Kulture – Page 130 – Dielli

ULLMAR QVICK DHE HAMDI ORUÇI KUNDËRSHTAR NË MENDIME DHE MIQ TË NGUSHTË

February 1, 2023 by s p

Idriz Lamaj/

Vitin e kaluar u festua me pompozitet 50 Vjetori i Gjuhës Njësuar. Sjellja e një shkrimi të shkurtë nga Jozef Radi në rrjetin e shkrimeve Radi and Radi, të shkruar nga Ullmar Qvick me titull: “Gjuha e njësuar nuk është tempull”, më këtheu në kujtesën e një korrespondence të vjetër midis tij dhe të ndjerit Dr. Hamdi Oruçi. Thjeshtësia në shkrim dhe modestia në sjellje e këtij albanologu të njohur Suedez, shifet që në paragrafin e parë të shkrimit të tij mbi gjuhën e njësuar:

“Me ndrojtje po shkruaj këtë tekst, së pari jam i huaj dhe vetëm sherbtor modest i gjuhës shqipe, së dyti është koha e festës së paqes, së treti është temë delikate. Dua të kontestoj disa norma gjuhësore, të cilat duhet të diskutohen deri te ndryshimi.” Dhe në disa fjali të tjera tregohet modestia e tij, si psh: “…tani disa i kanë shkruar kryeministrit se gjuha e njësuar është Kushtetutë. Kjo me duket qëndrim regresiv, sikur shtëpia pas 50 vitesh nuk do të kishte nevojë për riparim…”, etj. Urtësia i këtij studiuesi me provoj të gjatë e njohuri të gjëra në fushën e sutdimeve albanologjike, shihet edhe në korrespondencën e tij me Dr. Hamdi Oruçin, shkruar afër 50-të vjet më parë.

Ullmar Qvick, dy-tre dakadatë e funditë, është figurë e njohur në Shqipëri e në Kosovë, si në qarqet e studiuesve poashtu edhe në masat e gjera të lexuesëve. Ai është vlerësuar lartë për kontributin e tij në fushën e albanologjisë, dhe për ndikimin e dukshëm në lidhjen e miqësisë midis popullit shqiptar dhe atij suedez. Me qenë se lexuesitë e gazetës “Dielli”, këtu në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, janë shumë pak të njohur me këtë përsonalitet të shquar dhe mik të sinqertë të shqiptarëve, sjellim një përmbledhje të shkurtë biografike të tij. Suedezi Ullmar Qvick, albanolog dhe mik i respektuar i shqiptarëve, për mëse gjashtë dekada i kushtoi miqësisë suedezo-shqiptare një dedikim të veçantë dhe u bë lidhës i hekurtë midis dy kombeve. Ai lindi me 13 qershor 1934 në Kristinehamn, qytet i njohur në perendim të Stokholmit. Rrjedh nga një familje e thjeshtë puntore. Studimet e larta i mbaroi në Karlstad, dhe në Universitetin e Uppsalës në Fakultetin mbi Njohuritë e Shteteve Lindore. Mbaroi shkollën e lartë pedagogjike për anglisht në Vasteras, dhe është njohës i shkelqyer i gjuhëve anglisht, frengjisht, gjermanisht dhe shqip. Është përkthyes, gjuhëtar, redaktues, shkrimtar, muzikolog, antropolog, dhe albanolog i respektuar në Shqipëri dhe në Kosovë. Sipas korrespndencës së tij me Dr. Hamdi Oruçin, Qvick merret me çështjet e gjuhës dhe kulturës shqiptare, që në vitet 60-të të shekullit të kaluar. Në letërkembimin e tyre (një dosje 72 faqesh), duket se korrespondenca midis tij dhe Dr. Oruçi ka filluar në janar të vitit 1970-të. Në një letër tre faqesh (12 korrik, 1973) Qvick i shkruan Oruçit gjersishtë mbi familjen e tij, dhe ndikimin e tij dhe të familjes të thjeshtë, në një lloj komunizmi të butë të kuptimit suedez. Ai shkruan si është dashuruar me Shqipërinë e shqiptarët duke dëgjuar këngë shkodrane në Radio Tiranën, në dialektin e gegërisht, dhe se si, nga ato këngë, i është ngulitur dashuria për dialektin e gegërishtes. Në tre letra të vitit 1973, Qvick i shkruan Oruçit në hollësi për krijimin e Shoqatës të Miqësisë Shqipëri-Suedi. Siç dihet, gjatë sundimit komunist, disa vende “asnjanëse demokratike” krijuan shoqata miqësie me shtetet komuniste Europiano-lindore, ku përfshihej edhe Shqipëria megjithëse sundohej nga një regjim i egër stalinist. Natyrishtë, ato shoqata duhej te vepronin sipas interesave politike të shteti komunist shqiptar. Lidhur me këtë çështje, Ullmar Qvick duket shumë i sinqert ndaj mikut tij nacionalist në mërgim. Ai i shkruan Dr. Oruçit me 12 maj, 1974:

“… Në Shqipëri kemi të bëjmë me një rreth të ngushtë partiak që ka në duar jetën e vendit. Zhvillimi është vendosur sipas ideologjisë komuniste, më mirë t’a cilësojmë si leniniste-staliniste, sepse në Bashkimin Sovjetik është lindur dhe rritur degjenerimi i pushtetit partiak, anti-popullor, prapa maskës së “diktaturës së proletariatit”, me të ashtuquajturit “përfaqësues të kalsës puntore” në krye! Klasa punëtore paska nevoj për “përfaqësues”. Borgjezia, nga e cila buron Enver Hoxha, s’ka një nevoj të tillë. Këto janë mendimet e mija si socialist demokratik, anti doktrinar…” , etj.

