Arben Iliazi/

Mjeshtri i mirënjohur i skulpturës, Ilmi Kasemi Beati, të cilin dikur e kam mbiquajtur “Mikelanxheloja shqiptar”, në një interpretim mitologjik të një variacioni metaforik, që përcjell koncepte komplekse, emocione ose mesazhe historike, e quan të famshmin Osman Taka, valltarin e papërsëritshëm çam, “Kërcimtar i Anteut”. Është sa legjendë, aq dhe e vërtetë që luftëtari dhe valltari O. Taka, simboli i mishëruar i dashurisë për jetën, fuqinë për të larguar vdekjen e mori nga Toka. Beati na jep një O. Taka pagan, një hero të shenjtë, të ngjashëm me figurat e lashta njerëzore, edhe pse ai është një kryengritës i Rilindjes Kombëtare si edhe një valltar i shquar i shekullit të 18-të.

Beati është një artist “gnostik”, që e lë shpirtin të lirë dhe nuk e tërheq poshtë te materia, duke punuar me projeksion astral, për të dëshmuar histori dhe civilizime të shenjta në tokë. Punimet e tij, në të shumtën e rasteve, ndikohen nga frymëzimet e larta heroike shpirtërore, si rrjedhojë e lidhjes së thellë e tepër frymëzuese me rrathanat shoqërore të fisit dhe bashkësisë, me frymën që i jep trajtë imagjinatës, duke na lënë një Testament të Ri artistik në kohët tona.

Valltari që kërcen me shpinë në sipërfaqe të botës nuk është një marifet i yshtjeve magjike, por është një alter ego e imagjinuar, një reflektim i absolutes mbi shpirtin e pavdekshëm të njeriut-artist, që është i aftë për të shkaktuar gjëra të mrekullueshme, duke thyer ligjet e natyrës. Kjo magjepse e kryemjeshtrit Beati, me një aureolë drite dhe reflektimi, qëndron denjësisht përballë kryeveprave botërore. Sikur t’i kisha këto imazhe kur shkrova dramën Osman Taka, në vitin 2023, ndoshta do të kisha një tjetër frymëzim e kahje dramaturgjike, një triller efektiv të simbiozës Taka-Anteu.

Post Mortum – Birçe Hasko është tashmë një tjetër emër në radhën e atyre që ikin, duke shënuar një humbje të ndjeshme në shterimin e ngadaltë të një plejade artistësh që e ngritën kinematografinë shqiptare mbi shpirtin, përkushtimin dhe një ndjenjë të thellë përkatësie estetike e njerëzore. Ata nuk lanë pas vetëm role, por mënyra të të menduarit artistik, gjurmë që nuk zbehen por plazmohen në kujtesën tonë dhe shndërrohen në thesar.

“Birçe Hasko ishte një personalitet me një integritet qytetar dhe njerëzor të pashembullt. Në dimensionin artistik ai zë një vend të veçantë në kinematografinë shqiptare, ku krijoi një galeri të gjerë karakteresh të paharrueshme. Në skenë dhe në jetë, në karakterin që kishte, rrallë do të gjesh zëvendësim. Vlerat e tij shtrihen edhe në edukimin e brezave të rinj të aktorëve. Do ta kujtoj gjithmonë si një mik të paharruar”, – do të shprehej Timo Flloko në lamtumirën e fundit të mjeshtrit të karaktereve të kinemasë shqiptare.

Në historinë e teatrit dhe kinemasë shqiptare, ka aktorë që mbeten të lidhur me rolet e mëdha, me protagonistët që mbajnë peshën e rrëfimit. Por ka edhe mjeshtër të tjerë, që, edhe kur qëndrojnë në plan të dytë, arrijnë të krijojnë figura aq të gjalla, aq të skalitura dhe të paharrueshme, sa bëhen pjesë e pandashme e kujtesës kolektive të publikut. Në këtë kategori të rrallë dhe të çmuar, Birçe Hasko zë një vend të sigurt, si një nga mjeshtrat më të spikatur të karakterit në kinematografinë shqiptare, me një individualitet të fortë interpretativ dhe një kontribut të vyer pedagogjik.

