Albert Vataj/

Zef Skiroi, kronisti i shpirtit arbëresh, testamenti prozaik dhe plot pasion i një figure legjendare.

Në mëngjesin e 10 gushtit të vitit 1865, në Piana dei Greci, atëherë e njohur mes arbëreshëve si Hora e Arbëreshëvet, u hap dritarja e parë e jetës së një shpirti të thirrur për të qenë kujtesë dhe lavdi e një kombi, anipse në dhé të huaj, në atë tokë ku mbiu fara e arbërve, u kultivua dhe u harlis pema e lartë e vetëdijes dhe përkatësisë nacionale. Në atë fshat të rrëzuar mbi kodrat e Sicilisë, ku gjuhët takohen e nuk treten, ku shqipja e shekujve tingëllon si një këngë e trashëguar në gjak, lindi Zef Skiroi, biri i një familjeje të shquar dhe bartës i një trashëgimie që do ta bëhej zemra e veprës së tij.

Që në fëmijëri, djaloshi shfaq pasionin e hershëm për vargun dhe historinë: vetëm nëntë vjeç shkruan një vjershë kushtuar Skënderbeut, duke ngritur një flamur poetik që nuk do ta lëshonte kurrë. Aty, në strofullën e Horës, do të mbillej fara e dashurisë së tij për gjuhën, folklorin dhe për identitetin e atdheut të largët.

Studimet i kreu në Seminarin Shqiptar të Palermos, ku gjimnastika e mendjes u ushqye me Danten, Servantesin, Gëten, Shilerin, por edhe me lahutën e këngëtarit të fshatit. Ai nuk u mbyll në akademi si në një kullë fildishi: në vend të kësaj, u bë urë mes botës së librave dhe kujtesës gojore të arbëreshëve.

Në moshën 22-vjeçare, së bashku me Françesk Petën, themeloi në Palermo revistën “Arbëri i ri”, një tribunë e re ku fjala shqipe ndriçonte në letër, duke thirrur bashkëkombësit të mos e lëshonin gjuhën, këngën, zakonet. Po atë vit botoi përmbledhjen e parë poetike, duke bërë të dëgjohej zëri i tij përtej brigjeve të Italisë.

Në vitin 1890 përfundoi studimet për drejtësi dhe menjëherë mori titullin “docent” i letërsisë antike në Liceun “Garibaldi” të Palermos. Por horizonti i tij nuk do të ndalej këtu.

Në moshën 35-vjeçare, Zef Skiroi u bë titullar i Katedrës së Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe në Institutin Mbretëror Oriental të Napolit – posti i parë i këtij lloji në Itali. Nga ky altar i dijes, ai nuk dha thjesht mësim; ai krijoi një brez të ri studiuesish dhe dashamirësish të gjuhës shqipe. Leksionet e tij nuk ishin të thata akademike: ato ishin si udhëtime përmes shekujve, ku nxënësit shihnin para syve epopenë e kombit shqiptar.

Në Napoli, ai u miqësua me figura të shquara si Luigji Pirandello dhe vazhdoi bashkëpunimin e nisur qysh herët me Jeronim de Radën dhe Gavril Darën e Ri. Në tri penat e tyre, letërsia arbëreshe mori pamjen e një triptiku poetik: Këngët e Milosaos, Kanga e sprasme e Balës dhe Mili e Hajdhia e Skiroit.

Zef Skiroi nuk ishte poet që shkruante për zbukurim; çdo varg i tij ishte thirrje, çdo poemë – një flamur.

“Mili e Hajdhia” (1890) është një poemë dashurie tragjike, ku dy zemra rinore bien viktimë e fatit, por mbi ta qëndron si sfond jeta e katundit arbëresh, ritet, zakonet, gjuha e pastër si burimi. Autori e rishkroi katër herë, duke e rritur peshën e saj artistike. “Te dheu i huaj” (1891) është kryevepra e tij, një epope e mërgimit dhe e shpëtimit të gjuhës. Eqrem Çabej e quajti “epin kombëtar të shqiptarëve të Italisë” dhe “nderin e letërsisë shqipe”. Në të, malli për atdheun është i përzier me krenarinë e qëndresës kulturore.

