Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

“PROCESI” – KAFKA

by

Shkruan: XhelalZejneli/ Pa kurrfarë dyshimi, Franc Kafka është një prej shkrimtarëve botërorë, më të rëndësishëm dhe më largpamës të shekullit XX. Romani “Procesi” është pjesë e pandarë e artit letrar modern. Ka studiues që thonë se për një “Proces” autentik, duhet t’u kthehemi dorëshkrimeve burimore, duke i shmangur të gjitha ndërhyrjet e mëvonshme që nuk burojnë nga dora e shkrimtarit. “Procesi” na e ngjall atë që edhe sot, në mënyrë vendimtare, e karakterizon ekzistencën tonë private dhe publike. Kështu do të jetë kurdo që të ballafaqohemi me absurdet dhe me anën e panjerëzishme të botës sonë. Në të njëjtën kohë, thellë në veprën e Kafkës, ekziston një qeshje me shumë kuptime e cila në mënyrë enigmatike ndikon që çdo dimension i “Procesit” të jetë thelbësor, autobiografik dhe imagjinues,metafizik dhe religjioz, psikologjik dhe profetik, përfshi edhe dimensioni që ka të bëj me kritikën e rendit opresiv apo me kufijtë e frikës sonë dhe të mendimeve tona. Romani i Kafkës është një vepër e madhe dhe pakapërcyeshmee kohës sonë. Pa të, kurrë nuk do të mund të thoshim se e njohim mjaftueshëm botën e njeriut të shekullit XX.

*   *   *

“Procesi” është një prej romaneve më të rëndësishme të shekullit XX. Dikush duhet të ketë shpifur për Jozef K., ngase, pa bërë kurrfarë të keqeje, një mëngjes arrestohet.

Jozef K., prokurist perspektiv i një banke të madhe, u arrestua në ditëlindjen e tij të 30-të, herët në mëngjes, sapo i kishte çelur sytë. Akuza nuk dihet. Nuk duhet as se në cilën gjykatë zhvillohet procesi dhe çfarë rrjedhe do të ketë ai. Jozef K.-së ia bëjnë me dije se gjykata nuk dëshiron t’ia çrregullojë mënyrën e rëndomtë të jetës dhe se ai, në përputhje me këtë, lirisht mund t’u kthehet veprimtarive të përditshme. Mirëpo, Jozef K., në ditët dhe në muajt e ardhshëm, gjithnjë më tepër ngatërrohet në rrjetën e padukshme të procesit të vet dhe të gjykatës së skëterrshme që e ka ngritur atë. Hap pas hapi, Jozef K. mëson se çdo gjë është në duart e gjykatës. Në prag të ditëlindjes së tij të 31-të, një vit pas arrestimit, Jozef K. i pret xhelatët me gatishmëri.

Sot e kësaj dite, Kafka është një fenomen unik i letërsisë botërore, ndërsa dekadat që kanë kaluar që nga paraqitja e veprave të tij, fare nuk e kanë pakësuar karakterin modern të tyre dhe aktualitetin e tyre. Te “Procesi” ballafaqohemi me një botë të pabesueshme, shqetësuese, përplot me individë të depersonalizuar dhe me ngjarje absurde, por që autori i paraqet si fare normale dhe të zakonshme. Proza groteske e Kafkës në kufirin e halucinacionit dhe të reales, sot e kësaj dite na tërheq në botën e vet shqetësuese, sikur reflektimi në një pasqyrë të shtrembëruar, për të cilin nuk dimë në është travesti, shtrembërim, maskim apo diagnozë profetike lucide. Apo, edhe njëra edhe tjetra.

*   *   *

“Procesi” është një prej veprave më të njohur gjermane të të gjitha kohëve. Kafka e shkroi në vitin 1914 dhe 1915. Romani u botua postum, në vitin 1925, i papërfunduar. Sidoqoftë, romani e ka kapitullin përfundimtar që veprimin e çon deri në fund. Romanin e përgatiti për shtyp miku i Kafkës, MaksBrodi, i cili edhe e sistemoi dhe e renditi romanin sipas kapitujve. Në botimin e sotëm, vepra përmban dhjetë kapituj. Me titullin e vet, vepra sugjeron veprimin në qendër të të cilit vihet procesi gjyqësor. Por, vepra në të vërtetë është revoltë e Kafkës kundër sistemit dhe burokracisë siç e njeh ai. “Procesi” është njëherazi proces i luftës së njeriut kundër atyre që janë më të mëdhenj se ai, i njeriut të mbetur pa ndihmën e kujt. Gjykata e cila si një instancë e padukshme, megjithëkëtë ekzistuese, shtrihet gjatë tërë veprës Ajo e përndjek dhe e dënonindividini cili nuk e di se përse akuzohet.Kësisoj, jeta e njeriut shndërrohet në formular dhe përfshihet në format e jetës robotike, ku ligjet dhe sistemi janë mbi jetën.

            “Procesi” interpretohet edhe si domosdoshmëri dhe pashmangshmëri e fatit, gjë që e vërejmë në sjelljen e Jozef K.-së në fund të romanit, ku ai, pa rezistencë, i dorëzohet dënimit me vdekje. I tërë koncepti i tjetërsimit që e hasim edhe te “Metamorfoza”, është reflektim i përpjekjes së Kafkës për ta gjetur veten. Kafka, si një hebre çek që flet gjermanisht, gjithmonë dhe në çfarëdo mjedisi, e ka ndjerë veten të huaj. Tjetërsimi vërehet më së miri në papërcaktueshmërinë e kohës, të vendit të veprimit, të numrit të personazheve që shfaqen vetëm një herë apo që zhduken sakaq, mu në mes të veprimit. Tjetërsimi vërehet edhe në ripërkufizimin e fajit që i ngjishet personazhit kryesor. Në situatën konkrete, personazhi kryesor nuk mund të bëjë dot gjë, pos ta pranojë atë, që në fund edhe e bën.

            Pjesa më e madhe e personazheve janë nëpunës, qoftë bankarë, qoftë gjyqësorë apo të policisë. E bezdisshme është edhe atmosfera e interierëve dhe e eksterierëve që i paraqet Kafka në roman. Hapësirat e gjykatave ndodhen në tavane, në pjesët e përhumbura, të varfra të qytetit. Pranë hapësirave gjyqësore kryhen punë të përditshme, siç është larja e rrobave. Ndjenjat e ankthit dhe paradoksalizmi i veprimit krijojnë dimensionin kafkian të romanit dhe reflektojnë dimensionin psikologjik të romanit. Më e keqja është se si personazhi kryesor i “Procesit” mund të jetë cilido njeri i botës. Jozef K. është i zakonshëm dhe kjo vërehet edhe në emrin e tij. ai nuk ka një identitet të plotë, por vetëm emrin dhe inicialin. Në vend të tij mund të jetë kushdo qoftë. Këtu qëndron edhe kanosja më e madhe e këtij romani. Për këtë arsye, “Procesi” i Kafkës është bërë sinonim i situatave absurde në të cilat vihet njeriu, pa fajin e vet dhe prej të cilave nuk mund të nxirret me logjikë. Atij s’i mbetet tjetër, pos ta pranojë gjendjen në të cilën ndodhet. Është një vepër e madhe dhe e rëndësishme e modernes e cila, si askush deri më sot, e tregon absurditetin e shoqërisë moderne dhe njeriun të mbërthyer në të.