I lindur më 15 mars 1942 në Dukat të Vlorës, ai u formua në një mjedis ku kultura labe ruante ende gjallërisht forcën e saj shprehëse: humorin e hollë, gjuhën e pasur dhe temperamentin dramatik të përditshmërisë. Ky univers i hershëm do të bëhej më vonë një nga burimet kryesore të energjisë së tij skenike, duke i dhënë interpretimit një autenticitet që vinte drejtpërdrejt nga jeta.

Rruga e tij drejt artit nuk ishte e menjëhershme. Në vitin 1961 përfundoi shkollën e mesme pedagogjike “Jani Minga” dhe për disa vite shërbeu si mësues dhe drejtor shkolle në Amanikaj, Nivicë të Tepelenës dhe Poro të Vlorës. Kjo periudhë e formimit njerëzor, e kontaktit të përditshëm me jetën e zakonshme, me gjuhën dhe psikologjinë e njerëzve të thjeshtë, do të ishte një shkollë e dytë, ndoshta më vendimtare se e para: aty ai njohu tipologjitë njerëzore që më vonë do t’i kthente në personazhe artistikisht të besueshme.

Në vitin 1965 ai nisi studimet në Institutin e Lartë të Arteve, të cilat i përfundoi në vitin 1969. Që prej asaj kohe dhe për dekada me radhë, ai iu përkushtua aktrimit dhe pedagogjisë, duke u bërë një figurë qendrore në formimin e aktorëve të rinj në Akademinë e Arteve. Në vitet 1989–1994 shërbeu si dekan i Fakultetit të Artit Skenik, duke ndikuar drejtpërdrejt në konsolidimin e një shkolle profesionale të aktrimit në Shqipëri.

Në teatër, Hasko u dallua veçanërisht në rolet komike, ku gjenin shprehje natyrshëm instinkti i tij i ritmit, sensi i situatës dhe aftësia për të ndërtuar tipa të gjallë. Personazhe si Milo Tafani në “Shi në plazh” të Teodor Laços, Abaz Kola në “Shtëpia me dy porta” të Ruzhdi Pulahës apo Shazo në “Familja e peshkatarit” të Sulejman Pitarkës, dëshmojnë një aktor që e ndërtonte karakterin jo si skemë, por si jetë të brendshme në lëvizje.

Fizikaliteti i tij, mënyra e të folurit dhe energjia skenike i jepnin mundësi të krijonte figura me një ngjyrim të dallueshëm “popullor”, jo si karikaturë, por si përthyerje artistike e realitetit social. Ai e njihte gjuhën e trupit dhe të zërit si instrumente dramaturgjike dhe i përdorte me një instinkt të rrallë profesional.

Megjithatë, përmasën e tij më të plotë ai e gjeti në kinematografi. Birçe Hasko nuk ishte aktor i protagonizmit qendror në kuptimin klasik, por mjeshtër i roleve dytësore, të cilat në duart e tij fitonin gravitet narrativ dhe emocional.

Në filmografinë e tij prej 32 rolesh spikasin interpretime të paharrueshme në disa nga filmat më të rëndësishëm të kinemasë shqiptare: në “Kur zbardhi një ditë” si ballisti Sulo; në “Malet me blerim mbuluar” si Osmani; në “Njeriu me top” si Tosun Baçi; në “Koncert në vitin 1936” si Tellalli; në “Radiostacioni” si Mete Aliu; në “Dhe vjen një ditë” si dajë Alushi; në “Përrallë nga e kaluara” si plaku i sertë; në “Shkëlqim i përkohshëm”, rol për të cilin u vlerësua me çmimin e dytë në Festivalin e Filmit; si dhe në “I dashur armik”.

Loja e tij karakterizohej nga një humor i brendshëm, i çlirët dhe i padeklaruar, që nuk kërkonte efekt të jashtëm, por lindte organikisht nga situata dhe psikologjia e personazhit. Ai ndërtonte figurën përmes detajit: një pauzë, një intonacion i papritur, një shikim i shkurtër, elemente që, në duart e tij, bëheshin dramaturgji më vete.

Një tipar dallues i interpretimit të tij ishte përdorimi i gjuhës së folur me ngjyrim krahinor, sidomos lab, të cilën e shndërronte në instrument karakterizimi social dhe psikologjik. Ky “zhargon i përpunuar artistikisht” i jepte personazheve të tij një identitet të qartë dhe një vërtetësi të pakontestueshme.