“Mino” (1921) është një vepër e ngarkuar me dramë personale: i biri i tij, Mino, ishte vrarë në një intrigë politike më 1920. Poema është një vajtim i hollë e i thellë, ku pikëllimi privat bëhet metaforë për plagët e kombit.

Përmbledhjet e tij me këngë popullore, këngë lufte dhe këngë të përshpirtshme të kolonive arbëreshe janë sot thesare të albanologjisë. Skiroi nuk ishte vetëm poet, por edhe publicist e gazetar, duke përdorur shtypin si një arenë për çështjen shqiptare. Ai botoi artikuj e ese që mbrojtën identitetin e arbëreshëve dhe që i bënë jehonë aspiratave kombëtare shqiptare, sidomos pas shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë. Mori pjesë në kongrese shkencore, ndërhyri në debatet gjuhësore, dha përkthime të Virgjilit në një shqipe të gdhendur dhe mbrojti parimin se gjuha është trualli i vërtetë i atdheut.

Vitet e fundit të jetës iu rënduan nga humbjet. Tragjedia e djalit e goditi thellë, por nuk e rrëzoi nga detyra e tij morale: më 1925 mbajti një konferencë për të nderuar mikun e vrarë Luigj Gurakuqi. Më 17 shkurt 1927, në Napoli, mbylli sytë, duke lënë pas një trashëgimi të pamatshme. Për arbëreshët, ai mbetet një profet i gjuhës; për letërsinë shqiptare, një urë e artë që lidh brigjet e Adriatikut me lartësitë e kulturës europiane. Zef Skiroi është dëshmi se identiteti nuk shuhet në mërgim, por rritet si një pemë që i thith rrënjët nga dy toka: nga dheu i të parëve dhe nga dheu i huaj ku mërgimtari hedh farën e së nesërmes.

Në poezinë e tij, Shqipëria nuk është vetëm një vend, por një gjendje shpirtërore; një vend që jeton në këngë, në gjuhë, në kujtesë, dhe që nuk e njeh kufirin e hartës.

Në historinë e artit skenik shqiptar, disa emra nuk janë thjesht artistë – ata janë gurë themeli, zëra të ndërgjegjes kombëtare që e ngritën skenën në një altar të shpirtit, duke i falur asaj pasionin, përkushtimin dhe forcën e artit që mbijeton kohën. Ndër ta, Besa Imami zë një vend të veçantë: një figurë përfaqësuese, e ndritur dhe e përkushtuar, që shenjtëroi skenën dhe e sublimoi komunikimin me publikun në një akt të thellë shpirtëror.

Ajo nuk ishte thjesht aktore – ishte një jetë e mishëruar në skenë, një dramë që filloi në Gjakovën e vitit 1928 dhe u rrit nën hijen dhe dritën e një formimi familjar të ndjeshëm ndaj dijes dhe artit. Në moshë fare të njomë, recitonte poezi që ia mësonte i ati, një mësues i nderuar, i cili u shua nga tuberkulozi, duke lënë pas një barrë të rëndë, por edhe një forcë që më vonë do të derdhej në fuqinë dramatike të interpretimeve të saj.

Lufta e gjeti Besën “debatikase”, një vajzë e re që, si shumë të tjera të kohës, nuk pati luksin të zgjidhte, por vetëm të qëndronte. Me një vëlla të vrarë dhe një familje të përbërë nga pesë fëmijë, e drejtuar nga një nënë me besim të patundur, u rrit vajza që më vonë do t’i jepte shpirt heroinave shqiptare.

Në vitin 1946, takimi i saj me artin skenik ndodhi krejt rastësisht. Teksa punonte në Kryeministri, u zbulua dhe u ftua nga Pandi Stillu për t’u bërë pjesë e trupës së Teatrit Popullor, ku ndoqi një kurs dyvjeçar për aktorë. Roli i saj i parë ishte Natasha në dramën Portreti, për të vijuar me një rol kryesor në Çështja ruse, ku shpalosi menjëherë potencialin e saj artistik.

