Fadil Ferizi/
Zbulimi arkeologjik në Bushat, pranë Shkodrës, nuk është thjesht një lajm i ri nga bota e arkeologjisë. Ai është një thirrje për ta rishikuar me më shumë kujdes hartën historike të Ilirisë së Veriut, sidomos nëse kërkimet e ardhshme do ta vërtetojnë hipotezën se kjo qendër e lashtë mund të jetë Bassania, qyteti ilir i përmendur në burimet antike, por i humbur për shekuj nga kujtesa historike.
Në këtë rast, rëndësia e zbulimit nuk qëndron vetëm te gjetja e mureve, themeleve apo gjurmëve të një ndërtese të madhe kulti. Ajo që e bën këtë zbulim të veçantë është mundësia që nën tokën e Bushatit të ruhet një qytet i tërë ilir, me akropol, fortifikime, hapësirë të shenjtë dhe organizim urban. Kjo do të thotë se nuk kemi të bëjmë vetëm me një vendbanim të fortifikuar, por me një qendër qytetare, politike, fetare dhe strategjike të një rëndësie të veçantë.
Pozicionimi orientues i Bushatit në raport me Shkodrën dhe Lissosin, si dhe zona e përafërt e vendgërmimeve arkeologjike. Harta ka karakter informues dhe nuk paraqet matje të sakta arkeologjike ose kufij zyrtarë të gërmimit.
Sipas të dhënave të publikuara, në akropolin e kësaj qendre janë zbuluar themelet e një tempulli antik. Pozicioni i tij në majë të kodrës, orientimi dhe përmasat e ndërtesës dëshmojnë për një hapësirë të organizuar me kujdes, ku arkitektura nuk kishte vetëm funksion praktik, por edhe kuptim simbolik. Tempulli në akropol ishte pika më e dukshme e qytetit, shenja e një bote që kishte strukturë shoqërore, hierarki urbane dhe jetë të zhvilluar kultike.
Kjo është arsyeja pse zbulimi në Bushat nuk duhet parë me nxitim, as me entuziazëm të pakontrolluar. Historia nuk ka nevojë për ekzagjerim, sepse vetë fakti është mjaft i rëndësishëm. Nëse vërtetohet se ky është qyteti i Bassanias, atëherë kemi përpara një nga zbulimet më domethënëse për qytetërimin ilir në Shqipërinë e Veriut. Por derisa kjo të provohet plotësisht nga kërkimi shkencor, formulimi më i drejtë mbetet ky: Bushati është sot një nga kandidatët më seriozë për identifikimin me Bassanian antike.
Për këtë zbulim nuk kanë shkruar vetëm mediat e huaja. Në themel të kërkimeve për Bushatin qëndrojnë edhe arkeologë shqiptarë, sidomos Saimir Shpuza nga Instituti i Arkeologjisë në Tiranë, i cili prej vitesh është bashkautor në studimet shkencore për këtë qendër ilire. Megjithatë, në hapësirën mediatike shqipe, zbulimi i fundit i tempullit antik ende nuk duket të ketë marrë vëmendjen që meriton.
Kjo mungesë vëmendjeje është për t’u vërejtur. Një zbulim i tillë nuk i takon vetëm specialistëve. Ai i përket edhe kujtesës kulturore të një populli. Kur në një territor dalin në dritë gjurmë të një qyteti të mundshëm ilir, të një tempulli, të një akropoli dhe të një sistemi fortifikues, atëherë nuk jemi përballë një lajmi kalimtar. Jemi përballë një dëshmie që mund të ndikojë në mënyrën se si e kuptojmë lashtësinë tonë, zhvillimin qytetar të Ilirisë dhe marrëdhëniet e saj me fuqitë e mëvonshme të rajonit.
Një nga keqkuptimet që duhet shmangur është ideja se përdorimi i formave arkitekturore të përhapura në botën antike e zhbën karakterin ilir të qytetit. Në të vërtetë, periudha e shekujve IV-II para erës sonë ishte kohë shkëmbimesh të mëdha kulturore në gjithë hapësirën adriatike, mesdhetare dhe ballkanike. Elitat ilire mund të kenë marrë modele ndërtimi, forma monumentale dhe teknika arkitekturore nga bota përreth, pa humbur identitetin e tyre politik dhe kulturor. Përkundrazi, kjo tregon aftësi për përvetësim, përshtatje dhe krijim të një forme vendore qytetërimi.
Në këtë kuptim, Bushati mund të na ndihmojë të kuptojmë më mirë se Ilirët e Veriut nuk ishin vetëm popullsi fortesash, luftëtarësh dhe nekropolesh, siç janë paraqitur shpesh në një mënyrë të thjeshtuar. Ata kishin qendra urbane, hapësira të shenjta, rrjete komunikimi dhe marrëdhënie të ndërlikuara me botën përreth. Një tempull në akropol nuk është vetëm gur. Është shenjë e një bashkësie që prodhon rend, kujtesë, besim dhe përfaqësim publik.
Nëse Bushati është Bassania, atëherë ky zbulim fiton edhe një peshë tjetër. Bassania lidhet me kontekstin e luftërave iliro-romake dhe me hapësirën politike të mbretërisë ilire. Kjo do të thotë se vendndodhja e saj nuk është një çështje e vogël topografike, por një çelës për të kuptuar më mirë lëvizjet politike, ushtarake dhe strategjike në Ilirinë e jugut dhe të veriut. Një qytet i vendosur mes Shkodrës dhe Lissosit do të kishte pasur rëndësi të madhe në kontrollin e rrugëve, fushave, kodrave dhe lidhjeve me Adriatikun.
Po aq domethënës është fakti se vendi duket se ka pasur edhe një fazë të mëvonshme përdorimi në kohën romake. Një hapësirë që mund të ketë qenë qendër qytetare dhe fetare ilire, më pas mund të jetë shndërruar në pikë vrojtimi ose kontrolli strategjik. Kjo tregon se vendet nuk zhduken menjëherë nga historia. Ato ndryshojnë funksion, ndryshojnë pushtet, ndryshojnë kuptim, por vazhdojnë të mbajnë në tokën e tyre gjurmët e epokave të ndryshme.
Për historiografinë shqiptare, ky zbulim është një rast i rëndësishëm për të folur me seriozitet. Ai nuk duhet kthyer në retorikë boshe identitare, por as nuk duhet lënë në heshtje. Mes ekzagjerimit dhe shpërfilljes ekziston rruga e duhur: kërkimi shkencor, kujdesi në formulim dhe ndërgjegjja se trashëgimia arkeologjike është pjesë e dinjitetit kulturor të një vendi.
Nëse kërkimet e ardhshme e vërtetojnë përfundimisht lidhjen e Bushatit me Bassanian, atëherë historia ilire do të fitojë jo vetëm një emër të rikthyer, por një qytet të rikthyer nga harresa. Do të fitojë një pikë të re orientimi për të kuptuar qytetërimin urban ilir, marrëdhëniet e tij me botën antike dhe përballjen e mëvonshme me Romën.
Prandaj ky zbulim meriton vëmendje të qetë, të thellë dhe të përgjegjshme. Nuk kemi nevojë ta shpallim menjëherë përfundim atë që shkenca ende po e verifikon. Por kemi detyrim ta ndjekim, ta vlerësojmë dhe ta mbrojmë si një nga dëshmitë më të rëndësishme të lashtësisë sonë.
Sepse një qytet i humbur nuk kthehet në histori vetëm kur dalin në dritë gurët e tij. Ai kthehet në histori kur ne dimë ta lexojmë pa zhurmë, pa nxitim dhe me respekt për të vërtetën.