Poezi nga Ismail Gashi Slovia-

Në fytyren time

Lexoje mallin tim

Të shkruar me lot.

Lotët shkronja

Flasin mallin tim

Lexoni ju

Rreth meje

Lexoje edhe ti

Mos u largo

Mos ikë në harresë.

Gjyshi!

Nuk të harron

Që aq shume të don!

DO FLASISH DIKUR…!

Tash sa ditë

Ti fëmijë

Unë i plakur

Kur të rritesh

Fëmijëve tuaj

Dhe të tjerëve

Do ju rrëfesh

Do t’ju flasish.

-Jemi izoluar natyrshëm

Nga Pademia Virusi-Korona

Covid-19.

Por…!

Nuk di

Sa do zgjas

Përmallimi ynë

Deri në përqafim.

                        DISTANCA

Jo Virusi Korona, COVID 19

As nami i Zanës se malit

As largësia mes Konstantinit

E Dorontinës

Nëndë kodra e fusha

Nëndë lumej e lugina

Përjetimi

I Tanushës e Halilit

Malli në afërsi

Kërcnim inati

Ditë e orë

Deri te mallkimi.

   LAMTUMIRE

Malli

Na ngriu mendjen

Per t’u pa!

Nese vdekja

Natyrshëm vije

Dua natyrshëm

Ta shuaj mallin

Natyrshëm

Të ndahemi

Vetëm me

Lamtumire!

Jo obligim

M’i mbyll sytë

Ndahemi pa mall.

Në dy botëra.

Pellumb Lamaj/

Pak nga pak,ashtu pa u kuptuar,ditet ndjekin njera tjetren dhe muaji Majit i le vendin Qershorit….. Qershori eshte muaji ku te burgosurit ,sidomos moshat e vjetra fillojne e ndjejne ngrohtesine e motit. Diellin e shikojme me shume dhe rrezet e tij qe perplasen ne shkembinjte e zhveshur e te gervishur nga grykat e galerive ku rrekete e acidit dhe squfurit kane krijuar gropa ne forme honesh Danteske,kane filluar te arrijne edhe ndertesen prej betoni te kampit e te burgosurit,pasi kane hequr zhelet e Dimrit,mundohen te marrin ngadonje rreze Dielli ashtu ulur neper shkallet dhe qoshezat e nderteses qe i shembellen nje vendi ku jane mbledhur leprozet per t’u izoluar e denuar perjetesisht nga bota qe i rrethon… Por Qershori ka te fshehur dicka magjike per keta fatkeq…dhe kete te fshehte e mesova dhe une kur shkova ne burgune e Spacit nga nje bashkevuajtesi im….. Shiko- me tha nje dite ai Kane dale siper per te pare vajzen me gersheta… dhe duke qeshur ,me beri me shenje t’a ndiqja… Kur shkuam ne katin e dyte te nderteses,pasi vetem prej andej mund te dalloje boten e lire qe na ndante, me beri me shenje me nje levizje te kokes drejte faqes se malit perball kampit… Kurioz hodha veshtrimin ne horizont dhe ne cast dallova silueten e nje femre me floket gersheta qe i ngjitej faqes se malit si nje Sorkadhe e here here, ndalej te shplodhej e me veshtrimin drejte kampit ,ulej ne ndonje gur … Eshte Beatricja – me tha duke qeshur bashkevuajtesi,nje dhurate e Zotit …. Eshte viti i dyte qe kalon ketej ne kohe Vere…ndoshta eshte ndonje studente qe vjene me pushime ne fshatin e saj…. Gjate veres ne ate rruge te ngushte ecnin vetem dhite dhe bariu qe i shoqeronte, dhe prania e Beatrices ne ate faqe mali ishte nje dhurate nga Zoti per te burgosurit, nje Beatrice,nje shtojzovall…..atje tej telave me gjemba dhe ushtareve qe na mbanin ne shenje me automatiket dhe mitralozet e tyre ku lirine e shikonim, por nuk mund t’a preknim , dhe prania e saj, ishte padyshim nje mesazh magjik per ne ne ate Lugine Vdekjeje…. Jeta vazhdon….. Vajza ishte shdruar ne nje magji per te gjithe,vajze,moter,shoqe a mikeshe dhe per disa qe ishin me te rinje, te cilet i kishin rrembyer nga bangot e shkolles, duke ju vrare barbarisht enderren e moshes, ishte nje zjarr dashurie qe edhe pse pertej telave me gjemba, digjej e digjej pambarim…. Dhe kur Ajo zhdukej ne horizont midis shkembinjeve, fytyrat e te burgosurve papritur ngryseshin e ne heshtje, futeshin neper dhomat e tyre,shtriheshin ne dysheket e kashtes,mbulonin fytyren me ndonje zhele dhe vetem nje Zot e di se c’monolog mermeritej ne ato caste sublime nga ku muza e plagosur kerkonte vetem arratine…. Eh , nisa te psheretij…….ku ka arritur urrejtja njerezore, ky eshte ferr i i vertete, ferri komunist e jo ai imagjinar i Dantes.. Dhe s’ka si te ndodh ndryshe me kete bande bolshevike qe i ka gllaberuar te gjitha, por qe eshte e denuar te vuaje ,te perpelitet e te haje dhe pjellen e vet ngaqe nuk dashuron dot ….. Dhe u nisa drejte dhomes time per te perfunduar shqiperimin e nje poezie te CARDUCCIT Pema ku ju zgjatni Te dliren dore E blerta Shege Ngjyre gjak lulezon E vetme large botes E gjitha bleron Qershori e ringjall I jep drite , e ngroh Ti lule jetes time E rrahur , e pathare Ti lule pa lulezuar E fundmja dashuri mall. Jeton ne token e ftohte Jeton ne dheun skllav As Dielli s’te gezon S’ta fal dashurine zjarr… Dhimbjet, vuajtjet, shpresat, gezimet , zhgenjimet jane pjese e jetes se njeriut, por urrejtja njerezore qe ka pllakosur popullin tim, i ka kaluar kufijte e imagjinates….. Mbulova koken me batanie e u luta per te gjithe bashkevuajtesit e mi….. Zot, ruajua deshiren, shpresen dhe zjarrin per jeten se vete i ke prure ne kete bote – dhe ashtu ne perhumbje, mbulova koken me batanie dhe fluturova ne krahet e vargjeve rebele per tu ndier sado pak i lire , larg atij realiteti ku hija e vdekjes na rrinte permbi koke… I gjithe ne rrjete U katandis globi Detet,oqeanet Qielli vet Vall si duron Zoti E sheh nga siper Si kryqezohen E perpeliten Bijte e vet .@ Spac 1983 Ditari i Burgut

Dr. Faton Krasniqi

Instituti Albanologjik – Prishtinë                                                         

Përmbajtje e shkurtër: Profesor Mehmet Ahmetaj  shquhet kryesisht për studimet e dialektologjisë shqiptare  dhe gjithashtu ka një bibliografi të pasur me disa monografi, shkrime, përmbledhje, kumtesa, punime shkencore. Gjuha e veprave të tij shquhet për qartësinë, profesionalizmin dhe informacionin e saktë shkencor. Ai ia kushtoi një jetë të tërë gjuhësisë shqiptare dhe me një elan të pashoq arriti që të grumbulloj shumë fjalë  e shprehje të rralla kryesisht nga të folmet shqiptare në Mal të Zi. Veprat  e tij janë një thesar i çmuar i kulturës dhe i gjuhësisë shqiptare. Teksti shkencor dallon nga tekstet tjera dhe lirisht mund të themi se tekstet e autorit janë tekste tipike shkencore  të gjuhësisë sonë moderne. Begatia  e tij janë prurjet dhe studimet në fushë të dialektologjisë si një nga fushat më të rëndësishme të gjuhësisë. Idetë dhe studimet e tij janë vlera jo vetëm të albanologjisë, por të mbarë kulturës shqiptare, sepse ato pasqyrojnë më së mirë metodologjinë e një linguisti të përkushtuar, profesional dhe të përgatitur për të arritur rezultate në fushën e tij studimore. 