Që në hapat e parë ajo dëshmoi një ndjeshmëri dhe fuqi të jashtëzakonshme interpretative. Ishte ajo bashkëjetesë e rrallë mes lirizmit dhe tragjizmit, mes tonalitetit të thellë të zërit dhe dritës së brendshme, që e bënin praninë e saj në skenë të padiskutueshme. Ishte më shumë se teknikë – ishte shpërthim emocional, ishte e vërteta e rolit që merrte formën e saj.

Sipas Drita Agollit, që shkroi me ndjeshmëri për të: “Lirizmi e tragjizmi i saj, bota shpirtërore dhe me emocione të furishme, që shpërthenin në tërë psikofizikën e saj dhe në tonalitetet e veçanta të vokalit të plotë e të thellë, menjëherë ndihmuan në krijimin e një individualiteti të qartë artistik.”

Në galerinë e gjerë të personazheve që interpretoi, rreth 90 role, gjejmë emra të tillë si Klara Gaber në Gjergj Dimitrovi, Mbretëresha Teuta në Artani, Nëna në Monserati, Prenda në Cuca e Maleve, Tatiana në Mikroborgjezi, Rusha në Halili dhe Hajria, apo Nënë Zyraja në Bashkë me agimin. Ajo i donte të gjitha rolet si fëmijë të vetin. Në çdo shfaqje nuk lëshonte vetëm zë, por frymë, një aktore që jetonte për skenën dhe në të.

Edhe pse e përqendruar kryesisht në teatër, kinematografia shqiptare nuk mund ta anashkalonte. Roli i saj si Donika në filmin e parë shqiptar Skënderbeu (1953) mbetet një nga përfaqësimet më të denja të gruas shqiptare në ekran. Më pas erdhën Radiostacioni, Brazda, Në fillim të verës, e shumë të tjera. Zëri i saj, i pranishëm edhe në radiodramë dhe fjalën artistike, ruante emocionin edhe në mungesë të pranisë fizike.

Në moshën 33-vjeçare, ajo u nderua me titullin “Artiste e Merituar”, një nga të parat që e mori këtë vlerësim për kontributin e saj të spikatur. Gjatë karrierës u vlerësua me medalje, urdhra e çmime, por asnjë nuk mund ta përmblidhte tërësinë e asaj që ajo i dha skenës dhe publikut shqiptar.

Nga shtatori i vitit 1946 deri më 1 shtator 1988, kur doli në pension, Besa Imami i dha teatrit shqiptar rreth 80 role, duke u shndërruar në një figurë kyçe të skenës kombëtare. Kontributi i saj u nderua edhe nga vendlindja, Gjakova, e cila, me propozimin e Fondacionit Kulturor Mbarëkombëtar “Nermin Vlora Falaschi” dhe mbështetjen e Drejtorisë Komunale të Kulturës, si dhe të kryetares së Komunës, znj. Mimoza Kusari Lila, e vlerësoi me titullin “Nderi i Skenës Shqiptare”.

Fatkeqësisht, si shumë figura të mëdha të artit shqiptar, edhe ajo nuk mori gjithmonë vlerësimin institucional që meritonte. Por populli nuk e harroi. E njohu, e deshi, e përjetoi. Letrat, përshëndetjet, kujtimet – të gjitha dëshmojnë për dashurinë e ndërsjellë mes saj dhe publikut. Ishte një aktore që jetoi për të tjerët, që e shkriu veten për të rrëfyer botën.

Nga jeta dhe sfidat

Besa Imami lindi në një familje me rrënjë të thella kulturore dhe shpirtërore në Gjakovë. E bija e arsimtarit dhe atdhetarit Ferid Imami, që vinte nga një familje me të drejtën e imamnisë në Xhaminë e Hadumit – trashëgimi që u ndërpre me vdekjen e gjyshit të saj Mehmetit, pasi të bijtë ndoqën rrugën e dijes dhe arsimit. Ferid Imami shërbeu si mësues në Malësinë e Gjakovës, në Lumë dhe Dibër, duke qenë edhe mbështetës i lëvizjeve të Bajram Currit në fillimshekullin XX.

Kur ai vdiq më 17 dhjetor 1937, Besa mbeti jetime e vogël. Së bashku me nënën, Behixhen, dhe vëllezërit e motrën – Besimin, Bedrinë, Fatmirin dhe Lirijen – u shpërngulën nga Gjakova për në Tiranë. Në këtë realitet të ri, përkundër sfidave, ajo nisi të ndërtonte identitetin e saj artistik dhe qytetar. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, u angazhua në grupet rinore dhe u bë pjesë e organizatës antifashiste “Debatik”, duke dëshmuar një përkushtim të hershëm ndaj idealeve të lirisë dhe drejtësisë.

