Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

MEMISHA GJONZENELI TREGON…

by

Shkruan: HARALLAMB  FANDI/

          Dikur, një i ri i rikthyer në jetën që po e quajmë të zakonshme, ndonëse për  të   nuk ishte e tillë, se vinte nga burgu ku ishte futur në moshë fare të re, u  ul përsëri në bangat e shkollës. Mundësia e vetme për të mësuar  ishte “shkolla e natës” meqë gjatë ditës i duhej të punonte si ish “i burgosur politik” në punët më të rënda  dhe më të vështira. Por ai ishte kalitur tashmë dhe i bënte shkëlqyeshem si punën edhe shkollën. Dhe nuk vonoi shumë për t’u shquar ndër të tjerët, sidomos në letërsi:  në një prej mbrëmjeve, kur mësuesi i letërsisë nisi të lexonte hartimet më të mira, i  riu priste gjithë ankth rezultatin. U lexuan njëri pas tjetrit 3-4 hartime të shokëve dhe ai e mblodhi mendjen që nuk kishte për t’i dalë emri midis më të mirëve. Mësuesi e përmendi të fundit, vërtet, po tërë kënaqësi, për hartimin më të bukur ndër të gjithë. Ndonëse e kishte të qartë se ajo që ndodhi në atë çast ishte “përjashtim nga rregulli”, sepse edhe shkollën ”e kishte tepër”, palè lavdërimin ai, ish i burgosuri politik, mezi gjeti forca ta fshihte gëzimin. Por prirjen e tij i riu nuk nguroi ta zhvillonte  dhe, pasi lexoi dhe studioi pa rreshtur, shkruajti shumë për gjithçka përjetoi në rrugëtimet e tij  të jashtëzakonshme gjatë jetës.

       Përpara se të më binte në dorë libri i tij “Pendimi”, qëlloi që t’i  lexoja tregimin “Oxhaku”, të publikuar nga ai në facebook. E vërteta është se për ta lexuar me ëndje më shtynte edhe dëshira  për të gjetur diçka të bukur te një njeri që, si bashkëqytetar me emër të mirënjohur për aftësitë, guximin dhe thjeshtesinë e tij, po i shtohej me dinjitet edhe komunitetit tonë letrar, ne Vlorë, në Shqiperi e deri ne Amerikë, ku jeton me familjen e vet. Kur pak më sipër shkruajta që ai mundohej ta fshihte gëzimin për sukseset e arritura, mendova se  sot, atyre që nuk e kanë përjetuar atë kohë, kjo do t’u dukej disi e çuditshme. E lashë sqarimin për të mos u zgjatur apo si diçka që mund të merrej me mend, sidomos nga ata që kishin lexuar “Oxhaku”-n,  ku çdo njeri merr nje goditje te fortë emocionale nga ajo çka lexon. E ç’ishte fshehja e një gëzimi përpara poshtërimit të një njeriu që, po të ishte komunist, do ta kishin bërë 10 herë hero për rreziqet,  teksa mori përsipër dhe bëri një punë që askush nuk guxonte  ta bënte? Dhe jo vetëm poshtërim, por edhe kërcënim, të pasuar  me masa të rrepta edhe për drejtuesit që ia besuan “armikut të klasës”punën më të rëndësishme.  Ajo punë delikate dhe njëkohësisht e rrezikshme kërkonte edhe nerva të qeta dhe drejtuesit “miopë” u qortuan se e kishin dërguar “për qetësi” atë që duhej të vuante pasburgimin dhe ku ?…  Në Kampin e Punëtorëve !!! 

       “ Në një prej darkave, – shkruan heroi- kur u ula për të ngrënë, shikoj pak më tej  edhe komisarin që kisha patur dikur në burg. E quanin Qemal Nallbani. Bashkë  me disa kampistë ai, gjithashtu, po hante . Kur më pa mua shqeu sytë i çuditur, u drodh dhe u ngrit në këmbë. U mat  një herë të vinte te unë, po u pendua dhe u ul sërish në vend, ndërsa  bukë nuk vuri më në gojë. Menjëherë pas kësaj,  të nesërmen në mëngjes, përpara derës më priste një pastruese. Sa dola,  ajo  më tha si me frikë, po dhe me keqardhje: Të lutem, mos u largo, se në orën  8 do të vijë këtu të të kërkojë shoqja  Jorgjije Peçini. Mendova  njëherë të mos paraqitesha, po m’u duk paburrëri dhe thashë me vete “S’kam bërë asgjë. E  ç’do  më thotë?..” Unë nuk e dija që një grua e veshur me pushtet do të sillej kaq brutale. Kur në oren 8 erdhi gazi i Komitetit të Partisë, një burrë i veshur me të zeza dhe serioz, që doli i pari, i hapi  derën dhe Jorgjies. Sapo e drejtuan te unë ajo m’u turr me gjithë trupin e saj kabà:

     – Ç’ kërkon ti këtu, nuk e njeh veten kush  je?- më ulëriu. Nuk u ndjeva dhe ruajta qetësinë, se isha mësuar me këto gjëra, ndërsa ajo vazhdoi me të bërtiturat: “Zhduku që këtu!” Gjithë kampistët dolën jashtë, ndërsa unë vazhdoja të mos lëvizja. Siç duket, kjo e nervozoi atë më  tepër: – Armik populli! –shfryu. Unë hiç. E shihja në sy dhe nuk flisja. Më së fundi,  nuk durova më dhe i thashë: “ Ky është kampi i punëtorëve! Unë jam punëtor dhe me takon të pushoj këtu. Të gjitha detyrat që më janë ngarkuar i kam realizuar dhe tejkaluar!” Ajo ndofta do të vazhdonte të më shante e bërtiste, po burri me rroba të zeza se çfarë i tha në vesh dhe e largoi. Duke ikur, s’pushoi së  ulërituri si bishë dhe, para se të hynte në makinë, tha gjithë egërsi: “Ik, mos të të shoh më këtu!  Shporru! “

      Pak më tej , lexova që heroi ynë, për të mos u rënë në qafë të tjereve dhe për të ruajtur qetësinë e nevojshme për  punën, e cila për këdo ishte “si hedhja e zareve”për jetë a vdekje, fjeti katër netë rresht në një mullar, buzë detit. Parafytyrimi i këtij episodi, kurrësesi episodik, më la një buzëqeshje të hidhur, që heraherës vijoi si lajtmotiv në mjaft tregime që lexova. I hidhur, ka qënë vërtet fati i autorit, po ai nuk ia helmoi gjakun deri në masën e kalimit nga urrejtja në hakmarrje dhe as në kthimin e shikimit të gjërave vetëm bardhë e zi. Libri i tij “Pendimi” vlerën më të madhe e ka pikërisht te gjerësia e këtij këndvështrimi, përmes të cilit ngjyrat dhe nuancat e shumta sjellin ndjenja pasuruese humanizmi të rrallë te lexuesi. Komisari katil i tregimit të mësipërm dhe të tjerë si ai s’ka se si të mos jenë të shumtë në tregime të njerëzve që janë goditur barbarisht prej tyre, por autori nuk harron  të përshkruajë edhe nga ata që, ndonëse në po ato role, janë sjellë ndryshe, madje, pavarësiaht se  rrallë, kanë shprehur edhe pendesë të sinqertë. Ndërsa te tregimi “Armiku”psh. na vizatohet me pak penelata, po saktë, një punonjës sigurimi si mosmirënjohës i pandryshueshëm, për të cilin shpëtimtari i jetës së të birit mbetet  “armik i popullit”, diku tjetër shohim  një djalë të ri që, ndryshe nga i ati, sheh te shpëtimtari jo armikun, po njeriun që meriton gjithe dashurinë e botës. I tillë paraqitet edhe oficeri i lartë Reshati, që e sheh dhe e mbron si vëllanë e vet arixhiun shpëtimtar te jetë së tij.

     Autori i “Pendimi”-t nuk e mban në kufij të ngushtë  tematikën e tij. Kujtimet dhe mbresat e kohës së burgut  si dhe të asaj pas tij, ku internimi kishte pjesën e vet të torturës ndaj  njerëzve, mbeten parësore në përcjelljen e emocioneve. Por  në tregimet e librit shohim edhe plot motive e ndjenja ku, si bir Vlore, ai bën që deti të shpaloset me kaltersinë, gjerësine dhe dritën e vet. Pavarësisht nga varfëria dhe nga kufizimet e kohes së diktaturës, të rinjtë i shohim të mësojnë, të punojnë e ëndërrojnë,  duke pritur me padurim ditët e mira të lirisë , nga të cilat edhe më të vjetrit u gjallëruan. Mërgimi, si shpëtim, po dhe si plagë, trajtohet me realizëm nga autori që, ndryshe nga shumë të tjerë, nxjerr në plan të parë cilësitë më të mira që i kanë bërë bashkëatdhetarët e tij të shquhen e të vlerësohen për merita që të tjerët nuk i kanë. Për t’i zbuluar këto dhe për të sjellë larmi  tematike, detaje të freskëta e mirësi njerëzore, duhen sy të mprehtë e këndvështrim i veçantë. Memisha Gjonzeneli  me ato që shkruan  tregon se e ka dhe e shpërndan me kënaqësi një pasuri të tillë.

KONCEPTI I LIRISE DHE PATRIOTIZMI TEK”PERQASJE E ÇORODITUR”

by

Koncepti i lirisë dhe patriotizmit në këndvështrimin e autorit Mihal Kalia në studimin monografik “Përqasje e çoroditur”  /

MSc. Albert HABAZAJ/ përgjegjës i Bibliotekës Shkencore “Nermin Vlora Falaschi”, Universiteti “Ismail Qemali”, Vlorë/

Për ju, miq të Librit, të Bibliotekës dhe të Autorit jemi falënderues, sepse këtë ditë, që natyrshëm  e keni aq të çmuar, po na e falni mirësisht për të marrë dhe dhënë mesazhe qytetare të kulturës letrare, këtu, në tempullin e dijes të Qytetit të Flamurit, Shqipërisë Jugperëndimore e më gjerë, në Universitetin “Ismail Qemali”, Vlorë, i kësaj Vlore me histori e kulturë, që është qyteti i dytë me universitetin më të madh në Shqipëri. 

Pikërisht këtu, në Sallën e Madhe “Rilindja” të Universitetit tonë po realizojmë përurimin e librit “Përqasje e çoroditur”, dhuratë nga mendimi i kualifikuar dhe shpirti bujar i autorit Mihal Kalia. Sa nisëm kështu një punë të mirë, të bukur e të dobishme në funksion të edukimit, në shërbim të plotësimit me kulturë letrare, artistike dhe estetike, për një Vlorë, Shqipëri dhe shoqëri më qytetare, jo vetëm në fushën e letrave. 