*   *   *

Elementet letrare të “Procesit”– Vepra i takon gjinisë letrare të epikës dhe llojit letrar – romanit. Vendi i zhvillimit të veprimit –Veprimi zhvillohet në një qytet evropian tëpapërcaktuar. Veprimet zhvillohen: në banesat e zonjës Grubah (dhoma e Jozef K.-së); në gjykatë; në banesën e avokatit; në bankë, në banesën e piktorit Titoreli, në gurore.Koha e zhvillimit të veprimi – Veprimi zhvillohet në shekullin XX. Tema e romanit – Procesi gjyqësor i njeriut, të fajësuar pa të drejtë. Ideja e romanit –Pasqyrimi i absurdit të shoqërisë dhe i individit i cili nuk ka mundësi të dalë i pafajshëm.

*   *   *

Përmbajtja e veprës– Jozef K. është një nëpunës bankar i cili në ditëlindjen e tij të 30-të zgjohet nga një trokitje në derë. Në dhomë i hyn një i panjohur, ndërsa tjetri e pret në dhomën tjetër. Ata prezantohen si nëpunës të gjykatës të cilët kanë ardhur ta arrestojnë. Arsyen nuk duan t’ia thonë. Jozef K. mendon se kjo, nuk është veçse një shaka e pakripë e kolegëve të byrosë. Pajtohet me marrjen në pyetje të inspektorëve. Pas kësaj, ata i thonë se është i lirë për të shkuar në punë, derisa të mos fillojë gjykimi. Jozef K. e pa të arsyeshme që rastin t’ia rrëfejë pronares së banesës, zonjës Grubah (Grubach) si dhe zonjushës Byrstner (Bürstner), dhomën e së cilës, personat që e morën në pyetje, e kishin zaptuar atë mëngjes. Për ta trimëruar, Jozef K. e mbuloi zonjushën Byrstner (Bürstner) me të puthura. Një thirrje telefonike e njoftoi Jozef K.-në se hetimi i rastit të tij është caktuar për të dielën. Gjatë bisedës telefonike ia kishin treguar vetëm adresën se ku do të kryhej hetimi, ndërsa orën e hetimit – jo. Jozef K. supozoi se do të merrej në dëgjim në orën nëntë në mëngjes. Në këtë që po përjetonte, nuk deshi ta ngatërronte as shoferin taksist, ndaj u nis vetë. Kur mbërriti para ndërtesës, nuk u ndje mirë kur pa para vetes një godinë tejet të madhe shumëkatëshe me shkallë të veçanta. Nuk dinte ku të drejtohej. U ngjit në do shkallë dhe në të ecur, zhbironte çdo hapësirë, me shpresë se do ta gjente atë që kërkonte. Krejt që kishte parë, ishin do familje të varfra. U thoshte se e kërkon zdrukthëtarin Lanz. Në katin e pestë kalon pranë një gruaje e cila lante do tesha fëmijësh. Ajo e udhëzon se ku duhet të shkojë. Hap pas hapi, i afrohet një hapësire që duket si sallë gjykate. Njeriu të cilin e mori për gjyqtar i tha se ka ardhur me një orë vonesë. Publiku në gjykatë, e përshëndet herë me duartrokitje, herë me heshtje. Sakaq, gjyqtari kryesor filloi me pyetjet. Midis tjerash, e pyeti Jozef K.-në në ishte bojaxhi. Jozef K. menjëherë nisi të arsyetohet, duke e hedhur notesin e gjyqtarit dhe duke e përshkruar arrestimin e vet. I ra në sy se të gjithë në sallë kanë do broshë. Tha me vete se të gjithë këta, nuk janë veçse nëpunës të ndyrë. Deshi të dalë dhe të largohet, ndërsa gjyqtari ia bëri me dije se me këtë veprim i vë në dyshim të gjitha favoret që do të mund t’i kishte si një i pafajshëm. Doli me të shpejt duke lënë pas vetes një hordhi njerëzish të cilët filluan ta analizojnë rastin e tij.

Jozef K. vendosi që vetë të paraqitet në gjykatë. E priti po ajo grua që e kishte parë duke larë tesha. Në bisedë e sipër, mësoi se ajo ishte grua e shërbyesit të gjyqtarit dhe se aty, si kompensim për punën që bëjnë, banojnë pa paguar qira. Bisedën e tyre e ndërpreu studenti i drejtësisë që nisi ta përqafojë gruan e re. Jozef K. u largua duke i shikuar nga larg. Vjen burri i saj dhe ia qanë hallin Jozef K.-së për lidhjen e së shoqes me studentin. Por, për të mos e humbur punën, këtë s’ia thotë askujt tjetër. Shërbyesi i gjykatës e përcjell Jozef K.-në nëpër gjykatë. ngjiten nëpër do shkallë të larta, hyjnë në sallën e pritjes ku presin të akuzuarit. Nga të ecurit, Jozef K. u ndje i lodhur. Iu lut shërbyesit që të dilnin jashtë, por ky e refuzoi. Jozef K.-së nisi t’i dhemb koka, ndaj filloi të bërtasë. Britmën e tij e dëgjoi një grua e zyrës që ndodhej aty pranë. Ajo mundohet ta bindë se kështu ndjehen të gjithë që vijnë për herë të parë në gjykatë. Kërkon nga kolegu i zyrës që Jozef K.-në ta dërgojë në ambulancë. Por, Jozef K. i lut që ta çojnë jashtë. Më në fund, i shoqëruar nga dy policë që e mbajnë për krahu, e nxjerrin jashtë. Jozef K. mendon me vete sesi gjykata, sikur ajri i ndotur, ndodhet kudo përreth, e ky s’e sheh.

Ditë për ditë, Jozef K. tenton të bisedojë me zonjushën Byrstner (Bürstner), por ajo i shmanget. I dërgon edhe letër, por nuk merr përgjigje. Të dielën vëren se në dhomën e saj është vendosur një banuese tjetër, zonjusha Montag. Më në fund, Jozef K. i drejtohet edhe pronares së banesës, zonjës Grubah, me të cilën s’kishte folur me javë të tëra.

Rasti kur takon dy nëpunës pranë të cilëve ndodhet rrahësi me shkop, e huton edhe më shumë. Në të vërtetë, rrahësi me shkop kishte marrë detyrë t’i rrahë të dy nëpunësit për arsye se Jozef K. i ishte ankuar ndaj tyre – gjykatësit. Jozef K. përpiqet ta bindë rrahësin që t’i lirojë, por ai nuk o t’ia dijë. Jozef K.-së s’i mbetej tjetër, pos të largohej.   