Në jetën personale, Besa u martua me përkthyesin dhe studiuesin Petro Zheji. Nga kjo martesë lindi djali i tyre i vetëm, Arturi, në vitin 1961. Pas 15 vitesh bashkëjetese, ata u ndanë.

Aktorja u nda nga jeta më 21 shtator 2014, në banesën e saj në Tiranë, pas një sëmundjeje të gjatë. Me një trashëgimi të gjerë artistike dhe një jetë të përkushtuar ndaj artit, ajo mbetet një nga figurat më të paharrueshme të skenës shqiptare, një grua që lindi në udhëkryqin e thirrjeve shpirtërore dhe kombëtare, dhe që përmes talentit të saj e ktheu teatrin në një tempull të vlerave njerëzore.

Albert Vataj

Muzeu Kombëtar/

Sot përkujtojmë 117-vjetorin e lindjes së gjuhëtarit, profesorit, akademikut dhe Mësuesit të Popullit, Eqerem Çabej, i cili është një ndër patriarkët e gjuhës shqipe. Ai ka dhënë një kontribut të jashtëzakonshëm në studimin e zanafillës dhe zhvillimit të gjuhës shqipe. Me botimet e shumta në revista gjuhësore të huaja, si dhe me pjesëmarrjen në forume shkencore ndërkombëtare, Eqerem Çabej u njoh si autoriteti më në zë në albanologji.

Lindi më 6 gusht 1908 në Gjirokastër, ku mori mësimet e para. Pasi kreu gjimnazin në Klagenfurt të Austrisë, ndoqi studimet e larta për gjuhësi krahasuese indoevropiane dhe albanologji në Universitetin e Gracit, e më pas në Universitetin e Vjenës, ku u diplomua si doktor në filozofi në vitin 1933. Pasi u kthye në Shqipëri, punoi si mësues i gjuhës dhe letërsisë shqipe në disa shkolla të mesme në Shkodër, Elbasan, Gjirokastër dhe Tiranë. Në vitin 1940 u mënjanua nga arsimi për shkak të përkrahjes së veprimeve antifashiste. U vendos në Romë, ku punoi për atlasin gjuhësor shqiptar.

U kthye në atdhe në vitin 1944, ku punoi në Institutin e Shkencave. Eqerem Çabej ishte ndër pedagogët e parë të Institutit të Lartë Pedagogjik Dyvjeçar. Me themelimin e Universitetit të Tiranës, ushtroi veprimtarinë mësimore si pedagog i lëndëve histori e gjuhës shqipe dhe fonetikë historike e shqipes. Çabej është një ndër anëtarët themelues të Akademisë së Shkencave të Shqipërisë dhe anëtar i Presidiumit të saj. Punoi në Institutin e Gjuhësisë dhe të Letërsisë deri në fund të jetës.

Çabej dha ndihmesa të rëndësishme në arsimin e lartë dhe në gjuhësinë shqiptare. Hartoi tekstet e disa lëndëve kryesore dhe ishte bashkautor në një varg veprash shkencore. Veprimtaria e tij shkencore u shtjellua kryesisht në gjuhësi, por u shtri edhe jashtë saj, sidomos në folklor, etnografi dhe histori të letërsisë.

Nga veprat e para të tij, përveç artikujve, mund të përmenden: “Elemente të gjuhësisë dhe të literaturës shqipe, me pjesë të zgjedhura për shkollat e mesme” (1936), “Për gjenezën e literaturës shqipe” (1939), “Shqiptarët ndërmjet Lindjes dhe Perëndimit” (1994), “Hyrje në historinë e gjuhës shqipe” (1947, 1958), “Fonetika historike e shqipes” (1958). Ndër veprat kryesore të tij janë: “Studime etimologjike në fushë të shqipes” (në shtatë vëllime, 1976–2006); “Meshari” i Gjon Buzukut (1555), botim kritik në dy vëllime, i pajisur me një studim hyrës.