Studimi monografik i “Përqasje e çoroditur” i kritikut Mihal Kalia është një punim shkencor i thellë, për të cilin autori është marrë gjatë dhe në mënyrë krahasuese, sidomos për autorët më në zë të Letërsisë shqipe, duke vënë në peshore të mendimit të tij këndvështrimet e emrave të njohur apo artikujshkruesve tentues për të shprehur diçka në fushën e gjuhës, gjuhësisë/ filologjisë dhe letërsisë. Në një libër voluminoz prej 560 faqesh, me 28 shkrime (pa hyrjen në krye të veprës) vërejmë unitetin formë – përmbajtje, për çfarë autori trajton si zotim parësor intelektual nga veprat e letërsisë artistike si dhe teoria, mjeshtëria e të shkruarit, kritikat letrare, pa e nënvleftësuar, pa patur synim parësor historinë e letërsisë, biografinë e shkrimtarëve, por vlerat kulurore artistike në dobi të kombit, veçmas nëpërmjet kritikës letrare me standardet që ka kjo displinë shkencore, pa vegjetuar në akuarium si peshqit, monotonisht… 

Autori Mihal Kalia, pasi notoi e notoi, qysh nga viti 1993 në Detin e Kritikës letrare, sot po hedh spirancën e anijes së tij të bardhë studimore në limanin e Universitetit “Ismail Qemali”, Vlorë, mbushur autorë, miq, pegagogë, studentë, dashamirës të letrave shqipe, edhe pse shqota ende rreh keq brigjet e Shkrimit e Leximit…

Kemi fatin e mirë, se nga profili i autorit Mihal Kalia shohim personalitetin e një mësuesi veteran, shembullor në mësimdhënie për gati një gjysëm shekulli, të kompletuar në arsim dhe kulturë; shohim kritikun e plotësuar, të talentuar në interpretim, të cilët Vlorës historikisht i janë numëruar me gishta dhe sot, ose nuk janë më fizikisht, ose kanë kaluar në jetë pasive përsa i përket kritikës dhe interpretimit të letërsisë shqipe dhe autorëve shqiptarë; shohim veprimtarin e duhur dhe në fushën e shkrimeve nëpërmjet korespodencës me shtypin, duke qenë aktiv me artikujt teorikë, origjinal dhe i prerë në opinionet e komentet e tij apo polemikat në gazetat qendrore etj. Pohojmë fatkeqësisht, se nga fundi i viteve ’90 të shekullit të kaluar e deri më sot letërsia shqiptare ka shfaqur edhe problemet e saj. Kush ka guximin t’i shohë dhe t’i artikulojë, si autori Mihal Kalia, e pranon me dhimbje këtë fakt dhe falë mundësive intelektule që zotëron, po e jep konkretisht ndihmesën e tij. Është pranuar dhe nga kritika, që kjo letërsi, të paktën brenda kufijve të Republikës së Shqipërisë, në shumë pak raste e tejkaloi vetveten dhe shpesh letërsia e mirë hëngri nga dhjami i vjetër. Edhe pse ndonjë autor shkruan më i shpenguar, në këto vite ndodhi ajo që ndoshta si fenomen ka ngjarë rreth viteve ’30-’40. Dikush shkruan drithirambe dhe nuk do të pranojë realitetin e përditshëm; dikush sikur zhytet në të përditshmen pa vizion. Ka edhe disa autorë të rinj që sollën apo eksperimetojnë të sjellin forma e trajtime të reja.

Në shkencën e bibliotekonomisë flitet për klasifikim hierarkik dhe me hierarki numerike reflektohet hierarkia e koncepteve. Autori Mihal Kalia pasqyron çështje të rëndësishme në gjuhën dhe letërsinë shqipe nëpërmjet shkrimeve të përzgjedhur që, siç shprehet ai, edhe pse në kohë të ndryshme, përfshirë edhe atë të regjimit socialist, kanë të përbashkët frymën polemizuese me autorë dhe  institucione kulturore-edukative, lidhur me qëndrimin dhe vlerësimin e figurave të spikatura të letërsisë shqiptare, drejtimeve letrare, raporteve me historinë dhe gjuhën shqipe, me traditën  letrare dhe, çka është më e rëndësishmja, me Njeriun, bërthamën e shoqërisë që, nëse sot kemi arritur këtë shkallë emancipimi dhe ndërveprimi, kjo, falë luftës dhe përpjekjeve të vazhdueshme të Tij për t’u evidentuar si faktor dhe aktor substancial i  ekzistencës, besimplotë në ngadhënjimin e pritshmërive.

Në hierarkinë vertikale  dhe horizontale të vlerave, të dhjetë fushat e dijes janë në funksion të një jetese më të mirë të njeriut, familjes, atdheut konkret, të vërtetë; kuptueshmërisht në dobi të shoqërisë. Ato zhvillohen e pasurohen që ne të përparojmë duke u përmirësuar, që të kemi të mira materiale në jetën qytetare, të pasurojmë shpirtin me kulturën materiale dhe jomateriale, këtë shpirtërore, ku letërsia ka peshën e saj specifike. Kritiku Mihal Kalia, ndërkohë një qytetar korrekt dhe punëtor i mirë i fjalës së bekuar është serioz, këmbëngulës, i drejtë e dinjitoz në shkrimtarinë e tij, në këtë kohë të të turbullt, të shushatur, të çoroditur, me përqasjet e tij të karakterit debatues në funksion të së vërtetës së botës letrare thotë guximshëm në ballaqim shumë kurajoz: “Unë jam këtu. I tëri dhe i bëri. Ky jam unë! Ju ku jeni? Kush jeni? Cilën fytyrë letrare tuajën të besojmë, xhanëm? Dua t’ju shikoj fytyrën letrare dhe shkencore të fushës, more penëxhinj, sepse unë jam një ndër ata penëtarë, që nuk e turpëroj profesionin dhe dhuntinë e virtytshme që më ka falur natyra. 

Pena e Mihal Kalisë nuk ka si qëllim analizën e veprave letrare, as të autorëve të tyre, edhe pse atë e kryen lartësisht sipas standardeve dhe vlerave të shfaqura në tekstin përkatës; synim ka përballjen me disa gjykime cungale, gjymtake për autorët më në zë të letërsisë sonë. Autori trajton 12 ndër autorët më të njohur të letrave shqipe, që nga Naim Frashëri, Pashko Vasa, Ndre Mjeda, Millosh Gjergj Nikolla-Migjeni, Faik Konica, Lasgush Poradeci, Ali Asllani, Dritëro Agolli, Ismail Kadare, Kryeakademiku i Kosovës – Rexhep Qose, Daut Gumeni- rrezëllitës lirie, diamantini i fjalës Ylli Polovina, gjuhëtarë të lartë si Gjovalin Shkurtaj, Rami Memushaj, Ali Dhrimo etj. Duke marrë në shqyrtim dhe katër autorë vlonjatë, pikërisht poetët Hiqmet Mehmetaj, Albert Habazaj, Luto Lamçe dhe romancierin Leka Skëndaj, ky tekst i autorit Mihal Kalia ka vlera të veçanta njohëse dhe emancipuese për letërsinë në qytetin e Vlorës, pasi veçse dëshmon provën identitare dhe natyrshëm imponuese të penës së tyre dhe frymëmarrjen letrare pastërtisht origjinale, deri më sot nuk është trajtuar nga asnjë kritik i nivelit lokal apo i rangut kombëtar. Në emër të të katërve, si dhe në emër të poetëve dhe shkrimtarëve dhe artistëve të qytetit: MIHAL KALIA FALEMINDERIT! MIRËNJOHJE! Autori ëshët qytetar, njeri i lirë, jo rob i natyrës. Si çdo njeri flet, por më tutje, falë dëshirës, vullnetit, guximit dhe diturisë që zotëron, shkruan edhe për filozofinë, politikën, sportin etj., por unë nuk mund të flas dot për mendimin filozofik të Mihal Kalisë. Të mos harrojmë se autori i këtij libri radhitet në krahun e optimistëve dhe shkruan me dritë shprese e besimi, edhe pse është një luftëtar i pamëshirshëm i ditirambeve lajkatare nga do që vijnë e për këdo emër të përveçëm të letrave shqipe pa veçuar as Kadarenë, Konicën etj. Ky libër nuk është një studim për studim, por një punim shkencor i mirëfilltë, që kërkon kohë e përqëndrim vëmendjeje për ta lexuar, kuptuar e reflektuar jo vetëm letrarisht, pse jo për të formuar reflekse letrare letrarët e tij, sidomos nxënësit e shkollave të mesme dhe studentët e departamenteve të Gjuhës Shqipe dhe Letërsisë. Koha nuk më lejon të bëj panoramën e librit, por kam bindjen që, të paktën për të shumëpërfolurën poezi “Pashallarët e kuq”, që është gati e papërfillshme në Opusin e të madhit Kadare, studiuesi Mihal Kalia ka bërë një vështrim mbushmendës, gati shterues të pakundërshtueshëm.  Në një shkrim tjetër, Kalia na thotë se Pashko Vasa vetëm me 72 vargjet e të famshmes poezi “O moj Shqypni” jo vetëm që ka siguruar një vend të merituar  në historinë e letërsisë shqiptare, por është sipër, në apogjeun e letërsisë shqiptare, sepse kjo poezi kushtrim është një aureolë e kurorës me vlerat më të spikatura të kësaj poezie. Dhe ne, logjikisht, njëmendjesohemi me deduksionin shkencor të autorit.  

Ndërkohë shqetësimet e autorit janë se çfarë po ndodh me interpretimet “e reja” të veprave letrare të traditës? Shkrimet lënë gjurmë, sidomos tek brezi i ri, po çfarë gjurmësh se ky brez mund të jetë dhe ndoshta i paformuar, ndoshta i painformuar si duhet. Ndaj autori thekson: “Ka një çoroditje në përqasjen e re të asaj prodhimtarie letrare të periudhës së socializmit, ndaj së cilës nuk  funksionon dot mekanizmi i bjerrjes së vlerave artistike, duke ua  citosur ato parimeve të një tjetërsoji realiteti, që do të mbartte në vetvete sa tragjedi dhe dhimbje, siç mund të shkaktojë rrjepja, shqitja e lëkurës prej trupit të shëndetshëm, aq edhe  komedi, kur mbështjell një trup të skeletosur për shndërrimin e shëmbëlltyrës” (f. 6). Vërtet liria e fjalës, e shkrimit, e shprehjes, janë themel i demokracisë, çelës i gëzimit të shumë të drejtave të tjera të njeriut, se liria është jetë dhe jeta liri, por jo liri pa kufi, sepse pa kufi ligjorë e moralë, shoqëria dëmtohet,  shpërfytyrohet, shëmtohet, prishet, sepse liria pa kufi e fjalës, shkrimit e shprehjes na sjell imazhin e demonit  të së keqes, që mirësinë e bën keqësi.  Jo thjesht si studiues me merakun e mësimdhënësit, por shqetësimi kryesor i intelektualit qytetar Mihal Kalia është edukimi i brezit të ri, shkolla jonë, shëndeti fisnik i saj, prandaj i bie kambanës së fjalës së shkruar të lëshojë kushtrimin sepse tejduket më e keqja, qoftë larg e mos ndodhtë, pasi artikujgatuesit e paplotësuar: “Të shenduar prej rrethanave trallisëse, ushqejnë ngasjen për t’u shtrirë edhe më gjerë, të gërvishtin e ciflosin historinë, gjuhën, kulturën, traditat e shkëlqyera në çdo kohë e në çdo fushë të jetës, të krijuara këto me shumë mund, gjak e sakrifica, si emblemë e identitetit tonë kombëtar” (f. 6). Dhe na kujton kryerilindasin tonë, mësuesin e ndritur, bilbilin e gjuhës shqipe, Poetin Kombëtar Naim Frashërin, që thoshte “Një komb, ç’vleftë t’i vërë vetes, atë i vënë dhe të tjerët”. Kalia është i kthjellët në argumentet bindëse, që sjell, kur shtjellon sesi Naimi u bë simbol i gjallë i atdheut dhe lirisë, sepse “përdori metodën krijuese në funksion të qëllimit dhe ai ishte i karakterit kombëtar” (f. 156). Autori është trim i fjalës dhe nuk ua përton shkronjëzinjve të llojit [shih në tekst] M. Aleksi, K. Ujkaj, B. Cengu, A. Stefani, S. H. apo dhe të tipit [shih në tekst] P. Kulla e B. Beci, paçka se i pari është figurë e njohur e humorit shqiptar apo tjetri akademik, profesor i Gramatikës  së Gjuhës Shqipe. Ai nuk “kursen” as emra të tjerë të dëgjuar dhe shumë të respektuar të penës shqiptare si [shih në tekst] M. Zeqo, apo N. Jorgaqi, kur ata gabojnë, shkasin në mendimin kritik që bëjnë si qoka për njëri-tjetrin apo të preferuarit e interesit të vockël. I vlerëson për vlerat universale  në të shumtën e rasteve në fushën e studimeve letrare, të estetikës, kulturologjisë, për vargun apo prozën elegante, por nuk i ngre dot, siç mendon ai, të pavërtetët e tyre. Autori nderon fytyrën, nderon fjalën. E ka të shenjtë fjalën. Nderi i fjalës është thesar. Me këtë shqetësim, kërkon të dijë sa fytyra ka x zotni i nderuar që ka uzurpuar mediat, shtëpitë botuese, televizionet? Cilin Moikom apo Nasho të besojmë? Nderimi dhe çnderimi, fjala dhe llafet janë fushëbeteja e studiuesit. 