Në të njëjtën letër Ullmar shkruan: “…mund të pohojmë se zakonet e prapambetura duhet të luftohen, po, por shumica e zakoneve sipas Kanunit të Maleve, kanë qenë kurrizi i shqiptarit: burrnia, besa, nderi. Si mund të luftohen sot këto dhe të cilësohen si zakone të prapambetura”. Ullmar, në të njëjtën letër shkruan: “… gjendja e letërsisë shqipe është një vërtetim se si ia mungon lirinë e fajës shkrimtarit shqiptar. Për këtë kam shkruar me pseudonimin Ujk Mali në botimin e fundit të revistës Koha e Jonë...”. Në letër kuptohet se Dr. Oruçi e kishte e inkurajuar dhe këshilluar me kohë të shkruante vetëm me pseudonim në shtypin e mërgatës nacionaliste shqiptare, dhe të ishte vigjilent gjatë vizitave të tij në Shqipëri. Sipas një letre tjetër (16 mars, 1973), Ullmar Qvick vizitoi Shqipërinë për herë të parë në vitin 1970-të. Në këtë letër 6 faqesh ai i shkruan Oruçit:

“…Herën tjetër do t’ju tregoj diçka edhe më gjërsishtë mbi vizitën që bëra në Shqipëri në vitin 1970-të. Përshtypjet janë të shumta, ju lutëm të më shkruani çfarë doni të dini. Kam biseduar me njerëz nga të gjitha shtresat e popullësisë, nga ana tjetër s’kam kërkuar të dhëna “të koklavitura”. Kam vizituar qytetet Durrës, Tiranë, Berat, Fier e Elbasan, të gjitha në grup., dhe Kavajen në mënyrë klandestine! Kam vallëzuar mbi gjuhën e ujkut… Mora një përvojë të vlefshme, interesante. Vetëm më tregoni çfarë hollësirash kërkoni të dini...”.

Me 19 maj 1974, Hamdi Oruçi i dërgon një letër katër faqesh dhe vlerëson lartë shkrimin e gjuhës shqipe nga ana e tij:

“… Mbeta i habitun me shprehjet e bukura të gjuhës shqipe që Ju përdorni. Unë kam le në Shkodër dhe të gjithë shkollat i kam mbarue në Tiranë ku si profesor të shqipes kam pas Aleksandër Xhuvanin, Henrik Lacaj, Eqrem Çabej, etj., dhe jamë i bindun se Ju e njihni gjuhën shqipe ma mirë se unë. E u a kam zili, por Ju përgëzoj me gjithë zermër. Me duket se disa vjet ma parë kam lexue nji letër të Juej dërgue gazetës “Liria” e Bostonit, ku tregojshe edhe atje se gjuhën shqipe e keni mësue tue ndigjue Radio Tiranën e natyrisht tue lexue libra shqip. E shtoi unë, edhe tue u shoqnue me miqë shqiptarë. Njohja e gjuhës shqipe dhe dashnia që ushqeni për Shqipnin e për Kombin Shqiptar, me ban krenar dhe përsëri u a them në veshët se ua kam zili…”. Dhe vazhdon më tej:

“ Kam pasë fatin e mirë të njoh si Fishtën dhe Koliqin: Të dytin e kam pas edhe mik se ai bashkë me të ndjerët prof. Karl Gurakuqin dhe prof. Rosolin Petrotten, qenë shkaktarë të dhanjes së bursës së vazhdimit studimeve të mija që i pata fillue në Vjenë ti kryejshe në Palermë, ku mora larin akademnik të doktorit, që sot me vlen të mbaj familjen e të baj nji jetë të qetë. Të parin, Fishten e madh, e njohta në Shkodër se ai shkonte shpesh te nji kushëri i im, Caf Kërniqi, tregtar në rrugën 28 Nanduer, dhe shpesh më ka dhanë nga nji gjysëm Korone e e mbaj mend se më dha vetëm nji herë nji Koronë për të ble dordullma (gelato). Në ato kohna deri me 1940 Korona të Austro – Hungarisë dhe Paret e Groshët e Turqis Osmane si pare sermi qarkullojshin ligjshëm në Shkodër, qytet ku unë linda. Fishta bisedonte me mue në serbo-kroatishte, se unë gjysmën e shkollës fillore e kam krye në Cetinje të Malit të Zi, se atje banonte im atë si tregëtar e si i arratisun e kundërshtar i Zogut. Na të gjithë u këthyem në Tiranë, familjarisht, me 1931 dhe unë mbarova edhe filloren dhe Liceun e Shtetit në Tiranë me 1942 dhe si mësues të shqipes pata Aleksandër Xhuvanin, Frano Alkaj, Henrik Lacaj dhe Eqrem Çabej e Namik Resulin, etj.”. Edhe Ullmar i shkruan Hamdiut në detaje për prindët, femininë, shkollimin, familjen dhe punën e tij të pandërprerë në Suedi.

Këta dy miq të ngushtë me mendime të ndryshme ideologjike, të shprehura qartë në këtë korespondencë, e bëjnë lexuesin të mendohet thellë mbi njohurit e tyre të gjithanëshme studiuese dhe karakterin dhe e tyre të lartë njërzorë. Me 6 dhjetor, 1974 Ullmar i shkruan Hamdiut: “…Unë si socialist me pikëpamje demokratike antidoktrinare, demokracia amerikane nuk me pëlqen, me duket një lloj demokracie kapitaliste që ka nevoj për një revolucion në Amerikë.” Ndërkaq, Hamdiu i përgjegjet shpjetë dhe ashpër në letrën që vijon:

“Ndalu o qytetar Qvick, mos u nxito. Nxitimi nuk ka zgjidhë asnji mosmarrëveshtje, e problem të kohës. Lufta e çdo ane nuk ka zgjidhë asnji mosmarrëveshtje, e kundërta e saj asht e vërtetë. Revolucioni posë se ka mbytë vehten në gjak, dhe posë librave të hisstorisë, nuk ka plotësue asgja. Revolucioni asht ai që përmbush shumë sende. Lufta civile në USA nuk përmbushi asgja. Revolucioni në Shqipni nuk përmbushi asgja përveç i tha nji klase ulu dhe u ngritë nji tjetër klasë. Ja Suedia e Juej, nuk bani asnji luftë tash sa shekuj dhe nuk ngjau asnji rovolucijon, por asht në forfront të përparimit, ashtu siç asht Norvegjia e Danimarka, ani se në Danimarkë vetëvrasja asht kronike e patalogjike, por në të tre shtetet me popull të shendosh sundohen nga nji mbret që mbretnon dhe drejtohen nga nji qeveri që zgjidhet nga populli. Çfarë fitimi pati populli rus i shkretë? Ose ai kinez? Çfarë solli lufta e Koresë Veriut e asjo e Vietnamit? Asgj, humbje jete nga të dy anët. Pra, qytetar Ullmar ndaloje çapin, hec ma ngadalë e mos akuzo menjiherë njerzit, mos akuzo Amerikën, e qeverinë e saj e popullin e sajë.” (Letër e Dr. Oruçit, 22 dhjetor, 1974).

Me 11 janar, 1975, Qvick i shkruan Oruçit një letër pesë faqesh lidhur me përshtypjet e tij për Shqipërinë dhe Kosovën. Në letër shihet edhe reagimi ndaj letërs që i kishte dërguar Oruçi, për qendrimin e tij ndaj demokracisë kapitaliste amerikane. Ullmar shkruan ndër të tjera:

“…Kam përshtypje të bukura nga Shqipëria, krahasimet me vizitën e parë dhe me vizitën në Kosovë janë të favorshme. Por s’do të shkruaj për këtë, sepse si anti-komunist i bindur do të mërzitesh, dhe më mirë të kemi harmoni në letërkembimin tonë, apo jo? Kush ka një botëkuptim ose një mendim, atë e mbron, dhe ti je për sistemin e Amerikës, ndërsa unë kam një mendim tjetër.”

Në letrën e 16 gushtit, 1978, Ullmar i shkruan mikut të tij se i kishte sjell dhuratën e kërkuar nga Shqipëria. Hamdiu i kishte kërkaur Ullmarit ti sjellte nga vendlindja një NJË GURSHT DHE DHE DY-TRE GURË, që, kur të mbyllte sytë në mërgim, dheun dhe gurët e vendlindjes të hidheshin mbi trupin e tij. Suedezi, mik besnik i shkruan shqiptarit të mërguar:

“…Gurishte e Dhe nga rrethi i Shkodrës e nga Tirana i kam sjellur dhe ti dërgoj me pako. Mbledha edhe disa lule por ato u prishen gjatë udhtimit. Jam përsëri në Suedi, por në zemër kam mall për Shqipërinë…” Ai e mbyll letrën me përshtypjen e tij për atdheun e Hamdi Oruçit: “…Kujtoj fytyratë e qeshura, optimiste, këngët që kenduam së bashku, bisedime me njerëz që takova gjatë ekzkursioneve dhe rastësisht, natyrën e bukur me fushat plot gjelbrim dhe malet madhështore. Këto nuk harrohen. Me përshendetje miqësore, Ullmar !…”.

Tani sjellim për lexuesit e Diellit një shenim të shkurtë biografik për studiuesin e veçantë të mërgatës politike shqiptare, i cili për më shumë se tre dekada mbuloi faqet e shtypit nacionalist shqiptar me shkrime profesionale të degëve më të ndryshme. Po të mblidhen shkrimet e Hamdi Oruçit të botuara në revistatë Shejzat dhe Koha e Jonë, dhe në gazetat Shqiptari i lirë dhe Dielli, do të përbënin disa vëllime voluminoze.

Dr. Hamdi H. Oruçi lindi në Shkodër me 1 mars, 1923. Mbaroj Lyceun e Shtetit në Tiranë me 1942. Vazhdoi mësimet mjekësore në Vjenë e në Graz të Austrisë dhe mbaroi doktoratën e mjekësisë në Itali me 1953. Sherbeu në Institutin “Farlanin” të Romës dhe u diplomua në sëmundjet e mushkërive me 1955. Erdhi në Shtetet e Bashkuara të Amerikës me 1955 dhe menjëherë u antarësua në Federatën “Vatra”, në vitin 1956. Ishte kryetar i kremtimeve vatrane për 60 Vjetorin e gazetës “Dielli” dhe kryetar i Seminarit Ndërkombëtar që u mbajt në New York me 27-29 Nëntor 1969. Me 1970 botoi librin me kumtesa shkencore: “Seminari Ndërkombëtar i Federatës Panshqiptare Vatra”, në dy gjuhë. Ishte një prej përsonaliteteve më të shquara në përpjekjet kulturore shqiptaaro -amerikane, antar i shumë akademive mjekësore e kulturore në SHBA dhe në Europë, themelues dhe kryetar i “Klubit Republikan Shqiptaro-Amerikan”. Ai ishte ftuar disa herë në Kongesin Amerikan, në Shtëpi të Bardhë dhe në ministrinë e Jashtme amerikane në Washington, për çështje shqiptare. Ushtroi profesionin e mjekësisë në Long Island të New Yorkut. Ishte i martuar me zonjen Lumto Oruçi, lindur Kokalari, dhe la tre fëmijë, Dianën, Eduardin dhe Shpresën. Hamdi Oruçi ndrroi jetë 10 dhjetor, 2001. Familja dhe miqët e ngushtë hodhën në varrin e tij dheun dhe gurët e Shqipërisë.