Përtej skenës dhe ekranit, Birçe Hasko mbetet një figurë e rëndësishme e pedagogjisë së aktrimit shqiptar. Për vite të tëra ai formoi studentë, udhëhoqi etyde dhe vepra teatrore, duke vënë theksin jo vetëm mbi teknikën, por mbi etikën e profesionit: kërkimin e së vërtetës së brendshme të personazhit dhe ndërtimin e një raporti të ndershëm me skenën.

Për kontributin e tij është nderuar me tituj të rëndësishëm: “Artist i Merituar” (1989), “Profesor” (1995), “Mjeshtër i Madh” (2002), si dhe “Qytetar Nderi” i Orikumit (2002), ndër të tjera.

Birçe Hasko mbetet një dëshmi e gjallë se madhështia në aktrim nuk matet me numrin e roleve kryesore, por me thellësinë e gjurmës që lë një karakter. Ai ishte mjeshtër i detajit, i nuancës, i atij realiteti të vogël që e bën një personazh të pavdekshëm.

Në kujtesën e kinemasë shqiptare ai do të mbetet si një aktor me plasticitet të rrallë, me autenticitet të pakrahasueshëm dhe me një prani skenike që e tejkalonte rolin vetë. Një artist që i dha zë dhe fytyrë një bote të tërë personazhesh të vogla në dukje, por të mëdha në kujtesë. Prej sot 24 maj, ai i përket tashmë përjetësisë jo si mungesë, por si prani e vazhdueshme në kujtesën e artit shqiptar: një nga ata mjeshtër që nuk largohen, por mbeten të shkruar në mënyrën se si ne shohim dhe kuptojmë skenën.

Albert Vataj

Çfarë na zbulon debati mbi ADN-në e Petrović-Njegoš për Ballkanin.

Nga Cafo Boga, M.A. IRD – 24 Maj 2026

“Sa më larg të mund të shikosh prapa, aq më larg ka gjasa të shohësh përpara.”— Winston Churchill.

Për breza me radhë, popujt e Ballkanit kanë debatuar jo vetëm për politikën dhe kufijtë, por edhe për origjinën e tyre. Janë ndërtuar narrativa të tëra kombëtare mbi pretendimet se kush ka ardhur i pari, kush rrjedh nga kush dhe kujt i përkasin rrënjët më të thella në këtë rajon. Megjithatë, herë pas here, shkenca hyn në këtë debat dhe na kujton se historia rrallëherë është aq e thjeshtë sa do të dëshironte politika.

Një rast i tillë është diskutimi i fundit rreth gjetjeve gjenetike që lidhen me pasardhësit e dinastisë Petrović-Njegoš, familjes që formësoi identitetin modern të Malit të Zi dhe që i dha botës sllave të jugut një nga figurat e saj më të shquara, Petar II Petrović-Njegoš.

Sipas një interviste të botuar në gazetën malazeze Pobjeda, testimet gjenetike të vijës atërore të kësaj dinastie e vendosin atë në haplogrupin E1b1b, një prej linjave gjenetike më të lashta të Evropës. Ky zbulim tërhoqi menjëherë vëmendjen, pasi E1b1b lidhet zakonisht me popullsi të lashta mesdhetare dhe ballkanike, prania e të cilave në rajon paraprin ardhjen e fiseve sllave me mijëra vjet.

Siç pritej, reagimet ndoqën vijat e zakonshme ballkanike. Disa e interpretuan rezultatin si provë se familja Petrović nuk ishte me origjinë sllave. Të tjerë nxituan ta shpallnin atë shqiptare, ilire, greke apo pjesë të ndonjë trashëgimie tjetër ekskluzive. Në të vërtetë, rëndësia e këtij zbulimi qëndron diku tjetër.

Më Shumë se Një Çështje Gjaku

Mësimi më i rëndësishëm nuk është se dinastia Petrović-Njegoš i përkiste një kombi modern dhe jo një tjetri. Përkundrazi, ai qëndron në faktin se historia e Ballkanit është shumë më e ndërlidhur sesa e pranojnë narrativat kombëtare konkurruese të dy shekujve të fundit.