Ai ka qenë anëtar i komisionit hartues të “Fjalorit të gjuhës shqipe” (1954), anëtar i komisioneve për përpunimin e terminologjisë të shumë degëve të shkencës e të teknikës dhe i komisioneve që punuan për hartimin e udhëzuesve drejtshkrimorë nga viti 1948, të cilat u finalizuan me botimin e librit “Drejtshkrimi i gjuhës shqipe” (1973). Vepra e tij është botuar në Kosovë nën titullin “Studime gjuhësore” (1976), në nëntë vëllime. Çabej ka marrë Çmimin e Republikës të shkallës së parë dhe është dekoruar me Urdhrin “Nderi i Kombit”. Ndërroi jetë në Romë më 1980.

Nga Albert Vataj/

Shkodrani Filip Shiroka zë një vend të veçantë në mozaikun e poetëve të Rilindjes Kombëtare Shqiptare. I qetë në përshkrim, por i thellë në ndjenjë, i matur në fjalë, por i vrullshëm në mal, poezia e tij, si një lumë që rrjedh pa bujë, por që gërryen themelet e dhembjes dhe të kujtesës, do të bëhej më e njohur vetëm pas largimit të tij fizik nga kjo botë. Ndër vite, ajo do të rizbulohej si një pasqyrë e shpirtit shqiptar në mërgim, një himn i ndjerë për vendlindjen, i përthyer në një gjuhë të pastër, të kristaltë, si vetë uji i Kirit që rrjedh mes kodrave të Shkodrës.

Poezia e tij, kombëtare, satirike dhe meditative, në gjuhën shqipe u shkrua kryesisht në harkun kohor 1896–1903. E frymëzuar nga romantikët e mëdhenj evropianë – si Alfred de Musset, Alphonse de Lamartine dhe Tommaso Grossi – të cilët i kishte lexuar në rini, në bibliotekat e heshtura të Shkodrës, nën dritën e qirinjve françeskanë, vepra e Shirokës nuk synon të mbulojë një spektër të gjerë tematik a stilistik. Megjithatë, ajo gëzon një pasuri të veçantë për nga forca e ndjenjës dhe thellësia e shpirtit. Ai nuk është poet i vargjeve të stolisura me zbukurime artificiale, por i një sinqeriteti të rrallë, i një lirizmi që buron si vajim i heshtur mbi plagën e shpirtit.

Ai mbetet ndër më të veçantët ndër rilindës, për përkushtimin ndaj temës së mallit për atdheun, një mall që nuk është vetëm ndjenjë nostalgjie, por edhe revoltë e qetë, dhimbje që zë rrënjë në thellësitë e vetëdijes kombëtare. Poezia “Shko dallndryshë” është ndoshta më e njohura dhe më përfaqësuesja e kësaj fryme: një këngë e butë, por ngulmuese, për ikjen dhe për mungesën, për ndarjen dhe për shpresën.

Filip Shiroka lindi në Shkodër, më 1859, në një familje me rrënjë të thella qytetarie dhe tradite. I biri i Ejll (Engjëll) Shirokës dhe Rozes së Ndoc Heqimit, ai do të merrte edukatën e parë pranë etërve françeskanë, ku ndër mësuesit e tij ishte edhe At Leonardo De Martino, një arbëresh i mbarë që i fali brezit të tij jo vetëm dije, por edhe frymë.

Ende i ri, gjatë ngjarjeve të Lidhjes së Prizrenit, Shiroka u shndërrua në një zë i ndërgjegjes kombëtare: ai u dërgonte javë për javë artikuj gazetave italiane L’Osservatore Triestino dhe Il Piccolo, ku denonconte me guxim mizoritë që shqiptarët përjetonin nën sundimin osman, në një kohë kur vetë Perandoria kishte veshët e mbushur me zhurmat e anmiqve t’onë. Në letrat që shkëmbente me Sotir Koleën, ai pohonte se kishte qenë përgjegjës i fletoreve L’Osservatore Romano dhe La Voce della Verità, si dhe bashkëpunëtor i rregullt i shumë periodikëve të Triestes, si Il Cittadino.

