepra e Anton Nikë Berishës në fushën e studimit të letërsisë përfaqëson të kundërtën: punën e heshtur, këmbëngulëse dhe afatgjatë, e cila ndërton themele të qëndrueshme në kulturë dhe në shkencë.

Dhjetë vëllimet e “Studimeve letrare të zgjedhura” dhe libri kushtuar atyre përbëjnë një monument të mirëfilltë të mendimit kritik shqiptar, përmes të cilave dëshmohet se Anton Nikë Berisha është një nga emrat që kanë ndikuar fuqishëm në zhvillimin e studimeve letrare shqiptare dhe në interpretimin bashkëkohor të veprave e të dukurive të letërsisë sonë, po dhe më gjerë.

Këtë e dëshmon më së miri ky botim, nga i cili lexuesi e kupton se kemi të bëjmë me një studiues që i ka shërbyer për dekada me radhë jo vetëm letërsisë, por edhe vetë kulturës kombëtare shqiptare. Për këtë arsye “Katedralja diturore dhe shpirtërore e Anton Nikë Berishës” mbetet një botim me vlera të mëdha — një libër që e nderon autorin, por njëkohësisht e pasuron edhe mendimin shqiptar.

Nga Rafael Floqi

Kur flasim për Shtetet e Bashkuara të Amerikës, shpesh përdorim fjalët demokraci, republikë, superfuqi apo vendi i mundësive. Por në thelb, ajo që e bën Amerikën të ndryshme nga shumica e kombeve të tjera nuk është vetëm fuqia ekonomike, ushtria apo teknologjia. Veçantia e saj qëndron në mënyrën se si u krijua dhe në idenë mbi të cilën u ndërtua. Amerika nuk lindi si një mbretëri, as si një perandori dhe as si një shtet etnik. Ajo lindi si një republikë kushtetuese, e ndërtuar mbi bindjen se pushteti nuk i përket sundimtarit, por qytetarëve.

Ky koncept sot mund të duket i zakonshëm, por në fundin e shekullit XVIII ishte revolucionar. Në një botë të dominuar nga mbretër, aristokratë dhe perandorë, amerikanët shpallën se qeveria merr legjitimitetin e saj nga pëlqimi i të qeverisurve. Kjo ide u bë themeli i eksperimentit më të madh politik të kohëve moderne.

Historiani britanik Paul Johnson shkruante se “Amerika ishte kombi i parë në histori që u krijua jo nga gjaku, por nga një ide”. Kjo është ndoshta fjalia që e përshkruan më mirë karakterin e saj unik. Shumica e kombeve janë krijuar rreth një gjuhe, një race, një feje ose një dinastie. Amerika u krijua rreth një dokumenti: Deklaratës së Pavarësisë dhe më pas Kushtetutës.

Më 4 korrik 1776, kur trembëdhjetë kolonitë shpallën pavarësinë nga Britania e Madhe, ato nuk po kërkonin thjesht vetëqeverisje. Ato po sfidonin idenë mijëravjeçare se pushteti vinte nga Zoti përmes mbretit. Në Deklaratën e Pavarësisë, Thomas Jefferson shkroi fjalët që vazhdojnë të frymëzojnë botën:

“Ne i konsiderojmë këto të vërteta si të vetëkuptueshme, se të gjithë njerëzit janë krijuar të barabartë dhe se janë pajisur nga Krijuesi me të drejta të patjetërsueshme, ndër të cilat janë jeta, liria dhe kërkimi i lumturisë.”

Në atë kohë, këto fjalë ishin një sfidë e drejtpërdrejtë ndaj rendit politik të botës. Për herë të parë një komb po shpallte se sovrani i vërtetë nuk ishte një mbret, por vetë populli.

Megjithatë, Baballarët Themelues e kuptonin se liria nuk mund të mbijetonte vetëm me deklarata. Ata kishin studiuar historinë e Athinës, Romës dhe republikave italiane. Ata kishin parë se si pushteti kishte prirjen të përqendrohej dhe të kthehej në tirani. Për këtë arsye, sistemi amerikan u ndërtua jo mbi besimin te politikanët, por mbi kufizimin e tyre.

James Madison, i konsideruar shpesh si “babai i Kushtetutës”, shkruante: “Nëse njerëzit do të ishin engjëj, nuk do të kishte nevojë për qeveri. Dhe nëse engjëjt do të qeverisnin njerëzit, nuk do të kishte nevojë për kontrolle mbi qeverinë.”

Kjo filozofi krijoi sistemin unik të ndarjes së pushteteve. Presidenti kontrollohet nga Kongresi. Kongresi kontrollohet nga gjykatat. Gjykatat kufizohen nga Kushtetuta. Asnjë institucion nuk është absolut. Asnjë njeri nuk është mbi ligjin.