Jozef K.-në e viziton xhaxhai i vet Karli. Ai është i brengosur për rastin e Jozef K.-së ngase prej kësaj çështjeje do të kishte pasoja krejt familja. Ai i propozon të shkojnë te një avokat që e ka shok, i cili do ta përfaqësonte. Me të mbërritur tek avokati, mbetën të habitur kur kuptuan se ai ishte i njoftuar me rastin. Madje, tek ai kishte qenë edhe paditësi kryesor. Avokati Huld, i sëmurë, ndodhet në shtrat. Për të kujdeset Leni. Ajo e tërheq Jozef K.-në dhe që të dy lëshohen në një aferë dashurie. Duke qenë se mungoi me orë të tëra, xhaKarli e qorton Jozef K.-në që e kishte lënë paditësin të presë. Po nëse vajza është dashnore e avokatit?!

Jozef K.-në gjithnjë më tepër e preokupojnë mendimet lidhur me rastin e tij. Në punë nuk mund ta ushtrojë detyrën si duhet, mendimet ndërkaq ka s’i shkojnë. Të gjithë janë të njoftuar për rastin e tij, saqë edhe një fabrikant i cili e këshillon ta vizitojë piktorin Titoreli. Ai  pikturon portrete nëpunësish të gjykatës dhe si i tillë ndoshta do të  mund t’i ndihmonte.Jozef K. e viziton.Ky jetonte në pjesën edhe më të varfër të qytetit, më të varfër edhe se zona ku ndodhej gjykata në të cilën shkoi për herë të parë. Piktori i ofron ndihmë nëpërmjet lidhjeve që i ka në gjykatë. Ai i jep sqarime për epilogët e mundshëm të rastit të tij. Derisa piktori i fliste për opsionet e aktgjykimit, Jozef K.-së përsëri nisin t’i merren mendtë, ndërsa bulçimi ia zë frymën. U largua nga banesa e piktorit, pa thënë se cila prej aktgjykimeve do të kishte qenë më e favorshme. Piktori e përcjell jashtë nëpër korridor që i ngjante dhomës së pritjes,me byrotë e avokatëve,në të cilat herën e parë kishte zënë neveria. Atëherë, me gojën të mbyllur me shami dhe i shoqëruar nga shërbyesi i gjykatës, Jozef K. kishte dalë nga ndërtesa.

Jozef k. vendos që rastin ta marrë në duart e veta.Shkon te avokati që t’i thotë se e ndërpret bashkëpunimin. Avokati e akuzon duke thënë se nuk është i durueshëm. Megjithëkëtë, Jozef K. e ndërpret bashkëpunimin. Për Jozef K.-në, punët ndërlikohen. Një ditë, i japin një detyrë në punë që një italiani t’ia tregojë katedralen. Edhe pse klienti nuk paraqitet, Jozef K. hyn vetë. Aty takon priftin i cili ia rrëfen parabolën për njeriun nga fshati dhe për rojtarin. Prifti e këshillon që në procesin e tij, të mos mbështet gjithaq te ndihma e huaj dhe t’u shmanget femrave.

Vepra fillon me ditëlindjen e 30-të të Jozef K.-së për të përfunduar me ditëlindjen e 31-të. Vijnë pas tij dy meshkuj të veshur me të zeza. Jozef K. i pret fare i përgatitur. Thua ti se i priste, i veshur me rrobat e tij të zeza. Nuk bën rezistencë. Lejon ta marrin dhe ta shpijnë deri në gurore. Kokën ia vënë mbi gur. Njëri prej tyre e nxjerr thikën nga kapota. Kanë luajtur me thikën sikur të prisnin se vetë ai do t’ua marrë, për ta therur veten. Më në fund, njëri prej tyre ia nguli thikën mu në zemër Jozef K.-së dhe mbyti.

Fjalët e fundit të tij ishin: “Sikur qenin!” Mendoi për turpin e tërë procesit që do ta përjetësojë.

*   *   *

Personazhete romanit – Jozef K., zonjusha Byrstner (Bürstner), zonja Grubah, zonjusha Montag, nëpunësit gjyqësorë, inspektori, avokati Huld, xhaxha Karl, vasha Leni, piktori Titoreli, studenti i drejtësisë, shërbyesi gjyqësor etj.

*   *   *

            Kafka është shkrimtar hebre që ka lënë gjurmë në letërsi me mënyrën karakteristike të të shkruarit dhe me temat interesante, paksa të zymta. Për Kafkën është shkruar shumë, kështu që për gjendjen psikike të tij ka një numër të madh teorish. Asgjë nga kjo nuk është dëshmuar. Të gjitha kanë qenë supozime, deri në çastin kur ka tentuar të bëjë vetëvrasje. Kjo ka qenë dëshmi e një paqëndrueshmërie psikike. Kafka lindi në Pragë më 3 korrik 1883. U rrit nën hijen e të atit dhe kjo ka lënë gjurmë të thella në shpirtin e tij. Vjen nga një familje e kamur në të cilën mbizotëron babai Herman Kafka, të cilin Profesor StenliKorngold (StanlyCorngold, 1934-1968) e përshkruan si një person dominues që e njihte mirë natyrën njerëzore. Prej viti 1889 deri në vitin 1893 Kafka u shkollua në Shkollën gjermane për fëmijë. Pas mbarimit të shkollës fillore, kreu gjimnazin. Më pas studioi kiminë. Pas kimisë, kalon në letërsinë dhe historinë gjermane. Pas kësaj regjistrohet në drejtësi. Gjatë jetës fitonte duke punuar si jurist, ndonëse gjithmonë dëshironte të bëhej shkrimtar. Përkundër faktit se ishte në marrëdhënie pune, në saje të babait, materialisht Kafka ishte i siguruar. E kanë përshkruar si një person të cilin gjithmonë e ka munduar epshi. Dihet se gjatë jetës shpesh i ka vizituar bordelet. Lidhje paksa të gjatë ka pasur me FeliceBauer(1887-1960)me të cilën kohë pas kohe shihej, por më tepër ka komunikuar me letra. me të, ka qenë e fejuar dy herë. Fejesën e dytë e ka ndërprerë kur e ka goditur sëmundja e rëndë e tuberkulozes. Në vitin 1920 është fejuar me JulieWohryzek(1891-1944), një punëtore dhomash hoteli. Derisa ishte i fejuar me FeliceBauer, ishte në lidhje intime me shoqen e sa, Margaretën(Margarethe) e cila jetonte në Berlin dhe e cila, sikur edhe vetë Kafka, ishte çifute. Është thënë se Kafka ka pasur fëmijë me Margaritën, për të cilin ai nuk ka ditur gjë dhe i cili paskësh vdekur shpejt pas lindjes. Por, ka që thonë se kjo nuk është e vërtetë. Kafka nuk ka pasur fëmijë me të, as edhe me ndonjë tjetër. Edhe pse kurrë nuk u martua, Kafka e ka çmuar institucionin e martesës dhe të familjes.Një prej dashnoreve të Kafkës ka qenë edhe Dora Diamant (1898-1952). Në vitet 1920-1923 Kafka ka qenë në lidhje me çeken MilenaJesenska(1896-1944).

