Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

ATDHEUN, SA MË SHUMË TA NJOHIM AQ MË SHUMË E DUAM

by

(Vlerësime për librin “Simfonia e udhëtimeve” të Adnan Mehmetit)

Thanas L. Gjika/

Në mars të këtij viti doli nga shtypi libri i ri i shkrimtarit, poetit dhe gazetarit të mirënjohur Adnan Mehmeti “Simfonia e udhëtimeve” EUTPRESS, Tiranë 2021, 231 faqe, me redaktor Dr. Bexhet Asani dhe parathënie të hartuar nga Dr. Yllka Filipi. Adnani, shkurt Adi, u lind në Luginën e Preshevës (1964), krahinë shqiptare të cilën qeveria federative jugosllave ia shkëputi Kosovës dhe ia dha Republikës së Serbisë më 1954. Adnani është produkt intelektual i Universitetit të Prishtinës (1985-1989), produkt i këtij inkubatori të rëndësishëm që u shqua për krijimin e kuadrove të përkushtuar ndaj çështjes kombëtare shqiptare. Pas mbarimit të kësaj shkolle të lartë ai emigroi në Zvicër, ku, krahas punës për të mbijetuar, kreu dhe detyrën misionare të mësuesit të gjuhës shqipe me fëmijët e komunitetit shqiptar të atjeshëm. Në vitin 1995, duke kuptuar se do të ishte më i vlefshëm në SHBA, ku kishte një komunitet shqiptar të madh, që po rritej me shpejtësi, erdhi këtu për të vijuar shërbimin ndaj çështjes kombëtare përmes krijimtarisë letrare dhe organizimit të aktiviteteve kulturore artistike. Rezultat i këtij përkushtimi janë lista e gjatë e librave të tij me prozë e poezi, aktivizimi në Shoqatën e Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë themeluar më 2001, të cilën po e drejton me sgjuarësi e përkushtim prej disa vitesh, sponsorizim për botime librash dhe të revistës “Pena”, aktivitete të shumtë për promovim librash, takime krijuesish në qytetin Stamford CT., ku ai jeton. Për shkak të këtyre aktiviteteve, qytetin Stamford., krijuesit shqiptaro-amerikanë e quajnë “Qyteti i Adi Mehmetit”.

Me krijimtarinë e tij letrare në poezi e prozë, në publicistikë, kritikë letrare, etj, Adnan Mehmeti ka kohë që ka zenë vendin e një krijuesi të shumanshëm. Për aspekte të ndryshme të kësaj krijimtarie kanë shkruar studjues e kritikë të njohur si Prof. Agim Vinca, Dr. Besim Muhadri, shkrimtari i shquar Visar Zhiti, kritiku Adriatik Kallulli, poeti Dr. Gjekë Marinaj, Dr. Yllka Filipi, etj.

* * *

Dashuria për atdheun shtohet kur ia njohim sa më shumë e sa më mirë vlerat e tij, vlera që përbëhen nga pasuritë e bukuritë natyrore e njerëzore, nga historia, bëmat e ndryshme të heronjve, etj. Kjo dashuri rritet e shtohet përmes leximit të librave, shikimit të filmave dhe emisioneve televizivë, si dhe përmes vizitave të vazhdueshme në vende muzeale, në qytete e fshatra me natyrë të bukur dhe me histori të pasur, etj. 

Njohja përmes vizitave konkrete në vende muzeale, në qytete, fshatra dhe pika turistike me natyrë të bukur dhe me vlera historike përbën anën më emocionuese, atë që ngulitet më thellë në kujtesën e njeriut sesa njohja përmes leximit të librave, shikimit të filmave dhe emisioneve televizivë. Pikërisht kësaj njohjeje krijuesi dhe patrioti Adnan Mehmeti, si pak shqiptarë, i ka kushtuar vëmendje të vijueshme gjatë jetës së tij para e pas martesës dhe sot si prind i dy fëmijëve Tea dhe Andi.

Për ne, gati katër miljon shqiptarët që jetojmë sot të shpërndarë nëpër botë, ka dy probleme lidhur me dashurinë ndaj atdheut që lamë pas dhe ndaj atdheut të dytë që adaptuam me dëshirën tonë pas emigrimit/shpërnguljes. Atdheun mëmë nuk e njohëm sa duhet para largimit, kurse atdheun e ri që kemi adaptuar nuk po e njohim sa e si duhet. Kjo mungesë njohjeje ka sjellë si pasojë dhe mungesën e dashurisë së thellë për të dy atdhetë. Shumë prej nesh, sidomos fëmijët që morrëm me vete e njihnin pjesërisht atdheun mëmë. Kurse fëmijët që na u shtuan në emigracion e kanë edhe më të vakët njohjen dhe dashurinë për atdheun e origjinës. Dhe më keq akoma po shkon puna me shumë prej tyre, që nuk po e mësojnë si duhet gjuhën amëtare dhe nuk po lexojnë libra në këtë gjuhë.

Libri i ri “Simfonia e udhëtimeve” është dëshmi e gjallë e pasionit dhe punës atdhetare të përkushtuar të intelektualit të shquar Adnan Mehmeti si prind dhe atdhetar i niveleve të larta. Udhëpërshkrimet e tij kushtuar udhëtimeve dhe vizitave personale dhe familjare nëpër Ballkanin Perëndimor, të cilin ky preshevas e konsideron atdheun e tij e të familjes së tij, ai i ka botuar në libra të mëparshëm. Kurse udhëpërshkrimet ku përshkruan vizitat nëpër atdheun e adaptuar, Shtetet e Bashkuar të Amerikës, të botuar në këtë libër, tregojnë se askush prej nesh nuk mund të krahasohet me zotin Adnan Mehmeti në këtë përkushtim të pasionuar.

Nuk janë paret, që fiton ky intelektual duke punuar rëndë, që e bëjnë atë të pakrahasueshëm me ne të tjerët. Janë pasioni i tij atdhetar dhe niveli i lartë kulturor, që e ndihmojnë për ta kryer këtë mision pa pyetur për shpenzimet. Të gjithë e dijmë se ka shumë shqiptaro-amerikanë, shqiptaro-gjermanë, shqiptaro-francezë, shqiptaro-italianë, shqiptaro-anglezë, etj, që kanë krijuar pasuri më të mëdha se të këtij intelektuali, por nuk kanë realizuar udhëtime personale e familjare kaq të shumtë për njohjen e atdheut të dytë. Këtë e them me bindje të plotë jo vetëm për ne shqiptaro-amerikanët, por edhe për të gjithë pjesëtarët e diasporës shqiptare në botë. Madje do të shtoja se rasti i tij është i pakrahasueshëm edhe me emigrantë të popujve të tjerë që jetojnë në SHBA. Nuk besoj se ka një person tjetër të ngjashëm me këtë atdhetar e krijues, që të ketë ndërmarrë udhëtime edukative për familjen e vet në vendin ku jeton pas emigrimit në vende si Gjermania, Franca, Italia, Anglia, etj, edhe pse këto vende janë më të vegjël se Amerika.

Leximi i librit “Simfonia e udhëtimeve” shkruar me një gjuhë tërheqëse të shton njohuritë gjeografike, historike dhe emocionet për aspekte e pasuri të ndryshme të qyteteve dhe pikave turistike më të rëndësishme të gjithë Amerikës së Veriut, pra të SHBA-ve, Meksikës dhe Kanadasë. Lexuesi merr njohuri edhe për gjendjen e komuniteteve shqiptaro-amerikane në qytetet ku ka shëtitur autori me familjen e vet. Në këto përshkrime autori tregon krahas bukurive dhe fakteve historike e gjeografike edhe jetën e punën e banorëve amerikanë e shqiptarë që ndihmojnë me mund e djersë në lulëzimin e këtij vendi që ka zenë vendin e parë në botë për nga zhvillimi ekonomik e ligjor. Të tilla aspekte i japin këtij libri dhe një karakter enciklopedik.

Vlerat shkencore i shtohen librit edhe prej listës së emrave të njerëzve dhe vendeve të shkruar në shqip dhe anglisht gjatë librit dhe në fund të librit, për të ndihmuar lexuesit pët të përvetësuar drejtshkrimin e këtyre emrave në këto dy gjuhë.

Si përfundim them se “Simfonia e udhëtimeve” e Adnan Mehmetit është një libër i munguar në letërsinë tonë, një shembull që duhet ndjekur për formimin e shqiptaro-amerikanëve të çdo moshe, një shembull që vlen të pasohet edhe prej krijuesve të tjerë shqiptarë të diasporës sonë të Amerikës dhe Europës.