Kjo është arsyeja pse republika amerikane ka mbijetuar për më shumë se dy shekuj, ndërsa shumë republika të tjera kanë përfunduar në diktatura ose grushte shteti. Themeluesit nuk besonin te njerëzit e përsosur. Ata besonin te institucionet që kufizonin dobësitë njerëzore.

Një nga shtyllat më të forta të këtij sistemi është Kushtetuta. Në shumë vende kushtetutat ndryshojnë sipas interesave të qeverive. Në Amerikë, qeveritë ndryshojnë, por Kushtetuta mbetet. Ajo nuk është thjesht një dokument juridik. Është kontrata morale e kombit.

Historiani Joseph Ellis shkruan se “arritja më e madhe e Baballarëve Themelues ishte krijimi i një sistemi ku pushteti i nënshtrohej ligjit dhe jo anasjelltas”. Pikërisht kjo e bën Amerikën një republikë dhe jo thjesht një demokraci.

Shpesh dëgjohet pyetja: pse amerikanët këmbëngulin që vendi i tyre është republikë dhe jo vetëm demokraci? Përgjigjja gjendet te vetë filozofia e themeluesve. Ata kishin frikë jo vetëm nga tirania e një njeriu, por edhe nga tirania e shumicës. Një shumicë mund të jetë po aq shtypëse sa një diktator nëse nuk ka kufij kushtetues.

John Adams paralajmëronte: “Demokracia nuk zgjat kurrë shumë. Ajo shpejt shpërdoron, rraskapitet dhe vret vetveten.”

Për këtë arsye Amerika u ndërtua si republikë kushtetuese, ku të drejtat individuale mbrohen edhe kundër dëshirës së shumicës.

Një nga shembujt më domethënës të këtij koncepti ishte George Washington. Pas fitores në Luftën Revolucionare, ai ishte njeriu më i admiruar në vend. Shumë donin ta shpallnin mbret. Ai mund të kishte sunduar për gjithë jetën. Por refuzoi.

Historiani britanik George III, kur dëgjoi se Washington do të largohej vullnetarisht nga pushteti, thuhet se deklaroi: “Nëse ai e bën këtë, do të jetë njeriu më i madh në botë.”

Dhe Washington e bëri. Pas dy mandateve u kthye në fermën e tij në Mount Vernon. Ai krijoi traditën sipas së cilës presidenti është shërbëtor i republikës dhe jo pronar i saj.

Në shumë vende, pushteti shihet si pronë personale. Në Amerikë, të paktën në teori, pushteti është një amanet i përkohshëm i qytetarëve.

Një tjetër element që e bën Amerikën të veçantë është vendi që ajo i jep lirisë individuale. Amendamenti i Parë i Kushtetutës mbron lirinë e fjalës, të shtypit, të fesë dhe të protestës paqësore. Këto nuk konsiderohen privilegje të dhëna nga shteti. Ato konsiderohen të drejta natyrore që shteti nuk mund t’i heqë.

Presidenti Ronald Reagan shprehej: “Liria nuk është kurrë më shumë se një brez larg zhdukjes. Ajo duhet mbrojtur vazhdimisht.”

Kjo kulturë e lirisë ka krijuar një popull që shpesh është skeptik ndaj autoritetit. Amerikani tipik nuk e sheh qeverinë si zotërues të jetës së tij. Ai e sheh atë si një shërbëtore të kufizuar nga Kushtetuta.

Kjo është arsyeja pse protestat, debatet e ashpra dhe kritikat ndaj qeverisë konsiderohen pjesë normale e jetës publike. Në shumë vende, kritika ndaj pushtetit shihet si mungesë patriotizmi. Në Amerikë, shpesh konsiderohet shprehje e patriotizmit.

Një tjetër veçori e jashtëzakonshme e republikës amerikane është karakteri i saj emigrant. Amerika nuk u ndërtua nga një etni e vetme. Ajo u ndërtua nga valë të panumërta emigrantësh që erdhën nga Europa, Azia, Amerika Latine dhe pjesë të tjera të botës.

Në këtë kuptim, identiteti amerikan nuk bazohet te prejardhja. Ai bazohet te pranimi i një grupi parimesh.

Historiani Samuel Huntington shkruante: “Ajo që i bashkon amerikanët nuk është gjaku, por besimi në kredon amerikane.”

Pikërisht kjo është arsyeja pse një shqiptar, një italian, një irlandez apo një korean mund të bëhen amerikanë pa humbur identitetin e tyre origjinal.

Ky pluralizëm është një nga forcat më të mëdha të republikës. Ai ka sjellë energji, kreativitet dhe inovacion. Por ka sjellë edhe sfida të mëdha. Megjithatë, sistemi amerikan ka arritur t’i mbajë bashkë këto dallime përmes besimit në Kushtetutë dhe sundimin e ligjit.