Ai nuk i duron dot dhe nuk i fal gjithologët jo profesionistë, servilët, konformistët, magazinierët e llafeve pa inventar, sahanlëpirësit për një dekoratë të pamerituar varake. Atë e shqetëson shumë fakti që vargjet e Nolit të madh “Ti, Halim, që s’di këndim/ shko ministër në arsim janë ende realitet i hidhur e dëshpërues në organigramën e strukturës sonë vertikale dhe horizontale.

Falë ushtrimit të profesionit të bukur e të vështirë të mësuesit, metodistit, përvojës së gjatë në arsim dhe inspektimin e shkollave në fushën ku u arsimua e dha mësim, nëpërmjet këtij teksti autori synon të ndihmojë nxënësit e studentët në formimin e tyre, sepse libri ka vlera pedagogjike-arsimore dhe përbën një model edukimi për t’u ndjekur, sepse mendimet e autorit janë të rëndësishme për fushën që trajton, sepse është e dukshme ndihmesa që ai jep për shkollën, mësuesit dhe nxënësit. Kuptohet që gjuha e autorit në tekst është gjuha e specialistit të fushës, gjuhë e nivelit akademik dhe mund të jetë literaturë e duhur për edukimin shkollor dhe universitar të nxënësve të shkollave të mesme dhe studentëve të Departamentit të Gjuhës Shqipe dhe Letërsisë në Fakultetin e Shkencave Humane të paktën në Universitetin “Ismail Qemali”, Vlorë.

Universiteti “Ismail Qemali”, Vlorë, Albania, 08.01.2020

POETI

by

  • Rrëfim për Visar Zhitin dhe Edmond Cajën/
  • NGA URAN BUTKA/

Ai trokiti me mollëzat e gishtërinjve mbi xhamin e repartit të pikturës ku punoja. Nëpërmjet qelqit paksa bojëqielli, si përmes një shtrese uji, dallova imazhin e përthyer të Visarit. Po buzëqeshja e tij e veçantë, ishte e vërtetë dhe depërtuese. U ngrita menjëherë dhe dola jashtë, pak i habitur.
Gjatë përqafimit, u përpoqa të kujtoja, kur kishim ndenjur së bashku për herë të fundit. Gjithsesi, kishte mjaft kohë. Në pamje kish mbetur ashtu siç qe adoleshent: flokët ngjyrë mjalti kaçurrela-kaçurrela, shkapërdredhur mbi ballë e mbi tëmtha. Fytyra nazike, sytë disi të papërcaktuar – midis ngjyrës së ullirit të papjekur dhe barit rrëzë pishave. Poshtë bebes së zezë, një dritëz e ngrohtë okër. Buzët e holla si vargjet. Po të mos kishte mjekrën burrërore, do të mendoje se shihje fytyrën e një Narcisi të brishtë e të përhumbur. Edhe sikur të kishte ndryshuar, do ta kisha njohur, siç e njoha menjëherë nga buzëqeshja e gjerë, gati fëminore, që i merrte gjithë fytyrën.
– Ju kërkova në shkollë, -tha Visari. – Kujtova se do të ishit arsimtar. Ndoshta, më mirë kështu. Kam respekt për punën e mësuesit, por nuk e dua.
– Bëjmë një shëtitje apo gjerbim një kafe?- e pyeta.
– Po më vë të zgjedh ndërmjet parajsës dhe ferrit,- qeshi ai.
Zgjodhëm parajsën. Ecëm në drejtim të Shkëlzenit. Kaluam fshatin Markgegaj dhe arritëm deri te Vau i Veizit, një toponim i ri nga emri i farmacistit të qytetit që peshkonte vetëm atje. Aty fillonte gryka e thellë e Valbonës, nga e cila vinte një frullizë vjeshte, ndërsa ujërat e saj thërrmoheshin në mijëra ngjyra. Visari më pyeste për çdo gjë, sikur të isha vendas. Po shkelte për herë të parë andej me dëshirën e zjarrtë për të vizituar qytetin alpin dhe Valbonën me një bukuri tronditëse. Si poet kishte zgjedhur vjeshtën e dytë, kur Alpet kishin vënë mbi sy qeleshen e bardhë, ndërsa lugina e Valbonës i kishte të gjitha ngjyrat e dheut.
Zërat tanë përsëdyteshin dhe jehonat, si shumëfishime uturruese fjalësh, përhapeshin në krejt luginën.
– Valbonën e kam përfytyruar si një vashë që zbret nga Alpet, e gjatë, e hollë dhe e zhdërvjellët si gjarpërushe, me sy të kaltër e me rroba të bardha, si shkuma e ujërave qiellore, – tha Visari.
– Që këtu e gjer lart te burimet, nis e sos mrekullia e Valbonës,- thashë unë. – Kam shkuar gjer në Dragobi. Më tej nuk kam guxuar. Është zonë kufitare…
– Çudi, tha Visari, – gjërat e ndaluara i lakmoj dhe kur s’i arrij, më shfaqen në ëndërr. Pa ëndrrat jam një skelet. Nga im atë kam dëgjuar aq shumë për Kosovën, saqë e shoh shpesh në ëndërr. A nuk është kjo trevë pjesë e Gjakovës? I rashë tërthor Lumës, ngaqë më thanë se është gjymtyrë e Kosovës…
Visari fliste tërë pasion. Jehona i jepte thellësi dhe fjala i kishte hije.
– Jam kaq afër Kosovës dhe aq larg! Dhe kaq afër Ali Podrimjes. Ai shkruan për Kosovën, unë jo. E habitshme! Kam stisur me mend vargje për të, por a do të vijë dita t’i botoj?
Qëndroi një hop. Mandej, mërmëriti papritur: “Ti kalë i bardhë, Pegasi im, si shkohet në Kosovë, tregomë. Malli më ka marrë, pa qenë kurrë…”
Foli në mënyrë aq të natyrshme, sa u preka nga kjo thjeshtësi pathosi. Kuptova që ai edhe ekzaltohej, edhe vuante njëherësh. Kishte një nevojë të brendshme të nxirrte dufin poetik të shpirtit, të gjente një shteg… Një lloj botimi të pashkruar. Pat dërguar kohë më parë një tufë me poezi për, por kishte marrë vesh tërthorazi që s’do të botoheshin kurrë. Atëherë, instinktivisht, i deklamonte ato vend e pavend, herë duke folur me vete e herë nën zë dhe, kur gjente ndonjë teqe, si puna ime, falej e rrëfehej më i qetë. Kjo i siguronte atij komunikimin aq të domosdoshëm me të tjerët dhe me veten, një
bashkëbisedim të fshehtë të shpirtrave. Kësisoj dëgjonte edhe jehonën e zërit të tij. Një mundësi verifikimi. Ndoshta e ndiente që brumi kishte tharm të fuqishëm dhe furra kish temperaturë të lartë, por nuk e dinte se si dilte buka.
– E megjithatë, unë thur vargje pa m’i lexuar kush. Dhe për t’u ndier i gjallë, shkëmbej ndonjë varg me një shok, me një të dashur…
– A ke ndonjë të dashur?- e pyeta pa ndonjë kuriozitet të veçantë, i shtyrë nga dëshira që ai të kishte një tokëzim, një cak prehjeje, një engjëll mbrojtës.
– Deri tani, vetëm poezinë – u shfajësua Visari. – Ndaj, Muza më shfaqet në formën e një zane, që i do të gjithë, por mua jo.
– Jemi afërsisht në vendin e Zanave, – i thashë.
– Këto vise kanë prodhuar poezinë madhore të etnisë sonë,- e plotësoi Visari. – Madje, “Iliada” dhe “Lahuta” që janë të papërsëritshme, janë ushqyer nga legjendat dhe këngët e kreshnikëve. Homeri dhe Fishta, i pari dhe i fundit, mbeten dy rapsodët më të mëdhenj në botë.
– Po Kadareja?
– Kam dobësi për Të. Drithërohem kur e lexoj. Për gjërat më të bukura e më të guximshme të tij, unë ulërij… Dritëroi më ngjall tjetër ndjenjë. Ka një mirësi ndryshe, prej dheu…
– Po për veten?
Visari më shikoi drejt në sy.
– Poezitë e mia janë ende të pashkruara, ndaj s’mund të gjykosh për një foshnjë që s’ka lindur. Unë i ndiej që më lëvizin, më godasin me shkelma si fëmija në bark të nënës. I dua, por i mbaj brenda vetes, të burgosura. Ato kërkojnë të më shqyejnë, të dalin dhe të harlisen të lira…
Visari e kish ndier dhe e kish kuptuar misionin e vet në këtë botë, por edhe të poezisë. E përjetonte thellë shestimin, por edhe mospërputhjen e tij me mundësinë e shfaqjes, të derdhjes. Kjo e kishte bërë të pasigurt, të trishtë dhe rebel. Nga ana tjetër, duke qenë i dashur, shpirtmadh, i çiltër deri naiv, edhe poezia e gatuar brenda tij kishte fituar vetvetiu këto tipare, sidomos dhimbsurinë, që i pikonte dhe i pikonte pareshtur.
“Jam me të mundurit gjer në çastin e fitores,- thotë ai. – Nuk e di, po vuajtja e tjetrit, dhimbja e tij, me prek, më bën të vuaj shpirtërisht. Kështu që edhe poezia ime merr vetiu anën e të dobëtve, që loti i tyre të rrjedhë në faqen time”.
Tek Vau i Veizit u kthyem, sepse nisi të frynte një erë e vagëlluar që i paraprinte fërtymës. Ecëm në heshtje për një kohë të gjatë, sikur të na ishin mbaruar fjalët, teksa dëgjonim rënkimet e erës.
– “Profili im është era”- pëshpëriti ai dhe u kthye nga unë. – A e di se ç’ndiej tek ecim të heshtur dhe era na lë pas?
Unë ngrita supet. Visari u kthye me fytyrë nga era. Krelat i përhidheshin rreth kokës si susta të leshta, ndërsa palltoja e madhe, e zezë si një zhgun murgu, u nder me cepa të kthyer, si krahët e thyer të një nositi në nisje të fluturimit.
-Më duket sikur shpirti im vërsulet përpara meje si një shpend me krahë të mëdhenj, të përzhitur nga vetëtimat. Ndjek me sy shpirtin. Vazhdimisht më ikën larg… larg dhe unë mbetem pas…
Fytyra e Visarit ishte gërryer, sikur t’ia kishte gërryer shpirtin era. M’u duk si një fantazëm.
– Ti ke lindur poet, por në një kohë pa poezi. Dhe këtë do ta vuash,- i thashë i menduar. –
– E ndiej, por s’mund t’i shmangem. Jam rob i saj. O Zot, sa gjëra më presin që duhet të kryej dhe jeta s’mjafton…
 