LAHUTA, VEGËL MUZIKORE AUTOKTONE E TROJEVE ILIRO-SHQIPTARE

by

Nga Ndue  BACAJ

HYRJE:

Nga fundi i vitit 2018 , nga media të ndryshme shqiptare “lajmrohej” se Lahuten na e “moren” serbët , pasi UNESKO paska regjistruar Këndimin me Lahutë si vlerë kulturore  të Beogradit.. Fillimsht dua të them se për mua ky ishte një lajm mjaftë i  trishtueshëm , pasi na kumton  “humbjen zyrtare” para botës , të autoktonisë së Lahutës jo thjeshtë si vegël muzikore shqiptare , por mbi të gjitha si vlerë “shpirtërore” me të cilën ne kemi percjellur nga njeri brez në tjetrin , historinë shumë-shekullore të trmërisë, urtësisë , krenarisë dhe atdhedashurisë. Ne malësorët me ketë rast kemi humbur prapë më shumë se shqiptarët e tjerë , pasi Lahuta është vegla autoktone e trashigimisë heroiko-historike e Malësisë së Madhe ku edhe sot ka të ruajtur djepin e saj të lindjes  , perkundjes  dhe  rritjes , së bashku me malësorët dhe historinë e tyre ndër shekuj… Lahuta ndër mote e shekuj në shtepiat malësore ka qendruar gjithnjë pranë pushkës , ajo ka qenë edhe lapsi e fletorja  me të cilen janë shkruar , kënduar , trashiguar e frymëzuar  malësorët… Tu “vjedhësh” malësorve (dhe iliro-shqiptarëve në pergjithsi) lahuten , do të thotë tu “vjedhësh” historinë më të qensishme , eposin e kreshnikëve  në “trajta homerike”… Këngët e kreshnikëve janë tipike Iliro-Shqiptare , ato i perkasin kohës shumë më të hershme se dyndjeve sllave e aq më pak kohës së pushtimeve osmane. Njeri nga njohësit , mbledhësit dhe pergatitësit e Visareve të Kombit (At Bernardin Palaj) do të shkruante: Nuk duhet me miratue teoritë e ndryshme sipas të cilave këngët e kreshnikëve i perkasin kohës së dyndjeve sllave apo kohës së perandorisë osmane…. Shpirti rapsodive është thjeshtë shqiptar, pse paraqet qartë të gjitha karakteristikat e shqiptarit e vetëm të  shqiptarit: besa e zanavet , orëvet dhe kreshnikëvet ; burrnija e trimnija e tyre edhe me anmiq… bestynitë e popullit tonë , doket , miku , dashtunia e ndera e familjes , trimnija e ndera e gravet etjerë, shprehen ndër kangë në mënyrë të gjallë e janë ngjyrat e ndryshme , me të cillat rapsodët (kupto lahutarët N.B.) e maleve tona paraqesin fëtyrat e herojve…1.  “Konkretisht” Zanat e Orët e vendit , kur shofin , se sllavi  don me kapërcye Danubin , kerkojnë njerin që me i pri çetës e me i ba ball…2.  Siç dihet  emrat e ketyre prijësve kreshnik gjinden në këngët e eposit të kreshnikëve. Asht vu re se kangët e kreshnikëvet këndohen gjithmonë e vetëm me lahutë…3.  

PAK HISTORI NGA AUTOKTONIA E LAHUTËS ILIRO-SHQIPTARE ! 

Lahuta si vegël muzikore popullore autoktone, është në dukje një vegël primitive dhe e thjeshtë, pasi perbëhet nga nji kupëz e drujtë në trajtë vezake e mbulueme me lëkurë… dhe ka një bisht jo fort të gjatë.  Në vend të kordhave ka nji toje qimesh kali , që rregullohet nëpër një çile të vetme…I bihet me një hark… (i lidhur me qime kali…).4.  Në trojet e Malësisë Madhe per “lindjen” e Lahutës ka qenë trashiguar një gojëdhënë interesante , që nga të moshuar malësor konsiderohej shumë e hershme ,  thuhej se është qindra apo mijëra-vjeçare , dhe është trashiguar si “amanet” nga njeri brez në tjetrin bashkë me lahuten… Gojëdhënen e lindjes së lahutës e kam degjuar  që kur isha femij , rreth gjysëm shekulli më perpara , dhe nëse nuk do të delte në dritë lajmi trishtues i “vjedhjes” së autoktonisë së lahutës  , në kujtesen time kjo gojëdhënë ndoshta do të kishte mbetur e “fjetur” pergjithmon… Para se të citoj gojëdhënën dua të them se për mua kjo ndonse gojëdhënë është shumë  dometheënëse dhe autoktone (së bashku me lahuten), pasi gojdhëna nuk është trashiguar , dëgjuar e as ruajtur veçse në trojet Iliro-Shqiptare të Malësisë Madhe.

GOJDHËNA: “Në kohë shumë të hershme , kur njerzit si pjata per ushqim apo si enë per të pirë ujë a diçka tjetër perdornin kupa druri të gdhendura nga ata vetë. Një ditë një kupë druri e till thuajse  po u ndahej pergjysëm , dhe ata njerzë që ndodheshin larg shtepisë tyre u duhej ta perdornin atë… Në këto kushte lindi nevoja e ruajtes të pandarë krejtësisht të kupës, që u nevoitej per momentin,  mirpo u mungonte matriali lidhës. Njeri nga më të shkathtit shkoi e mori disa qyme nga bishti i kalit tij , (kali siç dihet ka qenë kafsha e parë e zbutur nga njeriu) , keto qyme ai i bashkoi,  dhe me këto lidhi fort  kupen e drurit duke mos e lejuar që ajo të ndahej më tej.. Mbasi kupa keshtu e lidhur përmes funksionoi  , njerzit filluan të “këndojnë”. Në ketë kohë duke kaluar kupa nga një dorë në tjetren duke e terhequr me të “ferkuar”, nga tuba e qimeve të kalit që e mbante të lidhur dikush vuri re se ferkimi i qimeve , që lidhnin kupen jepte një lloj tingulli të lehtë të pelqyeshëm. Në ketë kohë dikush nga ata  provoj “ferkimin” e qellimshëm me dorë e deri me thupra druri të lidhëses së qymeve.  Por keto “ferkime” ose nuk sillnin tingujt të majftueshëm , ose demtonin tuben e qymeve. Per ti shkuar kësaj “prove” deri në fund  u provua , që në një thuper thanukle të perkulur si hark të lidhet një tubë qyme të  bishtit të kalit. Tubat e qymeve të harkut të thupres  u ferkuan me ato të kupës. Tingujt që jepte ky ferkim fillimisht ishin më të qensishëm , por ferkimi i qymeve shtonte “forcën” e ferkimit duke sjellur edhe demtimin e qymeve. Kjo “punë” nuk u la me kaq , por më vonë u mendua të provohej lyerja e tybëve të qymeve me një matrial rreshqitës siç ishte rrëshina e drurëve (kryesisht e pishave)… Kjo gjë ndonse  funksionoi , por perseri tingujt ishin shumë të dobët per tu dëgjuar… Duke “vrojtuar eksperiencen” e zmadhimit të zërave në ambiente të mbyllura  , u mendua të mbështillej apo mbulohej kupa me lëkur të regjur kafshësh  , duke i lenë në mes vrima që të deportonin tingujt , të clët do të “zmadhoheshin” në kupen e mbyllur nën lëkur. Kjo gjetje funksionoi , por lindi nevoja e një mbajtëse të kupës gjatë perdorimit , gjë që ju shtua “kupës”. Majtësja apo shtesa e drurit që ju bë kupës  do të sherbente më vonë edhe si vend ku do të lidhej maja e njëres tubë të qymeve të kalit , që më pas kjo do të modifikohej nga një kunj i futur  në majen e mbajtëses apo shtesës së  kupës , duke e terhequr (shternguar) tuben e qymeve me anen e rrotullimit të kujit , gjë që shtonte ndjeshem tingujt që nxirrte kjo vegël e re muzikore (popullore) , që shpiksit e saj Iliro-Shqiptarët do ta quanin Laud (laudrim , lavdrim). Pasi me këtë vegël muzikore autentike të tyre do të shoqëronin nga njeri shekull në tjetrin , historinë e lavdrueshme të jetës e veprave të tyre  me këngët e trimërisë , urtësisë , bukurisë , hijeshisë , dashurisë , krenarisë e mbi të gjitha atdhedashurisë… Simbol i lavdrimit të këtyre veprave  me të cilat krenoheshin shqiptarët (kryesisht të veriut të Shqiperisë Etnike) , mbas shekujsh arriten kulmin me  këngët e  Eposit të Kreshikëve , që këndohen me lahutë , apo siç i thonë edhe sot të vjetrit në Malësi me laudë , pra me veglen muzikore që laudron … lavdron… Është interesant se druri më i pershtatshëm per Lahutë ka qënë që  fillim  ai i manit , dhe ndonjëherë edhe ai i vishnjes , nderkohë në lahutë gëdhendëshin simbole lokale apo kombëtare , deri ato të “vona”të Skënderbeut (“koka e dhisë”) ,  shqiponja  dykrenore e flamurit kombëtar e tjerë… (Vlenë të thuhet se fjala lavdrim apo laudrim , në hershmërinë e saj  rrjell nga fjala latine, Laudetus -Lavdua si psh  “Laudetus  Gesus  Christos”-Lavdu Jezu Krishti ,megjithse sipas të gjitha “gjasave” Lahuta ka “lindur” shumë para Krishtit…).5.  Këtë gojëdhënë mendoj se na e “verteton” edhe gjeografi dhe historiani i madh grek Straboni (lindi në vitin 63 para Krishit dhe vdiq rreth vitit 20 pas Krishtit , autori  i vepres “Geographica”-Gjeografia i perbër nga 17 libra ), i  cili duke pershkruar doket iliro-dardane thotë se ata , ndonse doket i kanë plotësisht të “egra”  gjithnjë e kanë kultivuar  muzikën dhe kanë perdorur instrumente me frymë dhe me harqe… (Strabonis , libri VII ,5.) , ku Lahuta ka qënë ndër veglat muzikore (me harqe) më të hershme që kanë perdorur Ilirët…  Ndersa Ilirologu , arkeologu dhe albanologu i shquar Aleksander Stipçeviq (1930-2015) , e perforcon autoktoninë e Lahutës iliro-shqiptare ,kur shkruan : “…Të kënduarit e këngëve epike me lahutë – aq karakteristik për popujt e sotëm të Ballkanit – ka gjithashtu rrënjët e veta të thella në të kënduarit e rapsodëve Ilirë për veprat heroike  të të parëve. Në një kontinuitet të pashkëputur jeton  në shumë vise të Ballkanit deri sot melosi popullor ilir , si dhe instrumentet në të cilat muzikantët ilirë kanë ekzekutuar meloditë e tyre.”.6.  Muzikologu dhe studiuesi i njohur shqiptar Ramadan Sokoli  e pershkruan lahutën  si vegël muzikore të Shqiperisë “veriore”,  me një kordë prej qimesh kali, të cilës i bihet me hark …. Ndërsa në Shqipërinë jugore , llahutë quhet një vegël tjetër e gjinisë kordofone, e pajisur me katër palë tela, të cilëve u bihet me pendëz. Pra,pavarësisht nga emri i përbashkët, kemi të bëjmë me dy vegla të ndryshme si për ndërtimin e tyre,a shtu edhe për mënyrën e përdorimit,  veçoritë e tingëllimit, prejardhjen ose historikun e tyre etj….Lahuta përdoret në ato krahina të Shqipërisë Veriore ku këndohen këngët e kreshnikëve, domethënë nëpër trevat mbi lumin Drin. Nepërmjet shtegëtimeve blegtorale të malsorëve tanë kjo vegël ka zbritur deri në jugun e Lezhës. Kurse nepër krahinën e Matit e të Dibrës nga njëra anë deri në rrethin e Krujës e nepër malësitë e Tiranës , nga ana tjetër përdoret një variant i lahutës (“laurija”) me dy,tre ose katër tela,të cilët nxjerrin tinguj nëpërmjet fërkimit me hark. Një studiues , etnograf dhe klerik shqiptar  e pershkruan  mrekullisht rendësinë  e instrumenteve të muzikës popullore (folklorike) , në mes tyre edhe lahuten kur shkruan : “..Malesori kur merzitet kap fyellin, zymaren apo  lahuten dhe i bie duke e percjell me kangë të permallshme. Kendon diten në maje të ndonjë krepi , ose në hije të ahit. I bahet se dielli ka ngel kah e ndie , se zogjtë janë grumbullua rreth tij si të marrun mendësh , se krojet e gurrat kanë ndalue e nuk qesin ujë per mos me ba  zhurmë… se shkembinjtë kanë ngreh kryet  prej habijet , ndersa hëna dhe yjet e nates i duket se e degjojnë me kënaqesi..”.7.  Lahuta veçmas si vegel muzikore popullore e tradites , ka qene “shoqeruese” e malesorve  edhe në raste luftrash .  Një gjë të tillë e pohon edhe  armiku numër një i trojeve shqiptare të Malësisë Madhe e më gjërë Kral  Nikolla  i Malit te Zi , i  cili në poemen e tij “Kryengritja e  Malsorvet “ (Malisosrki  Ustanak) të vitit 1911 , nga e  cila citoj:

“…Kelmendasit …luftojnë rreptë … ,

Gjysa e ketij bajraku kanë  lahutat mbas shpine , 

 Për me kendue gjatë luftimit ,

Lumnit e veta të fitimit …”.8.

Unë dhe asnjë shqiptar apo ndërkombëtar nuk besoj që e mendon se Kral Nikolla (Petroviç- Krali i Malit të Zi) , ju a ka pasur me hile serbëve (vëllezërve të vet shkije) , kur në keto vargje  artistike e mbi të gjitha historike , tregon se lahuta ishte shok i pandar mbas pushkës ndër malësorët e Malësisë Madhe (me këtë rast i kelmendasve) , ku kjo vegël muzikore dhe këndimi me të ishin autoktone iliro-shqiptare…

SERBËT…dhe… LAHUTA 

Serbo-sllavët siç dihet janë jabanxhi të zbritur së voni si turma të mjerimit nga Uralet . Autorët e njohur të asaj kohe në veprat e tyre na tregojnë saktesisht se sllavët , kanë filluar të “prekin” trojet ilire në fundin e shek.VI e fillimt të shek.VII (mbas Krishtit), per të vijuar me luftra e tmerre deri në shek.IX , kur edhe u ngulen në disa troje ilire…

Historiani i madh bizantin , i njohur si Prokopi i Çezaresë (i lindur në Çezare të Palestines,fundi i shek.V- fillimi i shek.VI ,pas Krishtit), ishte bashkohës i perandorit të njohur me origjinë ilire JUSTINIANIT. Është autor i tre veprave (Historia e luftrave , Mbi ndertimet dhe Historia e fshehtë). Në librin e tij të VII  (Historia e luftrave) ndër të tjera shkruan : “Në vitet 549 -550 (mbas Krishtit) Skllavenët (Sllavët) ,… kaluan per herë të parë lumin Ister…Komandanti i ushtrisë romake në Iliri dhe Thraki hyri në luftë të ashper me ketë ushtri dhe megjithse ajo ishte e ndarë në dy pjesë , romaket u thyen per shkak të sulmit të tyre të papritur , disa prej tyre u vranë , disa të tjer iken në rremujë…Skllavenët i vunë perpara… pas kesaj ata filluan të grabisin pa frikë të gjitha keto vende , në Thraki, edhe në Iliri…Në keto kohë një turmë e madhe Skllavenë (Sllavesh) u derdh në Iliri dhe bëri atje tmerre të paparashikuara… Në kohen e kësaj dyndje grabitqare… Skllavenët u kthyen me gjithë palçken në vendin e tyre…Ndersa ushtria (romake) me urdher të perandorit u ndalua në Iliri , afer qytetit Ulpiana për shkak të kryengritjes së banorëve prej mosmarrveshjeve  që i shtynë të krishterët të luftojnë kundër njeri tjetrit (libri VIII). (Qyteti Iliro-Dradan i Ulpianes ,sot ndodhet ne fokusin e arkeologeve , afer Prishtines, N.B.). Perandori Ilir , Justiniani në keto kohë e shikoi vehten disi të “dobtë” në organizimet ushtarake , dhe për ketë nisi një punë të madhe ndertuese e rindertues të qyteteve dhe kështjellave ,veçanarisht në trojet Ilire… (libri IV).9.  Ndersa historiani  me prejardhje nga Egjypti që u vendos në Konstandinopojë në Kohen e perandorit Herakli (610-641 , pas Krishtit) , Theofilakt  Simokata , autor i veprës “Historitë botërore “ , tregon se si skllavenët (sllavët) arriten të marrin qytetin e Singedonit (Beogradin e sotëm). Këtë luftë Simokata  e pershkrun në librin VI  të kësaj vepre nga e cila citojmë: “ Hagani nga ana e tij kerkoi nga perandori që të vazhdoj paqja. Por meqense perandori nuk i dha rëndesi fjalëve të barbarit , ky menjëherë filloi persëri luften . Hagani urdhëroi  skllavenët  të ndertonin  shumë anije që të mund të kalohej Istri. Por banorët e Signedonit me sulme të menjëhershme  shkatërruan atë që kishin ndertuar skllavenët dhe me zjarr bënë  që të dështonin perpjekjet e tyre  per të ndertuar mjete lundruese.  Si rrjedhim i kësaj , barbarët rrethuan Singedonin. Qyteti arriti në një gjendje shumë të keqe dhe kishte shpresa shumë të pakta per shpëtim.  Por në ditën e shtatë Hagani  urdhëroi barbarët  të lënë rrethimin dhe të vinin tek ai. Barbarët kur dëgjuan këtë e  lanë qytetin  , por pasi moren per çlirimin  dymijë dareika ari , rrobe dhe një tryezë të stolisur  me ar. Hagani pas kësaj kaloi pesë parasangë (stade) e vendosi lëmin pranë Sirmit , dhe i  detyroi shumë skllavenët të nxirrnin lëndë  për të pergatitur anije , me të cilat do të kalonin lumin e quajtur Sao…”. Thonë se Prisku iu pergjigj  Haganit si më poshtë : “O njeri , ti kryen padrejtësi kundrejt qytetit Signedon. Ti , pasi rrëzove muret , i detyrove qytetarët  fatëkeq  që të shperngulen . Ki mëshirë pë qytetin , i cili shumë herë ka qenë shkretuar  nga ti. Vëri kufi lakmisë sate…”. Por Hagani i zemëruar i nderpreu fjalën  dhe iu këcënua  se do të shkatërronte edhe shumë qytete të tjera… Kurse Prisku  pasi thirri Guduinin dhe i dha  ushtri romake , e urdhëroi  që ti shkonte në ndihmë Singedonit. Dhe kështu Guduini  lundroi në drejtim të këtij qyteti. Dy lumenj rrethojnë Signedonin –Sao dhe Drao (Sava dhe Drava N.B.)…. Por me që nuk i qëndruan dot sulmit të romakëve barbarët u vunë në ikje. Dhe kështu Prisku  shpetoi qytetin fatkeq…10.   Kjo luftë në mes  romakëve dhe skllavenëve (sllavëve) , i perket vitit 593 , por që kjo luftë nuk mbaron ketu pasi skllavenët ndermarrin luftra të tjera kundër Signedonit (Beogradit të sotëm) , deri sa shekuj më vonë e pushtojnë dhe e tjetersojnë thuajse plotësisht. I citova autoret e më siperm antik , per të treguar se kur Lahuta si vegël autoktone muzikore e Ilirëve , kishte shekuj që perdorej dhe me tingujt e saj të “ëmbël e të hillur” , shoqeronte e “trashigonte” jetën dhe historinë e banorëve Ilir në trojet e veta etnike , sllavo-serbët (apo skllavenët siç quhen nga autorët antik) endeshin akoma  në kushtet e mbijetesë në Uralet e egra ku edhe janë autokton. Poeti kombëtar At Gjergj Fishta në “Iliaden” e tij shqiptare Lahuta e Malcisë e pershkruan mrekullisht  se kush dhe ku ishin sllavo-serbët jabanxhi në Ballkan  dhe Ilirët vendali në trojet e tyre etnike , me vargjet e Lahutës të Malcisë:

“……. E atjè larg , po, kah Urali,
Nëpër atò breshta të larta,
Sillej Shkjau, si shkerbé mali,
Tue kerkue per molla t’ tharta,
Kur  m’kto vise të Ballkanit
Të Parët tonë, Pellazgtë e motit
Gjân e gjallë kullotshin planit,
Qétë i ngitshin m’fushë të Zotit.
Kishin frone e ligje të mara,
E giatë shtegut  t’qytetnimit
Ishin shtý atà larg përpara
Që  m’prendverë te rruzullimit.
Prej kah fill zên rriba e Verit
E m’Vezuv t’veshun  n’gjineshtra:
Prej kaukazit m’Shkam  Doverit,
Kû rri Albjona e pjekë gjinjeshtra,
Fis mâ t’ vjeter kund nuk ká
Se âsht  ky  fisi  n’zâ  i Shqyptarit,
Ne mes t’cillit punët e mdhá
Per Europë zunë  t’enden s’pari…”.11.

Jo më kot At Gjergj Fishta vepren e tij madhore, Iliaden Shqiptare e ka titulluar Lahuta e Malcisë. Fishta me lahutë në dorë xuni postin në krye të oxhakut . Prej këndej , në dritën e pishësh lotuese në vend të elektrikut , ai tërhoqi vemendjen e të mëdhajve e të vogjëlve , të burrave e të granisë , të shkollarit e të analfabetit , të fshatarit të thjeshtë e të qytetarit dinak, të vetit e të huejit. Të gjithë, pa dallim hapën veshtë dhe e ndigjuen me gojë hapët . E prejse këndoi shqip e këndoi për Shqiptarë , nuk pat si t’i harrojë- as s’kishte si t’i qesë në harresë – elementët përbasë të shoqnisë  së kohës , as botkuptimin e njaj shoqnie të vjetër , sa të vjetra ishin trashigimet ilire…12.  Lahuta e Malcisë, si dhe vendosja e shumicës së ngjarje historike e heroike të atdhetarisë së shqiptarëve në Malësinë e Madhe nga At Gjergj Fishta , nuk ka qenë e rastësishme… At Gjergj Fishta si një ndër mendjet më të ndritura , ditura dhe patriotike të shqiptarisë i ka dhënë jetë kryevepres tij “Lahuta e Malcisë” pikrisht në trojet e  autoktonisë së Lahutës , dhe tingujve të saj që shoqruan ndër shekuj trimerinë , urtësinë , bujarinë , besnikrinë dhe atdhedashurinë e malësorëve shqiptar. Është me vlera të cilësohet se Prof.dr. Zymer Ujkan Neziri (nga Rep. e Kosovës) prej vitesh ka kryer një punë voluminoze dhe cilësore , duke pergatitur 15 vëllime të Eposit të Kreshnikëve , të kënduara me Lahutë nga lahutarët më në zë të Malësisë Madhe e më gjërë. Në ketë punë voluminoze që pati filluar në vitin 2012 , e ndjej vehten “të privilegjuar”  pasi kam dhanë edhe unë një kontribut të vogël (para vepres së madhe të Profesor Nezirit)  së bashku me mikun tim Sytki Ndrecaj (në atë kohë N/Prefekt) që na mbeshteti  në ditët e ketij “rrugëtimi” në Malësi… Profesor Zymer Neziri (së bashku me bashkëpuntorët e tij)  , realizoi mrekullisht 15 vëllimet e Eposit të Kreshnikëve , vëllime që i promovoi me sukses kombëtarisht dhe nderkombëtarisht gjatë vitit 2016. Kjo punë cilësore e voluminoze tashma është njohur edhe nga UNESKO , për të cilën jam jo pak i “habitur”  se si ky institucion botëror i njohjes dhe ruajtjes së trashigimisë  së vlerave të kombeve e popujve , ka arritur të njohë mrekullinë e  kendimit me Lahutë (Eposin e Kreshnikëve)  si autoktone shqiptare  , dhe pas kësaj edhe këndimin “thjeshtë” me lahutë (gusla siç i thonë serbët), si autoktone serbe të Beogradit…

NË NGJASIM TË NJË EPILOGU

Shkjetë jabanxhi si kojshi  të shqiptarëve tash më shumë se dhjetë shekuj , dashje pa dashje kanë marrë nga doket , zakonet , por edhe muzika e fqinjëve autokton shqiptar. Si shembull për ketë mendova të marrë kendimin me lahutë. Më kujtohet se në vitet shtatëdhjetë të shekullit njëzetë çdo ditë të diel , në mos gaboj rreth orës dhjetë apo njëmbëdhjetë pa njëçerek , degjonim te ish radio “Titogradi” një kengë me lahutë të kenduar shkjenisht nga një shkja. Kënga zgjaste plot njëçerek ore , dhe ne si malësor (pa menduar më gjatë) na pelqente kjo këngë me lahutë , pavaresisht se nuk dinin se çfar “thoshte” kënga. Kjo sigurisht vinte nga mungesa e transmetimit të këngëve tradicionale  me lahutë në radio-Tirana apo radio-Shkodra , të cilat edhe kur transmetojshin (këngë me lahutë) ishin të “shkurtëra” dhe ishin thuajse  këngë per partinë (P), për E.H-në e njeriun e “ri” që kishte pjellë dreqi i kuq , gjëra që në vend të na e knaqëshin veshin na e “shurdhonin..”. Sot në pluralizem me “gjysëm”demokraci , kur me taksat tona vijojmë të paguajmë “si frangu pulen”  Ministrinë e (anti)kulturës dhe taborrin akademik e me tituj profesor e doktor , duhej që vlerat tona të historisë , kultures , artit  e trashigimisë jo vetëm të ruheshin si sytë e ballit , por edhe të prezentoheshin denjësisht para Botës dhe institucioneve të saja , si trashigimi autoktone e kombit shqiptar… E jo ti lihen “mediokritetit” , rastësisë apo ma për dreq…dashakeqsisë… Sidoqoftë Lahutën dhe këndimin me lahutë mund të na e “kopjojnë” fqinjët , por kurr nuk do të munden të na e tjetersojnë… se siç thotë një “fjalë” e urtë popullore ; E drejta mund të vonoj , por kurr nuk mund të harroj”. 

Referencat:

1.Visaret e kombit , këngë kreshnikësh e legjenda , vll.II , fq.XI , pergatitur nga At Brnardin Palaj dhe At Donat Kurti , botime Franceskane  , Shkodër 2007. 

2.At Bernardin Palaj ,OFM , Bota e  maleve shqiptare-dokumente historike , zakone doke  dhe tradita , fq.107 , botime franceskane , Shkodër 2018. 

3.At Bernardin Palaj OFM, po aty… fq.106. 

4.At Bernardin Palaj OFM, po aty… fq.106. 

5.Gojdhënë e mbledhur nga unë autori i ketij shkrimi N.B. 

6.Aleksandër Stipçeviq ; ILIRËT, historia , jeta , kultura , simbolet e kombit, fq.250 , botime Toena-Tiranë 2002. 

7.At  Gjon Karma , Kerkime ndër malet e Veriut ,fq.261.

8.Botim special i rev. “Leka”me me rastin e 25 vjetorit të shpalljes së pavarësisë së Shqiperisë , 1937 , fq.29(631). 

9.Iliret dhe Iliria te Autorët Antikë , Akademia e Shkencave të Shqiperisë, Instituti i Arkeologjisë , fq.435-438,  Pergatitur nga Selim Islami (redaktor pergjegjes) , Frano Prendi ,Hasan Ceka ,Skender Anamali -Botimet Toena ,Tiranë 2002. 

10.Iliret dhe Iliria te Autorët Antikë , po aty ,fq.479-480. 

11.At  Gjergj Fishat , Lahuta e Malcisë , fq.105 , Romë 1991). 