Miqësia e ngushtë dhe ndryshimi i bindjeve ideologjike midis Ullmar Qvick dhe Hamdi Oruçit shihet qartë në letrat e tyre. Ato letra kanë vlerë për studiuesit e historisë, letërsisë, folklorit, gjuhësisë, muzikës dhe artit. Sa i përket gjuhës njërsuar, Ullmar mban qendrim të urtë me bindje se gjatë dekadave, Gjuha e Sotme e Njësuar do të gëlltitet nga dialekti i gegërishtes, për të cilin dialekt ai shpreh një dashuri të veçantë. Ndërkaq, Hamdiu mbi këtë çështje mban qendrim të ashpër, duke e cilësuar gjuhën e njësuar si fushatë brutale ndaj gegërishtes nga rregjimit komunist dhe studiuesitë e Shqipërisë jugut. Ai në atë fushatë përjashton vetëm Prof. Eqrem Çabejn.

Ullmar Qvick dhe Dr. Hamdi Oruçi mund të kenë këmbyer letra para dhe pas viteve 70-të. Në letratë që kam shfletuar, 72 faqe të viteve 1972-1979, nuk shihet nëse kanë këmbyer letra në përiudha tjera, ose janë takuar me njëri-tjetrin.

Shenim i redaksisë:

Para dy vitesh, zonja Lumto Oruçi, i dhuroi z. Idriz Lamaj, mikut të ngushtë të Hamdi Oruçit, korrespondencën e pasur të bashkëshortit të saj. Në këtë korrespondencë shihet se Dr. Oruçi kishte letërkembim të shpeshtë me përsonalitete të njohura si: Mustafa Kruja, Ernest Koliqn, Martin Camaj, Zef Valentini, Karl Gurakuqi, Dom. Zef Oroshi, Rexhep Krasniqi, Nexhat Peshkëpia, Vasil Gërmenji, Dom. Vinçenc Malaj, Zef Nekaj, Safete Juka, Anesti Andrea, Lec Shllaku, Adalbert Fekeçi, tij. Zonja Oruçi i ka dhuruar Bibliotekës të Vatrës një pjesë të bibliotekës të Dr. Oruçit. Ndërkaq, katër-pes vitet e fundit, z. Lamaj, përveç shumë dokumentave, revistave dhe gazetave me vlerë të rrallë, i dhuroi Bibliotekës të Vatrës mijëra kopje lbrash të bibliotekës së tij. I ndjeri Dapip Greca ka shenuar në gazetën Dielli për këto dhurata tepër të vlefshme. Vitin e kaluar z. Lamaj i dhuroi Bibliotekës të Vatrës edhe 15 kutia tjera me libra.

Poezi nga Arjana Fetahu Gaba, Nju Xhersi

January 31, 2023 by s p

S’DO TË ZGJASË SHUMË, TË PREMTOJ

Diç të mundon e kërkon ta fshehësh,

Por, sytë disi të tradhëtojnë,

Ata përpëliten në lotët e nxehtë,

E s’mund të durojnë.

Në ke vështirë të më tregosh,

Dhe frikë nga një e qarë,

Unë të tregoj që pas një reje,

Gjithmonë ylberin e kam parë.

S’do të zgjasë shumë të premtoj,

As ky trishtim s’e ka të gjatë,

Të shohësh diellin kur lind si dritë,

Do të thotë vërtetë të jesh me fat.

Unë të tregoj që gjithmonë dimri,

S’ka vend të rrijë, ndaj nis e shkon,

Pranvera nis e fillon ca puthje,

Ku vetëm shpirti t’i kupton.

Pastaj flladet që shpërndan prilli,

Trupin ta kthejnë të lehtë në gjeth,

Plot trille i ka dhe përkëdheljet,

Sa gati gati të rrënqeth.

Unë të tregoj që asaj udhe të blertë,

Ka vetëm ëngjëj nëpër erë,

Ata rrinë fshehur midis trungjesh,

Por janë aty, me ty përherë.

Arjana Fetahu Gaba,

January, 2023

Nuk jam më si më parë,

Kur t’kërkoja ku nuk ishe,

Nuk jam më si më parë,

Kur nuk dija që s’me kishe.

Nuk jam më si më parë,

Tani marr frymë për veten time,

Dikur humbur errësirash,

Dhe nuk shihja gabime.

Nuk jam më si më parë,

Kur mbytesha pa ty,

Kur vdisja e marrosur,

Për ata dy sy.

O Zot të falem me shpirt

Tash veten e kam gjetur,

S’do isha zgjuar kurrë,

Do t’isha shpirt i vdekur.

Arjana Fetahu Gaba,

January 2023

A ka, a s’ka perëndi?!

Ti moj qeveri pa anë,

As ke din as ke iman,

Plot me shpresë të brohoritëm ,

Sikur Zot ashtu të pritëm,

Me dy gishta sytë i qitëm.

Kishim mbetur të paparë,

Gjysma gjallë gjysma të vrarë,

Prap në krye vumë zuzarë.

Qetë të djallit ustallarë.

Kusarë përmbi kusarë.

Keni marrë ashtu më kot,

E na milni sikur lopë,

Badihava shitët këtë tokë,

Ne për ty bëmë gjoksin gropë,

Na dridhet buza nëpër lotë.

Ti moj qeveri pa anë,

As ke din as ke iman,

Këmbën ngjeshur na mban në fyt,

Nga zgavrat po na dalin sytë,

Dhe godet kush kokën nxjerr,

Plaga dhëmb sa shpirti therr.

Parlamentit rri gozhduar,

Gjuhën zbërthen si e tërbuar,

Me shtatë kokë e me shtatë duar,

Si kuçedra që rri zgjuar.

Dhe ne prap të dëshpëruar,

Mbetur si kandil i shuar.

Qaj nga “Shqipëria tjetër”,

S’vlej për ty as sa një letër,

Të gjithë ktyher nëpër mbretër,

Jam harruar si ka i vjetër,

Dru e plisa kam për shtretër.