Hyrje

   Prof. dr. Mehmet Ahmetaj lindi në Vuthaj të Plavës dhe të Gucisë më 1946. Shkollën fillore e kreu në vendlindje, kurse të mesmen në Pejë. Fakultetin Filozofik, Degën e Gjuhës dhe të Letërsisë Shqipe, e mbaroi në Prishtinë më 1974. Gjithashtu në Universitetin e Prishtinës u magjistrua më 1986 dhe u doktorua më 2000 në shkencat filologjike (në fushën e dialektologjisë shqiptare). Ka punuar këshilltar shkencor në Institutin Albanologjik të Prishtinës.  Ai që në krye të herës punoi në arsimin e mesëm si profesor i gjuhës shqipe, në Podujevë, në Prizren dhe Lipjan si dhe referent profesional në Fakultetin Juridik të Universitetit të Prishtinës. Deri më sot ka botuar këto vepra: Studime gjuhësore II (Dialektologji) bashkautor (1999).  Fjalor i të folmeve shqiptare në Mal të Zi (1996). E folmja e Plavës dhe e Gucisë (2002). E folmja e Anës së Malit (2006). Gjurmime onomastike (2009). Fjalor onomastik i territoreve shqiptare në Mal të Zi (2017). Gjithashtu profesor Mehmet Ahmetaj ka botuar edhe një varg punimesh shkencore, kumtesa, recensione kronikash që i ka botuar në revista shkencore dhe në periodikun shkencor dhe në shtypin ditor. Nga ana tjetër, ka marrë pjesë në shumë tubime, konferenca, sesione simpoziume shkencore, në Prishtinë, në Tiranë në Shkup dhe në Ulqin. Disa nga punimet shkencore të prof. Dr. Mehmet Ahmetajt të publikuara në revista dhe simpoziume shkencore, si: Simpoziumi shkencor i mbajtur në Prishtinë, më 15-16 dhe 17 dhjetor 1980. Probleme aktuale të kulturës së gjuhë shqipe,  Instituti Albanologjik i Prishtinës. Revista “Jehona”, Shkup, 1988, Revistë për art, letërsi, shkencë dhe kulturë, Gjuha jonë, studime historike, lemba, koha. Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Gjuhësisë dhe Letërsisë, Konferenca Shkencore “Gjuha letrare kombëtare dhe bota shqiptare sot”, Tiranë, 20-21 nëntor 2002.  Instituti Albanologjik i Prishtinës, Simpoziumi Shkencor “50 Vjet Studime Albanologjike”, mbajtur më 18-19 dhjetor 2003.    Revista “Dija”, Ulqin, 7/2009, revistë për shkencë, kulturë, art. 

      Vepra e parë e profesor Mehmet Ahmetajt: Fjalor i të folmeve shqiptare në Mal të Zi, mbërthen në vete një gamë të gjerë të materialit lëndor e shpirtëror, të vjelë skaj më skaj të krahinave shqiptare gjithandej. Duke pasur si pikëqendresë kryekëput arealin traullsor etnik të ligjërimeve shqiptare të Ulqinit, të Anës së Malit, të Shtojit, të Bregut të Bunës, të Tivarit të Shestanit, të Krajës, të Tuzit, të Hotit (Traboinit të Moçëm), të Grudës, të Trijepshit, të Kojës. Të Plavës e Gucisë dhe të Rozhajës. Në këtë vepër të rëndësishme profesor Mehmet Ahmetaj është marrë me një numër të theksuar të grupeve të fjalëve, si me: frazeologjizamsh, togfjalëshash frazeologjikë, sinonimesh, antonimesh, onomatopesh, metaforash, antrotoponimesh, patronimesh, toponimesh, eufemizmash, paganizmash dhe një radhë fjalësh e shprehjesh nga leksiku i pasivizuar, deri tash fare pakëz i hetuar dhe i studiuar nga gjuhëtarët tanë. Në këtë Fjalor dialektor, kanë gjetur vend të thekshëm, edhe një grup i të tërë njësish leksikore, toponimike, togfjalëshash e shprehjesh të bukura popullore, nga fusha e mitologjisë shqiptare, që veçohen në këtë drejtim, nga krahinat shqiptare, si gurrë e pashtershme riprodhimesh gjuhësore të pasura dhe autoktone, si p.sh.: ora  e ligë, ora  e keqe, ora e mirë, ora e zezë, ora e bardhë, ora a malit e shumë e shumë të tjera. Hartimi i këtij Fjalori dialektor ka ardhur si rezultat i një pune të palodhshme kërkimore, shkencore dhe hulumtuese për disa vite me radhë. Sipas profesor Mehmet Ahmetajt ky Fjalor ka rreth 6000 njësi të mirëfillta leksikore, frazeologjike, toponimike, antroponimike, etnografike, etj., e që është një pasqyrim i mirëfilltë i të folmeve shqiptare në Mal të Zi. Më të drejt profesor Mehmet Halimi në pasthënie të këtij Fjalori thekson se: “Puna në hartimin e fjalorit nuk është as e lehtë, as e thjeshtë. Fjalori kërkon vullnet, mund e punë të madhe dhe kohë të vazhdueshme. I vetëdijshëm për këtë, punonjësi shkencore profesor Mehmet Ahmetaj, duke udhëtuar fshat më fshat, lagje më lagje e shtëpi më shtëpi në dyzet vendbanime shqiptare, voli nokël më nokël fjalë e shprehje të rralla nga shqipfolësit  e këtij krahu, fjalë e shprehje këto, që përfaqësojnë margaritarë të leksikut të shqipes. Ai punoi më se dhjetë vjet pa u lodhur, por leksikografisë e dialektologjisë shqiptare i ofroi një vepër të rrallë e me vlera të shumëfishta shkencore”. 

Në këtë fjalor gjejmë shumë fjalë  e shprehje të rralla që ndoshta nuk mund t`i gjejmë në të folmet tjera, si:

Áme, f. zool. (Ul). Peshk i madh deti, formën e ka shputake, ngjyrën si të përgjakur. 

Ánepán, ndajf. (Pl. – Gu.). Tejpërtej, anembanë.

Atâne, përem. (Lj). Për ata. 

Bakarrot, ndajf. (Am.). Mundje e kundërshtarit me një lojë me një epërsi të lartë, bindshëm.

Ballhút/ë, (Pl.- Gu). Pushkë e moçme, e cila dikur moti mbushej për grykë. 

Bishtáj, – m. (Am.). Që ka bisht të bardhë. 

Bzhís, fol. (Dl). Tiganis, fërgoj vezë. Bzhís vé. 

Caklan! (Pasth.) (Am.). Nuk jam në lojë. 

Calîn/ë,. Lloj pushke e moçme dhe  e gjatë.

Cáp/ë, A f. Kazmë, vegël bujqësore për rrëmihje të thellë. 

Crjepúj/ë, (Pl. – Gu.). Në mënyrë pezhorative, për një vajzë a grua servile, sahanlëpirëse. 

Çargzîn/ë, (She.). Lloj pushke e vjetër.