            Në vitin 1952 botohet “Letra Milenës” (Briefe an Milena), dokument tronditës për përjetimet shpirtërore në periudhën e miqësisë me MilenaJesenskën.

            Motrat e Kafkës u vranë nga nazistët gjermanë në kampet e përqendrimit. Po kështu, edhe dy dashnoret e tij – MilenaJesenska dhe JukieWohryzek.  

*   *   *

Krijimtaria e Kafkës ka kaluar në shenjë të tregimeve, të aforizmave, të romaneve dhe të letrave. Të gjitha këto i ka lidhur uniteti shpirtëror. përkundër faktit se ka vepruar nën mbresat e romantizmit, të traditës evropiane siç e kanë kultivuarJohanVolfgangfonGëte(JohannWolfgangvonGoethe, 1749-1832), FjodorMihajloviç Dostojevski(1821-1881)dheGystavFloberi(GustaveFlaubert, 1821-1880) dhe të mësimit heterodoks hebraik, Kafka sot e kësaj dite ka mbetur si një prej autorëve të rrallë i cili nuk mund të radhitet në asnjë drejtim letrar.

Veprat e tij përshkruajnë realitetin e egër dhe të turbullt në të cilin personazhet, kryesisht të shtypur, ndodhen në luftë të pandërprerë me sistemin burokratik të egër. Kjo vërehet më së shumti në veprat si: “Amerika”, “Procesi”, “Kështjella” dhe “Metamorfoza”, si vepër më e njohur e Kakës. Në veprat e Kafkës ndihet një atmosferë në të cilën personazhet   janë disi të humbur dhe nuk janë në gjendje të komunikojnë me të tjerë. .

            Kafka u largua prej pikëpamjeve religjioze dhe iu kthye filozofisë, për t’u bërë një prej shkrimtarëve shpirtërorë më të njohur të shekullit XX.

 Sa qe gjallë iu botuan dy përmbledhje tregimesh. Shkrime të caktuara iu botuan edhe nëpër revista. Në të gjallë iu botuan tregimet “Vëzhgimi”, “Mjeku i fshatit”, “Ndezësi”, “Metamorfoza” dhe “Gjykimi”.

Kafka i kishte lënë porosi poetit, tregimtarit, dramaturgut dhe eseistit çek me prejardhje hebraikeMaksBrod(MaxBrod, Pragë, 1884 – Tel Aviv, 1968) që t’i digjte “Procesin”, “Kështjellën” dhe “Amerikën” që ishin dorëshkrime. Brodi nuk e çoi në vend porosinë e mikut të vet, të shndërruar në mit dhe në kryeidhull të modernizmit.“Procesi” u botua më 1925,“Kështjella” – më 1926, ndërsa “Amerika” – më 1927. Këto tre romane të Kafkës u quajtën trilogji e vetmisë. 

Tuberkulozi nga i cili lëngonte që nga viti 1917, në vitin 1924 iu përkeqësua. U kthye në Pragë. Këtu u kujdes për të e motra Otla (Ottla). Kafka vdiq nga tuberkulozi më 3 qershor 1924 në Vjenë.

Në vitin 1931 u botuan tregimet “Gjatë ndërtimit të murit kinez”.

Kafka është një prej shkrimtarëve më të rëndësishëm të letërsisë botërore bashkëkohore dhe të romanit bashkëkohor. Për këtë dëshmon literatura e gjerë. Të gjithë romancierët që kanë ardhur pas tij, u referohen veprave të tij si fillim i prozës tregimtare moderne. 

Si lindi Gazetaria e verdhë në Amerikës

by

Nga Albana M Lifschin*/

Gazetaria e verdhë është një stil i informimit të ngjarjes për publikun ku sensacioni del mbi faktet. Ky term “yellow journalism” lindi në fund të shek të XIX në Nju Jork, gjatë konkurencës midis dy gazetave më të mëdha të kohës, New York World dhe New York Journal, me botues Joseph Pulitzer dhe Wiliam Randolph Hearst. Fillimisht gazetaria e verdhë nuk kishte të bënte me informimin e ngjarjes dhe përfaqsohej me karikatura nga jeta e Nju Jorkut në lagjet e varfëra, të botuara në New York World, skicime të Richard Outcauld, karikaturist i gazetës. Personazhi më i njohur i karikaturistit u quajt “yellow kid” për shkak të ngjyrës në botim, prej nga erdhi dhe termi “yellow journalism”.

Me qëllim që të rriste shitjen e gazetës së tij, “New York Journal”, në 1896 botuesi Wiliam Randolph Hearst ia mori karikaturistin gazetës “New York World” përmes një beteje të ashpër. Joseph Pulitzer, iu desh të gjente një karikaturist tjetër. 

Ndërkohë termi ‘yellow kid ‘ u bë term i ditës që nënkuptonte gazetarinë e verdhë e cila i jepte dorë sensacionalizmit në përshkrimin e ngjarjeve shoqëruar me skica e karikatura. Gazetaria e verdhë fitoi një ndikim të madh në zhvillimin e ngjarjeve. Rasti më i përmendur është ai i luftës midis Amerikës dhe Spanjës për çeshtjen e Kubës. Kuba ka qënë për një kohë të gjatë koloni e Spanjës. Në këtë koloni kishte filluar lëvizja revolucionare për shkëputje nga Spanja dhe fitimin e pavarësisë. Botuesit e dy gazetave më të mëdha të Nju Jorkut, Hërst dhe Pulitzer, i kushtuan vëmendje të madhe pasqyrimit të ngjarjeve në Kubë, shtypjes që i bëhej popullsisë nga qeveria spanjole, ndjekjen e atyre që kërkonin pavarësi deri tek internimi në kampe përqëndrimi. Disa herë nga gazetat u publikuan edhe ngjarje falso,( fake news) Ngjarjet e ilustruara dhe me tituj të dukshëm që tërhiqnin lexuesit, rritën e tirazhin e gazetave. Në shkurt të vitit 1898 marëdhëniet midis SHBA dhe Spanjës erdhën drejt përkeqësimit me shpejtësi. 