Sa e vogël bëhet bota,

Kur të duhen të gjesh vota,

Më të pyetur ma gjen shtëpinë,

Më premton: “Të ngre çatinë”,

Dhe prap zhdukesh fundërrinë.

E, unë s’kam as forcë as zë,

Veshi fjalët nuk t’i nxë,

Më harron, gjithmonë më lë,

Fat këputur sikur pë,

Hallet ngjeshur një mbi një.

Gjithmonë kemi qenë të ndarë,

Ti je korbi hipur mbi trarë,

Unë purtek hedhur mbi zjarrë,

Poshtë më pret hapur një varrë,

Je një lum që më merr zvarrë.

Në shtëpizën pa çati,

Veç në mur një kryq i zi,

Bosh e nxira kusi,

Qan nën zë një fëmijë.

A ka, a s’ka perëndi?!

IT’S NOVEMBER 28TH

January 27, 2023 by s p

Muci Xhepa/

There’s an echo of heavy soled boots coming from the fifth floor. Moving from room to room, our upstairs neighbor is getting ready to go out. It’s the only day in the year he dresses in the very best clothes he owns. In reality, they were the only things left him after the theft of his possessions by the “Liberators”. The boot-falls continue over the threshold, out the door of the apartment, down the stairs and mingle with the laughter of children who live on the second floor. Lots of children. The Ulloria couple, their parents, work night and day just to provide for them.

Whenever Hysni, their father, is asked how many kids he has, he jokingly answers:

“I have a whole soccer team!”

“Uncle Petrit, your boots shine like mirrors” says the youngest Ulloria to the neighbor.

The second youngest also approaches and runs his hand over the patent leather. Petrit reaches into a pocket of his overcoat and produces a small bag of candy. It falls to the youngest child to hand it out to his siblings. The oldest of the brothers wears prescription glasses and has the look of a fine student in the making.

“Why should we offer felicitations to uncle Petrit today” he asks squinting behind the lenses.

They all scamper down the stairs and out of the building buzzing around Petrit like a swarm of bees around a hive. Laughing with joy, Petrit responds loudly enough for the adults in the vicinity to hear:

“It’s the 28th of November. It’s OUR holiday!”

The smartest of the Ulloria kids, the fifth grader, steps in front of him:

“Teacher told us our holiday is tomorrow.”

Petrit pats the boy on the head and turns to his mother, who’s talking with the bakery saleslady, and says:

“Riku, your mom can explain it to you better.”

Head held high, black fedora on, Petrit crosses the building’s courtyard and walks down the street towards the center of the city. Bound with a wide shiny black silk ribbon, slightly tilted to the left with the front of the rim gently shading his eye, the sides and back gently curved up, the hat is visible from afar. He wears a long white scarf which peeks just a bit along the lapels of his midcalf length, black as midnight, overcoat. Well-cut of fine cloth, double-breasted, it looks good on his slightly paunchy body. Two rows of big shiny buttons, one on each side of the open coat, make the garment even more beautiful. With each step the unbuttoned coat flares open showing a pair of black pants made of a different kind of heavy, shiny black, material. They’re tucked loosely into the knee-high elegant leather boots, which resound with every step on the cracked and dirty sidewalk. The image evokes memories of famous actors from golden days long past in our country.

Seated at some tables across the street from the local branch of the post office, some war veterans, wearing Chinese caps and plastic shoes produced by “NISH Goma, Durrës”, are playing dominos. They stop the game and resentfully watch their neighbor, the only man celebrating Flag Day, walk proudly down the street.

I got to know Petrit Guranjaku from the stories my grandfather told me. They were imprisoned in Elbasan prison at the same time. Later they were both sent to “The Swamp of Death”, the forced labor camp in Maliq. Petrit showed exceptional moral clarity. He came from a family which had high hopes the “Liberators” would make come true centuries old national dreams. Instead of dreams, the son of intellectuals would taste German chains, not at the hands of occupiers but at the hands of the Communist “Liberators”.

Grandfather said, “They took Petrit to the underground cell where they tortured us around midnight and brought him back at six in the morning, the time the sergeant would come to let us go to the privy.”

After they demolished our house, they sent us to the “Banesat” neighborhood on the outskirts of town. There we found out Petrit would be our upstairs neighbor…

“His face was swollen, and his mouth was bleeding profusely. They were accusing him of denouncing the surrender of Kosova to Yugoslavia.”

“Ceni, they hit… I kept… ‘You surrendered it to the Slav enemy’…”

Petrit once worked outside the borders of Albania created by the London Agreements. It was at a time when most of Albania’s long severed lands had been freed and reintegrated.

“I was being tortured by Thanas Caku, who was after the money my family had earned honestly and saved over generations.” Grandfather’s hands shook as if throttling the thieving criminal right then and there.

“They wouldn’t let us go to the privy. It was the time of day when Caku tortured me. I was in such pain! My kidneys felt like they would burst. I asked to be permitted to go urinate, but the sergeant pretended not to hear me. Petrit grabbed my hand and said, ‘Pee right here, in the corner!’ I did it in my shoes, my only shoes. It was icy cold, and they didn’t dry out for days…”

Petrit and my grandfather were later sent to Maliq together, to the “Swamp of Death”. They were assigned to the same forced labor brigade and were given sleeping space next to each other. In that place, heavy workload and very little food quickly changed men into blind skeletons.

“We couldn’t see. We couldn’t find our way to the work let alone do the work of digging ditches…”

Grandfather fell into a coma after the sergeant who was after our family money struck him in the abdomen, in the liver area, with an iron rod. Petrit took care of him and saved his life.

“Petrit saved my eyesight too. Prison administration brought a truckload of onions and had it unloaded at the center of the camp. Skeletons threw themselves upon the onions like hungry animals. There was little chance of getting my hands on a single onion but Petrit, strong man that he was, got a few and we ate them dirt and all. Little by little, our vision began to return…”

Many years later, after his return from “The Swamp of Death”, Sali Myzyri, a man from the neighborhood, asked my grandfather for help fixing his leaky roof. The work took many days. Feeling penitent, the man said to my grandfather:

“If I wanted it that way, you wouldn’t have suffered even a prick in your foot.”