Një aspekt që shpesh nënvlerësohet është forca e shoqërisë civile amerikane. Kur Alexis de Tocqueville vizitoi Amerikën në vitet 1830, ai mbeti i mahnitur nga aftësia e qytetarëve për t’u organizuar vetë.

Ai shkruante: “Amerikanët formojnë shoqata për gjithçka.”

Sipas tij, sekreti i demokracisë amerikane nuk ishte qeveria federale, por qytetarët aktivë. Kisha, universitetet, organizatat bamirëse, klubet qytetare dhe komunitetet lokale krijuan një kulturë përgjegjësie që nuk varej nga shteti.

Ndoshta karakteristika më e admirueshme e republikës amerikane është aftësia për vetëkorrigjim. Amerika ka bërë gabime të mëdha. Skllavëria ishte një njollë e tmerrshme morale. Diskriminimi racor zgjati shumë. Ka pasur padrejtësi sociale dhe ekonomike.

Por forca e sistemit nuk ka qenë mungesa e gabimeve. Ka qenë aftësia për t’i korrigjuar ato.

Abraham Lincoln, gjatë Luftës Civile, e përshkroi Amerikën si:

“Shpresa e fundit më e mirë e Tokës.”

Ai e kuptonte se eksperimenti amerikan nuk ishte i përsosur, por ishte i vlefshëm sepse krijonte mundësinë e përmirësimit.

Një shekull më vonë, Martin Luther King Jr. nuk kërkoi rrëzimin e republikës amerikane. Ai kërkoi që ajo t’u qëndronte besnike premtimeve të saj. Në fjalimin e tij historik “I Have a Dream”, ai iu referua Deklaratës së Pavarësisë dhe Kushtetutës si një çek që Amerika ende nuk ua kishte paguar të gjithë qytetarëve të saj.

Kjo është forca e madhe e republikës amerikane: aftësia për të debatuar, për t’u korrigjuar dhe për të ecur përpara pa shkatërruar themelet e saj.

Sot Amerika përballet me polarizim politik, tensione kulturore dhe sfida globale. Megjithatë, parimet themelore mbeten të njëjta si në vitin 1776. Besimi se pushteti buron nga populli. Besimi se ligji është mbi individin. Besimi se liria është e drejta më e çmuar e njeriut.

Kjo është arsyeja pse Amerika mbetet një republikë ndryshe. Jo sepse është e përsosur. Jo sepse nuk gabon. Por sepse është ndërtuar mbi një ide që vazhdon të frymëzojë miliona njerëz në mbarë botën: se qytetari i lirë është themeli i një shoqërie të drejtë dhe se qeveria ekziston për t’i shërbyer popullit, jo për ta sunduar atë.

Siç tha Abraham Lincoln në Gettysburg:

“Qeveri e popullit, nga populli dhe për popullin nuk do të zhduket nga faqja e dheut.”

Ndoshta asnjë fjali nuk e përmbledh më mirë arsyen pse Amerika mbetet, edhe sot, republika më e veçantë në historinë moderne.

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA/

Ndermjet statusit juridik ndërkombëtar dhe integrimit evropian.

Pozita e Republikës së Kosovës në raport me Bashkimin Evropian paraqet një rast specifik në të drejtën ndërkombëtare bashkëkohore dhe në të drejtën evropiane, ku realiteti juridik i shtetësisë dhe procesi i integrimit evropian nuk ecin gjithmonë në mënyrë paralele. Në aspektin juridik ndërkombëtar, ekzistenca e shtetit dhe anëtarësimi në organizata ndërkombëtare ose rajonale janë kategori të ndryshme juridike. Për pasojë, mungesa e anëtarësimit në Bashkimin Evropian nuk cenon subjektivitetin ndërkombëtar të Republikës së Kosovës, por paraqet një çështje të veçantë të procesit të integrimit evropian.

Shtetësia e Kosovës në dritën e së drejtës ndërkombëtare

Në përputhje me parimet e së drejtës ndërkombëtare klasike, të kodifikuara në Konventën e Montevideos të vitit 1933, shtetësia mbështetet mbi katër elemente themelore: popullsinë e përhershme, territorin e përcaktuar, qeverinë efektive dhe aftësinë për të hyrë në marrëdhënie ndërkombëtare. Republika e Kosovës ushtron kompetenca efektive mbi territorin e saj, disponon institucione kushtetuese funksionale dhe zhvillon marrëdhënie diplomatike e ndërkombëtare me një numër të konsiderueshëm shtetesh dhe organizatash ndërkombëtare. Në këtë kuptim, ajo përmbush kriteret substanciale të shtetësisë sipas doktrinës deklarative të njohur gjerësisht në të drejtën ndërkombëtare.