Ja një rast i ndikimit të medias së atëhershme amerikane në zhvillimin e ngjarjeve:

Një letër private e ambasadorit spanjol Dupy de Lome ku fliste keq për presidentin amerikan McKinley, ra në duart e Hërst-it dhe u bë publike në gazetën e tij. Qeveria spanjole tërhoqi menjëherë ambasadorin e saj dhe kërkoi ndjesë. Piku i konkurencës së dy gazetave më të mëdha arriti në 15 shkurt 1898, kur anija amerikane e luftës”Maine” u mbyt në portin e Havanës. Anija qe shpënë atje si demonstrim i forcës amerikane, pikërisht në kohën kur një anije spanjole kishte mbërritur në NYC. Në 15 shkurt anija Maine u shkatërua nga shpërthimi i një eksplozioni në bord, ku humbën jetën 260 detarë. Si Hërst ashtu dhe Pulitzer, deklaruan në gazetat e tyre që shpërthimi në anije qe rezultat i një komplloti spanjol. Megjithëse kjo nuk u provua, ky moment u kap dhe u zhvillua nga gazetaria e verdhë duke nxitur opinionin amerikan për luftë. Gazetat ndihmuan në krijimin e një klime të favorshme për shpërthimin e një konflikti ndërkombëtar dhe ekspansionit të influencës amerikane përtej kufijëve të saj. Shumë qytetarë amerikanë kërkuan të deklarohej Lufta.

Parulla e ditës u bë: “Mos harroni Maine!”

Në 11 prill presidenti McKinley i kërkoi kongresit lejen për përdorimin e forcës në Kubë. Në fillim të Majit të atij vitit, filloi lufta amerikano-spanjole. Ndërkohë Amerika deklaronte se ishte në favor të indipendencës së Kubës dhe jo aneksimit të saj.

( Marre nga libri “Perendimi mistik” 2016).

RRAPINI

by

A hot summer. Those in the Party had settled in resort encampments. Some families which were able to find cabins or tents were at the beach. Others made more modest arrangements, the waters of the river Shkumbini. Our group, under the shade of a pine tree in front of Hotel Skampa. Drinks of boza, a corn malt, and buttermilk, as we brainstormed about finding work. We needed clothes. Our wardrobes: a shirt and a pair of pants. September was approaching, the start our third year in High School. Sixteen-year-olds. But we were looking for work.

“My father said to try tomorrow because these days the sawmill was looking for seasonal workers,” said Namik Shehu lighting a “Partizani” cigarette. He had started smoking at an early age. Of short stature, muscular, strong as iron, but with a heart soft as cotton, generous as no other in our circle of friends. It was decided.

Early the next morning we started out on foot. Not everyone was allowed past the big iron gate of the sawmill. We waited until the last of the shift workers went in. The guard was an acquaintance of Namik’s, and he showed us to the Human Resources office. We decided that Petrit Karabina should go in first. Tall, athletic, serious, he would have it easiest to convince the official to give us work without inquiring about our age. Roseni, the Chief Engineer entered as we were getting our written orders. He looked at us in amazement. He knew Namik.

“Have you come to teach us foreign languages?” He said laughing.  

“No, Chief Engineer! They’ve come to work the last two months of the Summer.” Said the HR official as he handwrote the work assignments.

“They should be at the library, not here.” Laughed the Chief Engineer again slapping Namik’s shoulder.

“We only have work requests from Gatri.” The HR official didn’t understand the meaning of that statement. We cheerfully took the work permissions and left. Petrit and Namik were to work loading freight cars and I, dragging logs. It was Saturday, we would start work Monday. 

Gatri, the most difficult section of the sawmill. Two types of workers were sent there: ex-convicts, sent for re-education, and political opponents, the cream of society, whom the “Sons of Stalin” called the vanquished class. In prisons too they used this sort vileness. Political prisoners were housed together with thieves and criminals. The later were not enemies of the Party and therefore not dangerous to the State. They were appointed to trusted jobs, were used for dirty work. Cell rats. Tactics learned from the Elder Brother, the Soviet Union. In Kolyma, the heart of the Gulag Archipelago, thieves and criminals were used to control the political prisoners who were in far greater numbers. So, there really was no need to employ paid guards.

I passed my first week learning how to use the Capini, the only tool used in handling the logs. 

“It was invented in the Iron Age, when man first thought of tying two elements together, wood and iron. The New Society, with new technology. No kidding. The last word in science. We’re building Socialism with our own means, without the need of machinery.” Mark, with two broken front teeth, would say. He bombarded you with devastating truths. His words came out in lisps. You had to concentrate to understand the word, let alone the sentence. He was brought in for re-education. He served some years in prison, as an ordinary convict. His sentence was spent in a labor camp in the south of the country, in the village of Borshi near Saranda. He was “spoiled” because he worked alongside a political prisoner. 

“They stole my youth for a simple brawl.” Chortled Mark lighting a filter, “D.S.” cigarette, a rare luxury for the time and place.

Capini was sleek and long made of well cured wood, finely planed. It had a great iron hook secured at the top with thick nails. Four modern day slaves thrust the capinis into the giant body cut in the forests of Biza. A friend of mine, a Skoda truck driver, Llambi Leka, almost lost his life descending the heights of Biza as the weight of the logs forced his truck off the road, straight into a ravine. 

We dragged the logs, one worker at each end and two in the middle. With great effort the logs were dragged the length of a field until they ended up at the great saws, which turned them into boards. I met Edmond Trebicka there. He graduated high school as an electrician but could not find work in the trade, so he too worked in Gatri. 

“Here it Is, as it is,” said Edmond, “but it’s unendurable when they post you inside on the night shift.”

“Rrapini is the most challenging, but heroic.” Mark interrupted with great conviction. I didn’t fully understand what he wanted to say, so I asked him to repeat. 

“Rrapini, the Great Saw, as you enter. Stalin’s gift. Standing in the center like a giant OAKTREE …like THAT poem,” laughed Mark. Mark emphasized forcefully the name Stalin. He admired Stalin. He imagined him brave, strong, invincible. He identified. Apparently, the political prisoner who “spoiled” him, corrupted him, hadn’t told him that Stalin the hero at Mark’s age had been an ordinary criminal and bank robber, codename… “KOBA”. 

The second week begun just as Edmond predicted, inside the saw building. I got acquainted with the shift workers. My workplace was where boards were piled for transport out of the building. Hard physical work. There were women also. Some had worked there for years. They had children to feed. At the middle saw, where boards were cut and dressed, worked a beautiful young girl, athlete, with yellow hair down to her shoulders, knit in braids when she worked. Modest, full of light and magic, the Rose of Chameria guarded her honor. Her eyes were as blue as the Bay of Parga. Her ancestors had lived there for centuries. The hordes from the other side of the Mediterranean, who today call themselves “Hellenes” chased them from their land. Her father was imprisoned by another sort of horde, the “Sons of Stalin” they call themselves. In the center, up high by the ceiling, hung the workplace clock. That too was a gift from Stalin.  There, above our heads it hung like an instrument of torture. It moved slowly and the shift never ended. We started at seven in the evening and finished at two after midnight. The great saws worked all night without rest. To one side magnificent Rrapini, the pride of Gatri, the height of science, ripped logs. The engineering staff was proud. It was constructed by brother scientists under the enlightened direction of Stalin. Left of Rrapini, two smaller saws, defective, produced later, split the wood into boards.