12.Parathenia e Lahutës së Malësisë të At Gjergj Fishtës ,fq.XXVII , botim i tretë  ,Romë 1991.

“E kam në zemër popullin tem Shqiptar”

by

Don Lush Gjergji

Bisedat me Shën Nënën Tereze, DRITA, 2019;

Conversazioni con Madre Teresa, Velar – Edizioni Dottrinari, 2021

(111 – vjetori i lindjes, pesë vjetori i shenjtërimit)

Gonxhe Bojaxhiu u lind në Shkup më 27 gusht 1910, atëherë kryeqyteti i Vilajetit të Kosovës, nga prindërit shqiptarë katolikë Kolë Bojaxhiu dhe Drane, lindur Bernaj – Bojaxhiu, me prejardhje nga Prizreni dhe Novosella e Gjakovës. 

Ajo është fryti më i bukur i krishterimit lashtësor dhe martir, prej kohës së Shën Palit dhe nxënësve të tij, në popullin tonë dikur ilir dhe arbëror, sot shqiptar.

Jemi ndër popujt e rrallë, që kemi “mozaikun e feve”, krishterimit dhe islamizmin, gjithnjë të hapur për dialog ndërfetar, duke jetuar dhe vepruar vëllazërisht dhe bashkarisht, si shqiptarë dhe besimtarë monoteistë, model për botën e sotme,  me këtë vëllazëri të dyfishtë. 

Pas 16 veprave kushtuar jetës dhe veprës së Shën Nënës Tereze, ja edhe botimi im i 17 -të, me titull ”E kam në zemër popullin tem Shqiptar”. Pse ky libër i ri për Shën Nënën Tereze?

Çka pashë, dëgjova, përjetova për së afërmi me Nënën Tereze, atë po ua dhuroj edhe juve, që të jeni disi “pjesëmarrës” në këtë risi dhe mrekulli të shekulli XX, edhe më tepër, të shumë shekujve, të njerëzimit dhe krishterimit.

Ky botim është shumë burimor, i rrallë, mjaft i dalluar, një lloj “Ungjilli sipas Nënës Tereze”, apo “Ungjiili i pestë”, sepse botohen si tërësi: 7 intervista të saja ekskluzive, 6 më mua dhe një me Mons. Nikollë Minit, pesë vizitat e saja në Kosovë (1970, 1978, 1980, 1982, 1986), fjala e rastit të Nënës Tereze nga “Katedra e Paqes” dhe përshtypjet, përjetimet, përvojat e mia me të gjatë gjithë këtyre viteve, 1969 – 1997.

Çfarë risie sjell ky libër? Atë që Shën Nëna Tereze ka thënë në kohë dhe në hapësira të ndryshme; atë që ajo na ka lënë si testament – amanet shpirtëror; atë që ajo ka dhënë e mbjellë në ndërgjegje, shpirt, mendje, zemër dhe në jetën tonë, që të jemi bijtë dhe bijat shpirtërore të Nënës sonë të madhe.

Prandaj, dëshira ime është kjo: mbarë populli Shqiptar, por edhe popujt dhe vendet tjera, që sa ajo ishte e gjallë dhe ndër ne, nuk kanë pasur mundësi ta shohin, dëgjonin, përjetonin për së afërmi, tani nëpërmjet teksteve, fotografive, dorëshkrimeve burimore, leximeve dhe meditimeve, ta njohim Shenjtëreshën e Jetës dhe të Dashurisë, Bijën, Motrën, Nënën tonë, tashmë edhe Nënën e mbarë njerëzimit, me këto synime dhe qëllime:

  • Për ta njohur atë si vërtet ishte dhe është, sidomos në lidhje me Popullin dhe Kishën tonë;
  • Për ta nderuar dhe falënderuar për dëshmi të mrekullueshme të historisë, lashtësisë, autoktonisë sonë ilire, arbërore dhe shqiptare, që na ngriti edhe ne në piedestalin e Nobelizmit dhe të Shenjtërisë; veçmas me ata të vuajtjes, pësimit, mjerimit, vetmisë, mungesës së kujdesit dhe të dashurisë;
  • Për ta dashur dhe imituar,  në mirësi dhe dashuri, së paku në rrethe tona personale, familjare dhe shoqërore, apo si do të na thoshte ajo me gojën dhe zemrën e saj: “jepe pjesën më të mirë të vetvetes” dhe “vepra të vogla me dashuri të madhe”;
  • Për të krijuar kulturën e jetës dhe qytetërimin e dashurisë, shtylla këto pa të cilat jeta s’ka kuptim: “Pa dashuri dhe flijim, jeta s’ka kuptim”; “Veprat e dashurisë janë vepra të paqes”; “Vetëm dashuria do ta shpëtojë botën”.
  • Për ta mësuar artin e jetës dhe të dashurisë, apo për t’i përngjarë Nënës së madhe, sipas parimi: “Kudo që jeta është në rrezik, aty duhet të jemi edhe ne”.
  • Për t’iu lutur dhe kërkuar ndihmën dhe ndërmjetësimin e saj te Zoti, për të tashmen dhe të ardhmen tonë sa më të mirë dhe të lumtur.
  • Me një fjalë: unë atë po ia kthej Kishës dhe Popullit tonë Shqiptar,  në një mënyrë edhe mbarë Kishës katolike dhe botës, sidomos të varfërve ndër më të varfër, të gërbulurve, atyre që janë në buzë të vdekjes, “Nënën time Tereze” duke e paraqitur dhe mishëruar në fjalë, porosi, takime, afrime, bashkime, mendime, porosi, fotografi, dorëshkrime, që çdo njeri i mendjes së hapur, zemrës së mirë, në Shenjtëreshën tonë ta ketë një model jete dhe veprimi, një frymëzim feje dhe dashuri, një ndërmjetëse të fortë dhe të dashur për hapat tanë jetësor në të tashmen dhe në të ardhmen.
  • Kjo trashëgimi, dhuratë, si shpërblim flijimi dhe martirizimi shekullor, si dëshmi e krishterimit ndër ne, të Ungjillit dhe traditës tonë, duhet gjithnjë të përkujtohet dhe kurrë mos të harrohet.

Risitë e jetës dhe veprës së Nënës Tereze

  1. Nënë e dashurisë universale, si është Zoti krijues  dhe shpëtimtar i çdo njeriut; si është jeta, dhuratë dhe mundësi për çdo njeri; si është dashuri, burimi gëzimi, lumturie dhe  pavdekësie, amshimi. 

Gjithnjë kam studiuar dhe hulumtuar për rrënjët, burimin, zanafillën e këtij përkushtime dhe dashurie kaq prekëse dhe tërheqëse për mbarë botën. Përfundimi im është ky: janë dy burime unike që e kanë përgatitur dhe dhuruar atë gjithë botës:
• tradita dhe përvoja kombëtare ilire, arbërore dhe  shqiptare, që mbështetet në këtë parime të shenjta dhe domethënëse: “Bukë, krip dhe zemër”, dhe: “Shtëpia është e Zotit dhe mysafirit”;” Mirë së të ka pru Zoti!”…
• si dhe përvoja dhe jeta e dashurisë së krishterë në familje dhe në bashkësi famullitare, kur Jezusi identifikohet me çdo njeri: “Çka do bëtë për njërin ndër këta vëllezër të mi më të vegjlit, e bëtë për mua” (Mt 25, 40).
• Ajo ishte Dashuria në veprim, siç e kam definuar unë, që ka dy burime të pashtershme për Nënën Tereze: Zotin – Dashuri dhe vëllain apo motrën Njeri. Askush në historinë e njerëzimit, as në atë të krishterimit, nuk kishte nisur dhe zbatuar një vepër të tillë pa kurrfarë përjashtimi kombëtar, fetar, gjinor, kastor, shoqëror, dhe vetëm ajo kishte arritur që t’i bashkonte të gjithë, hinduistët, budistët, myslimanët, të krishterët, ateistët, agnostikët, me fuqinë e fesë dhe frymëzimin e dashurisë.

  1. Kontemplative – aktive, gjithnjë dhe gjithçka  me Zotin, për Zotin, si dhe me njeriun dhe për njeriun, pa i ndarë apo përjashtuar kurrë nga jeta dhe veprimtaria. Ky “dualizëm” – Zoti dhe Njeriu apo Njeriu dhe Zoti – kanë krijuar te Nëna Tereze harmoninë e mrekullueshme nëpërmes fesë dhe dashurisë gjithnjë në kërkim dhe në veprim. 

Papa Françesku për Nënën Tereze në Shkup ndër të tjera tha :  “Uri për bukë, uri për vëllazëri, uri për Zotin. Si e njihte kaq mirë Nëna Tereze këtë uri, ajo që ka dashur që jetën e saj ta themelonte në dy shtylla: Jezusi i mishëruar në Eukaristi dhe Jezusi i mishëruar në të varfër. Dashuri që marrim dhe dashuri që dhurojmë. Dy shtylla të pandashme që e kanë karakterizuar ecjen e saj, e kanë lëvizur, edhe ajo me dëshirë për ta shuar etjen dhe urinë e Tij. Ka shkuar te Zotëria dhe në të njëjtën kohë ka shkuar te vëllai i nënçmuar, i padashur, i vetmuar dhe harruar; ka shkuar te vëllai dhe e ka gjetur fytyrën e Krishtit… “ (Shkup, 7 maj 2019).