His words left my grandfather speechless.

Petrit was retired and spent a good part of each day up on the roof where he kept a flock of pigeons. He had the door leading up under lock and key. For Petrit, the birds were like balloons soaring high into the sky and disappearing from sight, flying wherever and for as long as they wanted. To him, those birds symbolized freedom. During the years I was forbidden from continuing higher education, I made it a point to walk upstairs to the roof to hear the stories he would tell about his and my grandfather’s lives. Petrit was a great intellectual but above all, he was a great Albanian.

“November 28th found me in the city of Gjirokastra, for an inspection. It was beautifully adorned for the celebration. An old school chum of mine, now the ranking officer in the Royal Gendarmerie, and I were getting out of a vehicle at the “Bazaar Square.”

Petrit hated the Communist system and he hated “Nero” even more. Judging from his origins one wouldn’t think he would have a reason. Some of his family members had fallen in the Civil War on the Communist side. “Nero” called them national heroes. Heroes, while Nero needed them to be, but as half a century of terror evolved, they too would join the huge segment of the population already declared enemies of the people. He denigrated their families, sent them to forced labor camps, elimination and more…

“Two young men, well dressed for the holiday, were walking towards us but on the other side of the street. The taller fellow, obviously effeminate, wore a black beret cocked over one eye. He was animated, his hands moving as he spoke to his companion. When they got close to where we were standing, he offered a greeting with a servile smile. ‘He’s one of the Hoxha’s. He’s got… an undesirable moral disposition but, we have use for him. He serves our needs.’ My friend offered.”

Not even blinking an eye, Petrit spoke of “Nero” as if just of a neighborhood bum. He was a very brave man indeed.

“In the ‘Swamp of Death’, two or three people died every day. The family brought your grandfather Cen, a small wooden cask of cheese, which he couldn’t keep himself because the sergeant was always looking for something to use as a reason to torture him some more. He entrusted it to a peasant who slept next to us, and we all shared it equally, eating it with the stone-hard bread we were given. When the cheese was all gone, we stuck our fingers in the cask and wiped them on the hard bread just for the scent…”

Petrit was being enticed by “The Liberators”. He was being invited to return to the fold. Offers were being made. Positions of great responsibility would be entrusted to him if…

“For the first celebration of November 28th. after the takeover by the ‘Liberators’, I put on the best clothes I owned, these you see on me today, loaded a truck with more things I bought over the years and headed for Elbasan. At ‘Qafë-Thana’, I was intercepted by three soldiers and a civilian. I recognized the civilian as being an Elbasan and I stepped towards them offering my hand in greeting.

‘What have you done to us Petrit? You wanted to make us, and our Yugoslav brothers become enemies? If you weren’t of the last name that you are, only a bullet for you today!’ Even before Jorgji Shuteriqi finished speaking, all three of them threw themselves at me and forced me into the truck which was parked on the side of the road.”

Jorgji Shuteriqi’s brother, Haqim Shuteriqi, lived two floors below Petrit’s apartment. He was a graduate of a religious school. That culture had made him into a better human being. However, for Petrit, he was a Shuteriqi and that was enough for him never to speak a word to the man.

“You are young. You will live a long time and will get to witness what’ll be said of the degenerate”.

When “Nero’s” statue was toppled, my friend Petrit Guranjaku threw a Banquet!

With a glass of wine in his hand, he said: “If I were to die today, I wouldn’t feel a bit sorry for myself because I lived to see them drag the monster down”.

I was in the United States when Petrit passed away. I felt deeply touched and honored when my father informed me of the final request my dear, anti-Communist, friend had made of his son.

“You are to receive condolence visits at the home of Muç Xhepa!”

It was done as he wished and with deep respect, Elbasan bid farewell to the great Albanian.

Translated from the Albanian by Dita Gjuraj

Roland Tasho – Fotografi i Katër Dekadave – Paraqet Ekspozitë që Përfshin më Shumë se Gjysmën e Karrierës së Tij – Dielli hedh një vështrim më të thellë tek lentja e tij

January 24, 2023 by s p

Rafaela Prifti/

Biseda mori shkas nga hapja e një ekspozite të veçantë të tij e quajtur “Një Karrige për Shkrimtarët” paraqitur në Qendrën Kombëtare të Librit dhe Leximit në Tiranë muajin e kaluar. Fotografi, i nxitur nga ideja për të paraqitur portretet e një plejade të shkrimtarëve shqiptarë, e nisi punën në 1998 por me kalimin e kohës projekti mori trajtat e një gjetje tjetër që u mirëprit nga artdashësit dhe publiku shqiptar në vitin 2022.