Më vështroi me ndrojtje. Fytyra i mori një refleks të purpurt. Dukej sikur digjej i tëri.
– Të më falësh,- tha pas pak, – e teprova. E kam këtë dobësi. Në jetë jam i qetë, në frymëzim rrëmbehem si një fëmijë. Ka kohë që jam i kyçur dhe i drojtjur, për t’ua dëftuar të tjerëve atë që më shungullon përbrenda. Ti ma dhe këtë mundësi…
Fytyra iu bë si prushi mbuluar nga një push i hollë hiri.
Nisën pikat e para të një shiu të imtë e të ftohtë dhe ne shpejtuam. Shiu do t’i bëjë mirë, mendova.
– Nesër do të ngjitem nëpër Valbonë,- tha ai. – E kam taksur.
– Është e rrezikshme… Mund ta trajtojnë si tentativë arratisjeje…
– Po unë s’kam ndërmend të kaloj kufirin, edhe pse mendërisht e kam kapërcyer,- shtoi ai me humor.
– Edhe mendimi dënohet,- ia ktheva unë pa humor.
– Nuk mund të ndjehem i lirë, po të mos jem i lirë të shoh Dragobinë. Liria është e tillë vetëm kur gëzohet.
Fjalët e tij shungullonin.
– A njeh njeri tjetër këtu?- e pyeta.
– Një mësues letërsie. Kemi mbaruar bashkë fakultetin në Shkodër.
– Mirë do të ishte të shkoje bashkë me të.
Ai pohoi me kokë.
I ishim qasur qytetit. Shakullima ish topitur, ndërsa nga lart binin gjethëza dëbore.
Në sheshin e qytetit u ndamë. Ai u var për në hotel. Atje e priste skulptori Hilmi Hoxha. Sa më tepër largohej, aq më shumë ndieja një boshllëk, një mall, një merak. Më erdhën në mendje fjalët e Visarit, por të ndryshuara nëpërmes shpirtit tim:
“O Zot, sa gjëra na presin dhe ne s’mundemi!”
Visari ishte mësues në një fshat ndërmjet Kukësit dhe Peshkopisë. Katundi ishte i vogël dhe shkolla me pak nxënës. I donte malësorët vocërrakë, të shkathët, të zgjuar dhe të bukur, por i dhimbseshin ngaqë ishin të varfër, të veshur e të ushqyer keq, gati të uritur. Mësimin ua bënte aq tërheqës, saqë mezi e prisnin dhe, kur ai fliste, ata magjepseshin. Por magjia nuk mbaronte brenda orës së mësimit. Në pushim rrinte me ta, luante me top e shëtiste, bisedonte për librat. Nxënësit, që s’e kishin parë me sy librin jashtëshkollor, e lexonin atë duke ecur, në rrugë, me bagëtitë, në oborrin e shkollës e kudo. “Na i bëri fëmijët të marrë si veten”- thoshin fshatarët, të cilët përmendnin fjalët e thukta dhe romuzet hidh e prit të tij.
-“Hë, mësues, a pikon shkolla?- Ka vende që edhe s’pikon. – O mësues, a keni pas gja me hangër? – Besa, boll. Në mëngjes vezë të rrahura, në drekë vezë të skuqura, në darkë vezë të ziera. Shyqyr, që s’ka vakt tjetër…”
Por kishte çaste kur mësuesi shugatej dhe s’përzihej me njeri. Madje as me kolegët, jo se i përçmonte, porse i pëlqente vetmia. Këto ishin çastet e krijimit. I përqendruar s’dihet se ku, të shihte e s’të shihte, të fliste e s’të fliste dhe, ç’ishte më e habitshme për ta, ai lëvizte buzët e bisedonte me vete. “Ai flet me Zotin ose me dreqin”- kish thënë një mësues i vjetër dhe, që prej asaj dite, disa e shihnin si të shenjtë e disa si të çmendur.
Në mbrëmje mblidhej në dhomën-katua me një mësues tjetër jabanxhi. Visari lexonte pareshtur ose meditonte i përhumbur mbi shtratin e drunjtë. Llazari nuk e lodhte kokën as me libra, as me abstragime. “Unë jam pragmatist”, thosh ai dhe merrej me gjithçka tjetër për të shtyrë kohën. Kështu që
edhe biseda e tyre ishte ose e zvargur, ose e munguar. Visari përgjigjej sa për mirësjellje, pa ditur ç’thosh dhe shpesh me mendjen gjetiu.
 
Shpesh, në gjysmerrësirën e dhomës, ku fekste turbullt një fener i nxirë nga tymi, Llazari i hapte muhabete politike. Atëhere Visari i mbyllte instinktivisht qepenat e ngrehinës së vet, bëhej më i vranët dhe s’dihej pse i dilte vegimi i një gjahtari të pamëshirshëm. Një xhaxhanë e vet, Maksutin, mësues në Skrapar, e kishte pushkatuar partia. Babai, Hekurani, poet që i shfaqte mendimet-kundër në formë humori e shakaje, nuk i shpëtoi burgut. Visari, i mbartur në Lushnjë me gjithë familje, donte të ndiqte në atë qafë si njërin, si tjetrin. Mirëpo, fatalisht, ishte njëherësh edhe mësues, edhe poet. Atëbotë, kur duhej folur apo kundërshtuar, edhe heshtja konsiderohej miratim ose moskallëzim. Gjithsesi, heshtja ishte më e mundshmja e gjithë pamundësive. Ose gjuha e Ezopit.
Kur Llazarin e zinte gjumi dhe gërhiste, Visari rindizte fenerin dhe lexonte Lorkën dhe Dostojevskin… Në fundjavë, merrte arratinë. Shëtiste në natyrë, shtegtonte si një bard, me trastën e vjershave në shpirt. Kishte përshkruar luginën e Tamarës dhe ishte mrekulluar si në atë të Valbonës. Pas gjurmëve të poezisë, kishte arritur gjer në Bjeshkët e Namuna. Bisedonte me malsorë të moçëm dhe merrte prej tyre ngjarje e figura. I pat thënë një ditë plaku i Bardhokëve: “Me më ardhë, më bahet qejfi; me të thirrë, nuk kam.” Dhe Visari shkon vetë në kullën e tij. Miku i pyllit, i lumit dhe i zjarrit, ulet këmbëkryq mbi postiqe në qoshen e djathtë të oxhakut, përballë të zotit të shtëpisë. Pas tij, Gjergji, i biri. Gruaja e këtij, dëshpërimisht e bukur, hyn me hapa ballade dhe kërkon t’i laje mikut këmbët, sipas zakonit. “Po unë a të pranoj të m’i lash këmbët?”- i thotë Visari – A nuk do të më zërë mallkimi i krojeve? Trarët e kullës ndiejnë dhimbje, si atëherë kur i ndanë nga pemët. Sepse gruaja është si pema,- mendon Visari. Është e tmerrshme që malësorët e duan pemën, por s’e kuptojnë gruan, perëndeshën e jetës. – “Ju lutem, largomani legenin, këtë verbëri të turbullt, ku mbytet dinjiteti juaj!”- përgjërohet Visari. Ajo e largon dhe ai ndjehet mirë.
Ai përpiqet të kundërshtojë të keqen dhe të zbulojë kudo të mirën, të bukurën, poetiken, por shpesh, gjen të rëndomtën, që mitizon Njëshin. Fatkeqësisht, edhe te këngët, rapsoditë. Kjo gjë e dëshpëron dhe ai s’gjen ngushëllim, prehje. Lëvizjet e tij shihen me dyshim. Edhe vetë ai.
Një ditë, i vunë prangat. Armikut të popullit në emër të popullit, Në mesditë. Në mes të qytetit.. E hipën në Gazin 69. E çuan në qeli, ku njohu hetuesinë dhe torturat. Urdhri për arrestim kishte ardhur nga Tirana. Shkak për këtë ishin bërë poezitë e tij. Ato që kishte dërguar për botim. Autopsinë dhe shqyrtesën ua bënë ekspertët letrarë P.K. dhe R.V., inicialet e të cilëve i kujtonin Partinë Komuniste dhe Revolucionin Violent. Poezia ishte prostituta, që e kishte tradhtuar. Ajo flirtoi dhe me ekspertët dhe mandej edhe me të tjerë, më të mëdhenj e më potentë. Ishte një valë e nxehtë arrestimesh dhe prerje kokash në fushëbetejën e artit, ishte kohë e çmendur.
Nëna e Visarit, veshur me të zeza, mori rrugën për në Tiranë. Si një hije i shkoi në shtëpi Dritëroit, me të cilin binte kushëri.
– Dritëro, ma shpëto Visarin!
– S’kam ç’bëj. E morën në qafë vjershat.
– Po ti je kryetari i shkrimtarëve, si s’ke ti në dorë?! Fjala jote e ndan davanë. Duhet të ta marrin parasysh.
– E marrin dhe s’e marrin. Unë e bëra një përpjekje, por pa bereqet.
– A është fajtor Visari? Ma thuaj?
– Është dhe s’është…
– Nuk po të marr vesh, unë korba.
– Thuaj shyqyr, të tjerët po i pushkatojnë…
Në mes të sheshit “Skënderbeg” ajo kishte ndaluar Kadarenë.- Jam nëna e Visarit. Ma shpëtoni djalin! Ju kini aq pushtet.
– Më vjen shumë keq, nënë. Po unë jam vetë në mjerim dhe nga dita në ditë pres të rrënohem si Visari.
– Edhe ju?
– Më beso.
Ajo kishte ikur e tmerruar nga sytë këmbët, prej sheshit, ku njerëzia bënte shëtitjen e mbrëmjes. E kishte besuar dhe s’kishte bërë përçapje tjetër.
Visari u dënua me dhjetë vjet burg, me akuzën “Dekadent dhe armiqësor”. E dërguan menjëherë në Spaç e mandej në Qafë-Bar. Kampet e përqendrimit kishin nevojë të shtonin krahët e punës pa pagesë, për të nxjerrë bakrin nga nëntoka.
***
I ati, Hekurani, s’e duroi dot goditjen. Visarin e kishte pikë të dobët dhe e donte përtej vetes. Tek ai i kishte varur të gjitha shpresat. Vetë kishte mbetur pothuajse anonim. Në vitin tragjik 1944, kishte shkruar poemën dramatike “Përqafimi i dy kundërshtarëve, një ballisti dhe një partizani”, ndërsa krijimet e mëpasme, i mbetën pa botuar. Vargjet e tij deklamoheshin dhe këndoheshin gojë më gojë si popullore. Të mos e kish edhe Visari fatin e tij! E pat rritur me bukë e pa bukë, por e kishte ushqyer me tharmin e librave. Kur, më në fund, u imponua në skenën e estradës të Lushnjës, të parën dhe të fundit punë që realizoi, ishte t’i siguronte të birit shkollimin.
Atë natë, që mori vesh arrestimin e Visarit, iu fik drita e syve. Kur e dëgjoi këtë, atje në burg, i biri bëri me mend një poezi: “Plak fatkeq, i verbër, më i verbër se nata. Dielli të perëndoi pas ballit. Nuk je i detyruar të shohësh… Sa herë i mbyll sytë, që të bëhem si ty. Ku ta gjej një shkrepëtimë që ta lëshoj nëpër natën tënde?”
Nëna i vinte me trasta ushqimesh dhe merrte fshehtas nga burgu qeset me vjersha të Visarit. I lexonin fshehtas në dhomën e vogël të Hekuranit. I dëgjonte i verbëri dhe në ato çaste sytë i feksnin nga një dritë hënore. Dukej sikur i kishte ardhur shikimi. Po kur ai bënte lëvizjet e zakonshme të të verbërit, gjithçka kthehej në natë dhe poezitë merrnin udhën e varrit. Pasi i fusnin në një arkëz, si kockat, i mbulonin thellë në bahçen e motrës së martuar.
Prej ditës që kishte arritur poezia e parë, nëna u bë e fortë, hipte e zbriste nëpër kamionë, shpesh ecte edhe në këmbë, në pikun e vapës apo të acarit, pa e lagur buzën dhe pa e ndalur hapin, për të arritur sërish tek i biri.
Dhoma e akullt e takimeve ishte e ndarë në mes nga hekura të dendur. Pas tyre qëndronte Visari, si një kaproll i ri i mbyllur në kafaz dhe, një çap më tutje, polici, si një gjahtar në përgjim të gjahut. Nëna, matanë katroreve metalike, si një murgeshë që falet për të dy. Por, përnjëherësh, ajo ngrihet dhe turret drejt të birit. Duart e tyre bashkohen nëpërmjet hekurave, si stalaktike shpellash. Biseda bëhet pa kuptim, pa lidhje, copa-copa, si në përçartje. Të dy, nënë e bir, duke pëshpëritur e ledhatuar duart e njëri tjetrit, hetojnë çastin. Duart e Visarit dridhen, shtrëngohen, zgjaten gjer brenda qafave të këpucëve ushtarake, tërhiqen me shpejtësi dhe përsëri bashkohen me ato të nënës, për të përcjellë vjershat gjer në gjirin e saj. Kur kryhet ky akt prestigjatorësh, duart e tij bien poshtë si degë të këputura. Atëkohë ata kërkojnë fjalën, që s’e gjejnë dot më. Koha e lejuar ka mbaruar… Polici e largon Visarin, i cili ia dërgon nënës fjalët e pathëna nëpërmjet syve të ujshëm dhe gishtave të dorës që dridhen në ajër…
Kur ajo kthehet në shtëpi, i bashkon copëzat e poezive të nxjerra nga të çarat e burgut, për të ndërtuar shpirtin e të birit. Mandej ia lexonte me zë të ulët Hekuranit. Ai zgjaste duart , që dridheshin dhe prekte copëzat e letrave të rrudhura me poezi. Ai kërkonte nëpër letra shkrimin e Visarit, gjurmët e duarve të tij. –“Ku janë duart?”, kërkonte në ajër i verbëri. – “Ikin duart e mia. Vijnë tek ti, si dy lejlekë të trembur” i thotë Visari. -“Ku janë sytë, buzët?” – plaku heton fragmente të fytyrës për t’i plotësuar portretin. Dhe Visari ia dërgon nga e çara e shpirtit: “I kam sytë. Po asnjë peisazh nuk fërgëllon aty, i përmbysur në atë pak kaltërsi që më ka mbetur… Në pjerrësinë e ballit tim rrjedhin ditët, si rrëke të ftohta shiu, kryqëzohen me vijat e rrudhave… Më dridhen buzët, të gjitha petalet e buzëqeshjeve u vyshkën. Memec puthjesh, gjithë vetmi, largohem edhe nga vetja…”
Në burgun e Spaçit, mes malesh, ku edhe dielli druhet të hyjë dhe në ferrin e Qafë-Barit, ku s’ka asnjë fije bari, po ka gurë të vdekjes, mbetet vetëm trupi i tij, kufoma. Shpirti i ka ikur dhe po i ikën çdo ditë. Trupi dergjet, gjysmën e kohës në qeli, gjysmën tjetër në punë për të nxjerrë mineral të helmët nga galerat e bakrit. Përjeton atje terrin e nëntokës, kësaj nate të llahtarshme. Shpirti i kërkon dritë. Galeria shembet dhe prej andej del ujë i zi. Nuk i lënë skeletët e gjallë sa të kalojnë ujërat dhe sa të davaritet tymi i hidhur i minave. I vënë në rresht për të ngarkuar vagonët si varre. Vazhdim i varreve, mendon Visari, teksa mbush me lopatë varrin e tij. “Leckat e trupit na dridhen, kurmi na shndërrohet në baltë, djersa në lot. Thyhen kazmat, por më parë thyhen kockat tona. Ngrihem, duke e ditur se do të bie prapë.”
Megjithatë, është ende i gjallë, megjithatë ecën verbërisht, për të dalë mbi tokë. Një shok i ferrit, i mbështetet dhe ai e mban. Pastaj i ikën nga duart dhe bie i vdekur. Visari e ngre në krahë me mundimin e Sizifit. Ku e gjeti fuqinë? Ecën me një të vdekur mbi supe nëpër galerinë e shembur e të përmbytur. Ndoshta, mund të jetë gjallë- mendon Visari. Çizmet e shqyera shqyhen edhe më, por ai s’ia merr të vdekurit ato. Rrobat i qullen, mjaft që i vdekuri të mos laget, të mos ngrijë. Sytë i notojnë në ujërat e helmëta dhe në baltën që gjarpëron nëpër këmbë. Dhe ai mbart mbi shpinë të vdekurin, që është edhe vetja e tij. Del nga terri i llangosur, me çizmet e plumbta, me lopatën në dorë (çudi që s’e kishte lëshuar!) si një mallkim që e ndjek pas dhe me vdekjen përsipër. Shembet me gjithë atë, sa sheh dritë, sa sheh dritë dhe sapo merr ajër të kthjellët. Dhe nuk ndien më. Kur hap sytë, ndodhet në qelinë e burgut. Rri shtrirë si një mumie. Qetësia i pëlqen. Mbyll sytë dhe ëndërron. Ëndrrave pranga s’u vë dot. Jepet tërësisht pas ëndërrimeve dhe ripërtërihet, bëhet prapë i gjallë, i bukur, i paqetuar me botën. Atëherë i vijnë mendimet si bletët. Ndërton hojet dhe derdh mbi to pjalmin e mbledhur në lulet e ëndrrave. Nuk ekziston më as qelia pa dritë e pa ajër, as galeritë e vdekjes. Absurdi dhe boshi janë sfiduar. Ai harron gjithçka, edhe vdekjen, edhe krimin që s’e kishte kryer, edhe ata që e kishin realizuar krimin ndaj tij. Poezia, që i kish shkatërruar jetën, po endte një jetë tjetër, atë idealen, magjepsësen. Ajo i jep dehjen, kënaqësinë e krijimit. Ai nuk ndien as mungesën e lirisë. Qelia mbushet me dritë, me ajër, me njerëz. Ata dëgjojnë mërmëritje vargjesh Poeti s’i bën dot zap dhe ua thotë vargjet shokëve, jo për t’u dukur, por si nevojë e brendshme e thellë, e papërmbajtur, si një llavë zhuritëse, por ende jo shumë e qartë, e papërcaktuar. Ai nuk kërkon përjetësinë, as të zotërojë botën, siç ëndërrojnë poetët. Madje, as të pushtojë zemrat e bashkëvuajtësve, që ndoshta do të vdisnin aty si Përkthyesi dhe të tjerët. Një forcë e pashpjegueshme, e fshehtë dhe zjarrmuese si dashuria, e bën të komunikojë me shokët e burgut me fjalë poezie. Nxjerrja e tyre nga shpirti dhe ngashnjimi i të burgosurve të ndërgjegjes, lehtësimi i dhimbjeve të tyre, ngritja e moralit dhe e shpresës, e bëjnë atë të lumtur, ndonëse ai kishte frikë nga lumturia. Atëherë, mendimet e ndjenjat i shfaqen njëherësh, me një qartësi të ndritshme, të papërballueshme.
I vetmi në qeli që ishte i pandjeshëm ndaj poezive, qe veterineri. Gëzimi druhej edhe nga fakti që robi atje ridënohej për një fjalë, e jo mandej për vargje të tëra fjalësh të dyshimta. Nuk donte të ngatërrohej në këtë mesele me rrezik. Kur Visari i deklamonte vetë ato, kjo ishte gjysma e së keqes, se dëshmia ishte eterike, në ajër. Por kur i shkruante dhe ua jepte të tjerëve, si trakte, atëherë…
 