Çfillim, Fishkëllimë. (Plavë – Guci). 

Çilmyll, m. (AM.). Errësirë e plotë, terr i madh, ku nuk shihet asgjë.

Çysa, përem. (Ft.). Për disa çysa. Çysa kur e prekën me duor po z’di gjâ aj. 

Derdimen,  Trimëri, familje, trimash.

Dhéç/e, (Pl. – Gu.). Një lloje pushke e vjetër me dhjetë fishekë.

Egërshtíjet, (v.sh.). Përgjithësisht kafshët e egra. Emër kolektiv për egërsirat.

Fȇnafú, ndaj. (Vth.). Fëmijë që është frikacak i madh. 

Gucás, fol. (Pl. – Gu.). Nguc dikë.

Gjidilér/e, Vajzë e dalluar si valltare lozonjare. 

Halí,  (Am.). Tokë e askujt.

Inajet, mb. (Am.). që mban inat, që zemërohet shpejt, që humb durimin. 

Jel/i, m. mjek. (Am.). Sëmundje që zakonisht paraqitet te më të moshuarit me dhimbje të ashtit. 

Kalival, ndajf. (Ul.). Rrotull. 

Láp, mb. (Pl. – Gu.) Njeri vetjak dhe i zhdërvjellët. 

Llúçkë/, (Pl.- Gu.). Grua a vjazë shumë e trashë.

Mríje, ndajf. (Pl. – Gu.)Mënyrë shikimi përvjedhtas, për nën sy, apo me bisht të syrit.

Najnik, (M.M.). Erë e lehtë nga juglindja.

Njâra, përem. Për njëra.

Oraník/u, – (Pl. – Gu.). Burrë me orë, i vendit e i kuvendit. 

Palúk, (Am.). Palë e sanës. 

Qyqúj/ë, (Pl. – Gu.). Grua a vajzë e ngathme e lënë. 

Rub/i, (Pl. – Gu.). Plaçkë e vjetër nga pëlhura. 

Rroshi/i, m. (Pl. – Gu.). Gur në madhësi të grushtit. 

Stoxher/i, m. (Nm.).  Për mullar sane.

Shamát/ë. (Mi.).  Zhurmë, përleshje e madhe. 

Telef, ndajf. (Pl. – Gu.). Asht e lëkurë. 

Thngill/i, (Lj.). Thëngjill. 

Udokt, (i,e). I shëmtuar. 

Vakth/i, (Stj.). Koha. Vakthi i Turkís. 

Xunkth/i,  m. (Ul.). Bot..  Një lloj druri. 

Xhák/u, m. (Pl. – Gu.). Një lloj thesi i madh. 

Yst, ndajf. (Am.).  Mënyrë e lëvrimit me kafshë apo me traktor.

Zabún, ndajf. Shpirtërisht i mërzitur, i pikëlluar. 

Zhargit, fol. Djegur, përcëlluar.

       Profesor Mehmet Ahmetaj në vitin 2002 e botoi në Prishtinë monografinë e tij: “E folmja e Plavës dhe Gucisë“.  Sipas autori për të folmen e kësaj tërthore shqiptare, nuk është bërë asnjë studim deri më sot. Kjo e folme për herë të parë u bë objekt shqyrtimi e studimi monografik, ku është bërë përshkrimi sinkronik i saj, e rrallëherë diakronik, duke e parë si strukturë unike në fushën fonetike, morfologjike, sintaktike, leksikore, e aty – këtu edhe topononimike, antrotoponimike dhe patronimike. Ky studim serioz e shumë profesional i dialektologut Mehmet Ahmetaj ka vë në spikamë në mënyrë të thelluar gjendjen e së folmes së Plavës e Gucisë, përkatësisht tërë strukturën e brendshme të saj. Materialin për këtë monografi autori e ka mbledhur kryesisht nga  pleqtë dhe plakat e Plavë Gucisë. Nga studimi dhe shqyrtimi i kësaj monografie mund të theksojmë se në këtë të folme janë ruajtur një varg veçorish specifike, fenomenesh të ndryshme gjuhësore që dalin në të, si ruajtja sot e kësaj dite e një mori trajtash arkaike të periudhës hershme të shqipes, të cilat janë në interes të dialektologjisë, fonetikës, fonologjisë dhe të leksikologjisë shqiptare. Kjo monografi përbëhet prej katër krerësh: Kreu I, Veçoritë fonetike; II, Veçoritë morfologjike; III, Sintaksa, IV, Leksiku. Kjo monografi përpos që përmban shumë të dhëna të rëndësishme për gjuhësinë shqiptare jepen edhe disa të dhëna me interes edhe për demografinë e Plavës dhe Gucisë, pra kemi të bëjmë me të dhëna të sakta të numrit të përgjithshëm të banorëve të asaj ane të cilat autori i paraqet statistikisht dhe gjithnjë sipas kërkimeve të mirëfillta shkencore duke e paraqitur demografinë e territorit të Plavës, si pjesë e Sanxhakut të Shkodrës. 

      Në vitin 2006 profesor Mehmet Ahmetaj e botoi në Prishtinë monografinë e tij të tretë: “E folmja e Anës së Malit“. Kjo e folme në aspektin dialektor, gjeografik, historik, shkon me grupin e madh të të folmeve truallsore veriperëndimore të shqipes. Me këtë monografi gjuhësia shqiptare e në veçanti dialektologjia është pasuruar me një thesar të çmuar, ku paraqiten vlerat fonetike, morfologjike, sintaksore, leksikore, fjalëformuese, frazeologjike,  toponimike të kësaj të folme të rëndësishme shqiptare. Më këto monografi është bërë studimi, sistemimi, mbledhja e leksikut, mbledhja e materialeve dialektore, fonetike e frazeologjike të asaj ane duke e përmbyllur me sukses studimin e nisur që në rininë e tij. Duke e pasur parasysh terrenin e vështirë të asaj ane mbledhja e materialeve nuk ka qenë aspak e lehtë, sepse një gjë e tillë kërkon dije, mund, angazhim, përkushtim, vullnet, sakrificë dhe dashuri për profesionin e shenjtë, por profesor Mehmet Ahmetaj këtë punë me karakter shkencor, kulturor e kombëtar  e ka filluar dhe mbaruar me shumë përkushtim dhe me rezultate të kënaqshme shkencore.  Një punë e mirë për këtë monografi është se janë skicuar në harta të gjitha fshatrat dhe qytetet ku janë bërë studimet dialektologjike dhe kjo është një dëshmi tepër me rëndësi për dialektologjinë shqiptare, sepse gjithçka është evidentuar, skicuar, vlerësuar e studiuar në hollësi. Kjo punë dhe ky dokumentim shkencor do të jetë përgjithmonë i arkivuar në bibliotekat  e institucioneve tona shkencore si një dëshmi e një pune me karakter shkencor e  që është realizuar në një nga territoret shqiptare në Mal të Zi. Për këtë monografi do të veçoja edhe materialet, tekstet dialektore që profesor Mehmet Ahmetaj i ka mbledhur në atë anë. Gjithnjë sipas autorit për subjekt vështrimi i ka marrë pleqtë dhe plakat, e sidomos femrat e lindura dhe të martuara përbrenda trevës, përkatësisht bajrakut të Anës së Malit, sepse, sipas tij, ato ishin më konservative se burrat, meqë nuk kanë lëvizur jashtë krahinës së atjeshme dhe e kanë ruajtur me besnikëri gjendjen e moçme të gjuhës së gjallë e të folur, me të gjitha tiparet, specifikat e veçantitë të saj të gurrave dialektore autoktone. Me studime të tilla lexuesit dhe studiuesit e gjuhësisë  njohin zhvillimin e të folmeve tona në periudha të ndryshme kohore, ku mund të vërehen dallimet, afritë që kanë dialektet e nëndialektet e gjuhës shqipe. 