Pas dështimit të Lidhjes së Prizrenit, në vitin 1880, Shiroka mori rrugën e mërgimit në Lindjen e Afërt, ku punoi si inxhinier ndërtimi hekurudhash, një profesion që nuk i mbyti dot pasionin për poezinë e për shqipen. Atje formoi familje me një grua të huaj dhe solli në jetë dy fëmijë: Engjëllin dhe Alicen. Por edhe pse larg, zemra e tij rrinte gjithnjë në Shkodrën e braktisur, dhe përmes një letërkëmbimi të dendur me të afërmit dhe bashkëmendimtarët, vijonte të ushqente lidhjen me vendlindjen.

Në letra të ndryshme, që datojnë nga Beiruti, Libani dhe Egjipti, mund të ndiqet udha e tij e paqetë, gjithnjë në lëvizje: më 14 shtator 1892 ndodhej në Beirut, më vonë në Kairo, ku në prill të 1912-s u diagnostikua me anemi. Në vitin 1921, u emërua kryetar i shoqërisë “Vllazëria e shqiptarëve në Misir”, duke i dhënë zë dhe përfaqësim komunitetit shqiptar në mërgim.

Letra e tij e fundit e njohur, dërguar Zef Sumës më 9 dhjetor 1930, e gjen në Hadet, pranë Beirutit, një vend ku edhe heshtja kishte mësuar të flasë shqip.

Vepra e parë e njohur e tij ishte “All’Albania, all’armi, all’armi!”, një poezi luftëtare shkruar në italisht dhe botuar në Osservatore Cattolico të Milanos në vitin 1878, si përgjigje ndaj rrezikut që i kanosej Ulqinit. Më vonë, kjo poezi do të ribotohej me pseudonimin Karolip Shifip në Fiamuri i Arbërit, nën drejtimin e Jeronim De Radës.

Me kalimin e viteve, Shiroka do të përdorte edhe pseudonime të tjera si Geg Postrippa dhe Ulqinaku, duke botuar poezitë e tij në organe si Albania e Faik Konicës, në periodikët shqiptarë të Egjiptit dhe në të përmuajshmen fetare Elçija i Zemrës së Jezu Krishtit.

Përveç më shumë se gjashtëdhjetë vjershave, Shiroka është autor edhe i tre tregimeve të shkurtra, artikujsh publicistikë, si dhe përkthyes i veprave të liturgjisë katolike. Në vitin 1921, botoi në Shkodër veprën “Moji i të dekunve”, një tekst në prozë fetare, ku shpalos një besim të thellë të ushqyer që në fëmijëri dhe të bartur si dritë nëpër netët e gjata të mërgimit.

Filip Shiroka nuk është vetëm poet i mallit dhe i fjalës së ndjeshme; ai është dëshmitar i një kohe që plagosi shpirtin shqiptar. Në vargjet e tij nuk gjejmë vetëm ndjenja, por edhe përballje; jo vetëm ëndërrime, por edhe gjurmë konkrete të një rrugëtimi të dhimbshëm. Ai mbetet një zë i qetë, por i pashuar në korin e rilindësve, një poet që me varg e lot ngulmoi se gjuha, dashuria për atdheun dhe ndjenja fetare mund të jenë urë shpëtimi për çdo shpirt që endet ndër skaje të botës.

Përmbledhja e tij poetike, Zani i zemrës, Tiranë 1933, të cilën e hartoi në zgrip të shekullit, u botua nga Ndoc Nikaj dy vjet para vdekjes së Shirokës në Beirut.

Shko Dallëndyshe

Udha e mbarë, se erdh prendvera,

shko dallendyshe tue fluturue,

prej Misirit n’dhena tjera

fusha e male tue kërkue;

n’Shqypni shko, pra, fluturim,

shko në Shkodër, n’gjytet tim!

Shndet prej mejet të m’i falesh

saj’ shpis’ vjetër ku jam le,

me ato vende rreth t’përfalesh

ku kam shkue kohën e re;

atje shko, pra, fluturim,

fal me shndet gjytetit tim!

Shko n’at shkollën ku jam msue

me shokë t’mi, shokt e fmnisë,

shko n’at Kishë ku kam urue

t’parën Uratë Perendisë,

atje shko, pra, fluturim,

fal me shndet gjytetit tim!