            “…. with revisionist behavior.” Mark would say smiling. But Rrapini the great, painted forest green, had something of an aristocrat… 

Second Sunday. We met at midday under the same pine tree, with news from work. Petrit and Namik’s forearms were reddened, as if cut by a knife, in the places where they rested the boards as they loaded the freight cars. Their faces were drawn and tanned by the sun. 

“We look like we were at the beach too,” quipped Petrit.  “We won’t feel bad when we return to school”.

Namik, reserved, pulled on the cigarette slowly, his eyes gazing afar, Shkumbini, beside the lumber yard, where members of his family worked for years.

Midnight. Swirling clouds of sawdust everywhere. Working without masks. A cry was heard.  Calls for help. Running to pull the girl away from the saw. Mark got there first. Her right palm was hanging. I saw them wrap it with a shirt strip, but I didn’t see it happen. I got closer. The Rose of Chameria had fainted. They took her away.  

Third week. Monday. The second shift was not being allowed to go in. Something was being urgently painted by the Rrapini. Mark couldn’t bear it, forced his way in. They were running late.  Finally, the door opened. Chief Engineer Roseni came out first; looked upset. Passed without speaking. Then the State Security Agent walked out staring at us. Mark followed them; grief stricken. He came closer, looking around, the custom remained with him from prison days, when he wanted to convey something of importance.

“Someone scraped the paint!  Rrapini was constructed in 1911!  It was the Tsar’s…!”

Translated from the Albanian by Dita Gjuraj

Margaret Fuller-Gazetarja e parë amerikane

by

Nga Albana M Lifschin*/

Edgar Ellen Po duke shprehur të veçantën e kësaj gruaje, dikur u shpreh:

“Shoqëria njerëzore është e ndarë në burra, gra dhe Margaret Fuller.”

Margaret Fuller ka qënë e para femër e emancipuar, lektore, gazetare, kritike letrare e korespondente ndërkombëtare e shtypit amerikan. Ajo guxoi të kompletonte vetëveten e saj si grua duke hedhur poshtë epitetet nënvleftësuese me të cilat paragjykimet e veshin një femër. Njohëse që në fëmijëri e disa gjuhëve të huaja, gjermanishtes, frëngjishtes, gjuhës italiane, greke dhe latine, ajo u rrit në fillimet e shek. të 19, duke zhvilluar një intelekt e talent të jashtëzakonshëm.

Margaret Fuller qe redaktorja e parë e revistës intelektuale transedentale “Dial” të cilën e mbajti për dy vjet. Qe autorja e parë që shkroi një libër për jetën e tribuve indiane të Amerikës e keqtrajtimin e tyre nga të bardhët, duke u bërë kështu mbrojtëse e të drejtave të tyre.

Në dhjetor 1844 ajo u punësua nga “New York Tribune”, botuar nga Horac Greeley. Fokusi i artikujve të saj ishte sfera shoqërore dhe letrare e jetës amerikane. E pamohushme në aftësitë e saj profesionale ajo guxoi të prekte me kritikat e saj edhe emrat krijuesish të njohur të kohës madje dhe vetë Emersonin. Botimi i librit të saj “Gratë në shekullin e 19-.të “,në shkurt të vitit 1845, në Nju Jork, krijoi sensacion të madh. Libri ishte një thirrje pa kompromis për të drejtat e gruas amerikane.

Fuller kishte besim në aftësitë e cilësitë e gruas. Deklaratat e saj ishin shumë të guximshme për atë kohë. Në mes të tjerash ajo shkruante se gratë janë të afta të bëjnë çdo lloj pune madje edhe kapitene detrash, po të duan.

Në 1846, Margaret Fuller shkoi në Angli si korespondente për Nju Jork Tribune, duke u bërë kështu gruaja e parë korespondente jashtë kufijve të Amerikës. Në Angli libri i saj qe lexuar me simpati dhe i hapi shumë dyer. Ajo intervistoi mjaf personalitete të kohës si Harriet Martineau, Wordsworth, dhe De Quincey. Në Angli takoi Giuseppe Mazzinin, një emigrant revolucionar italian qëllimi i të cilit ishte të bashkonte Italinë, (Në 1847 Italia ishte e ndarë në disa shtete papale) në një republikë të vetme. Ai ishte organizator i lëvizjes së të rinjve”Italia e re”. Fuller e ndoqi Mazinin në mbledhjet me të rinjtë. Ajo kishte hyrë pakuptuar në lëvizjen revolucionare të kohës duke u bërë aktiviste e saj. Ndërkohë Fuller vazhdonte të shkruante për gazetën Nju Jork Tribune,në kohët me dramatike që po kalonte Evropa dhe mblidhte materiale për të shkruar veprën “History of Italian Liberation.”

Ajo mësoi të donte jo vetëm Italinë por edhe italianët. Ajo shkroi një artikull për Mazzinin për gazetën. Ndërkohë kur po mendonte kthimin në atdhe, në Itali ajo u njoh rastësisht me një djalë republikan, më të ri se veten: Giovani Angelo Ossoli, djalë i një familje fisnike italiane. Njohja me Ossolin i dha jetës së saj një kthesë të papritur. Pas një kohe të shkurtër djali i ri i propozoi për martesë. Ajo refuzoi dhe u largua në Milano, në veri të Italisë. Miku i saj, poeti Mickiewicz e këshillonte të mos e linte italianin e ri. Nga ana e tij Ossoli në letrat e tij çuditërisht parashikonte: “Ju do të ktheheni tek unë”. Parashikimi i dashnorit platonik doli i vërtetë. Margaret Fuller nga Milano u kthye në Romë tek Ossoli. Më vonë, ajo pat shkruar:”Veprova ashtu siç ndjeva. Gruaja ka lindur për dashuri dhe është e pamundur ta kthesh atë nga kërkimi i saj.”

Anxhelo nuk ishte intelektual si ajo, por Margarita gjeti tek ai mirëkuptimin dhe ngrohtësinë që u mungonte puritanëve, prej nga vinte ajo. 