 Autori gjatë punës kërkimore ka mbledhur një numër të madh njësish frazeologjike, por unë do t’i veçoja disa prej tyre, si: 

As në punë, as në Bunë – askund.

E ka vjerr punën n’tra – thuhet për dikë që nuk punon.

Ka shku: me ba veksha kaher –  ka vdekur prej shumë kohësh.

Mas i ba via qullit – i thuhet zakonisht një njeriu që është buzëhollë, që zgjedh ushqimin.

Me trina në mal – thuhet për një njeri që hyn në rrugë pa krye.

Mih n’det e hith n’Bunë – thuhet për dikë që bën punë në tokë.

Na e lshoj nji terthorce – i iki kuvendimit të drejtëpërdrejtë. 

Punë për njiqin toskë – shumë punë. 

Ta nep venë pa skuq – është i zgjuar, ta kthen përgjigjen me saktësi të shpejt.

         Në vitin 2009 profesor Mehmet Ahmetaj e botoi në Prishtinë veprën: “Gjurmime onomastike”. Kjo vepër përmban një seri përmbledhjes onomastike, si: Emrat shqip në traditën kombëtare; Vështrime gjuhësore rreth onomastikës së Anamalit; Mbi procesin e sllavizimit të shqiptarëve në Malin e Zi të sotëm në dritën e të dhënave historike dhe gjuhësore; Kontributi i Çabejt në formimin e toponimeve me prapashtesa diminutive – th dhe – zh; Rreth disa antroponimeve dhe patronimeve të krahinës së Plavës dhe Gucisë; Patronimia shqiptare në Mal të Zi në fund të shekullit XX; Mbi disa çështje të onomastikës shqiptare në Mal të Zi; Gjurmët e toponimeve, antrotoponimeve dhe patronimeve në këngët e mërgimit; Mbi përcaktimin e drejtë etnoterminologjik të krahinës së Malësisë së Madhe; Si u bë emri syni-savino oko?!; Topiku Shullã: ni i parë në ditën e studimeve dialektologjike; Nga onomastika e Plavës, e Gucisë dhe Rozhajës; Vështrime gjuhësore rreth disa toponimeve të Plavës dhe Gucisë; Alija Džogovič, “Onomastika severoistočnih organaka prokletija”, botoi Srpska akademija nauka i umetnosti, Beograd, 1986. Profesor Mehmet Ahmetaj ka qenë aktiv në studimin dhe trajtimin e temave me karakter shkencor, ato i ka shkruar për disa vite me radhë, duke i grumbulluar, arkivuar dhe më pas duke i botuar në revistat dhe shtypin periodik të kohës, si në: revistën “Gjurmime albanologjike“, në revistën “Gjuha shqipe” të Institutit Albanologjik, në gazetat ditore si në: “Koha“, “Bota sot“, “Rilindja“. Në këto trajtesa shkencore autori ka trajtuar një varg problemesh nga onomastika,  toponimia, antrotoponimia, ojkonimia, hidronimia etj., Toponimia e krahinës së Plavës dhe Gucisë gjithmonë kanë zgjuar kureshtjen dhe interesim të veçantë për gjuhësinë shqiptare, onomastikën shqiptare, për shkencat e albanologjisë dhe këtë detyrë studimore e shkencore arriti ta nisë dhe ta përfundojë me shumë suksese profesor Mehmet Ahmetaj. Në kuadër të toponimisë autori i trajton toponimet: togfjalësha emër +emër (si, p.sh: Gropa e Ujaknit, Gropa e Vocit, Gropa e Dolit etj.), togfjalësha emër + mbiemër (si, p.sh: Gropa e Sirme, Gropa e Poshtër) duke mos lënë pa i analizuar dhe trajtuar të gjitha toponimet e tilla në rajonin e Plavës dhe Gucisë. Vlen për t’u theksuar se profesor Mehmet Ahmetaj është një argumentues i zellshëm shkencor, i cili me shumë fakte dhe argumente i demanton të gjitha pretendimet e qëllimshme dhe tendencioze të autorit diletant boshnjak Alija Xhogoviq (Džogovič), i cili në veprën e tij: Alija  Xhogoviq (Džogovič), “Onomastika severoistočnih organaka prokletija”, (punimi studimor: “Onomastika e Alpeve Shqiptare”, ku ndër të tjera ai jep disa konstatime joshkencore dhe të paargumentuara shkencërisht. Dhe gjithnjë sipas profesor Mehmet Ahmetajt, autori Alija Xhogoviq  (Džogovič) materialin onomastikë e ka përkthyer dhe përshtatur në gjuhën serbe dhe  ai në një pjesë të pseudostudimit të tij shqiptarët në trojet e Sanxhakut i konsideronte si barinj endacakë, të ardhur në këto anë dhe gjithnjë duke e mohuar autoktoninë e tyre pa kurrfarë argumentesh. Por i pari i cili e heton këtë propagandë antishqiptare është profesor Mehmet Ahmetaj, i cili i kundërvihet me gjuhën e fakteve dhe argumenteve shkencore, gjuhësore e historike. Argumentimi i profesor Mehmet Ahmetaj është tepër shkencor, pasi ky mbështetet në një mori emrash vetjakë autoktonë, si: Suka (= Sykë), Gala (= Galë), Ujkan, Ukshin, Ulkija (= Ulkie), Mulka (= Mulkë), Alta (=Altë) etj, si dhe duke u mbështetur patronimet shqipe, si: Kurtbardhaj, Dacaj, Camaj, Kujaj, Gjekaj, Bibaj, Shala etj. Në shkrimet e profesor Mehmet Ahmetaj vërehet shpirti atdhetar i një shkencëtari shqiptar, i cili vuan dhe shqetësohet shpirtërisht për gjendjen e shqiptarëve në Mal të Zi, në shkrimet e tij ai i vë theks të veçantë edhe asimilimit të shqiptarëve dhe këtë problem e trajton në mënyrë shkencore në veprën e tij Gjurmime onomastike, Prishtinë, (2009), f. 57. Në punimin e titulluar: “Mbi procesin e sllavizimit të shqiptarëve në Malin e Zi të sotëm dhe në dritën e të dhënave historike dhe gjuhësore“, profesor Mehmet Ahmetaj  në këtë punim na jep të dhëna të rëndësishme për onomastikën e trojeve shqiptare në Mal të Zi, ku një pjesë e onomastikës së atij territori shqiptar iu nënshtrua ndërhyrjeve administrative dhe kalkimit, si: Malësia e Madhe (Brda), Alpet Shqiptare (Prokletije Planina), Arra (Orahovo), Palabardh (Bjellopavliq), dhe një pjesë tjetër u sllavizua në formën, si: Cem – Cijevna, Drekal – Drekalloviq, Bukëmirë – Bukmiroviq, Vogë – Vogliq, Lekaj – Lekiq. Në këtë vepër profesor Mehmet Ahmetaj e trajton edhe problemin e ndryshimit të mbiemrave tipik shqiptar nga malazezët duke iu prapavendosur prapashatesat sllave viq  e iq, si p.sh.: Dedushaj – Dedushoviq, Ulaj – Uleviq, Gjonbalaj – Gjonbaliq, Pepaj – Pepiq, Dacaj – Daciq, Palushaj – Palusheviq. Studimi i tij dhe shqetësimi i tij duhet të jetë shqetësim për të gjithë shqiptarët kudo ku janë, kurse shkrimet e  tij zbardhin një pjesë të dhunës, trysnisë dhe mohimit të etnitetit autokton shqiptar në Mal të Zi. 