Nga këndvështrimi juridik, njohja ndërkombëtare nuk ka karakter konstitutiv, por deklarativ. Prandaj, ekzistenca e shtetit nuk varet nga universaliteti i njohjeve, por nga përmbushja e elementeve materiale të shtetësisë dhe ushtrimi efektiv i autoritetit shtetëror.

Opinioni Këshillimor i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë dhe rëndësia e tij juridike

Një moment me rëndësi të veçantë juridike për subjektivitetin ndërkombëtar të Kosovës paraqet Opinioni Këshillimor i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë i 22 korrikut 2010, sipas të cilit shpallja e pavarësisë së Kosovës nuk ka shkelur të drejtën ndërkombëtare. Megjithëse ky opinion nuk trajton çështjen e njohjes ose të shtetësisë në kuptimin formal, ai konfirmon se e drejta ndërkombëtare nuk përmban ndonjë ndalim ndaj deklaratës së pavarësisë së Kosovës. Për rrjedhojë, legjitimiteti juridik ndërkombëtar i shtetit të Kosovës mbështetet mbi bazat e përgjithshme të rendit juridik ndërkombëtar.

Bashkimi Evropian si rend juridik sui generis

Bashkimi Evropian përfaqëson një rend juridik autonom dhe sui generis, i ndërtuar mbi vlerat e përcaktuara në nenin 2 të Traktatit për Bashkimin Evropian, përkatësisht: respektimin e dinjitetit njerëzor, lirisë, demokracisë, barazisë, sundimit të ligjit dhe të drejtave të njeriut. Po ashtu, neni 49 i Traktatit për Bashkimin Evropian përcakton se çdo shtet evropian që respekton këto vlera dhe angazhohet për promovimin e tyre mund të aplikojë për anëtarësim në Bashkimin Evropian. Në këtë kontekst, kriteret juridike të anëtarësimit janë të lidhura me përmbushjen e standardeve të njohura si kriteret e Kopenhagës, të cilat kërkojnë:institucione stabile demokratike;sundim efektiv të ligjit;respektimin e të drejtave të njeriut dhe të pakicave;ekonomi funksionale të tregut;aftësi për të zbatuar dhe përvetësuar acquis communautaire.

Republika e Kosovës ka orientuar zhvillimin e saj kushtetues dhe legjislativ drejt harmonizimit progresiv me acquis communautaire dhe me standardet juridike evropiane, duke e bërë procesin e integrimit pjesë të rendit të saj kushtetues dhe të politikave publike.

Integrimi evropian si proces juridik dhe jo vetëm politik

Praktika e zgjerimit të Bashkimit Evropian demonstron se procesi i anëtarësimit përfshin një ndërthurje të elementeve juridike dhe politike. Megjithatë, përmbushja e standardeve juridike mbetet kushti themelor për avancimin drejt anëtarësimit.

Në rastin e Kosovës, vështirësitë që shfaqen në procesin e integrimit lidhen kryesisht me mungesën e një qëndrimi unik të të gjitha shteteve anëtare të Bashkimit Evropian lidhur me njohjen e saj shtetërore. Kjo rrethanë paraqet një situatë të pazakontë në praktikën evropiane, ku një subjekt me kapacitet shtetëror dhe me orientim të qartë evropian përballet me pengesa që burojnë nga divergjencat ndërmjet shteteve anëtare dhe jo nga mungesa e kritereve juridike themelore.

Parimi i integrimit progresiv dhe vendi i Kosovës në Evropë

Nga perspektiva e së drejtës ndërkombëtare dhe të drejtës evropiane, Republika e Kosovës përfaqëson një subjekt shtetëror me identitet juridik të konsoliduar dhe me orientim të qartë drejt rendit juridik evropian.

Prandaj, perspektiva evropiane e Kosovës nuk paraqet vetëm një aspiratë politike, por një proces të mbështetur mbi parimet e së drejtës ndërkombëtare, mbi vlerat themelore të Bashkimit Evropian dhe mbi parimin e integrimit progresiv. Në këtë kuptim, çështja e integrimit të plotë të Kosovës në Bashkimin Evropian duhet të shihet jo si çështje e ekzistencës së shtetit, por si fazë e mëtejshme e konsolidimit të subjektivitetit të saj ndërkombëtar dhe e integrimit të plotë në rendin juridik evropian.

Në dritën e zhvillimeve të së drejtës ndërkombëtare bashkëkohore dhe të së drejtës së Bashkimit Evropian, Republika e Kosovës përfaqëson një realitet juridik të konsoliduar, ndërsa integrimi i saj i plotë në strukturat evropiane mbetet çështje e vazhdimit të procesit të institucionalizimit dhe të afirmimit të mëtejshëm të subjektivitetit të saj në hapësirën juridike evropiane.