Visari përfitonte ngaqë letrat ishin të lejuara në burg. Madje, qenë varur përtej portës dy kuti postare, një për letrat zyrtare, ku hidheshin lutjet, ankesat, denoncimet, spiunimet drejtuar komandës, qeverisë dhe tjetra për ato private, dy herë në muaj veç dy faqe, të cilat u shkonin familjarëve, nëse nuk preknin jetën e burgut. Ato duhet të ishin të lumtura. Një herë Visari hodhi një letër drejtuar motrës, ku shkruante: “Jam mirë…”
– Ç’janë këto tre pika?- e pyeti të nesërmen operativi i Sigurimit.
– Pika janë,- iu gjegj Visari.
– Ç’do të thuash me to?
– Asgjënë.
– Prishi, nëse do që letra të shkojë.
– Le të mos shkojë edhe ajo.
– Vazhdimisht tregon mosbindje1, kjo do të të hajë kokën.
Në qelinë e përbashkët shkruante poezi paksa hapur, kinse bënte një letër. Kur e pyeste ndonjë nga spiunët e infiltruar apo nga gardianët se ç’po bënte, u thoshte se po shkruante një letër. Letra lejohet…
Gëzimi e dinte që Visari shkruante vjersha, sepse e ndiente nga afër sesi i ndryshonte ritmi i frymëmarrjes dhe i mërmëritjes. Ai ishte nga Martaneshi, një krahinë e thellë blegtorale, ku punonte si veteriner. Ishte burgosur për sabotim ekonomik, meqenëse kishte ngordhur në koperativë një tufë dhish nga një epidemi. Kishte lënë në shtëpi një djalë shtatëvjeçar dhe gruan. Ajo, për fatin e tij të keq, ishte e bukur. Brigadieri, që e kishte akuzuar për sabotim, ishte një imoral i pështirë, por njëherësh edhe sekretar partie. Me pushtet. Ndërsa ajo ishte e pambrojtur. Gëzimi e mbante mendjen atje dhe e brente gjithnjë e më tepër meraku. Rrinte mënjanë dhe s’përzihej me njeri. Por çfarë e dëshpëronte më shumë, ishte se ajo nuk i kishte shkruar asnjë letër. Ç’kishte ndodhur? Ai punonte si kalë, për të shuar dyshimin dhe mërinë. Kur kthehej në qeli, binte si i vdekur. Por i delte gjumi natën dhe ngrihej i dalldisur. Visari, aty ngjitur me të, e qetësonte. Në fillim ai i dukej i leshtë, ngaqë merrej me bejte. I kishte zët poezitë dhe ato s’bënin vend brenda tij. Madje, kishte frikë prej tyre si djalli nga temjani. Vdekja e Përkthyesit, për të cilin ai shkroi një elegji, e bëri të mendonte ndryshe për Visarin: “Nuk paska fjalë, po rrëke”. Pas kësaj zuri t’ua vinte veshin vargjeve të tij dhe disa prej tyre edhe t’i pëlqenin, por s’e bënte veten. Ato sikur ia hiqnin dhimbjen me dorë dhe i jepnin forcë. Një natë, kur çalltisi nga një ëndërr e keqe për të shoqen, Visarin e gjeti duke shkruar. Dritat nuk fikeshin në burg, ishin pjesë e mbikëqyrjes. Gëzimi mbylli sytë, po gjumi s’e merrte më. Zgjati dorën, kapi një letër të posashkruar dhe lexoi: “Që të zgjohesh nga gjumi i madh, i zi, bëj një vepër ti, kushdo qofsh. S’ka rëndësi madhësia e saj. Le të jetë e thjeshtë si mbjellja e një peme. Mos ki frikë, le të jetë dhe vdekje, por e tillë që e kundërshton vdekjen”.
U ngashënjye nga fjalët me peshë. “Sikur janë qëndisur enkas për mua,”- murmuriti. Vargu i fundit iu ngjiz në tru dhe ai e përsëriste me vete i tronditur. Flaka e mekur e kundërshtimit iu rrit si pa kuptuar brenda vetes.
Në revoltën e Qafë-Barit (ajo e Spaçit kish shpërthyer më parë), Gëzimi u bashkua me grupin kryesor dhe u rreshtua në ballë të protestës, duke habitur edhe Visarin, edhe politikanët e burgosur, të cilët drejtonin revoltën.
– Edhe guri pëlcet nga nxehtësia, – i tha Visari.
– Por edhe nga ngrica, – ia ktheu tjetri. Miniera e Qafë-Barit ishte po aq primitive si ajo e Spaçit, por e akullt. Gjeologët sovjetikë kishin thënë që ajo mund të shfrytëzohej vetëm me mjete, por kurrsesi me njerëz, për shkak të ujërave nëntokësore, rrezikut të shembjeve dhe helmimit. Autoritetet shqiptare dërguan atje të burgosur politikë, që konsideroheshin vegla pune. Çdo ditë me dhjetëra të gjymtuar dhe të vdekur. Kur ndërrohej turni, ata që dilnin nga galeritë, u uronin atyre që hynin: “Dalshi gjallë!” Të vdekurit i nxirrnin nga nëntoka, sepse u ngatërroheshin nëpër këmbë të gjallëve që punonin dhe i flaknin në humbëtirë, pa varr e pa nishan.
Protesta e të burgosurve të Qafë-Barit u bë pikërisht për këto, për shkak të rritjes së dhunës dhe të terrorit. Por edhe ndëshkimi ndaj tyre qe i pamëshirshëm.
Gjyqi i komandës dënoi me pushkatim organizatorët. Gëzimin e kursyen. E dënuan me njëzet e pesë vjet burg, bashkë me pjesëmarrësit e tjerë të revoltës. Poetin e veçuan në kaush dhe e dënuan me tharje.
Gëzimin e kishin torturuar aq shumë në hetuesinë e burgut, sa nuk njihej. Mezi qëndronte në këmbë. E kishte ndarë mendjen të fliste fort dhe ta kthente gjyqin në gjyq kundër tyre. Donte ta zbrazte shpirtin e mbushur plot . Mirëpo komanda, që luante rolin e trupit gjykues, nuk mori asnjë të pandehur në pyetje.. Gëzimi u zhgënjye. Ky s’është gjyq, mendoi. I erdhi të pështirë nga ata që kishte përballë dhe iu dukën më skllevër e më mjeranë se të dënuarit. Papritur, perifrazoi me zë disa vargje të Visarit, që i dolën nga shtresimet e nënndërgjegjes: “Ju jeni më të burgosur se ne. Na morët lirinë duke humbur edhe tuajën. Ne, të dënuar përkohësisht, ju të dënuar për jetë!”
– Si the, si the?!- ulëriti shefi i policisë, Edmond Caja, ose “kockëthyesi” siç e quanin të burgosurit. – Përkohësisht, the? Ta falëm jetën, jo se na dhimbsesh, por se na duhesh. Kush do ta nxjerrë bakrin për njëzet e pesë vjet? Na bën edhe moral, pale! Cili t’i ka ngulur në tru këto mendime, Visari? Paske shpresë të dalësh, ëë? Këtu do të ngordhësh si qen, pa njeri pranë. Vulëhumbur. As eshtrat s’kanë për të t’i gjetur. Ta dish mirë që letrat e sat shoqeje i kemi këtu stivë. Kemi bërë mirë që s’t’i kemi dhënë. S’ke për t’i parë kurrë as letrat, as atë…
Ndërsa Caja shkumëzonte, Gëzimit i qeshi nuri. Ajo s’më paska harruar! mendoi. Zemra i gufoi nga një gëzim i përmallshëm, i munguar…