Gjenetika moderne po konfirmon gjithnjë e më shumë atë që historianët seriozë kanë dyshuar prej kohësh: popujt e lashtë të Ballkanit nuk u zhdukën. Ilirët, Dardanët, Trakët, Grekët, Romakët dhe shumë popullsi të tjera që banonin gadishullin përpara migrimeve të mëdha të Antikitetit të Vonë lanë pasardhësit e tyre. Kur grupet sllavishtfolëse hynë në Ballkan gjatë shekujve VI dhe VII, ato nuk e zëvendësuan popullsinë ekzistuese; ato u përzien me të.

Nga ky proces lindën popujt që sot i njohim si shqiptarë, malazezë, serbë, kroatë, boshnjakë, maqedonas dhe të tjerë. Edhe pse gjuhët, fetë dhe identitetet e tyre politike evoluan në mënyra të ndryshme, trashëgimia e tyre gjenetike mbeti thellësisht e ndërthurur.

Paraardhës të Përbashkët, Identitete të Ndryshme

Kjo shpjegon pse gjurmët gjenetike të popullsive të lashta ballkanike gjenden në të gjithë rajonin. Një linjë atërore që mund të ketë ekzistuar në Ballkanin Perëndimor shumë kohë përpara ardhjes së sllavëve, sot mund të gjendet ndër shqiptarë, malazezë, serbë, grekë dhe shumë popuj të tjerë. Kjo nuk duhet të habisë askënd. Popujt e Ballkanit kanë ndarë të njëjtat male, lugina dhe brigje detare për mijëra vjet.

Njëkohësisht, këto gjetje na kujtojnë një dallim të rëndësishëm midis prejardhjes dhe identitetit. Gjenetika mund të tregojë se nga e ka origjinën një linjë atërore mijëra vite më parë. Por ajo nuk mund të përcaktojë kulturën, gjuhën apo identitetin kombëtar të një personi. Një marker gjenetik nuk mund të na tregojë nëse dikush ka folur shqip, serbisht, greqisht, latinisht apo ndonjë gjuhë tjetër. Këto janë çështje historie dhe kulture, jo biologjie.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme në diskutimet mbi trashëgiminë ilire të Ballkanit Perëndimor. Shumë studiues i konsiderojnë shqiptarët si popullin që ruan vazhdimësinë më të fortë gjuhësore me popullsitë e lashta të rajonit. Gjuha shqipe konsiderohet gjerësisht si dega e fundit e mbijetuar e botës gjuhësore paleo-ballkanike. Megjithatë, kjo nuk do të thotë se trashëgimia gjenetike e atyre popullsive u përket ekskluzivisht shqiptarëve. Përkundrazi, shekuj bashkëjetese, migrimesh dhe martesash ndërmjet popullsive kanë bërë që kjo trashëgimi të bëhet pjesë e trashëgimisë biologjike të shumë popujve të Ballkanit.

Çfarë Mund të Na Mësojë Shkenca

Nga ky këndvështrim, gjetjet lidhur me Petrović-Njegoš nuk duhet t’i ndajnë popujt e Ballkanit. Përkundrazi, ato duhet t’i bashkojnë në një kuptim më të thellë të së kaluarës së tyre të përbashkët.

Ndoshta ironia më e madhe e historisë së Ballkanit është se popullsi që shpesh theksojnë dallimet e tyre ndajnë shumë më tepër prejardhje të përbashkët sesa e kuptojnë. Të njëjtat male që ndanin komunitetet, njëkohësisht i lidhnin ato. Të njëjtët lumenj bartnin tregtarë, migrantë, ushtarë dhe familje nga një brez në tjetrin. Shumë kohë përpara se të vizatoheshin kufijtë modernë, popujt e Ballkanit tashmë po formësonin fatet e njëri-tjetrit.

Shkenca nuk mund të zgjidhë çdo debat historik. As nuk duhet të përdoret për të mbështetur agjenda politike. Por ajo mund të sfidojë mitet dhe të na mësojë përulësi. Mësimi që del nga debati mbi ADN-në e Petrović-Njegoš nuk është se një komb ka fituar një debat kundër një tjetri. Mësimi është se rrënjët e historisë së Ballkanit shtrihen shumë më thellë sesa politika moderne dhe se ato rrënjë, në shumë aspekte, janë të përbashkëta.