  1. Shenjtëresha e Jetës dhe Dashurisë: “Kudo që jeta është në rrezik, aty duhet të jemi ne”; sidomos mbrojtjen e jetës së fëmijëve të pa lindur, njerëzve të dëbuar dhe të përjashtuar, të varfërve ndër më të varfër, të gërbulurve, të moshuarve, të atyre që gjithnjë pësojnë dhe fare nuk jetojnë, por vuajnë dhe pësojnë. Jeta pa dashuri është vetëm barrë, peshë, kryq, sepse kuptimi i jetës dhe veprimtarisë është Dashuria.
  2. Vuajtja bekim e jo mallkim, duke ia gjetur kuptimin në vuajtjen e motivuar dhe të ofruar, në bashkë-ndarje me Jezusin dhe me çdo njeri. Solidariteti, edhe më tepër, dashuria në veprim është mjekimi universale për çdo të keqe në botë.

Ajo thoshte kështu: ”Të varfrit na japin ne shumë më tepër, na dhurojnë mundësinë që konkretisht ta duam dhe ta shërbejmë Jezusin i cili pëson në ta. Ata na japin falënderimin… Paqja do të vijë në botë nëpërmjet të varfërve. Të varfrit janë të detyruar të jenë të tillë, ndërsa ne jemi të varfra për dashuri ndaj Jezu Krishtit dhe për t’i kuptuar deri në fund ata që nuk kanë asgjë duke jetuar si ata dhe me ata… Jepni duart tuaja për shërbim të varfërve, zemrën tuaj për t’i dashur të varfrit. Dashuria e vërtetë është gjithmonë flijim dhe dhurim”.

  1. Dhurim falas dhe në tërësi, si risia e pestë e Nënës Tereze, me dashuri dhe për dashuri, me hare dhe me falënderim. Ajo shpeshherë thoshte kështu: “Nëse nuk mund të bësh asgjë për të tjerët, atëherë së paku buzëqeshu, sepse kjo nuk të kushton asgjë, por jep shumë. Gëzimi duhet të jetë një ndër thesaret e jetës sonë… Kështu më thoshte Nëna Loke: ”Gonxhe Gjyli, bija ime, ose bëje këtë punë me zemër, ose mos e bëj aspak!” 

Dhe vazhdon kështu: ”Unë ju kam thënë motrave përgjegjëse për bashkësitë tona: Bota është plot mjerime, vuajtje, pikëllime. Ne duhet të dalim në botë për ta pakësuar vuajtjen, për të qenë rrezja e Dashurisë së Zotit. Ata që vuajnë duhet të gjejnë në ne Ungjillin ngushëllues… Çdoherë kur e takoni Jezu Krishtin në të varfër, buzëqeshini. Nëse nuk doni t’i buzëqesheni Jezusit në të varfër, më mirë mos dilni fare ose kthehuni së shpejti në kuvend…”.

Shën Nëna Tereze lutu për Popullin tonë Shqiptar dhe për botën mbarë!      

                                                                                                                             Don Lush Gjergji

Veprat e Don Lush Gjergji-t kushtuar Nënës Tereze:

  • Nëna jonë Tereze, shqip, 1980; 1990; kroatisht, 1982; 1990; sllovenisht , 1983; italisht, 1983; 1985, 1988;  frëngjisht, 1985; spanjollisht, 1988, 2016; hungarisht, 1990; anglisht, 1992.
  • Lule për Nënën, shqip, 1986; italisht, 1987.
  • Dashuria në vepër: Nëna Tereze, shqip, 1992; kroatisht, 1995.
  • Gonxhja jonë – Nëna  e botës, 1998.
  • Madre della carità, italisht, 1990, ribotohet për çdo vit; anglisht, 1991; 2010; frëngjisht, 1993; spanjolisht, 1993, 2010; polakisht, 1994; gjermanisht, 1995; shqip, 2000; 2010; kroatisht, 2007; sllovenisht 2009.
  • Gonxhe Bojaxhiu – Nënë Tereza, Poezi dhe Uratë, zgjodhi: Dr. don Lush Gjergji, 1998; 2000.
  • Vivere, amare, testimoniare, La spiritualità  di Madre Teresa, dy vëllime, italisht, 1995, ribotohet për çdo vit;  anglisht, 1998; polakisht, 1999; shqip, 2016.
  • Živjeti s Kristom, kroatisht, 1997.
  • Ljubiti s Marijom, kroatisht, 1997.
  • Svjedočiti s Crkvom, kroatisht, 1998.
  • Zraka Božje Ljubavi, kroatisht, 1998.
  • Madre Teresa, L’amore in azione, italisht, 2002; 2003, 2007; 2009; polakisht, 2002; 2003; litvuanisht, 2003; anglisht 2008; 2010; shqip, 1992; 2010.
  • Bog ljubi danas preko nas, kroatisht, 2003, sllovenisht, 2009.
  • Nëna Tereze, Shenjtëresha e Dashurisë, shqip, 2010; italisht, 2010; anglisht, 2010; polakisht, 2010; rumanisht, 2010.
  • Jeta, Dashuria, Dëshmia. Përshpirtëria e Nënës Tereze, 2016
  • Shenjtëresha e Dashurisë. Prej Shën Palit te Shën Nëna Tereze, italisht, shqip, kroatisht, 2017.
  • E kam në zemër popullim tem Shqiptar, 2019.

AULONA- QYTETI I HUMBUR

by

Besnik Imeri   (marë nga libri “Epiri Pellazgjik”)

Lidhur me emrin e këtij qyteti të lashtë dhe marëdhënien me qytetin e sotëm të Vlorës, nga autorë të ndryshëm  ka pasur mendime të ndryshme. Ne po përmendim variantin më të besueshëm dhe më të pranueshëm, sidomos nga ne shqiptarët, atë që tregon arkeologu i shquar italian Luigi Maria Ugolini në vitin e largët 1924:

“Unë nuk besoj se mund të ketë dyshim  mbi identifikimin e Vlorës moderne me Avlonën (ose Aulonën) e lashtë. Një pohim të tillë e përforcojnë  emri i sotëm që nuk është gjë tjetër veçse një transformim i emrit të lashtë (metatezë e thjeshtë e V dhe A); gjetjet arkeologjike që vijnë nga nëntoka, edhe pse nuk janë shqyrtuar hollësisht; më në fund pozicioni që na japin për të historianët dhe gjeografët klasikë, të cilët e panë qytetin. Ptolemeu (III,12, Paragrafi 3 dhe 4) thotë se Aulon është një port detar dhe e përmend edhe si qytetin e parë bregdetar të Bregdetit Liburnia, në udhëtimin e tij detar që kryente nga veriu duke zbritur drejt jugut.”

        Nga autorët antikë është përmendur shpesh qyteti i Aulonës, por deri më sot ky qytet nuk është i zbuluar në formë përfundimtare nga arkeologët, madje, ashtu si Epidamni me Durrahun, është i dyzuar midis detit dhe tokës. Mjaft nga autorët e vendosin këtë në breg të detit në zonën e fshatit Zvërnec, që nga vendasit quhet me emrin  enigmatik Triport, nisur nga fakti se në këtë zonë, në një kodër të ulët në breg te detit gjenden disa rrënoja muresh antikë, të shoqëruara këto me mure që janë të zhytura në det dhe që duken mjaftueshëm nga sipër. Por, ka autorë të tjerë, që Aulonën e vendosin disa km larg bregut të detit, rrëzë kodrave që rrethojnë sot qytetin e Vlorës. Dhe si e dhënë plotësuese në ndihmë të tyre erdhi edhe zbulimi, në fillim të viteve 70-të të shekullit të kaluar, i disa rrënojave në qëndër të qytetit të Vlorës, prapa Monumentit të Pavarësisë tek “Sheshi i Flamurit”. Por meqënëse këto rrënoja muresh fortifikuese, nga tipi i ndërtimit, i takojnë periudhës së sundimit të perandorisë romake, pra të një kohe të vonë, ndërkohë që Aulona si qytet përmendet në një kohë mjaft më të hershme, zbulimi i këtij qyteti antik me emër të bukur mbetet një detyrë e pazgjidhur akoma nga arkeologët. Por duhet thënë, se edhe këto rrënoja të stilit të ndërtimit romak, tregojnë se edhe Aulona antike duhet të jetë pranë tyre.

        Unë do të pëlqeja që Aulona, ashtu si Epidamni dhe Dyrrahu, të ishte e dyzuar midis detit dhe tokës. Madje, për të qënë më i qartë, qyteti, pa dyshim, duhet të ketë qënë përreth qendrës së qytetit të vjetër të Vlorës, rreth e përqark sarajeve të Vlorajve tek “Sheshi i Flamurit”. Ndërsa, në Triport duhet të ketë qënë fortifikimi, i cili mbronte portin nga sulme të mundshme. Madje, duke parë rrënojat e mureve në kodrinën buzë detit, të cilat, sipas tipit të ndërtimit të tyre, duhet të jenë ngritur në fund erës së vjetër apo fillimit të erës së re, arrin në përfundimin, që ato janë ngritur në një kohë më të vonë se sa ndërtimi i vetë qytetit të Aulonës, ashtu si dhe Dyrrahu që, padyshim, ashtu siç e provojnë edhe legjendat, është ngritur në njëkohë më të vonë se sa Epidamni. 