Vepra e profesor Mehmet Ahmetajt: “Fjalor onomastik i territoreve shqiptare në Mal të Zi” është një nga fjalorët më të realizuar në fushë të onomastikës, ky fjalor është me interes të gjuhësisë shqiptare pasi përfshin një territor të gjerë të territoreve etnike shqiptare të Plavës, të Gucisë, të Rozhajës, të Trieshit, të Grudës, të Traboinit, të Kojës, të Fundnave, të Ledinës, të Loparit, të Luharit, të Tuzit, të Krajës e Malësive të saj, të Shestanit, të Anës së Malit, të Ulqinit dhe Tivarit me rrethinë. 

Fjalori onomastik është fryt i një pune vetëmohuese shumëvjeçare, të cilën autori e ka realizuar  me shumë mund dhe sakrificë profesionale. Materiali i vjelë për këtë fjalor onomastik të territoreve shqiptare në Mal të Zi është një vlerë e veçantë për albanologjinë dhe si i tillë përfshin të gjithë arealin gjeografik të gegërishtes veriperëndimore të territoreve shqiptare në Mal të Zi. Në kë fjalor kanë zënë vend një numër i konsiderueshëm makrotponimesh, mikrotopnimesh, ojkonimesh, hidronimesh, monumentesh natyrore, qytezash, rrënojash murishtash, ledhesh, kështjellash, tumash, emrash vetjakë, të traditës shqiptare, të lagjeve, barqesh, vëllazërish, fisesh, krahinash, si dhe patronimikash, emrash topikë të qenieve mitike, si dhe një varg gjurmësh dhe monumentesh të kultit të krishterë të ritit roman q ende ruhen atje në trajtë të shtangur të toponomastikës truallsore shqiptare. Nga gjithë kjo gamë e gjerë hulumtimesh, kërkimesh profesor Mehmet Ahmetajt  ka arritur t`i grumbullojë dhe t`i sjellë të gjitha rezultatet onomastike në këtë fjalor onomastik që është i veçantë si për nga rëndësia dhe vlera gjuhësore. Territoret shqiptare në Mal të Zi i përkasin arealit gjeografik të gegërishtes veriperëndimore dhe ky fjalor onomastik është një mundësi e mirë që  fjalësi i asaj ane, onomastika e saj të njihen dhe të studiohen nga disa këndvështrime, si: onomastike, dialektore, fonetike, fonologjike, leksikore, semantike, stilistike, fjalëformuese, etj. Duke e analizuar me kujdes fjalorin onomastik të territoreve shqiptare në Mal të Zi pashmangshëm vërehet brenga e profesor Mehmet Ahmetaj  për trysninë që është bërë dhe po bëhet në ato territore për të tjetërsuar etninë shqiptare, gjuhën, toponiminë dhe të kaluarën e lavdishme iliro – arbërore – shqiptare. 

Përfundim

      Veprimtaria shkencore e profesor Mehmet Ahmetajt është fryt i një punë shkencore dhe të begatë dhe gjithnjë duke iu përmbajtur metodologjisë së mirëfilltë shkencore e studimore në fushë të albanologjisë.  Krijimtaria e tij shkencore është e bazuar në shumë fakte, argumente, kërkime, e studime të mirëfillta. Veprat  e tij, punimet e tij i kanë përmbushur kriteret e studimeve me rëndësi për gjuhësinë shqiptare e në veçanti për dialektologjinë dhe onomastikën si një nga dy fushat më të rëndësishme të gjuhësisë. Veprat e tij kanë marrë vlerësime pozitive nga bota akademike dhe të gjitha monografitë e tij janë me vlera të veçanta për studimet albanologjike. Duhet theksuar se autori që në fillesat e tij studimore dhe kërkimore është marrë në mënyrë aktive më çështjet e dialektologjisë, onomastikës dhe toponomastikës shqiptare. Pra një jetë tërë ia kushtoi albanologjisë me shumë vullnet, punë, e përkushtim profesional. Veprat e profesor Mehmet Ahmetajt janë frymëzim për albanologët  e rinj, sepse vetë profesori u frymëza nga dashuria për gjuhën shqipe dhe nga tradita e studimeve linguistike shqiptare. E veçanta e Fjalorit të të folmeve shqiptare në Mal të Zi, është se të gjitha fjalët  janë vjelur në terren dhe të gjitha njësitë leksikore  i ka shpjeguar  në mënyrë të saktë dhe tepër shkencore, kjo  punë me të vërtetë do angazhim dhe përkushtim, sepse nuk janë pak  6000 njësi leksikore të përgatitura për botim, por këtë gjë profesor Ahmetaj e arriti duke bërë punë terreni e kërkime teorike të pandërprera me të vetmin qëllim që rezultatet  e arrira të jenë rezultate jo vetëm të tij, por të albanologjisë në veçanti.  Gjuha e  pastër shqipe në shkrimet e tij, pa fjalës oriental e sllav na bënë të kuptojmë për dashurinë, kujdesin e veçantë për gjuhën shqipe që e kultivoi me shumë xhelozi. Malësori ynë, ashtu siç e quajmë ne, përmes shkrimeve të tij, veprave të tij na mësoi, na edukoi e na ndërgjegjësoi që ne ta duam e ta ruajmë me shumë përkushtim e dashuri gjuhën e shenjtë shqipe ashtu siç deshi vetë ai.

Literatura

Eqrem Çabej, Hyrje në historinë e gjuhës shqipe, Tiranë, 1960.

Idriz Ajeti, Historia e gjuhës shqipe, Prishtinë, 1969. 

Idriz Ajeti, Studime gjuhësore III, Prishtinë, 1985.

Jorgji Gjinari, Dialektet e gjuhës shqipe, Tiranë, 1989.

Mehmet Ahmetaj, E folmja shqipe e Plavës dhe e Gucisë, Le parler albanais de Plava et Gucia, f. 223-238,  Sudime Gjuhësore II (Dialektologji), IAP, Prishtinë, 1989. 

Mehmet Ahmetaj, Fjalor i të folmeve shqiptare në Mal të Zi, Prishtinë,  (1996). 

Mehmet Ahmetaj,  E folmja e Plavës dhe e Gucisë, Prishtinë (2002).

Mehmet Ahmetaj,  E folmja e Anës së Malit (2006).

Mehmet Ahmetaj,  Gjurmime onomastike, Prishtinë,  (2009).

Dr. Mehmet Ahmetaj, Fjalor onomastik i territoreve shqiptare në Mal të Zi, IAP, Prishtinë, 2017.