MISTERI I NJË DASHURIE

by

NGA SHEFQET DOBRA/

  Katër vëllezërit e familjes Meraja, të Vidohovës së Korçës, shkonin në kurbet, tre në Amerikë, njëri në Australi; kur erdhën  herën e fundit, ishte kohe e luftë dhe ata ndenjën me mendje që, pasi të mbaroj lufta, të shkonin prapë, në këtë kohë u martuan  dhe dy të vegjlit, pasi mbaro lufta, kufijtë u mbyllën dhe ata nuk mundën të shkonin prapë atje. Si të gjithë, ju shtruan punës në arat e tyre. Kur nuk kishin punë në arat,  gjenin ndonjë punë nga qyteti, vonoheshin, ata ishin mësuar që  pa mbaruar punën nuk largoheshin. Por, me që kishin qenë në Amerikë, ndjenin sikur nuk i shikonin e sy të mirë, u dukej sikur një hije i ndiqte nga do që shkonin. Një ditë kur po pushonin- i pyeti një:- po mbAmerikë more, si ishte në krahasim me këtu, sigurisht që paguheshit më mirë, ëh?

-Eh more djalë- iu përgjigj më i madhi, halli na detyronte më atë kohë, të lenim familjen e të shkonim aqe larg për bukënë e gojës, jetë qeni bënim bre,  nuku është i lehtë kurbeti andej, nëpër hauret e zotërinjve flinim. Kush na kishte me tefterë neve. Sado të punnonjim, nuku të vlerësonë i huaji. Me të huajnë, kurrë nuku mund të ndjehesh si me  tëndin…  Pastajza, ç’fitonim, rrugës i lenim. Tashti, nuku eshtë nevoja të shkojmë në fund të dynjasë. Këtu jemi pranë familjes, shkojmë kur të duamë ce, me njerëz tanë jemi,  kuptohemi. I yti është i yti. Po kur këto lloj pyetjesh përsëriteshin, herë nga njëri herë nga tjetri, ata kuptuan rrezikun që po u kanosej. Herën e fundit u vonuan, të vinin.  Një ditë, e thirrën atë më të madhen nga kunatat në zyrë të këshillit- e pyetën:- ku janë burrat e jyve me?

-Po, ngaj qyteti punojnë more shoku kryetar-  tha.

-Nuku dini gje jyve, sa do rrinë? – tha kryetar i këshillit.

-Jo more shoku kryetar, ata nuku na marrën lejë neve, varetë nga puna që më dorë, pa mbaruar  punë nuku vinë. Mirë- i tha kryetari- këto ditë, mos shkoni gjëkund!

-Po, ku otë shkojmë ne pa erdhur burrat o shoku kryetar-tha. Nuk zgjati shumë, një ditë, para derës ndaloi një skodë, ishin tre polica dhe kryetari i këshillit.

-Otë kontrollojmë shtypin- tha kryetari i këshillit.

-Ce more shoku kryetar, ç’ka bërë vaki; për ç’far do e kontrolloni? Kur TV vinë burra, hajeni, ce vetëm ne gratë jemi.

-Ce burrat e jyve, nuku vinë më- tha më i madhi i palicëve- janë arratisur, dhe jyve internoheni.

-Bah! Çështë ay llaf more shoku polic -tha ajo më madhja, nuku ka mundësi, shëkoni ce gjëkundi andej ngaj qyteti do jenë, duke punuar.

– Mirë mirë, të kontrollojmë shtëpinë një herë! -tha. Pasi kontrolluan- tha-  ay i madhi i tyre: -bagëtitë ju konfiskohen!

– Çe more, do i merrni? – pyeti kunata e madhe, tjerat heshtnin.

– Bëni një proçes verbal, i shënoni një për një dhe do i dorëzoni mbë degë të brendshme- tha krye polici. Shtëpisë, i vini dyllin!-tha. Aty në atë makinë, ngarkuan gratë dhe fëmijët. Natën vonë, arritën në Qerret të Lushnjes, ia dorëzuan  këshillit “popullor”. Aty para zyrave, kaluan natën e ftohtë, të mbështjellë me ato batanije që u kishin lënë.

Të nesërmen, fshatarët u habitën me këta njerëz të pa njohur, që dukeshin sikur për gjithë natën, kishin mbirë nga dheu. Këshilli kishte menduar ti ndajë nëpër familje të ndryshme- ishin vetëm katër gra me fëmijë të vegjël.  Duke parë gjendjen e këtyre fakirëve, një burrë- Bato Xhima- edhe ky, kishte ardhur familjarisht,  para shumë kohësh, nga Kosturi dhe këtu, në këtë fshat, i kishin vendosur, por jo me polic- ky Batua- ndërsa tjerët bënin hesape sa do çonin te njëri e sa te tjetri- Batua i tha këshillit: – A di ç’farë more shokë të këshilli- Hë more Bato, thoje një llaf!

– Unë mendoj që mos i ndajmë këta hallexhinj, po i marr unë të terë, në shtëpinë teme- tha

-Po, janë shumë more Boto?- i thanë

-Nuk ka gjë o jo! shtëpi kam, u lëshoj një dhomë, katër gra me fëmijtë e tyre të vegjël janë,  kaqe dunë këta- tha.

-Mirë more Bato, ashtu po e lëmë- i thanë. Filluan të punojnë në kooperativë.        Fshatarët, pavarësisht pse i kishin prurë aty, i respektonin dhe i mëshironin. Ata nuk mendonin se, duke i respektuar, më shumë do u prishnin punë

-Tre vjet më vonë, i hoqën prej Qerretit, i prunë  në sektorin Gjazë.

 Këto ishin: katër kunata me fëmijët e tyre – dy kunatat e vogla, ishin motra, njëra prej tyre kishte një vajzë që quhej Lume, dhe një djalë më të vogël, më duket se Nëshet, e kishte emrin. Tjetra, nuk kishte fëmijë.

Kur isha në Spaç, Xhevat Xhezua, nga Korça, që u kthye nga Amerika, më tregonte se bashkë me këta kishte qenë në Greqi dhe, një herësh kishin shkuar në Amerikë. Unë u ktheva pas pesëmbëdhjetë vitesh- tha- ce lexova në gazetë që thoshte: ata që nuku janë marrë me gjë kondra pushtetit, janë të falur.  Kur u thash, atyre se kështu e kështu- thotë gazeta-  unë do kthenem, hajdeni edhe jyve- ata nuku deshën. Unë u shisnja mend atyre, si më i meçëm pej atyre, ce jesha i lumtur që do kthehesha. Ke parë tinë që ata keshnë patur mend më tepër pej meje. Këta nuku e mbajtnë llafnë, nuku më lanë, as  të shkonja në shtëpi, më çuan në biruce, më dënuan njëzetë e pesë vjet; ata “Budallenjtë”- sipas meje de- rehatë mbAmerikë,  unë punoj në minierë të Spaçit badihava, mbeta edhe pa familje. këtë fitova unë.

Në Gjazë ishin thuajse të gjithë njësoi- këta falë ndihmave që u vinin nga Aamerika e Australia, jetonin mirë- kaluan vitet, u rritën fëmijët, u bënë edhe për të martuar.

Vajzës së atyre dy motrave, Lumes, një plak nga Hudënishti i Pogradecit- xha Selami Xhuti- i thoshte nga hera me shaka: -Lumturi ta kanë vënë emrin me bijë dhe lumturia të ndjektë nga hera. E ëma vajzës- tha: – tynë, të lumtë goja  more xhaxha po, lumturinë tonë, e mori lumi që kur na hoqnë pej  fshatit.

-Jo me bijë jo, mos i humb shpresat, s’dihet ç’kësmet ka caktuarë Zoti për njerinë e vet. Ndoshta, fëmijëve tanë,  do u ndritë fati.

-Edhe Zoti, më duket bre xhaxha,  është bërë shok me të mallkuarit- tha

-Jo me bijë, jo, mos i humb shpresat, Zoti vonon po nuku harron!

Lumen, kur u bë e madhe, e kërkuan për nuse andej nga fshatrat e tyre të lindjes.

Xhaxhesha e madhe, një zonjë e vërtetë, që ç’do gjë më parë e mendonte pa të vepronte- u tha atyre: mirë more djemkat e nënes,  faleminderit që kërkoni vajzën tonë, qejfi na e ka që vajza të martohet ngaj anët tona  ce dhe u njohim ç’njerzë jini po jyve, e dini gjenjen tonë ce, nuku jemi si jyve de, na ndavi ajo dreq biografie e, mos u dalë ndonjë problem më vonë edhe…

-Hiç, mos e vra mendjen për, atë gje!- tha miku. Jyve, ju kanë hequr nga masa e internimit, vetëm ce nuku duan të vini mbë fshat, ce mendojnë, punët e tyr ce…. E mbyllëm këtu këtë muhabet, jyve na jepni çupkën, për tjerat, na i leni neve. Malli për vend- lindjen, i gëzoi se kishin një sebep të shikonin më të rrallë në vendin e tyre- e pranuan miqësinë. Miqtë nuk e zgjatën shumë, e morën nuse Lumen. Ishte e lumtur Lumja në familjen ku shkoi, por më të lumtur ndjeheshin ata me nusen që kishin marrë.