        Mund të pyetet, po ku ka qënë më parë porti i Aulonës? Dihet që Vlora deri në prag të shekullit të XX të erës sonë takohej me detin nëpërmjet një liqeni apo lagune, që në një mënyrë apo tjetër, nga veriu lidhej me lagunën e Nartës, në veriperëndim nga kodrat e Zvërnecit, në perëndim dhe jugperëndim ndahej nga deti nga një istëm rëre, ndërsa në juglindje dhe lindje laguna arrinte deri pranë  kodrave të Kaninës dhe Kuzbabasë, ku në lashtësi mund të ketë qënë edhe porti fillestar. 

        Por dihet, që ashtu si qytetet, edhe portet ruanin një traditë të ndërtimit të tyre. Në këtë kuptim, ai mund të ketë qënë edhe në skelë, ku sot është porti i vjetër i ndërtuar në fillim të shekullit të kaluar. Në përforcim të këtij mendimi, mund të jetë edhe fakti i ekzistencës së kalasë veneciane rreth e qark Skelës, e cila pas pushtimit të Vlorës nga Osmanët u rindërtua nga fillimi dhe ishte një nga kalatë më të bukura në Ballkan. Por ne shqiptarët, që ngandonjëherë e kemi shumë më të lehtë të prishim ndërtimet e vjetra që i takojnë historisë, pas fitores së pavarësisë, bashkia e Vlorës e prishi deri në themel dhe me gurët e saj shtroi rrugën Vlorë-Skelë. Dhe, pas tyre, të tjerë që erdhën në pushtet, themelet e saj i groposën duke ndërtuar stadiumin, Pallatin e Sportit dhe pallatet shumëkatëshe këto tridhjetë vjetët e fundit. Si përfundim, edhe ky port hipotetik pararendës i atij të Triportit, mbetet të kërkohet dhe zbulohet në të ardhmen.

        Mendimi se Aulona antike duhet të ketë qënë aty ku sot shtrihet “Vlora Historike”, përforcohet edhe nga ajo që, në dijeninë time, edhe institucionet si ato arkeologjike ashtu edhe ato të monumenteve, zonë të mbrojtur, të cilësuar si zona A, kanë evidentuar pikërisht këtë zonë ku ka qënë qëndra e vjetër e qytetit të Vlorës, përreth “Sheshit të Flamurit”. Ne, me padurim, mund pyesim: ku është Aulona jonë? Por, pikërisht, aty ku kazma e arkeologut do të shenjtëronte dhe ringjallte Aulonën antike, pallatet shumëkatëshe të ngritura në këto kohë të errëta, e kanë groposuar atë thellë e më thellë, ndoshta, për të mos u zbuluar më kurrë, vetëm nëqoftëse ndonjë dorë hyjnore, ndonjë ditë, do t’i shëmbte ata.

        Të dhëna interesante dhe dobiprurëse në të mirë të mendimit se Aulona antike ndodhej në rrëzë të kodrave, që nga vendasit quhen: Kuzbaba, Budak, Bregu i Orizit dhe Qafa e Topit, ku ka qënë i shtrirë edhe qyteti i Vlorës deri në mes të shekullit të kaluar, ka sjellë dhe arkeologu i shquar italian Luigi Maria Ugolini në studimin e vet “Albania Antica” publikuar në vitin 1925 në Romë,  pavarësisht faktit se ai vetë është i mendimit se Aulona antike duhet të ketë qënë pranë fshatit Nartë.

“Ky qytet, i vendosur brenda gjirit të bukur me të njëjtin emër, nuk ruan gjurmë të dukshme të qytetit të lashtë portual Aulon, kështu besohet që në kohët greke ai gjendej pak më në veri, drejt fshatit fqinj të Artës…Në jugperëndim të Vlorës, pranë fshatit Artë, gjendet një pjesë bregu që quhet Kepi Triport. Deti ka gërryer sterenë duke nxjerrë rrënoja ndërtimesh që kishin qënë të mbuluara nga dheu, dhe në të njëjtën kohë shkul dhe gëlltit po këto mbetje ndërtimore…Nga këto rrëshqitje toke, pikërisht në bregun e detit, shihet fillimi i një muri të ndërtuar me gurë paralelopipedë, të cilin e gjykoj të epokës greke-romake…Nuk mund të dimë, në se ky lokalitet ishte porti i Vlorës edhe sikur vendndodhja e qytetit të lashtë të gjendej aty ku tanimë është Vlora e ditëve të sotme.”

       Por, Ugolini duke u njohur me monumente dhe objekte arkeologjike, në një numër të mjaftueshëm, të zbuluara në truallin e qytetit të Vlorës, si dhe me “koleksionin Vlora” të mbledhur nga familja Vlora, dhe në veçanti nga Eqerem Bej Vlora, na jep një panoramë, e cila të bën të mendosh se këtu në lashtësi ka pasur një qytet, i cili duhet të këtë qënë Aulona. Ndjekim përshkrimin e Ugolinit: 

“Megjithatë, nga trualli i zënë tashmë nga qyteti kanë dalë disa monumente:

-Shihet ende, në oborrin e kazermës ushtarake (të vendosur në fillim të shëtitores që nga qyteti të çon për në port dhe kundruall kishës së lashtë bizantine të shndëruar tashmë në xhami), një shtatore e vogël e Artemisit prej mermeri, e lartë rreth 50 cm…Ajo mban veshur hitonin karakteristik të saj, i cili i bie mbi kraharor me apoptygma të gjatë, të ngushtuar nën gjoks menjëherë nën gjinjtë nga një rrip. Në këmbë kishte sandale të kapura lart. Në të majtë të saj gjendet një qen i kruspulluar me turi të kthyer drejt perëndeshës, i gatshëm për të pritur ndonjë urdhër.

-Në të njëjtin oborr gjenden disa kapitele dhe ndonjë kolonë prej guri…shihet një pjesë  kolonës mbi të cilën mbështetet një kapitel, që shërben si piedestal për figurinën e Artemisit. Shtatorja e vogël, kapitelet dhe kolonat kanë ardhur nga gërmimet e bërë  në po këtë vend nga ushtarët italianë për ndërtimin e kazermës ngjitur, gjatë pushtimit tonë të përkohshëm të Vlorës (1914-1920). Këto objekte ishin vendosur në oborr të kazermës (mbetje të godinave të kësaj kazerme kanë ekzistuar deri para do kohësh se aty të ngrihej një pallat në rrëzë të kodrës, përkundruall xhamisë dhe në krah të shkallëve që ngjiten në kodër.B.I) për zbukurimin e tij.

-Nga nëntoka e Vlorës vjen një altar varri prej guri gëlqeror 1.30 m i lartë, 0.62mi gjërë dhe 0.44 m i trashë…Motivi dekorativ…Në njërën anë ka një shqiponjë dhe një gjarpër (simbolika pellazge) kundruall njeri tjetrit; mbi faqen tjetër paraqiten dy pëllumba (përsëri një simbolikë pellazge).

-Fragment i një shtatoreje të vogël gruaje, prej guri gëlqeror.

–Stela e Vlorës, gjetur brenda qytetit të Vlorës (e dëmtuar). Është punuar në të ashtuquajturin “guri gëlqeror i bardhë i Kaninës”. Përmasat: 62 cm në lartësinë më të madhe; 69 cm e gjatë…Në faqen A të ilustrimit shohim një figurë femre të veshur me peplos me apoptygma të gjatë, që është ulur mbi një fron…Përpara saj një figurë femre në këmbë (e dëmtuar)…Faqja B ruan mbetjet e një figurë femre në këmbë, të veshur me peplos me kolpos…Është e pamohueshme se kompozimet janë të mira dhe e kanë prejardhjen nga modele greke të shek. V p.Kr. Ndaj këtij datimi mund të ngrihet ndonjë kundërshtim dhe shkas për këtë japin kolonat anësore që kuadrojnë skenën. Dihet se një element i tillë fillon të shfaqet vetëm në stelat helenistike. Por unë besoj se këtu kolonat nuk kanë një rol thjesht dekorativ, por janë vënë në të kundërt për të përfaqësuar mjedisin në të cilin zhvillohet skena. Me një rol të tillë ne i ndeshim në vepra shumë më të hershme se epoka helenistike, si në lekythoi mortorë me bojë të bardhë, në vazot me figura të kuqe të stilit rogoroz, e në pllakëzat deltine në Lokri Epizefirit, që janë të gjysmës së parë të shek. V p.Kr. 