CONTRIBUTION OF DR. MEHMET AHMETAJ ON ALBANIAN DIALECTOLOGY

Summary

        Professor Mehmet Ahmetaj is mainly known for his studies of Albanian dialectology and also has a rich bibliography with several monographs, writings, summaries, papers, scientific papers. The language of his works is distinguished for its clarity, professionalism and accurate scientific information. He devoted a whole life to the Albanian language and with an unparalleled enthusiasm managed to collect many rare words and expressions mainly from the Albanian dialects in Montenegro. His works are a precious treasure of Albanian culture and linguistics. The scientific text differs from other texts and we can freely say that the author’s texts are typical scientific texts of our modern linguistics. Its prosperity is the contributions and studies in the field of dialectology as one of the most important fields of linguistics. His ideas and studies are values ​​not only of albanology, but of the entire Albanian culture, because they best reflect the methodology of a dedicated, professional linguist and prepared to achieve results in his field of study

Visar Zhiti

E njoh poetin e këtij qyteti, 

jemi takuar 3 herë, 

ndërkaq qyteti tani është bërë i poetit, 

mund ta gjesh gjithandej… 

Herën e parë e pashë, kur unë do të vdisja, 

herën e dytë: po vdiste një kohë 

           e unë po dilja nga ferri, 

herën e tretë: unë isha pakëz i gjallë 

dhe ai pakëz i vdekur, 

ishte libër më shumë, ishte dhe kujtim, 

jo, në fakt ishte kujtesë dhe frymë, 

na jepte frymë, dua të them. 

E dua qytetin e poetit 

që përkujton, ashtu si luftën dhe qëndresën, 

dhe poezinë e tij, 

që nëpër pemë shikon shtatin e jetës së poetit, 

që nëpër rrugë ndjek ecjen e vegimeve të poetit, 

që nëpër drita merr dritën e syve të poetit, 

që nëpër fjalë risjell zërin e poetit, 

se ikja e tij është ardhje,

se kthimi i tij është frymëzim, 

se vepra e tij është liri, 

se vdekja e tij është mosvdekje… 

E dinte ai një fjalë prej guri, 

po cila është? – pyesja unë. 

Ai heshtte dhe buzëqeshte. 

Shkoi në qiej dhe kur zbriti prapë në tokë, 

             i plasi zemra si një zog, që bie i goditur. 

Befas e mësova dhe unë atë fjalë, 

po e them shpejt e shpejt se do të iki, 

                                            është emri i tij tani. 

Po Pejë ç’do të thotë? – mund të më pyesin, 

                                            kur të mbërrij. 

Pe, eja… Pe-ej… Shikove? Të shikosh do të thotë 

                                           të nxësh. Të vish, 

do të thotë se duhesh… Janë fjalë prej guri, 

      kanë lidhje me kohët që ikin e vijnë, 

                                            punë perëndish, 

                            ose poetësh, desha të thosha… 

Durrës-Pejë, 21. 05. 2011

_______________________________________

(nga libri me poezi “Si është Kosova” Visar Zhiti, 

botimet “Buzuku”, Prishtinë 2014.

Nga Keze Kozeta Zylo/

U flas shtetevet, a njerit nga ata, a çdo qyteti në Shtetet: Kundërshtoni shumë, binduni pak/

Se bindja e verbër të shpie në skllavëri të plotë/ Prej skllavërisë së plotë asnjë popull i botës/

Nuk e fitoi dot përsëri lirinë.  Skender Luarasi

Ka disa shkrimtarë të shquar që i kanë munguar kulturës sonë në universitete apo në shkolla të mesme për t’i studjuar në kohën e diktaturës, pa mohuar studimet për autorë të tjerë të njohur botërore filluar me Antikitetin të cilët formuan dukshëm botën tonë të dijeve rreth artit, letërsisë, kulturës, historisë natyrisht duke hequr ujërat e tepërta.  Ndonëse shkrimtari Whtiman u soll i përkthyer nga korifejtë e letërsisë si Skender Luarasi në vitin 1956 që ne ishim ende pa lindur, ato u bllokuan ose u fshehën në Bilbiotekën Kombëtare dhe ishin në përdorim vetëm për njerëzit e besuar të regjimit.  E duke pasur këtë kërshëri për ta lexuar dhe pasuruar kulturën time ethshëm e lexova dhe e mësova më shumë kur erdha në Amerikë në vitin e mbrapshtë të Atdheut tim, 1997.  Shtëpitë e tij janë dy në New York, përkatësisht Brooklyn dhe Long Island dhe e viteve të fundit të jetës së tij është në New Jersey, jo shumë larg prej shtëpisë sime në Staten Island.

Brenda shtëpisë së lindjes kthyer në muzѐ

Ajo që më ngacmoi më shume për ta vizituar sot dhe ta harxhoja kohën kulturalisht me Qemalin në këtë ditë të diel pushimi ishin vargjet e tij që më frymëzuan si: “Kundërshtoni shumë, binduni pak”…  

Po jetojmë në kohë të shpërfytyruara herë me skllevër përreth dhe herë matanë oqeanit bash m’u në zemër të Atdheut tim, ku shumica vazhdojnë të adhurojnë diktatorët që mjerisht lindin si kërpudhat, pa kuptuar se prej skllavërisë së plotë asnjë popull i botës nuk e fitoi dot përsëri Lirinë.  Qielli si shpirti dhe sytë e Whitman ishte blu, ndonëse pak i ftohtë ne udhëtonim drejt shtëpisë së tij thjesht ta takonim, të dëgjonim ciceronin i cili quhej Cameron, një djalë i ri plot kulturë që nuk pushoi për jetën dhe veprimtarinë e tij së treguari.  Habitshëm ai dinte mirë emrin e diktatorit Enver Hoxha dhe tha se është hera e parë që unë takoj këtu në këtë muzѐ shqiptarë.  Ciceroni tha se Whitman frymëzoi popujt, shkrimtarët dhe vlerësonte njeriun thjesht si qenie njerëzore, jo nga ngjyra, rraca, orientimi seksual, besimi fetar, por thjesht të ishte njeri në veprime dhe në jetë.  Whitman vazhdoi ai ka shkruajtur se: “Çdo atom që më përket mua si i mirë, të përket dhe ty”. 

Muzeu ishte komplet me veprat e tij që i botoi në edicione si “Gjethet e Barit” ishin koleksion me poezi botuar për herë të parë si një grup prej 12 poezish të botuara në mënyrë anonime, më 1855. Ajo u pasua nga pesë botime të rishikuara dhe tre të ribotuara gjatë jetës së autorit.  Duke përdorur standardet aktuale bibliografike, zbulojmë se Whitman nxori gjashtë botime të “Leaves of Grass”: në 1855, 1856, 1860, 1867, 1871-1872 dhe 1881-1882 dhe edicioni i fundit, në janar 1892.

Në trarët e drunjta të tavanit ishin varur portretet e autorëve të famshëm botërore që ishin frymëzuar nga autori si Pablo Neruda  i cili ka shkruajtur: “Walt Whitman ishte një shok i shkëlqyer për mua. Unë nuk kam qenë shumë Whitmanian në stilin tim, por jam thellësisht Whitmanian në marrjen e mësimit të tij jetësor”. 

Walt Whitman u lind, më 31 maj 1819, në lagjen West Hills, Long Island, New York, rreth 50 milje në lindje të qytetit të Nju Jorkut. Ai ishte i dyti nga tetë fëmijët.

Babai i Whitman ishte me prejardhje angleze, dhe familja e nënës së tij, Van Velsors, ishte holandeze. Në jetën e mëvonshme ai do t’i referohej paraardhësve të tij si njerëz që ishin kolonët e hershëm të Long Island.

Në fillim të vitit 1822, kur Walt ishte katër vjeç, familja Whitman u zhvendos në Brooklyn, e cila ishte ende një qytet i vogël. Whitman do të kalonte shumicën e 40 viteve të ardhshme të jetës së tij në Brooklyn.  Në fillim të viteve 1850 vazhdoi të shkruante për gazetat, por fokusi i tij ishte kthyer në poezi. 

Vepra e famshme “Fijet e Barit”

Poezitë në edicionin origjinal të “Fijeve te Barit” ishin frymëzuar nga gjërat që Whitman i shihte si interesante: turmat publike të Nju Jorkut, shpikjet moderne që publiku u mrekullua dhe madje politika e ashpër e viteve 1850. 