Me ato male, me ato kodra,

me ato prronje rreth t’përfalesh;

n’ato fusha qi m’ka Shkodra,

të lulzueme, aty t’ndalesh,

tue këndue me ambëlcim:

fal me shndet gjytetit tim!

T’mujshe edh’ un me fluturue,

dojsh’ edhe un me u nisë me ty,

dojshe n’Shkodër me kalue,

m’e pa prap at vend me sy!…

Por… ti shko atje flutrim;

e ti qajma fatin tim!…

Dhe kur t’mrrish në Fushë t’Rmajit,

dallendyshe ulu me pushue;

kam dy vorre n’at vend t’vajit,

t’nans e t’babs qi m’kan mjerue:

qaj me za t’përmallshëm shqim

nji kangë tanden gjith vajtim!…

Ka shum kohë qi s’jam n’Shqypni

n’ato vorre me vajtue,

ti dallendyshe, veshun në zi,

ti aty pra qaj për mue,

me nj’at za t’përmallshëm shqim,

kangën tande për vajtim

Nga Frank Shkreli/

Me keqardhje të thellë dhe me shqetsim të madh mësova lajmin e përjashtimit të Simon Shkrelit nga Teatri “Migjeni” në Shkodër. Është në kulturën tonë si malësorë që, në raste të tilla si kjo, të mos shprehemi, por të lemë të tjerët të flasin duke qenë se Simonin e kam nga i njëjti fis. Dhe të tjerët, një listë e gjatë bashkpuntorësh e kolegësh të tij që e njohin shumë mirë Simonin dhe kanë punuar e bashkpunuar me ‘të, vërtetë, kanë folur dhe vazhdojnë të flasin në mbrojtje, me zë të lartë dhe me bindje dhe përvojë të lartë profesionale për meritat dhe aftësitë e Simonit si aktor profesional, në mbështetje të Simonit dhe kundër vendimit të Bashkisë së Shkodrës dhe Kryetarit të saj, Benet Becit për dëbimin e Shkrelit nga Teatri “Migjeni” Shkodrës.

Por në solidarizim me të, vendosa që kësaj liste të gjatë mbështetsish të Simonit po i bashkohem edhe unë — në solidaritet me këtë aktor dhe gazetar të njohur të atyre anëve dhe njëkohsisht, bashkvendas i imi. Jo se Simoni ka nevojën time për ndihmë sepse unë jam i bindur se e VËRTETA është në anën e tij dhe se atë ai do ta ndjeki deri në fund, nepëmjet ligjeve kombëtare dhe ndërkombëtare. Por, në të njëjtën kohë, ndjejë një përgjegjësi morale për të mos heshtur, pasi e njoh personalisht dhe jam rritur në të njëjtin fshat me familjen dhe babain e Simonit, të ndjerin Gjokë Dedën Shkreli, i njohur në ato anë, si një atdhetar, intelektual, aktivist dhe njeri human, që e dalloi veten si i tillë, sidomos, gjatë luftës në Kosovë, duke strehuar mijëra familje shqiptarësh (në rrethin e Ulqinit’ nga Kosova, dhe duke mbledhur ushqim dhe ilaçe për ta, në një prej periudhave më të vështira në historinë e Kombit shqiptar. Gjithashtu, disa nga kolegët e tij në Shkodër e Shqipëri si edhe në Kosovë e konsiderojnë Simon Shkrelin si një urë, në fushën e teatrit dhe të veprimtarisë së tij, midis Shkodrës dhe trojeve të tjera shqiptare.

Një shumicë e vërejtësve dhe atyre që e njohim mirë profesionalizmin dhe seriozitetin e tij, në skenë, në gazetari dhe në shoqëri, me të drejtë janë shprehur në rrjetët sociale se largimi i Simon Shkrelit nga Teatri i Shkodrës ishte një vendim politik nga ana e Bashkisë Shkodër, pasi bashkshortja e Simonit, Eliona Shkreli, që nga fillimi i këtij viti, është emëruar Kryetare e Partisë Demokratike në Shkodër – në opozitë, kundërshtare politike pra e Benet Becit, Kryetarit aktual të Bashkisë Shkodër. E titullova këtë shënim modest dhe shkarkimin nga puna të Simonit nga ana e Bashkisë Shkodër si një absurditet teatror, pikërisht, për arsyetimin e dëbimit të tij me shkresë, për mungesë gjoja, “efikasiteti, efektiviteti, produktivitetit dhe cilësie në punë”, sipas Bashkisë Shkodër. Një gjykim ky i një politkani ndaj një aktori!!! Ata që njohin mirë Simonin shprehen se ky arsyetim nuk ka të bëjë fare me realitetin e aftësive profesionale të Simon Shkrel, por thjesht, është një vendim politik, me një mesazh të caktuar politik.