-Ëëëë, është e vojtur nusja jonë, prandaj është kaqe e mirë- thoshte vjehrri.

Kaloi një vit, e kaloi dy, ata prisnin, po nusja, nuk po u dhuronte ndonjë fëmijë,  më pas, filloi të mos duket mirë nga shëndeti. Të gjithë po shqetësoheshin për nusen. Një ditë- i thanë djalit:- po merre more djalkë nusenë, çoje mbë Korçë nde doktori ta vizitonçë! Djali – tha:- nuku ka gjë bre baba, jo, mos u mërzit, po i ati ngulte këmbë. Pa ç’pa djalka shkovi një ditë. Pasi e vizitovi doktori -Lumes i tha të dilte jashtë. Kur ishin të dy, meqë Lumja dukej shumë e re- e pyeti djalin doktori:- motër e ke atë çupkë? Djali e shikoi dhe i tha: -po.

Dëgjo more djalë, mos e leni të vuaj çupkën, bisedoe me prindit, zgjidhjani hallë!

-Ce mor doktor, ça ka motra?

-Jo more jo, nuku ka as gjë pej gjëje por, ka diçka që i gudulis xhanë bre, më kuptonë ku ta kam llafnë? E re eshtë. Ajo e ka të vështirë t’ua thotë, llafose me prindin dhe…

-Bah, po e di ti që i  ke rënë pikës bre doktor! Edhe unë për këtë kam dyshuar- po ç’të bëjë ce im at, është ngaj ata të vjetrit po, të vjetrit fara ama. Po iu drodh mustaqja atinë -tha- mbylle gojënë dhe largohu sa pa filluar rrebeshi!

-Të kuptoi, kështu janë të gjithë të vjetrit, nuku e kuptojnë ce, iku e vate koha e tyrje.  E falënderoi djali dhe doli. Kur vanë në shtëpi, vjehrri  i merakosur- e pyeti: -hë more bir, ç’të tha doktori?

-Çotë më thoshte o baba? Mos ki merak, ce nuku ka gjë pej gjëje!- më tha- vetëm shtoja pak punën ce i bënë mirë.

-Me kë tallesh ti more dinsëz he nasën sitin, mua më ha meraku për shëndenë e nuses, tinë më bënë shaka. Hajt ce do e shpje vetë ndonjë ditë, ta  sqaroj me doktorë, oj, nuku paska gjë!? Ce, kotë është bërë nusja sa gjysma kurë ardhi këtu?  Do thuanë dynjaja:- kush e di ç’heq pej nesh nusja.

-Jo more baba jo, ce do thuanë ashtu. Lumja nuk është ankuar.

Kaluan ditë e jave dhe Lumja, nuk po përmirësohej. Një ditë- i tha  vjehrri: – hajde me bija babajtë, të shkojmë bashkë nde doktori, ce djalka im, nuku bëhet burrë ndonjë herë. Nuku din ay ç’është gruaja.

-Po, nuku kam gjë more baba, nuk kam gje, ce mërzitesh kot. Po plaku ishte në merak, deshi nuk deshi Lumja, shkovi pas vjehrrit.

-Hë bre doktor, ot ma vizitonç një herë këtë çupkën teme!- tha

-Me gjithë qejf ore xhaxha!- i tha doktori. Ngaj se ankohet çupka? -e pyeti.

-Nuku ankonet për gjë, po, më është dobësuar caz si shumë. Pasi e vizitovi doktori- i tha Lumes të dilte jashtë- kjo e bëri merak vjehrrin- hë bre doktor, ka ndonjë gjë me rëndësi, që e ndave?

 Dogjo xhaxha! Çupka nuku ka as gje të keqe! Shëko ce,- e shikoi drejt në sy- Ce të rinj janë. Këta të sotmit, nuku janë si të sërës  tonë! Më kupton?

-Ce mor bir, si eshtë puna, ce më bëre të dridhem.

-Jo bre xhaxha, po të thom që mos u bej merak për ngaj shëndeti. E re është dhe…. ku i dihet, mbase ja ka vënë sytë ndonjë djali. Shëkoe vetë e, mos e lerë të vuaj, jepja lejen.

-Ëëëhë! Bëri plaku, ju errnë sytë, u mendua pak  -të kuptova, të kuptova dhe njëra anë e mustaqes po i dridhej- krejt hundë e buzë,  i ktheu shpinën, doli pa e përshëndetur. Doktori mbeti i habitur- po ç’pate more xhaxha, ç’të bëra?- i tha- po plaku, as nuk i ktheu përgjigje. Gjithë rrugës, nuk i foli nuses fare.

-Po hë more baba, ce je mërzitur kaqe shumë! Nuku kam gjë për kokën tënde, edhe në të ka thënë gjë doktori, ashtu e kana ata, do thuanë një gjë, mos i beso ce, nuku kam gjë pej gjëje unë! – i tha të vjerrit. Po plaku, ishte bërë vrerë, nuk i qeshte buza, as nuk e shikonte nuse.

Kur vajti në shtëpi, panë se plakut, nuk i qeshte buza. E pyeti plaka:- hë more plak, ce qene mërzitur kaqe shume?

-Hiç, as gjë, ç’të kemë!- i tha

 -Ç’të paska prrallisur doktori që qenkërke mërzitu kaqe shumë? E pyeti djali kur u kthye në mbrëmje nga puna.

-As gjë, ç’ot më thoshte! U përgjigje.  Meraku nuk po e linte rehat, dyshimi që krijoi te nusja, nuk po mund t’ja hiqte dashurinë e respektin që kishte për të. Si ka mundësi, mendonte vjerri. Nuku më besohet! Po të jesh e vërtëtë, nuku mund të ketë kaqe  respektë për neve, edhe me të shoqnë, shëkonj që e respekton shumë. Nuku kam diktuar ndonjë ftohje mes tye. Ç’të jetë kjo vallë? Po shpirti, sikur nuku ma pranon, se mos po i bie me qafa kotë nuses.  Po ce shëndeti po e rrënon kaqe shumë de, këtë nuku po e kuptonj. Si mund ta sqaronjë? Edhe djalka më dhimset po, si të bej, si mund ta bisedonj me të? Qenka e rëndë kjo gjë! Nuk më ka renë gjëkafshë mbë sy, që të dyshonj de? Le që, se tha doktori, nuku është se i vuri vulën e.

Pas dy a tre muajve, djali- i tha të atit:- ta çonjë ca ditë mbë Lushnje, te e ëma nusen? Mbase qetësohet dhe shëndeti mbase… si më thua?

-Çoje, ce mos e çoshë! po dëgjo babanë! Rri edhe vetë ca ditë dhe shëkonje mirë gjendjen andej ce, xheç e mundon nusen!

-Ce more baba, për ça mërzitesh tinë?

-Për nusen o, për ça do mërzitem tjetër?

-Si i the doktorit?- kur e hyre brenda.

-Ma vizito këtë çupkën teme!- ce, mos bëra gabim; çupkë e shkuar çupkës e kam.

-Tani të kuptoj ce je mërzitur- i tha djali.  Po ti, hiç, mos e vra mëndjen! Nuku otë kthenem, pa u bindur.

-Ashtu de, më rruaçë!- more djalë. Po, shëko këtu, ce mos i thua gjë nuses, ce, nuk do i keshë mirë punërat me mua.

-Ç’është ay llaf!- more baba- tinë dhe unë, e Zoti lart- tha duke qeshur.

-Jo për gjë po, sikur nuk ma pranon zemre more.

 -Të dhimset eh…, ç’do të thotë kjo bre?

-Oj ç’do të thotë kjo, po nuse të djalit e kam, më dhmset si jo- tha babai.

-Mirë, baba, o ta zgjidh unë këtë problem. 

Një ditë brigadieri i tha: – e thevi lejen djaka, Dilo.

-Po, të rinj janë bre shoku brigadier, kemi harruar neve kur jeshmë në atë moshë, le që në atë kohë, nuku keshmë brigadier- tha, me të qeshur.

Shkoi java, u bënë dy dhe djali me nusen, nuk po ktheheshin. Një ditë që në sabah, ja behën ata të degës, bashkë me këshillin e fshatit te shtëpia.

-Urdhëroni, urdhëroni bijtë e nënes- u tha plaka që u ndosh në oborr- dil more Dilo, dil të shëkonç kush kanë erdhur- sot- i thirri plaka.-

– Ohooo, kush na paska erdhurë! Po çe mirë u solli sot more ce ma gëzuat shpirtin, urdhëroni urdhëroni, o ç’më ndritë shtëpinë sot, kështu ka lezet de, të pimë së bashku, nga një kafe shtëpie nashtithnaj në mëngjes- tha. Ata rrinin serioz. Kur Dilua u afrua ti takonte- i pari i tyre- i tha: -ndalu aty! Nuku kemi erdhur për mik!  

    -Bah! Ç’thua more shoku….shoku..?

-Se, na ke tradhtuar!

– Unë të tradhtojnë, që kam ndihmuar lëvizjen? Kamë qenë dhe do vdesë i partisë, ju më njihni mirë, djalkën e fal për partinë, kaq besnik jamë.

-Ashtu te kemi vlerësuar por, kjo e sotmja, mohonë atë atë që thua.  Hapu të kontrollojmë shtëpinë njëherë, më pas bisedojmë.

-Po shtëpia teme, është edhe e jyve- tha Dilua.

 -Pasi kontrolluan shtëpinë, dhe shënuan çdo gjë- e pyetën: -pa na thuaj Dilo, ku e ke djalin?

  -Mbë Lushnje ka shkuar, te njerztë e nuses, po nuku di pse u vonua djalli, ndofta do ketë nusenë sëmur, ce, nuku ka qenë mirë ka cazë ditë.

     -Kështu je besnik tinë, gënjejnë partinë? Tinë, nuku e ke çuarë në Lushnje, dhe nuku e pret më djalën se ja fale grekut, jo partisë.

-Ç’thua more shshoku…, nuku besonjë, jo! Nuku ma do mendja t’ma bëjë djali këtë! Po është e vërtetë, haram jetën që e ka lindur plaka.

-Po është e vërtetë, haram, ja bej qumështin që i kamë dhënë- tha plaka. E filloi të qante.

-Hiç mos qaj! -I tha Dilua plakës. Po ka bërë atë gabim, na ka prishur biografinë, më mohoj mundin që kam dhënë për vendin tem e partinë, nuk e kemi më djalë, po është e vërtetë. Qaj e mallko djalin, të dy pleqtë, deri sa u larguan ata.

Kur mbetën vetëm, plaku u ul, e po mendohej. Hë me plakë, si më thua?

-Ç’të thomë more Dilo, ç’të thom? – tha plaka.

– Hëë hëë! si nuku kuptova gjë fare moj plakë. Më tha ay kodosh doktori, po unë i varfëri, për tjetër gjë dyshoja, jo ce ay dinte të vërtetën jo, tjetër mendonja unë, tjetër paska patur ajo… Hajde mendje hajde. Si duke, dalka ia paska ditur sëmundjen, andaj më tha:- mos ki merak, co do e zgjidh unë problemin.  Na e hedhin të rinjtë me plakëëë, na e hedhën- laka e shikonte, nuk kuptonte gjë- opo secili, është për kohën e vet, iku vate koha jonë, plakë, nuku mund t’i kuptojmë të rinjtë ne! Bukur të zgjidhur i paska bërë! Na e uli kokën, kam turp ti takoj shokët e pushtetit.- tha

Kaluan ditë e javë, u bënë pesë vjet, kur një ditë, një djalë pru një letër- dhe iku. E shikonte Dilua letrën- është vërtetë a më bëjnë sytë- thoshte me vetë.

-Ç’është ajo kartë more Dilo, ngaj të ka erdhur?- e pyeti plaka

-Hajde, hajde një herë!- i tha Dilua plakës.

-Pa shëkoe një herë!