I njohur si fotoreporter shqiptar për fotografitë e tij në protestat e dhjetorit të viteve ‘90 në Tiranë, Roland Tasho fotografonte përpara se të ishte fotograf. Kjo është e vërtetë për çdo profesionist por në rastin e tij përjetimet dhe emocionet personale si dhe zanati janë të ndërthurura në formë të pandashme tek uni i tij. I lindur dhe rritur në Tiranë në vitet 60, tek Roland Tasho bashkëjetojnë dy elemente që e formësojnë jetën dhe karrierën e tij: dashuria për fshatin e mamasë Vodicën dhe pasioni për fotografinë. Me qashtërsi thuajse fëminore, ai flet për fshatin juglindor të Kolonjës, ku shkonte në verë te gjyshja, dhe prej nga pa kuptuar përftoi mbresat e stampuara përjetësisht tek ai si artist dhe si njeri. Fotografia erdhi tek Rolandi si mundësi punësimi por duke “pasur një aparat në dorë” thotë ai, shpejt ndjeu sesi përjetimet emocionale u ndërlidhën me vetëdijësimin për profesionin. Pas një dekade pune, në vitet 2000, në sajë të dy bursave, një nga Bashkia e Parisit, Roland Tasho fiton shprehitë e fotografimit në vendlindjen e fotografisë, njohur në kontekstin e kulturës perëndimore. Aty ku Luis Daguerre (1787-1851) kishte shpikur procesin e fotografisë i njohur si tipi dagerrian, aty ku Eugene Atget (1857-1927) kishte krijuar fotografinë dokumentuese për të përjetësuar çdo rrugicë e portal të Parisit përpara se ta përfshinte modernizimi i kohës, aty ku, midis dy luftërave botërore, një brez i tërë i talenteve nga Amerika dhe nga gjithë globi shkonin të bëheshin artistë dhe prej nga u formuan trajtat e arteve figurative në shekullin e 20, aty fotografi shqiptar instinktivisht fotografonte një kishë, një park a stol, Katedralen e Noter Damit. Roland Tasho pohon se aty “nisi të mendoj si fotograf”. Portretet, më pas, erdhën natyrshëm si “rritja e njeriut” thotë Tasho. Meqë për nga vetë natyra, fotografia është dokumentuese, prej aty buruan ciklet që formojnë copëza të portretit të madh të diasporës shqiptare në botë, duke nisur nga Italia me emigrantët më të vonshëm të postkomunizmit në Evropë A’Altra Albania (Shqipëria Tjetër) 1992-2002, (foto e kopertinës) tek të emigruarit në vendin tjetër fqinj Shqiptarë në Greqi (foto e kopertinës), albumi me foto Shqiptarë në Çeki, botimi Shqiptarë në Hungari, Bridge Builders Urë Ndërtuesit Emigracioni Shqiptar në Zvicër (foto e kopertinës), deri te koleksioni me foto të komunitetit shqiptar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës Unë flas Shqip – I speak Albanian (2010) (foto e kopertinës). Disa nga fotot e tij janë pjesë e arkivave të Kalifornisë dhe arkiva e punëve të tij është e barabartë me atë të një institucioni. Roland Tasho ka kaluar në shumë etapa të historisë së Shqipërisë dhe të fotografisë shqiptare. Ekspozitat dhe projektet e tij sjellin gjithmonë një lidhje midis dy kohëve, dy gjendjeve, midis vendlindjes dhe shqiptarëve, midis asaj që ishte dhe asaj që është. Ai ka punuar me aparatet Praktika të viteve ‘80 dhe sot fotografon me kamera dixhitale por thotë se fokusi i tij gjithmonë ka qenë “gjetja e idesë dhe jo numri i pikseleve”. Për Tashon mund të jetë e lehtë të hap një ekspozitë retrospektive në Tiranë por është i vetëdijshëm për mungesën e vlerësimit të artit të tij.

Fotografija është një art figurativ ku për shkak të teknikave që zëvendësojnë njëra tjetrën dhe avancimeve teknologjike ka shumë “të para” si: peizazhi i parë, portreti i parë, fotoja e parë me negativ, autoportreti i parë, fotoja e parë në hapësirë, e para foto me ngjyra, e para foto dixhitale e shumë të tjera. Por ajo që është konstante është syri i fotografit që shikon gjithçka rreth vetes si nga lentja e aparatit. Për të arritur te prezantimi vizual i subjektit të fotografuar parapërgatitja nis kohë përpara se të fillojë të hapet lentja. Këtu qëndron ‘magjia’ e fotografisë e cila thotë aq shumë pa thënë asnjë fjalë, e përmbledhur në shprehjen e përsëritur shpesh “një foto është e barabartë me një mijë fjalë.”

Nga ky këndvështrim, biseda jonë mund të duket si ‘dekonstruktimi’ i fotografisë së Tashos meqënëse është prezantim verbal i shprehjeve të tij vizuale. Ky do ishte disfavor i madh për fotografinë e krijuar nga Roland Tasho i cili është fitues i disa çmimeve ndërkombëtare dhe gjashtë konkurseve kombëtare të fotografisë, është paraqitur në rreth 80 galeri arti brenda dhe jashtë vendit, ka hapur ekzpozita në Shqipëri (nga viti 1992, 1993, 2008 e këtej), Itali, (1993, 1994, 2003, 2006) Greqi (2001), Belgjikë, Gjermani (1993), Argjentinë (2000), Austri (2007), Kosovë, Francë (2005), Zvicër (2002), (listë e pjesshme), dhe është autor i 14 librave e albumeve. Për të gjitha këto Dielli tentoi ta shikoj karrierën e tij si koleksion artistik duke e drejtuar lenten në formë figurative drejt fotografit, i cili ka krijuar imazhe për katër dekada me radhë.

ARTI DHE MUZIKA SI ZHVILLIM DHE EMANCIPIM KULTUROR I SHOQËRISË

January 23, 2023 by s p

Artisti Lekë Negri flet për Diellin e Vatrës në New York: Nga karriera artistike te arti si mjet për ndryshime shoqërore dhe për bashkimin e komuniteteve. Nga arti e muzika shqiptare në Amerikë te roli i Bandës Muzikore Vatra në historinë e muzikës shqiptare. Me artistin Lekë Negri bisedoi Editori i Diellit Sokol Paja.