Një vendim politik ky që na kujton – 35-vjet pas shembjes së Murit të Berlinit — për fat të keq, një periudhë të tmershme, një histori të errët për Kombin shqiptar shekullin e kaluar, kur vendime të tilla, por edhe më keq, ndaj kundërshtarëve politikë, merreshin nga regjimi komunist, me qëllim zhdukjen fizike ose intelektuale. Ky vendim, në rastin e Simon Shkrelit — që në skemën e intrigave dhe zhvillimeve të tjera politike më të mëdha në vend – në krahasim mund të duket si diçka e vogël dhe rajonale që prek një person ose një qytet si Shkodrën. Por në realitet pasqyron një dështim katastrofal politik dhe një prove siç kam thenë shpesh se “demokracia jo vetëm që nuk pret”, në Shqipëri por demokracia për të cilën shpresonim për atë vend, me “ndryshimin e sistemeve”, ka dështuar mizorisht, për shqiptarët. Shkarkimi i një aktori, artisti ose gazetari nga një politikan siç është Kryetari i Bashkisë Shkodër ose cilitdo qytet tjetër qoftë, është një mesazh shumë i keq për një vend anëtar I NATO-s dhe tretend për tu antarësuar në Bashkimin Evropian, nuk mund të shikohet ndryshe veç si një vendim i bazuar në rrënjët e thella të strukturave të vjetra të regjimit komunist të Enver Hoxhës dhe apologjetëve të tij. Shqipëria sot është më shumë në linje me vendet autoritare si Rusia, Turqia, Serbia e të tjera dhe jo me perendimin.

Shqipëria, zyrtarisht dhe sipas disave, mund të pretendojë se ka bërë ndryshime dhe ka arrijtur suksese këto 35-vite tranzicioni të dështuar, por në fakt siç është shprehur dikur Vaclav Havel, ish-disident kundër komunizmit, dramaturg dhe më në fund president i Çekisë, se ajo që nuk mund të arrihet shumë shpejt në një vend ish-komunist është “transformimi i mentalitetit” dhe mungesa e një “revolucioni moral”. “Të gjithë ne që kemi përjetuar komunizmin, jemi të deformuar…Siç duket të gjithë ata që në kohën e komunizmit ishin të mitur, edhe sot e kësaj dite, janë të infektuar dhe të korruptuar nga ato që kanë mësuar prej prindërve të tyre…Një trasformim i tillë merr një kohë të gjatë për tu realizuar, ndoshta dy brez a më shumë para se të transformohet edhe kultura politike, e të cilën mund ta quajmë më në fund demokraci…”, ka thënë, Vaclav Havel.

Për fat të keq, ky transformim po merr një kohë shumë të gjatë në Shqipëri, ndryshe nga ish-vendet e tjera komuniste, sidomos në një shoqëri me një kulturë të papjekur demokratike siç është shoqëria shqiptare e deformuar nga komunizmi. Si rrjedhim, njerëz të pafajshëm, intelektualë, aktorë, artistë e gazetarë si Simon Shkreli e kolegu i tij, aktori i Teatrit “Migjeni” në Shkodër, Vladidmir Doda, në këtë ndërkohë, po bien viktima hakmarrjesh politike, me humbje pune dhe reputacioni. Ka vite që me shkrimet e mia modeste, paralajmëroj se “Demokracia nuk pret”. Për fat të keq, rasti i fundit i këtyre dy aktorëve të Shkodrës më bën të shprehem se demokracia shqiptare është lodhur duke pritur dhe se ky eksperiment, sado i sinqertë të ketë qenë fillimisht, ka dështuar tanimë. Por shpresa vdes e fundit!