Whitman admironte shkrimtarin dhe folësin e shkëlqyer Ralph Waldo Emerson.  Ai i dërgoi atij një kopje të librit të tij. Emerson pasi e lexoi atë, u impresionua shumë dhe u përgjigj me një letër që do të bëhej e famshme.  Ndermjet te tjerash i shkruan:

“Ju përshëndes në fillim të një karriere të madhe”, i shkroi Emerson në një letër private për Whitman. I zellshëm për të promovuar librin e tij, Whitman publikoi fragmente nga letra e Emerson, pa leje, në një gazetë të Nju Jorkut.

Whitman prodhoi përafërsisht 800 kopje të edicionit të parë të Fijeve te Barit, dhe vitin e ardhshëm ai botoi një botim të dytë, i cili përmbante 20 poema të tjera.

“Kënga për veten time” që ështe aq e njohur për amerikanët, është shumë filozofike dhe duket sikur predikon shenjtërisht një poet.  

Ai thotë se ne jemi të gjithë të barabartë, dhe ai na e shkruan këtë në rreshta si:

“Çdo atom që më përket mua si i mirë, të përket ty”.  Me shumë shpirt ka shkruar për jetën që e dashuronte: 

“A ka menduar dikush se është me fat që ka lindur?  Unë nxitoj t’i them atij ose asaj se është po aq fat të vdesësh”.

“Leaves of Grass” ka mjaft vargje erotike te kënaqësive sensuale gjatë një kohe kur shfaqje të tilla të sinqerta konsideroheshin imorale. Kontradiktat për imazhet e tij eksplicite seksuale shpesh u ironizuan nga kritikë bashkëkohorë. 

Në çdo rast, rreshtat e tij të parë të fletores “Gjetheve të Barit” fokusohen drejtpërdrejt në çështjen themelore që ndan Shtetet e Bashkuara. Ai shpërthen në vargje të lira që kërkojnë të lidhin kategoritë e kundërta, të lidhin njerëzit me ngjyrë me të bardhë, të bashkohen me zotërinë dhe skllavin:

Unë jam poeti i skllevërve dhe i zotërve të skllevërve

Unë jam poeti i trupit,

Dhe unë jam poeti i shpirtit,

Unë shkoj me skllevërit e tokës njëlloj me zotërinjtë,

Dhe unë do të qëndroj midis zotërinjve dhe skllevërve,

Do te hyj në të dyja në mënyrë që të dy të më kuptojnë njësoj…

Whitman dhe Abraham Linkoln Presidenti i 16-të i Amerikës

O Kapiten! Kapiteni im!

Vdekja e presidentit Amerikan Abraham Lincoln e tronditi jashtë mase poetin dhe njeriun Whitman.  Pena e tij derdhi në letër gjithë pikëllimin nëpërmjet lules së jargavanit qe është një lule simbol elegjiak i hedhur në arkivolin e Linkolnit.  Dhe ai shkruan:

Tek arkivoli që kalon ngadalë/ Unë ju jap degën time të Jargavanit.

“O kapiten! Kapiteni im! “është poezia më e njohur e Uitmanit. Dhimbja e tij ndihet thellë në këto rreshta teksa kupton se kapiteni i tij, kapiteni i Amerikës, ka vdekur. “O Kapiten! Kapiteni im! Vajton vdekjen e Linkolnit.  Vdekja e Presidentit Lincoln ishte një humbje e pabesueshme për Whitman, por ai ishte në gjendje ta nderonte Linkolnin dhe ta rreshtonte atë me paqen për të cilën luftuan dhe mbroheshin aq dëshpërimisht për ruajtjen e Shteteve të Bashkuara. 

NGA WALT WHITMAN

O kapiten! Kapiteni im! udhëtimi ynë i frikshëm mbaroi,

Anija bërë copash në shkëmb, çmimin e saj ka paguar, 

Porti është afër, kambanat dëgjoj, njerëzit ngazëllehen,

Ndërsa ndjekin me sy anijen e shkatërruar që afrohet.

Por o zemër! zemër! Imja zemër!

O pika të kuqe të gjakosura,

Në kuvertë shtrihet kapiteni im,

I ngrire, i ftohtë dhe i vdekur.

O kapiten! Kapiteni im! 

Ngrihu dhe dëgjo këmbanat;

Ngrihu – për ty Flamuri valëvitet, 

Nga trillet e ëndrrave çohu,

Për ju jane buqetat dhe kurorat me fjongo,

Për ju brigjet janë të mbushura me njerëz,

Për ju ata thërrasin, masën që lëkundet, 

Fytyrat e tyre të dhembshura duke thirrur;

Ja kapiten! I dashur baba!

Është një ëndërr që në kuvertë,

Ju keni rënë të ftohtë dhe të vdekur.

Kapiteni im nuk përgjigjet, 

Buzët e tij janë të zbehta dhe të qeta,

Babai im nuk e ndjen krahun tim, nuk ka puls e as vullnet,

Anija është ankoruar e sigurtë dhe e shëndoshë, 

Udhëtimi i saj i mbyllur dhe i përfunduar,

Nga udhëtimi i frikshëm anija hyn fitimtar

Gëzohuni o brigje dhe bini o këmbanat!

 Por unë me ecje të pikëlluar,

 Arrij në kuvertë, i dërrmuar për kapitenin tim,

 Rënë i ftohtë dhe i vdekur.

Whitman, poet, gazetar dhe nëpunës civil me kohë të pjesshme në qeverinë federale, kishte përgatitur një vëllim me poezi, “Drum-Taps”, për botim kur u përhap lajmi për vrasjen e presidentit. Gjatë verës, ai shkroi disa poezi të reja, duke përfshirë tre pjesë në kujtim të Linkolnit që u shfaqën në një koleksion të zgjeruar, “Sequel to Drum-Taps”, në tetor.

Treni që solli trupin e Abraham Lincoln-it përsëri në Springfield, Ill., iu deshën pothuajse dy javë për të përfunduar udhëtimin e tij, duke bërë një qark të gjatë verilindor përmes Maryland, Pensilvani, Nju Jork, Ohio dhe Indiana. Shtrirja e fundit, nga Çikago në Springfield, u përfundua në mëngjesin e 3 majit 1865.

Udhëtimi u mbulua gjerësisht në shtyp pasi miliona amerikanë dolën për të bërë nderimet e tyre të fundit. Gjenerata të tëra historianësh kanë përshkruar dhe janë përpjekur të interpretojnë kuptimin e këtij procesioni funeral unik. Por asnjë autor nuk e ka hetuar ngjarjen më thellë se Walt Whitman.

Më kujtohet vetëm ajo grua që më deshi me shpirt

Është nga ato poezitë që cdo gruaje që dashuron me shpirt i ngel në mendje.  Ndonëse pa shumëbukuri nga qyteti ku jetonte e dashura e tij, ai do të kujtojë dhe I ngelet në mendje vetëm ajo grua e bukur që e deshi veç me shpirt.  Eshtë një lirikë e bukur, e hollë e virgjër ku pena e poetit skalit bukurinë shpirtërore të një gruaje dhe ja se si:

Njëherë kalova përmes një qyteti me shumë popull,

Shënoja në trut’ e mi, që të shkruaja më vonë,

Pasqyrimin e tij, arkitekturën, zakonet, traditat;

Po tani, nga gjithë ai qytet më kujtohet vetëm një grua

Që e hasa padashur dhe më mbajti se më deshi;

Ditë për ditë e natë për natë qemë bashkë –

Gjithë të tjerat më kanë dalë nga mendja;

Them, më kujtohet vetëm ajo grua që më desh me shpirt;

Prapë shkojmë bashkë, duhemi, prapë ndahemi;

Prapë më mban përdore, nuk duhet të shkoj!