-Ç’të shëkonjë mor Dilo?

-Pej Amerike thotë me, e dërgon djalka ynë.

-Plaka kërceu nga gëzimi- pusho moj! Mos të dëgjojë njeri që po gëzohesh, ce na more lumi.

-Këndoe, aman Dilo, këndoe një herë kartën, ç’thotë dalka, ju bëftë nënokja kurban!

-Pusho, të thaçë!- apo nuku kupton gjë, hajde brenda. Plaku e lexonte germa germa, plaka qante nga gëzimi: baba- thoshte djali- më fal, po ti më thoshe gjithnjë: ce unë nuk di ç’është gruaja! Dashuria, mundka ç’do gjë bre baba. Unë të besonja tynë, kur më thonje kështu, nashtithnaj të mbushet mendja ce e dinjë ç’është gruaja? Tynë të tha doktori që kjo vuanë nga dashuria, dhe unë e gjeta atë që deshi nusja  teme; unë,  gjeta ilaçnë de. Ju puthim të dyve….

.-Shkruaj djalkës  që na ka marr malli shumë, edhe ne i puthim të dy.

-Ja, kështu thua tinë, moj budallaçë? – i tha Dilua. Do e shanj deri në fund.

-Kë do shash more ditë zi, mua.

-Djalën moj, ç’punë kam me tynë?

-Po, nuk ka nënë tjetër djalka, mua ka.

-Jo ashtu si mendon ti me, jo. Dhe i shkroi shpejtë e shpejt një letër: nuku je më djaka ynë! Më turpërovi, kam turp të dal në fshat. Mohove kontributnë tem që kam dhënë për partinë, që na nxori nga errësira. Na prishe biografinë tu prishtë mëndja si të është prishur, na nxive faqen. Nuk duam ta na shkruaç se ke tradhtuar atdheun, për të cilin luftova. More vesh? Mora thuaj, e mos më shkruaj më, edepsëz. Ç’far nuk i shkroi, dhe lotët i rridhnin nga sytë.

-Po ce i fole kaqe ashpër djalkës mor Dilo? Do të zemronet dalka edhe nusja që e donje aqe shumë- tha plaka.

-Ce ashtu e do pune me!- tha Dilua – dhe shëko këtu! Se llafos me shoqet, ce… hiç, nuk e kemi më djalë -thuaj me kë do që të llafosësh. Edhe njerëzve tu, kur të vinë. Mos i beso as njeriu,  nuku ka besë më. Po atë mbrëmje shkoi te posta e kooperativës, ta postonte letrën.

-O xha Dilo- i tha postjerja- edhe tinë fillove të dërgonçë letra mb’Amerikë ëëh?.

-Po po! Po kjo është e para dhe e fundit. Dhe dëgjo këtu tinë, nëse me dërgon letër tjetër ay rufjani, grise ce nuk dua letra prej atij edepsëzi, ce nuku është më dalka im. More vesh, mora thuaj- dhe doli gjithë inat nga posta. Tani që muarmë vesh se kanë arritur shëndoshë e mirë, do vdesëm rehat- i tha plakës. Po, sakën se llafos me ndonjë shoqe, ëh! More veshë?

-Po më the një herë more Dilo! – tha plaka

-Ce harron, pa ta përsëris. Mallin që ke, mbaje brenda vetes, vetëm shaje e mallkoje, kur të pyet ndonjë shoqe ce nuku e gjenë gjë jo.

Pas nëntëdhjetë e dyshit, familjet Meraja- se tani ishin bërë shumë familje- shkuan në Amerikë. Vetëm djali i kunatës së madhe, Myvreti,- hë ç’djalë ishte, që kur ishte i ri fare, kishte pjekurinë dhe fisnikërinë të një burri të pjekur, ishte i përveçëm në shoqëri, nuk di pse nuk vajti dot edhe ky, se për fëmijët e Muhamerit- nuk di gjë si u ka shkuar puna- ndoshta, i ati i Myvretit dhe Muhamerit, nuk ishte më. Myvreti, shkoi në Tiranë, pranë spitalit, atje kishte rregulluar një shtëpinë, atje i bëra një vizitë një herë se mora vesh që është sëmur, atje ndërroi jetë. Por edhe Kadriut, edhe se shkoi në Amerikë, nuk e eci fati nga shëndeti. Shumë u pikëllova, kur Ylli Iliazi- më tha se Kadriu, ndërroi jetë. Secili, ka kësmetin e tijë.

TELAT E ZEMRËS…

by

Rreth librit“Telat e Zemrës” e poetit Agostino Giordano/

Shkruar nga Bajame Hoxha Çeliku, Bruksel/

    Si çdo ditë hyra për të kontrolluar postën elektronike dhe ndër të shumtat letra, gazeta, prozë dhe poezi, hasa në një libër të tërë që e kishte nisur për kënaqësi, vetë autori  drejt meje, Agostino Giordano “TELET E ZEMRËS” Poezi. I lashë të gjitha mënjëanë, dhe duke më shtyrë kureshtja, me një frymë vendosa të lexoja, e të shihja, se si kishte mundur të derdhte ndjenjat ky profesor Italian, me origjinë  të vjetër shqiptare, poezitë në gjuhën shqipe. Vërtet për këtë dijetar, Profesor universiteti, gjuha shqipe është një gjuhë aq e ëmbël, aq e bukur, aq e dashur, dhe aq  e paharruar për të, sa të gjithë brezat  së bashku e pesë shekujve e gjysmë, që arbëreshët e Italisë lanë tokën mëmë. Jo vetëm që nuk e kanë lënë, e harruar  gjuhën, por e duan atë, e kultivojnë  dhe siç thotë vetë autori: Gjuha shqipe te Arbëreshët e Italisë  është dhe e begatë. Ashtu siç  e deshën stërgjyshërit e tyre  që lanë Shqipërinë me lot në sy, për arsye gjithnjë që dihen.  Si fillim të një rruge të gjatë letrare, autori ka nisur të botojë  poezi në Arbërisht që nga vitet 60, të shekullit të shkuar. Pastaj provoi dhe formën e shqipes së sotme dhe ia doli!  Përpara kam një përmbledhje me poezi të shkruara nga vitet 70-80, periudhë kjo, e frymëzimit djaloshar të autorit që s’u ndalë më kurrë. Kështu, autori mendoi se do të ishte më mirë të botonte një përmbledhje me poezi të të gjitha viteve së bashku, të cilat kishin mbetur jashtë një libri të duhur. Disa nga këto poezi, janë botuar gjatë viteve, ndër revista e gazeta arbëreshe si dhe ato shqiptare.

Tre vëllime të tjerë i ka botuar:  në Arbëri/Itali (Hroaza,1971),  Maqedonì (Hapa mbi kalldrëm, 1976)  në Shqipëri (Bota Arbëreshe, 1997).

Nga çdo gazetë, revistë, autori zgjodhi  poezi, dhe ia parashtrojë  kësaj Përmbledhje,

“Telet e zëmrës”. Për poetin, Arbërì, Shqipëri, Maqedoni , Kosovë, janë zemra të ndara të

Shqipërisë Etnike, të cilat i mungojnë  shumë dhe i dhembin në kraharor pa pushim. Kosova, ishte trualli i parë shqiptar që vizitoi në vitin 1976, kur mori pjesë, për herë të parë,

në Seminarin Ndërkombëtar për Gjuhë, Letërsi e Kulturë Shqiptare. Një vatër kulture kjo, e rëndësishme për të, e për të gjithë Shqiptarinë. Poeti shkon shpesh në kosovë për të freskuar shpirtin e për të mbushur mushkëritë me aromë shqiptare. Drejtoria e seminarit të Prishtinës e nderoi disa vjet më parë  me çmimin: “Mirënjohje të veçantë për kontributin e dhënë në fushën e albanologjisë”.

  Libri “Telet e Zemrës” Që në faqen e parë të këtyre poezive më tërhoqi një shqipe e largët, që më dukej se këtë gjuhë e njihja fare mirë dhe ishte arbërishtja e bukur! Me pak fjalë dhe shumë dashuri, kuptova se librin me poezi autori ia ka kushtuar Gruas së tij:

“Sime shoqe, Terezës

T’ mi bilve, Vitorit e Ndonit”

Poezia e Giordanos, nis  e bukur, emocionuese, domethënëse, plot figura abstrakte dhe situata erotike, dramatike e dialektore. Ne vërejmë, që  poeti mundohet me çdo kusht të ruajë arbërishten e tij, që e konsideron atë si gjuhë e  shqipes së vjetër dhe vjen pranë lexuesit ashtu si i thotë zemra, me të gjithë forcën e shpirtit krijues.

Të gjitha poezitë tingëllojnë bukur në arbërisht se ato të japin flladin e ëmbël të jetës, Janë të pasura, poetike dhe të larmishme. Një filozofi dehëse, që mundohesh ta kuptosh me dashuri. Dhe ç’është më e bukura, sa më shumë t’i lexosh të duken se ato mbartin filozofinë vërtet të  ndjenjës poetike. Në këtë kontekst poetik gjen një zbrazje ndjenjash djaloshare dhe patriotike, dhe unë, do ta quaja:Poeti i poezisë intelektuale, domethënëse, që ka krijuar art. Një emocion i fuqishëm është metafora sa lozonjare aq dhe e mbushur me thjeshtësinë e njeriut të ditur. Pra, poeti zbret nga lartësitë letrare ku nuk i mungon imagjinata, talenti, dhe vargu tërheqës dhe i pasur, i zërave të mëdhenj të lirikës.

Natën,

Mall, (Moj e dashur)

Të gjënj në shtegun e ëndrrave

Ditën

Të bjer ndë mes t’ gjindve paemër (Të bjerr)

Kjo erotikë është mjaftë e bukur! E arritur dhe domethënëse. Mbart artin e vërtetë. Madje vargjet e thurura bukur flasin  për besnikëri e karakter të fortë: Det,/ mund t’ fshehënj një fjalë/ Te gjiri yt?/ Dheu s’e dish/ Është shumë e tharët/ Të premtoj një gaz vashe//Ndër një natë pa hënë /. Shumë romantike, ku metafora merr  krah fluturimi, te mrekullueshme! Poeti flet  dhe për mikpritjen shqiptare, për bukën, siç flet në poezi dhe për natyrën .

-E shkoi dhe sonte/ Si dje/ Si ngaherë/ Udha/ Qëndroi e bardhë/ Pa një përgjigje / Gurët /  Më pyetën/ Pse i shkelja nga dita/ Tryeza / Më dha ende / një bukë pa kripë /. Si çdo poet, i ndjeshëm romantik, i këndon bukur dhe së dashurës, dashurisë së tij, mallit të fortë që i prek telat e zemrës. Këto imazhe shpirtërore të kënaqin dhe sidomos kur shkon te poezitë abstrakte. Mendoj se kështu, arrin  të depërtojë  thellë në ndjesitë  e telave të zemrës dhe te lexuesi. Këtë poezi që do të vijoj do ta quaja një perlë! E arritur përsosmërish!

Do të dija sa herë qajte

E sa herë u fshive lotët të tjerëve

Sa herë qeshe

Sa herë gëzove të tjerë

Sa herë na fale

E sa herë u lute për ne

O Mëmë!

Te kjo poezi, S’ka vend për koment! Sepse e ka përsosur poeti. Ose:

E unë te zemra jote

Kam rrënjët e të nesërmes…

Në poezitë e poetit Agostino Giordano nuk ka vend për më tepër sepse të gjitha vargjet janë gdhendur në piedestal! E kështu, nuk duhet hequr me ngacmime aromën e bukur të këtij lulëzimi poetik.

Poezi të fuqishme! Ku arrita në konkluzion:

Çdo fjalë kishte një kuptim të thellë,

Çdo frazë të troket në zemër,

Çdo strofë të ushqen shpirtin,

Çdo poezi Kishte fuqinë e dashurisë!

Bajame Hoxha- Çeliku, Bruksel