– Shtatorja e Vashës së Vlorës (e dëmtuar) është me interes për sa i përket veshjes mjaft të veçantë, por edhe llojit të artit. Edhe kjo shtatore vjen sigurisht nga qyteti i Vlorës dhe nga i njëjti vend në të cilin qe zbuluar stela që sapo kemi shqyrtuar. Ka një lartësi prej 87 cm dhe është punuar me gurin gëlqeror të Kaninës…Shtatorja paraqet një figurë femre, me pamje të shquar dhe moshë të re…Shtatorja ka një veshje komplekse…(të cilën e kemi përshkruar tek paragrafi për veshjet pellazge)…Forma e veshjes është mjaft e veçantë dhe nuk afrohet aspak me tipat e veshjeve klasike. Përkundër, ajo afrohet mjaft me veshjen e figurinës së bronzit e Gurit të Zi (Shkodër), veçanërisht për pjesën e sipërme të tunikës. Ajo ngjason edhe me bustin e koleksionit Vlora për sa i përket tri copave të veshjes, vendosjes së tyre mbi trup dhe mëngëve…Kjo më shtyn të mendoj se kjo lloj veshje ishte e posaçme për vendin.

–Lapidar varri me kolonë të dyfishtë prej mermeri, lartësia 52 cm. Të dy kolonat janë të bashkuara dhe të gdhendura në një bllok të vetëm. Lapidari është gjetur nën themelet e shtëpisë së Xhemil bej Vlorës (vend ku sot ndodhet lulishtja dhe varri i Ismail Qemalit). Lapidari u vendos në kopshtin e Pallatit Bashkiak të Vlorës (në këtë godinë sot ndodhet Muzeu Historik Vlorë).”

        Nga ky përshkrim i gjatë nga Ugolini krijojmë një bindje të qëndrueshme, se të gjitha këto monumente dhe objekte arkeologjike të gjetura kryesisht në një perimetër të ngushtë të “qëndrës historike” të qytetit të Vlorës, dëshmojnë, padyshim, se aty duhet të ketë qënë edhe Aulona antike.

        Këtë bindje e përforcon edhe një fakt interesant, se pikërisht në këtë zonë ka pasur edhe shumë objekte kulti, kisha, xhami dhe teqe, por ato që bëjnë dallimin midis tyre janë xhamia e Muradies dhe teqja e Kuzbabasë, të cilat ndodhen, e para, në rëzë të kodrës së Kuzbabasë, dhe, e dyta, në majë të saj. Xhamia e Muradies, zyrtarisht dhe sipas institucioneve të monumenteve të kulturës, është ndërtuar nga sulltani Sulejmani i Madhërishëm në fillim të shekullit të XVI; ndërkohë që banorë të vjetër të qytetit të Vlorës  tregojnë se kjo xhami më parë ka qënë kishë. Madje, godina e xhamisë, po ta shikosh  me vërejtje dallon nga pikëpamja ndërtimore dhe stilit të ndërtimit të mureve me rreshta tullash që ndërpresin muret me breza paralelë, format e dritareve dhe të dyerve, zbukurimet ornamentistike të tyre, të kujtojnë më shumë një kishë mesjetare të stilit bizantin, se sa një xhami. Kuptohet, që këmbanorja është shembur dhe në vend të saj është ndërtuar minarja. Madje, dyshohet se kjo kishë duhet të jetë ndërtuar në antikitetin e vonë si një kishë paleokristiane, këtë e vërteton edhe ajo që ‘trotuari’ përreth saj është një metër poshtë nivelit të tokës. Po kaq janë edhe themelet e rrënojave romake prapa Monumentit të Pavarësisë, gjë që mund t’i vendosë ato në të njëjtënperiudhë ndërtimi.

        Por në të mirë të këtij mendimi na vjen edhe një informatë e dyfishtë e sjellë nga Ugolini, të përmendur më lart nga ana e jonë, ku ai kishte dijeni të saktë për pararendsen e xhamisë: 

“Shihet ende, në oborrin e kazermës ushtarake (të vendosur në fillim të shëtitores që nga qyteti të çon për në port dhe kundruall kishës së lashtë bizantine të shndëruar tashmë në xhami), një shtatore e vogël e Artemisit prej mermeri…” 

        Dihet që në fillim të erës sonë, me triumfin e krishtërimit ndaj paganizmit, ose monoteizmit ndaj politeizmit, objektet e kultit pagane, faltoret, tempujt, etj, pasi u shkatëruan apo u dëmtuan u kthyen në kisha dhe manastire; dhe, pas shumë shekujsh, atë që kishat dhe manastiret u bënë tempujve dhe faltoreve pagane, ju desh ta provonin në kuriz të tyre prej xhamive dhe teqeve, të cilat, edhe ato, u ngritën mbi themelet apo rrënojat e tyre. Kështu përsëritet historia, si një cikël i vazhdueshëm me përmbysje dhe rrokullisje.

        Logjika e ngjarjeve, me të drejtë të bën të hamendësosh, se kisha e stilit bizantin është ngritur mbi themelet apo rrënojat e një tempulli të lashtë. Gjetja në këtë vend e shtatores së Artemisës të bën të dyshosh, dhe është një provë, se aty afër kjo hyjneshë mund të ketë pasur edhe faltoren apo tempullin e saj.

        Ngacmimin për këtë mendim, përsëri e kemi marrë prej Ugolinit, i cili, i nisur nga arkitektura e një stele varri të gjetur në atë vend, konkretisht anës stilistike të kolonave që e kufizonin atë, hedh dyshimin se këto objekte të kësaj natyre në antikitet kanë qënë shenjë dalluese, se aty pranë ka pasur ndonjë vend të shenjtë. Ndjekim Ugolinin:

“-Stela e Vlorës, gjetur brenda qytetit të Vlorës (e dëmtuar)… Në faqen A të ilustrimit shohim një figurë femre të veshur me peplos me apoptygma të gjatë, që është ulur mbi një fron…Përpara saj një figurë femre në këmbë (e dëmtuar)…Faqja B ruan mbetjet e një figurë femre në këmbë, të veshur me peplos me kolpos…shkas për këtë japin kolonat anësore që kuadrojnë skenën. Dihet se një element i tillë fillon të shfaqet vetëm në stelat helenistike. Por unë besoj se këtu kolonat nuk kanë një rol thjesht dekorativ, por janë vënë në të kundërt për të përfaqësuar mjedisin në të cilin zhvillohet skena…Prej tyre do të kujtoj, në lidhje me argumentin që po shtjelloj tashmë, një krater të mrekullueshëm atik të mesit të shek. V p. Kr., që mban një skenë blatimi dhuratash për dy perëndeshat Ade dhe Kora, të cilat paraqiten të ulura dhe mbajnë simbolet karakteristike të vetat. Por, ajo që na intereson më tepër, është se djathtas dhe majtas tyre është vendosur një kolonë dorike me kanelyra, që vazhdojnë në trungun e kapitelit. Këto dy kolona, për mendimin tim, nuk kanë vetëm një rol të pastër dekorativ dhe as atë për të kufizuar qartë skenën, e cila është thelbi i krejt paraqitjes skenike, por janë për të treguar vendin në të cilin qëndronin dy perëndeshat, domethënë një tempull. Me fjalë të tjera: kolonat nuk janë një zbukurim dekorativ, por janë vënë aty për nevoja të përcaktimit të mjedisit.”

        Pra, kodra e kuzbabasë është një vend i shenjtë, pasi pranë saj ka qënë i ndërtuar një tempull në lashtësi, i cili, nisur nga shtatorja e Artemisës që është gjetur aty pranë, mund të ketë qënë tempulli i Artemisës; dhe, në antikitetin e vonë, tempulli u shndërua në një kishe paleokristiane; dhe, në mesjetë, kjo kishë bizantine u kthye nga osmanët në një xhami, dhe, sipër, në majë të kodrës, u ngrit edhe një teqe. Dihet që në antikitet tempujt ngriheshin pranë qyteteve. Këtë e vërtetojnë të gjitha zbulimet arkeologjike në brigjet e Mesdheut. Tani mbetet që kazma e arkeologut ta zbulojë këtë qytet të humbur.

Besnik Imeri   (marë nga libri “Epiri Pellazgjik”)

U mbajt koncerti inaugurues i Operës së Kosovës

by


Prishtinë, 31 Tetor 2021-Gazeta DIELLI/


Kryeministri i Republikës së Kosovës, Albin Kurti, përcolli koncertin inaugurues të Operës së Kosovës, që u mbajt sonte në Sallën e Sporteve në Pallatin e Rinisë, në Prishtinë.Koncerti ishte organizim i Operës së Kosovës në bashkëpunim me Filharmoninë e Kosovës dhe Baletin Kombëtar të Kosovës, në patronatin e Ministrisë së Kulturës, Rinisë dhe Sporteve të Republikës së Kosovës.Programi i koncertit ishte i larmishëm me vepra operistike të autorëve të njohur botërorë dhe shqiptarë nën drejtimin e dirigjentëve Edon Ramadani dhe Leonardo Quadrini. Nga orkestra dhe kori i Operës së Kosovës dhe nga orkestra e kori i Filharmonisë së Kosovës u ekzekutuan uverturat operistike shqiptare „Goca e Kaçanikut“ dhe „Dasma arbëreshe“ të Rauf Dhomit, „Mrika“ e Prenkë Jakovës, uverturat operistike botërore “Lucia di Lammermoor” e Gaetano Donizettit, „La Traviata“ dhe „Nabucco“ të Guiseppe Verdit, “Dasma e Figaros” e Wolfgang Mozartit, “Romeo et Juliette” e Charles Gounodit, “Madama Butterfly” e Giacomo Puccinit, “Carmen” e George Bizet.