Ata e mbajtën sekret lidhjen e tyre dashurore. Ndërkohe Margarita i shkruante nënës së saj se nuk kishte qenë kurrë më e lumtur që kurse kishte qenë fëmijë. Në 5 shtator 1848 ajo lindi një djalë. I vuri emrin e të atit, me të cilin ende nuk ishte e martuar, e detyruar nga rrethanat. Anxhelo e pa foshnjën vetëm për një ditë dhe nxitoi të kthehej në Romë. Ndërkohë Fuller vazhdonte të shkruante për gazetën e saj në kohët më dramatike që po kalonte Evropa dhe mblidhte materiale për të shkruar veprën monumentale “History of Italian Liberation” . Ndërkohë shkrimet e saj në Amerikë kishin lënë shije jo fort të mirë. Ndër të tjerash Fuller shkruante: “Vendi im tani është i përkëdhelur nga prosperiteti, budallepsur nga fitimi, ndotur nga vullneti për të përjetsuar skllavërinë, turpëruar nga një luftë e paturpshme (Lufta me Meksikën) ndërsa në Evropë një shpirt më fisnik po përpiqet, po lufton…”

Anxhelo Ossoli shpëtoi nga Roma me ndihmën e saj nëpërmjet një pasaporte amerikane dhe në vjeshtë të dy të dashuruarit sëbashku me foshnjen e tyre lëvizën në Florence. Aty bënë martesën ligjore. Margareta u bë Markeza Ossoli. Ndërkohë, botuesi i gazetës së saj në Nju Jork dhe miku i saj, Horac Greeley, kishte dëgjuar thathethemet mbi dashurinë “e lirë” të Margaretës dhe i preu rrogën. Për shkak të policisë sekrete, burrë e grua vendosën ta lenë Italinë e të udhëtojnë drejt Amerikës. Kështu, në maj 1850 ata lanë Livornon. Udhëtimi qe i pafat. Në 18 korrik anija Elisabeth po i afrohej portit të Nju Jorkut. Një ndjenjë lehtësimi i pushtoi të dy. Gjatë natës pati erë në det. Në orën 4 të mëngjesit anija Elisabeth u përplas papritur me Fire Island. Varkat e shpëtimit u bënë të papërdorshme. Anija filloi të shkatërrohej. Margareta i dha brezin e saj të shpëtimit një detari i cili po përpiqej të ndihmonte njerëzit në anije.

Në breg dukeshin silueta njerëzish, të cilët çuditërisht nuk afroheshin t’i jepnin ndihmë njerëzve që po mbyteshin. Ishin piratë që po bënin sehir deri sa t’u vinte ora e grabitjes. Në orët e fundit të mbytjes së anijes kush mundi të shpëtonte, shpëtoi. Margaret Fuller nuk bëri as përpjekjen më të vogël për të shpëtuar e veçuar nga burri apo fëmija. Ende me këmishën e gjatë të natës, mbante mbërthyer në gjoksin e saj foshnjën. Ky ishte imazhi i fundit i saj që rregjistroi kujtesa njerëzore. Para nisjes në këtë udhëtim të fundit për atdhe, ajo pat shkruar që jeta e saj qe zhvilluar si një tragjedi greke.

Vdekja e Margaret Fuller qe një sensasion publik. Miqtë e saj nga Bostoni erdhën në ishull me shpresë se mos gjenin ndonjë gjurmë të dorëshkrimit të saj mbi revolucionin italian. Asgjë nuk u gjet në mbeturinat e anijes veç një kutie të mbyllur me letrat e dashurisë së Margaretës dhe Anxhelos.

*Botuar tek Gazeta ILIRIA, Nju Jork, 2003

(Perfshire ne librin “Perendimi mistik” 2016)

NJË DREKË E PAHARUESHME

by

Tregim nga JULIA GJIKA/Kanë kaluar më shumë se njëzete e pesë vjet nga dita kur e pashë për herë të parë një mik të largët dhe më ndodhi një ngjajre që nuk e harroj dot. Ishte një ditë e veçantë për të gjithë ne të shtëpisë. Në apartamentin tonë, do të drekonin katër të huaj. Tre Profesorë (S. F., A. V. e S. M.) ishin nga pjesa jonë që kishte mbetur jashtë kufijve padrejtesisht dhe ne akoma vijonim t’i quanim ‘të huaj’ në atdheun e tyre. Kurse i katërti (Dr. R. E) ishe albanolog kanadez që jetonte në Gjermani. Ky kishte mësuar dhe fliste shqip më mirë se ne.

         Im shoq, si zakonisht kur takonte miq të rrallë, më telefonoi dy orë pasi ish larguar për në punë. Nuk ishte hera e parë që e bënte këtë, por kësaj radhe miqtë ishin të një rëndësie të veçantë, kështu që u mërzita ca dhe i thashë:

         –Po tani më lajmëron, kur do t’i bëj gjith’ ato që duhen? Ai ma preu shkurt: Sajo me ato që ke nëfrigorifer,  dhe e mbylli telefonin. Regjimi kish ndryshuar dhe nuk ishim si në kohën e tallonave, por prapë rrogat ishin rrogëza në krahasim me çmimet që rriteshin me shpejtësi, ndaj rronim me kursim të madh.

         Më duhej të vrisja veten, kisha vetëm tri-katër orë në dispozicion. E para të tundja e të shkundja atë apartament me një dhomë e kuzhinë, e dyta të fshija e të laja deri në fund shkallët, ku do të vinin këmbët miqtë dhe e treta, të pastroja oborrin para shtëpisë, se komshinjtë tani në demokraci kishin krijuar një rregull të ri: hidhnin plehrat, kocka mishi, letra, qese, lëkurë frutash etj. Ne të katit të dytë dhe atyre të katit të parë na binte radha më shumë për të pastruar, sepse ata të kateve të sipërm kishin hequr dorë nga pastrimet. Kish ardhur kohë tjetër, nuk dilnin më si më parë për punë vullnetare. Sidomos ish-komunistët,  më parë na detyronin të delnim për pastrim vullnetar, tani nuk kurseheshin të hidhnin plehrat në oborrin e përbashkët. Deshin të thoshin: Deshët demokraci, na gëzojeni me gjithë plehra!

         Fëmijët kishin shkuar në shkollë, ime vjehërr shfletonte një libër me ilustrime nga jeta e Krishtit, që na kishte ardhur ato ditë. Të paktën kjo ri urtë dhe nuk më bezdis –thashë dhe ia fillova betejës.

         I zbrita e i ngjita shkallët pa numurim, kushedi sa herë, krojta e pastrova shkallët dhe shtëpinë qoshe më qoshe, pastaj vura dushin me vajguri, bëra banjë dhe iu futa gatimit. Kur gatuaj dua te jem e larë nga flokët deri te thonjtë e këmbëve. Shtrova tavolinën me gjithë takemet. Ime vjehërr herëpashere ngrinte kokën. Për të më dhënë kurrajë, duke më parë drejt në sy, më tha nja dy herë:

         – Lum ti që mban derën hapur, sidomos për të huajt, se dhe fjala e Zotit thotë, ata që presin të huaj janë të bekuar. Zoti ta bën mbarë me të gjitha.

         Ndoshta ajo donte që të rija me të për t’u çlodhur e të më tregonte diçka nga ato figurat, por ora fluturonte dhe miqtë më dukej sikur ishin prapa derës. I dhashë një banane, nga ato që i ruanim vetëm për të dhe dy fëmijët tanë të vegjël. Plaku është si fëmija… E lashë në kënaqesinë e asaj frute të ëmbël e të butë që e kafshonte me lezet.