E shoh ngjitur meje, buzëkyçur, t’hidhëruar, duke u dridhur…

Shtatorja e WHITMAN me një flutur në gisht

Whtiman, shkrimtar, filozof, laureat, poet botëror dhe edukator e shohim në bronz  dy metra e gjysme i lartë.  Ai ngrihet madhështor me fluturën në gishtin tregues me një unazë.  

Statuja është skalitur nga John Giannotti. Pikturat dhe skulpturat e Giannottit janë ekspozuar në mbarë botën duke përfshirë shfaqje solo në Galerinë e St. Martin-in-the-Fields, Londër, Angli; Galleria Lucia Burgassi, Galleria Uraniadue dhe Galleria Cimabue në Firence, Itali; dhe Galeria Margaret Lipworth në Boca Raton, Florida.

Poeti amerikan Walt Whitman kishte një dashuri për kafshët dhe insektet, veçanërisht për fluturat, duke i përdorur ato si një motiv të përsëritur në librat e tij.  Ai gjithashtu donte të dokumentonte veten duke u fotografuar rregullisht.  Imazhi i mësipërm i vitit 1877 ishte një nga të preferuarat e tij, i një fluture që qëndronte në gishtin tregues. Disa pretenduan se flutura ishte një përfaqësim i psikës – shpirtit të poetit. Për vite me radhë derisa ishte gjallë, Whitman-it i pëlqente të pretendonte se fotografia ishte një takim i rastësishëm me një flutur të vërtetë dhe të luante afërsinë e tij me natyrën dhe kafshët. Megjithatë, një inspektim më i afërt i figurës dhe gishtit të tij zbulon një rrip për të mbajtur “fluturën” në vend. U zbulua vetëm pas vdekjes së Whitman se “flutura” aktuale në foto, ishte në fakt një kartolinë e prodhuar në masë për të festuar Pashkët. Walt Whitman duket sikur komunikon me një flutur që i është vendosur në gisht. “Fotografia është në thelb, fjalë për fjalë,” i tha Whitman kronikut të tij Horace Traubel. “Ne ishim miq të mirë: Unë kisha shumë dëshirë t’i zbutja, ose të vëllazërohesha me disa nga insektet, kafshët.”

Në të njëjtën mënyrë, ai i tha historianit William Roscoe Thayer se “Unë kam pasur gjithmonë aftësinë për të tërhequr zogj, flutura dhe krijesa të tjera”.

Whitman në Luftën Civile

Në 1861 gjatë fillimit të Luftës Civile, vëllai i Whitman, George u regjistrua në një regjiment këmbësorie të Nju Jorkut. Në dhjetor 1862, Walt Whitman duke besuar se vëllai i tij mund të ishte plagosur në Betejën e Fredericksburg, udhëtoi për në front në Virxhinia.

Afërsia me luftën, me ushtarët dhe veçanërisht me të plagosurit patën një efekt të thellë te Whitman. Ai u bë thellësisht i interesuar për të ndihmuar të plagosurit dhe filloi vullnetarizmin në spitalet ushtarake në Uashington. Vizitat e tij me ushtarë të plagosur do të frymëzonin një numër poezish rreth Luftës Civile, të cilat ai do t’i mblidhte përfundimisht në një libër të quajtur “Drum-taps”.

Ndërsa udhëtonte përreth Uashingtonit, Uitman shpesh e shihte Abraham Linkoln duke kaluar me karrocën e tij. Ai kishte një respekt të thellë për Linkoln dhe mori pjesë në inaugurimin e dytë të presidentit në 4 Mars 1865.

Whitman shkroi një ese për inaugurimin, e cila u botua në New York Times të dielën, 12 mars 1865. Në dërgimin e tij, Whitman vuri në dukje, siç kishin thënë të tjerët, se dita kishte qenë e stuhishme deri në mesditë, kur Lincoln ishte planifikuar të bënte betimin e zyrës për herë të dytë. Por Whitman solli një metaforë poetike, duke vërejtur se një re e veçantë ishte shfaqur mbi Linkoln atë ditë: “Ndërsa Presidenti doli në portikun e Kapitolit, një re e vogël e bardhë kurioze, e vetmja në atë pjesë të qiellit, u shfaq si një zog që fluturonte mbi të.”

Whitman në motin e çuditshëm tha se ishte një ogur i thellë i një lloji. Brenda disa javësh, Linkolni do të vdiste, i vrarë nga një vrasës (i cili gjithashtu ndodhej në turmë në inaugurimin e dytë).

Vdekja 

I plagosur nga problemet shëndetësore, Whitman u zhvendos në Camden, New Jersey, në mes të viteve 1870. Kur vdiq më 26 mars 1892, lajmi për vdekjen e tij u raportua gjerësisht. Telefononi në San Francisko, në një nekrologji të botuar në faqen e parë të gazetës, më 27 mars 1892, shkruajti:

“Në fillim të jetës ai vendosi që misioni i tij të ishte të predikonte ungjillin e demokracisë dhe të njeriut natyror’ dhe ai shkolloi veten për punën duke kaluar gjithë kohën e tij të disponueshme midis burrave dhe grave dhe në natyrë të hapur, duke u zhytur tek ai natyra, karakteri, arti dhe në të vërtetë gjithçka që përbën universin e përjetshëm ”.

Whitman u varros në Varrezat Harleigh në Camden, New Jersey.

Ne Bibliotekën e Kongresit thuhet se stili i poezisë së Whitman ishte revolucionar, dhe ndërsa edicioni i tij i parë i “Gjetheve te barit” u lavdërua nga Ralph Waldo Emerson, ai u injorua në përgjithësi nga publiku. Me kalimin e kohës Whitman tërhoqi një audiencë, por ai shpesh iu nënshtrua kritikave.  Në dekadat e fundit një debat i vazhdueshëm ka zhvilluar rreth seksualitetit të Whitman-it.  Shumë kritikë besojnë se është homoseksual, bazuar në interpretimin e poezisë së tij.  Walt Whitman ishte një nga shkrimtarët më të rëndësishëm të shekullit të 19-të, dhe është konsideruar nga shumë njerëz si poeti më i madh i Amerikës. Libri i tij “Leaves of Grass” , që ai redaktoi dhe u zgjerua përmes botimeve të njëpasnjëshme, është një kryevepër e letërsisë amerikane.  Dhe ndikimi i tij ende frymëzon.  “Poetët që shkruajnë në anglisht i detyrohen një borxhi të madh Walt Whitman,” thotë Sandy McIntosh, autore e tetë koleksioneve me poezi dhe një ish-profesor i letërsisë dhe i kritikes krijuese në Universitetin “Hofstra” dhe Universitetin “Long Island”, si dhe botuesja e Marsh Hawk Press, me bazë në East Rockaway. Ai shkroi dhe inkurajoi të tjerët të shkruanin në anglisht të thjeshtë, të drejtpërdrejtë, formën tipike amerikane të të folurit.   Në vend që poezia të gjendej në skemat komplekse të rimave dhe ritmeve të poezisë klasike angleze, Whitman tregoi se nga e folura jonë e zakonshme do të buronte poezia e vërtetë.

Referencat:

Muzeu: Walt Whitman Long Island

Encyclopedia Britannica

6 Shkurt, 2022

Long Island