Guximi për të Njohur të Vërtetën

Nëse shkenca na ndihmon të kuptojmë më mirë se kush ishin paraardhësit tanë, nuk ka arsye t’i frikësohemi këtij zbulimi. Asnjë komb nuk duhet të turpërohet nga rrënjët e tij, cilado qoftë origjina e tyre. Njohja e së vërtetës mbi prejardhjen tonë nuk është humbje identiteti, por një afirmim më i thellë i tij.

Është si një fëmijë i rritur me dashuri nga prindër adoptues, i cili një ditë zbulon identitetin e prindërve të tij biologjikë. Ky zbulim nuk ndryshon jetën që ai ka jetuar, por mbush një boshllëk që për vite me radhë kishte mbetur pa përgjigje. Në të njëjtën mënyrë, popujt që arrijnë të kuptojnë origjinën e tyre të vërtetë historike nuk humbasin asgjë nga vetvetja; përkundrazi, fitojnë një kuptim më të plotë të asaj që janë dhe se si u bënë të tillë.

Siç është shprehur me urtësi Marcus Garvey:

“Një popull pa njohuri për historinë, origjinën dhe kulturën e vet është si një pemë pa rrënjë.”

Për individët, ashtu si edhe për kombet, e vërteta mbi origjinën nuk është një barrë që duhet pasur frikë, por një dhuratë që duhet përqafuar. Vetëm duke kuptuar se nga vijmë, mund të kuptojmë plotësisht se kush jemi. Në një rajon që shpesh është përcaktuar nga kujtime konkurruese dhe narrativa kundërshtuese, ky mund të jetë zbulimi më i vlefshëm nga të gjithë.

Prof. Skender Asani/

18 Maji, i shpallur Ditë Ndërkombëtare e Muzeve nga International Council of Museums në vitin 1977, përkujtohet në mbarë botën si simbol i kujtesës kolektive, identitetit historik dhe ndërgjegjes kulturore. Për shqiptarët në Maqedonin e Veriut, kjo datë shfaqet si një kujtesë e dhimbshme e mungesës së një institucioni të mirëfilltë muzeor ku do të konservohej dhe prezantohej trashëgimia e pasur iliro-arbërore-shqiptare. Kjo trashëgimi, në vend se të mbrohej, analizohej dhe interpretohej mbi baza shkencore, për dekada me radhë i është nënshtruar projekteve sistematike të zhdukjes, deformimit dhe falsifikimit historik, kulturor dhe identitar.

Një shoqëri që nuk arrin ta ruajë historinë e saj, rrezikon të humbasë vetëdijen historike, të asimilohet dhe përfundimisht të shndërrohet në një entitet tjetër kulturor. Në këtë realitet tragjik, shqiptarët në Maqedoninë e Veriut vazhdojnë të mbeten pa një muze kombëtar që do të dëshmonte vazhdimësinë e tyre historike në këto troje. Ndërkohë, elitat politike shqiptare kulturën dhe trashëgiminë e kanë lënë nën mëshirën e politikave shtetërore të karakterizuara nga qasje të ngurta dhe asimiluese ndaj trashëgimisë iliro-arbërore-shqiptare, në vend që ato t’i shndërronin në projekt kombëtar. Në depot dhe bodrumet e muzeve shtetërore vazhdojnë të heshtin miliona artefakte, të privuara prej dekadash nga interpretimi i tyre autentik shkencor, ndërsa dëshmitë e pakta që dalin në dritë shpeshherë i nënshtrohen shtrembërimeve interpretative me synim zbehjen e gjurmëve të identitetit shqiptar.

Si mund të anashkalohen gurët mbivarrorë të zbuluar në Scupi, të cilët dëshmojnë qartë vazhdimësinë dardane të këtyre territoreve, por që ende nuk gëzojnë njohjen e merituar institucionale dhe kontekstin e tyre të drejtë historik? Kjo heshtje institucionale ndaj trashëgimisë nuk paraqet vetëm krizë kulturore, por edhe krizë të memories historike të një populli që ende përpiqet të ruajë ekzistencën e tij në një hapësirë ku historia e tij i paraprin shumë narrativave politike të ndërtuara më vonë mbi të.