         Në atë kohë, kur të vinte njeri për drekë, gratë shqiptare trembeshin, sepse ishte ende kohë skamjeje. Amvisat donin të nderoheshin kur prisnin miq, por në ato kushte, ato e dinin ç’ hiqnin.

         Si të mësuar që ishim me varferinë, i prisnim miqtë, si thoshte fjala popullore, me bukë e kripë e zemër, duke shtrënguar barkun për mikun. Mbanim për miqtë dhe jatakun me jorgan çarcafë, jastëkë, peshqirë për ta, që ta kishim syrin hapur në çdo kohë. Kështu na kishin mësuar, kështu i bënim ballë çdo të papriture që mund të na vinte.

         Kur ra zilja e derës, dola të uroja mirëseardhjen. I pari u shfaq im shoq me një shikim disi pyetës, por kur i ra era e gjellës dhe lakrorit, qeshi. Pas tij hynë miqtë, të cilët m’i prezantoi. Kanadezi ishte i fundit, i qeshur. Hynë në kuzhinën tonë, që e kishim adaptuar në dhomë ngrenie gjatë ditës dhe dhomë gjumi gjatë natës për dy vogëlushët dhe gjyshen e tyre, e cila flinte në aneksin e vogël. Kurse kuzhinë gatimi kishim bërë ballkonin që e kishim mbyllur me xhama. Pa e zgjatur, im shoq pasi ua prezantoi miqve nënën dhe fëmijët, i ftoi këta të uleshin rreth tryezës së shtruar me mbulesën e bardhë e takëmet e servirjes. U hodha supën, pas saj gjellën e lakrorin. Miku i largët tha:

         –Të gjitha që kishit në shtëpi i paska nxjerrë në tavolinë Zonja e shtëpisë. Mua m’u bë qejfi që atij i ra në sy kjo gjë dhe fillova të sillesha si fugë sa në ballkon, sa përpara miqve, për t’i kënaqur sa më mirë. Ishin miq që vinin për herë të parë.

Bisedën e mbante im shoq dhe Prof. A. V. nganjëhere ndërhynte dhe ime vjehrrë. Në një moment unë, thashë shpejt e shpejt:

         –Gjërat sikur u bënë vetë sot. Miqtë e kanë këmbën e mbarë.

Të gjithë e përcollën thënien time me të qeshura të gëzuara. Sipas zakonit u ngritën gotat dhe u bënë urimet e rastit. U ngrit dhe një dolli për Gjuhën e Përbashkët Letrare Shqipe. Për të mbrojtur këtë pasuri kombëtare kishin ardhur profesorët nga Kosova, sepse disa intelektualë po kërkonin zëvendësimin e saj me një gjuhë të re të përbashkët letrare me bazë gegërishten…

         Ime vjehërr herë pas here u afronte sepetkën me bukë duke thënë:

– Merrni bukë, buka forcon zemrën.

         Unë i bëja me shenjë duke i treguar pjatancën me byrek me spinaq, po ajo s’donte të dinte për këtë. Buka është bukë, floriri i fushës, më kishte thënë shpesh herë me këmbëngulje, po kësaj radhe nuk e tha me zë.

         R. E. ishte në fund të tavolinës, dëgjonte dhe aprovonte ato që thuehshin me një buzëqeshje karakteristike të një njeriu të kulturuar.

         Me ç’ pashë dreka u shijoi këtë e trgonin pjatat e boshatisura. Fillova t’i mbledh me kujdes, për t’i hapur vend ëmbelirës dhe frutave.

         M’u shqyen sytë kur në anë të pjatës së R. E. pashë një qime të shkurtër, që më dha një dridhje në tërë trupin. Sa nuk me ra pika, si i thonë fjalës. M’u prenë krahët, m’u prenë këmbët, m’u kyç goja. Të gjitha që kisha bërë, u zhvlerësuan para meje. E ndjeva që u skuqa, isha gati të këputesha e të bija në këmbët e miqve. Hapu dhe të futem, thashë me vehte. Po djersija nga sikleti, e mora shpejt atë pjatë, e bashkova me të tjerat dhe hyra në ballkon, sikur të gjeja shpëtim, të merrja pak frymë…

         Miqtë filluan të shijonin ëmbëlsirën, frutat. Qeshnin, tregonin historira, kurse unë s’isha më midis tyre. Më kishin bombarduar njëqind pyetje që më godisnin si çekan në kokë. Si? Pse? Ku u gjet në pjatën e tij? E ka parë? Nuk e ka parë? E ka hequr mënjanë pa e bërë vehten, që të mos më vinte në pozitë, apo të më tregojë, ja e gjeta, ta kam lënë ta shikosh edhe ti atë që e pashë unë. Ishte nga koka ime, s’ishte nga koka ime, ndoshta ishte nga koka e tij. Ai ishe pak tullac qimja ishte e shkurtër, unë i kisha flokët e gjatë. Qindra pyetje torturuese.

         Kur mbaruan, të kënaqur më falenderuan shumë herë, uruan me gjithë zemër gjithë familjen tonë për mikpritjen. Kur u ngritën për të dalë, më dhamë dorën me ngrohtësi dhe më falenderuan personalisht me respekt të dallueshëm qartë.

         Unë nuk isha ndëmend dhe nuk reagova, hetoja fytyrat e tyre, në se e kishin parë qimen e shkurtër apo jo. Asnjëri nuk dha ndonjë shenjë. Pas largimit të miqve e bashkëshortit mbeta me time vjehrrë. Im shoq do t’i shoqeronte gjithë mbasditen. Kështu gjeta kohë te plasesha në divan, enët i lashë t’i laja më vonë, kur të vinte uji. Ime vjehrrë m’u afrua :

         – U lodhe moj nuse, po ama u nderove, ata lepinë gishtat.

         – Jo, i thashë, kam frikë se nuk u nderova. -Ajo shqeu sytë.

         – Ç’ thua, i ke mentë? – ma priti

  • Në pjatën e atij të huajit gjeta nje qime. Lotët më ranë pa i kontrolluar.

         – E ke nga lodhja moj bijë, ai e fshiu pjatën më shumë nga shokët, – ma preu ajo shpejt, – as që e ka parë, po edhe në e ka vënë re, bravo i qoftë që nuk e bëri vehten, qenka njeri i lartë. Po nuk besoj se e ka parë, sepse po ta kishte parë do ta kishte hequr me lezet e nuk do të kishte lënë aty.

         Qysh nga ajo drekë, në apartamentin tonë të vogël me një dhomë sa një furik, e një kuzhinë, janë shtruar disa gostira për mysafirë nga brenda e jashtë vendit. Por, sa here mlidhja pjatat e boshatisura, ajo qime më dilte para syve e me pyeste: imja, jotja?

 Edhe sot, pas 25 vjetësh, nuk e kam të qartë e më mundon nëse qimja, ishte e imja apo e mikut?

         Sa shumë do doja të kem një përgjigje, po miky ynë u largua nga jeta dy muaj më parë…

         Nentor 2017.