ARTI DHE MUZIKA SI ZHVILLIM DHE EMANCIPIM KULTUROR

Muzika ka një rol të madh në një shoqëri, siç e ka patur prej mijëra vjetësh. Ajo ka formësuar kulturat dhe shoqëritë në mbarë botën, të transmetuara brez pas brezi. Të gjithë e kanë një marrëdhënie personale me muzikën, efektet e saj në kulturën përreth nesh mund të mos jenë menjëherë të dukshme. Ndikimi i muzikës në shoqëri është i gjerë dhe i rrënjosur thellë në historinë tonë. Muzika është një aspekt thelbësor i të gjitha qytetërimeve njerëzore dhe ka fuqinë të ndikojë emocionalisht, moralisht dhe kulturalisht në shoqëri. Kur njerëzit e një kulture shkëmbejnë muzikë me njëri-tjetrin, ata fitojnë njohuri të vlefshme për një mënyrë tjetër jetese. Të mësosh se si muzika dhe lidhja shoqërore janë të lidhura është veçanërisht e rëndësishme në kohë konflikti kur linjat e tjera të komunikimit rezultojnë të jenë sfiduese. Në mbarë botën, muzika po përdoret si një mjet për ndryshime shoqërore dhe për bashkimin e komuniteteve.

KONTRIBUTI I BANDËS MUZIKORE VATRA NË HISTORINË E MUZIKËS SHQIPTARE

Krijuesi i bandës muzikore kombëtare Vatra, Thoma Nasi ka bërë një punë kolosale dhe ka dhënë një kontribut të madh kombëtar jo thjeshtë si themeluesi i saj, por më pas si i pari dirigjent i bandës muzikore presidenciale të Shqipërisë në vitin 1925 me Presidentin e asaj kohe e më pas mbretin Ahmet Zogu, dhe roli i rëndësishëm dhe krijimtaria e tij e cila u bë pjesë e rizgjimit kombëtar përmes muzikës. Që në vitet 1920 banda muzikore Vatra interpretonte muzikë klasike të autorëve klasikë Hendel, Mozart Bethoven, e Schubert po edhe muzikë të repertorit kombëtar si himni vlora vlora, hymni kombëtar gjithashtu dhe krijime të vetë Thoma Nasit.

AKTIVITETET ARTISTIKE TË LEKË NEGRIT NË SHQIPËRI, EUROPË DHE USA.

Institucionet muzikore me të cilat kam bashkëpunuar gjatë viteve janë disa nga më të mëdhatë në Shqipëri dhe në Europë, veçanërisht duke përfshirë Teatrin e Operas dhe Baletit në Tiranë si solist dhe Orkestrën simfonike të RTSH-së, orkestrës Filarmonike të Sarajevës, ku interpretoja si trombe e parë dhe e dytë. Daljet e rregullta në televizionin kombëtar dhe kanalet kryesore televizive si ‘Klan’ dhe ‘Top Channel’ më kanë bërë një emër të njohur. Kam shkëlqyer si trombist në Festivalet Ndërkombëtare të Operës “Marije Kraja”, ndërsa kam punuar me dirigjentë të shquar si Ermir Krantja, Jacopo Sipari, Martin André, Leonardo Quadrini, Sinopoli, Cuhng etj. Përveç arritjeve të shumta simfonike duke u shfaqur në shfaqjet dhe rrjetet Top Channel , kam zgjeruar repertorin tim artistik duke bashkëpunuar me grupe të njohura pop, jazz dhe blues, duke përfshirë grupin origjinal ‘Blues Brothers’, duke regjistruar me saksofonistin Lou Marini dhe kitaristin Steve Cropper. Në botën e kinemasë, kam bashkëpunuar me performancën time e të përbashkët muzikore me klarinetistin Fatos Qerimi, në regjistrimin e muzikës për filmin “Letra në erë” të vitit 2003, me regji të Edmond Budinës. Kam organizuar edhe aktivitete të shumta bamirësie për Caritasin Shqiptar, duke bashkëpunuar ngushtë me sopranon e famshme Ermonela Jaho dhe baritonin Gëzim Myshketa, koncerte në Torino e Romë me orkestren e Rai dhe koncerte jazz ne Montreux Jazz festival dhe Jazz Tirana, kam marrë çmime mirënjohje për kontributin artistik në qytetet Tiranë Durrës e Shkodër. Në Shtetet e bashkuara të Amerikës kam luajtur me të famshmin trompistin Chris Botti fitues çmimesh Grammy Award dhe australianin Timmy trumpet i cili është i famshëm në skenat ndërkombëtare duke luajtur nuanca jazz në elemente kercimi. Gjithashtu bashkëpunim me trompistët e medhenj jazz James Morrison dhe Wynton Marsalis. Një projekt i rëndësishëm gjithashtu është nje koncert në Shqipëri me Chris Botti në shtator 2023.

AMERIKA SI SFIDË E JASHTËZAKONSHME PËR ARTISTËT SHQIPTARË

Shqiptarët gjithnjë e më shumë shkëlqejnë në çdo fushë, kudo nëpër botë. Amerika është e madhe, Amerika është e vështirë, Amerika është një sfidë e jashtëzakonshme! Por nëse vjen këtu, duhet ta dashurosh me ndryshimet e veta, me diferencat e veta dhe me vështirësitë e veta. Vetëm duke e dashuruar, do të kuptosh të mirat që ky vend ka, pasi është vendi i mundësive. Është një vend ku realizohen ëndrrat, vetëm të kesh dëshirën, të punosh fort dhe të mos ankohesh. Mos ta kthesh kokën mbrapa dhe të mendosh se kush ke qenë, por mbaje kokën përpara dhe krijo atë njeriun e ri! Dashurinë për Shqipërinë mos ta harrosh, ta trashëgosh në breza dhe do të ndihesh një shqiptaro-amerikan i plotësuar.

KONTRIBUTI TEK VATRA

Si anëtar i Vatrës kam marrë pjesë në koncertin e madh në inagurimin i rrugës Gjergj Kastriot Skënderbeu ne Maj 2022 në Bronx dhe koncertet e nëntorit. Do jem në mbështetje të Vatrës e komunitetit shqiptar në të gjitha aktivitetet kulturore dhe artistike në shërbim të komunitetit tone dhe çështjes kombëtare.