Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

“KRITIKA LETRARE” DHE MENDIMET E NJE “LEXUES SPECIAL”

by

Nga Luan Çipi/
Letra e një “lexues special”, thuajse të panjohur, shkruar para do kohe, e ndryshoi rrjedhen e jetës sime dhe më inkurajoi të vazhdoj të shkruaj.
Jam një nga “shkrimtarët” e pasnëntëdhjetës, diku i cilësuar si ndër më të përpjekurit dhe më të përkushtuarit, ngaqë shkruaj e botoj thuajse çdo ditë kryesisht në sejtet internetike të diasporës dhe kam botuar deri tani 9 libra, nga këto tre me poezi dhe gjashtë me tregime, portrete e përshkrime udhëtimesh, kushtuar “njerëzve të mirë” dhe “vlerave të spikatura njerëzore”. Kam shkruar lirshëm ç’më ka diktuar shpirti dhe mendja: ndjesi zemre, malli, gëzimi dhe hidhërimi si dhe përvojë nga jeta ime e gjatë. Asnjëherë nuk kam pretenduar të jem shkrimtar i mirëfilltë dhe aq më pak poet ndër ata që numërohen me gishta. Letërsia nuk është profesioni im i parë, sepse jam ekonomist dhe, ndonëse dikur jam i çmuar për meritat dhe punën time si i tillë, tani kam pasur kënaqësi të vlerësohem nga lexues të veçantë edhe për krijimet e mia në fushën letrare, pasionin për të cilën kam ndjerë ta kem që në bankat e shkollës, si nxënës e student i mirë (me mësuesit e shquar shkrimtarët Nonda Bulka e Gjergj Zhej)…
Pasionin për të shkruar tani e kanë shumë shqiptarë, përfshirë një numër të madh pensionistësh, që ndjejnë kënaqësi të përcjellin vlerat dhe përvojën e tyre shumë vjeçare, të lidhur pas kompiuterit, ose tavolinës së punës. Ata, kohën e tyre të lirë nuk e kalojnë kot, në kafenetë, apo pas kujdesjeve thjesht personale, po ia kushtojnë indirekt pasardhësve, apo brezit të ri, shpesh duke trannsmetuar dijet e tyre dhe eksperiencën jetësore.
Dikush nga shkrimtarët profesionist, apo nga ata që kanë studjuar dhe janë thelluar teorikisht në letërsi, nuk janë dakord me “shkrimtarët e vonuar”, mandej kalojnë edhe në fyerje për ta, me klasifikimin deri “punëtorë të thjeshtë të shkrimtarisë”. Ata thonë: “letërsi duhet të bëjnë vetëm ata qe kanë lindur me shumë talent”. Kjo nuk tingëllon keq. Por, a mund të harrohet shprehja gjerësisht e përdorur në popull, mandej edhe nga dijetarë, që “për veprat e mira duhet një përqind talent dhe nëntëdhjetenëntë përqind pune?” Mendoj se duhet të shkruaj gjithkush, që kërkohet dhe pëlqehet nga lexuesi, kur të kenë gjetur te ai vlera letrare e artistike. Që t’i shtohen vlerat, për t’u bërë pronë e sa më shumë njerëzve, veprat duhet paraprakisht të korrektohen, redaktohen e recensohen. Është e vërtetë që në kushtet e sotme, sidomos të botimeve në shtypin elektronik, që kushton pak ose aspak, ka një mori botimesh pa vlerë. Por, me kalimin e viteve, njerëzit po bëhen gjithnjë e më të ndërgjegjshëm për koston e kohës së tyre dhe, nëse e kanë humbur kot atë me shkrime të dobëta, nuk është se nuk nxjerrin mësime. Kritika e kualifikuar e ka për detyrë të zbulojë e të rekomandojë, apo mohojë vlerat dhe cilësinë e veprave, një për një dhe jo në tërësi. Thirrjet që bëhen për fuqizimin e saj, s’kanë të bëjnë me hidhërimin e gjuhës, por me vullnetin e mirë për të ndihmuar e inkurajuar këdo që mund t’i japë, sado pak, vlera shoqërisë.
Ka mjaft probleme të tjera të kritikës letrare sot, që trajtohen teorikisht gjithandej, po që mendoj se goditin “me një të rënë spate” dhe shpesh me njëanshmëri të diskutueshme estetike si p.sh. ndarja në “miq” dhe “armiq” e shkrimtarëve, raporti i artit me zejet, mbivlerësimi i imagjinatës në veprat artistike dhe nënvlerësimi i elementeve të tjera në to, etj., po për to nuk dëshiroj të bej të njëjtin gabim, duke qëlluar edhe unë me “sopat” dhe për të diktuar vendosmërisht “kështu duhet”. Po, pa diktuar, disa mendime thjesht vetjake, ku nuk jam dakord, po i paraqes:
-Nuk pranoj t’i ndaj qytetarët e zakonshëm përgjithësisht në “miqtë dhe “armiqtë” e shkrimtarit. Miqtë diku konsiderohen dhe lajkatarë që thjesht lajnë borxhet për njëri tjetrin. Është njerëzore, mandej “hyjnore” të jesh mik me një shkrimtar dhe ta pëlqesh, nxitësh e përkrahësh mikun e nderuar e deri ndofta të adhuruar.
– Dikush e monopolizon të shkruarit letrar, duke e konsideruar atë një art të paarritshëm nga kushdo e aq më pak nga “zejtarë”. Të shkruarit zeje? Po, për mua është edhe një zeje dhe atë mund ta bëjë po të ushtrohet, kushdo që ka një formim social e intelektual, dhe futet me guxim e vullnet në këtë rrugë fisnike e plot mundime e sakrifica. Mandej shpesh, nëpërmjet “betsellerve” më së shumti marifetçi e mashtrues, një zeje e tillë bëhet profesion mjaftë fitimprurës. Kritika e kualifikuar mendoj se duhet ta nxisë e jo ta frenojë këtë dhe të dallojë, cilësojë e të rekomandojë më të mirin, më të dobishmin.
– Ndonjë tjetër i cilëson “shkrime elitare”, ato që mund të kuptohen veçse nga një kastë njerëzish të privilegjuar. Mendoj se “Arti për art”, ku përfshihen këto krijime, do ta lartësonte cilësinë e veprës letrare, po ndërkohë do ta pakësonte sferën e ndikimit të saj, për ta kufizuar së vepruari në një rreth sa më të gjerë lexuesish.
– Dikush thotë se të shkruarit është thjesht produkt personal. Të shkruarit është vërtet akt vetjak, po produkti, me kritikën dashamirëse të specialistëve, fillimisht do rriste kualifikimin e shkruesit në perfeksion dhe më pas, siç e thamë më lart, me redaktorin dhe bashkëpunëtorët, do ta përsoste edhe më tej veprën, aq sa mund të themi se ky akt do bëhej produkt i përbashkët kolektiv i specialiteteve të mirëfillta.
– Dikush e konsideron imagjinatën domosdoshmëri për çdo shkrim. Mendoj se imagjinata është një dhunti te shumë shkrimtarë dhe them se ajo i dallon e i klasifikon ata si të tillë, po nuk mund të hidhet poshtë një shkrimtar a poet narrativ e përshkues, publicisti i mirë, ose ai që përcjell bukur ngjarje të vërteta, që shpesh shoqërohen me drama e tragjedi, me heroizëm apo zgjuarsi të veçantë, zgjedhur nga jeta e vërtetë, nga historia dhe heroizmi popullor, nga jeta e njerëzve të shquar, etj.
-Një tjetër deklarim i “kompetentëve” është se poezia sidomos, nuk është “produkt pleqsh”, se më së shumti lidhet me “dashurinë”, privilegj i të rinjve. Po kjo nuk vërtetohet nga faktet e shumta, as nga Anakreonti i antikitetit dhe as nga dhjetëra bashkëkohorë të famshëm, aq më tepë se populli thotë që dhe vet “dashuria nuk njeh pleqëri”.
Për problemet e kritikës letrare, që trajtova më sipër, nuk pretendoj të jem unikal e këmbëngulës, thjesht i paraqita problemet, ndofta për diskutim, duke çliruar veten nga një ngarkesë gati një vjeçare.
Dua ta mbyll këtë shkrim, me “letrën speciale” me atë për çka e nisa dhe që, krahas goditjeve të mangësive direkt për çdo vepër letrare, mendoj se duhet të jetë një kahe pozitive e kritikes letrare bashkkohore.
Letrën ma dërgon një “lexues special”, një autoritet i drejtësisë shqiptare: Av.Prof, as. Dr. Jorgo Dhrami, që njëkohësisht është edhe vet autor i disa librave deri letrare e historike. Ja edhe letra e tij, që mbahet nga unë si shpëtimtare, për mos t’u larguar asnjëherë nga shkrimet:

I dashuri Luan me familje !
Nga Luan Çipi

Letra e një “lexues special”, thuajse të panjohur, shkruar para do kohe, e ndryshoi rrjedhen e jetës sime dhe më inkurajoi të vazhdoj të shkruaj.
Jam një nga “shkrimtarët” e pasnëntëdhjetës, diku i cilësuar si ndër më të përpjekurit dhe më të përkushtuarit, ngaqë shkruaj e botoj thuajse çdo ditë kryesisht në sejtet internetike të diasporës dhe kam botuar deri tani 9 libra, nga këto tre me poezi dhe gjashtë me tregime, portrete e përshkrime udhëtimesh, kushtuar “njerëzve të mirë” dhe “vlerave të spikatura njerëzore”. Kam shkruar lirshëm ç’më ka diktuar shpirti dhe mendja: ndjesi zemre, malli, gëzimi dhe hidhërimi si dhe përvojë nga jeta ime e gjatë. Asnjëherë nuk kam pretenduar të jem shkrimtar i mirëfilltë dhe aq më pak poet ndër ata që numërohen me gishta. Letërsia nuk është profesioni im i parë, sepse jam ekonomist dhe, ndonëse dikur jam i çmuar për meritat dhe punën time si i tillë, tani kam pasur kënaqësi të vlerësohem nga lexues të veçantë edhe për krijimet e mia në fushën letrare, pasionin për të cilën kam ndjerë ta kem që në bankat e shkollës, si nxënës e student i mirë (me mësuesit e shquar shkrimtarët Nonda Bulka e Gjergj Zhej)…
Pasionin për të shkruar tani e kanë shumë shqiptarë, përfshirë një numër të madh pensionistësh, që ndjejnë kënaqësi të përcjellin vlerat dhe përvojën e tyre shumë vjeçare, të lidhur pas kompiuterit, ose tavolinës së punës. Ata, kohën e tyre të lirë nuk e kalojnë kot, në kafenetë, apo pas kujdesjeve thjesht personale, po ia kushtojnë indirekt pasardhësve, apo brezit të ri, shpesh duke trannsmetuar dijet e tyre dhe eksperiencën jetësore.
Dikush nga shkrimtarët profesionist, apo nga ata që kanë studjuar dhe janë thelluar teorikisht në letërsi, nuk janë dakord me “shkrimtarët e vonuar”, mandej kalojnë edhe në fyerje për ta, me klasifikimin deri “punëtorë të thjeshtë të shkrimtarisë”. Ata thonë: “letërsi duhet të bëjnë vetëm ata qe kanë lindur me shumë talent”. Kjo nuk tingëllon keq. Por, a mund të harrohet shprehja gjerësisht e përdorur në popull, mandej edhe nga dijetarë, që “për veprat e mira duhet një përqind talent dhe nëntëdhjetenëntë përqind pune?” Mendoj se duhet të shkruaj gjithkush, që kërkohet dhe pëlqehet nga lexuesi, kur të kenë gjetur te ai vlera letrare e artistike. Që t’i shtohen vlerat, për t’u bërë pronë e sa më shumë njerëzve, veprat duhet paraprakisht të korrektohen, redaktohen e recensohen. Është e vërtetë që në kushtet e sotme, sidomos të botimeve në shtypin elektronik, që kushton pak ose aspak, ka një mori botimesh pa vlerë. Por, me kalimin e viteve, njerëzit po bëhen gjithnjë e më të ndërgjegjshëm për koston e kohës së tyre dhe, nëse e kanë humbur kot atë me shkrime të dobëta, nuk është se nuk nxjerrin mësime. Kritika e kualifikuar e ka për detyrë të zbulojë e të rekomandojë, apo mohojë vlerat dhe cilësinë e veprave, një për një dhe jo në tërësi. Thirrjet që bëhen për fuqizimin e saj, s’kanë të bëjnë me hidhërimin e gjuhës, por me vullnetin e mirë për të ndihmuar e inkurajuar këdo që mund t’i japë, sado pak, vlera shoqërisë.
Ka mjaft probleme të tjera të kritikës letrare sot, që trajtohen teorikisht gjithandej, po që mendoj se goditin “me një të rënë spate” dhe shpesh me njëanshmëri të diskutueshme estetike si p.sh. ndarja në “miq” dhe “armiq” e shkrimtarëve, raporti i artit me zejet, mbivlerësimi i imagjinatës në veprat artistike dhe nënvlerësimi i elementeve të tjera në to, etj., po për to nuk dëshiroj të bej të njëjtin gabim, duke qëlluar edhe unë me “sopat” dhe për të diktuar vendosmërisht “kështu duhet”. Po, pa diktuar, disa mendime thjesht vetjake, ku nuk jam dakord, po i paraqes:
-Nuk pranoj t’i ndaj qytetarët e zakonshëm përgjithësisht në “miqtë dhe “armiqtë” e shkrimtarit. Miqtë diku konsiderohen dhe lajkatarë që thjesht lajnë borxhet për njëri tjetrin. Është njerëzore, mandej “hyjnore” të jesh mik me një shkrimtar dhe ta pëlqesh, nxitësh e përkrahësh mikun e nderuar e deri ndofta të adhuruar.
– Dikush e monopolizon të shkruarit letrar, duke e konsideruar atë një art të paarritshëm nga kushdo e aq më pak nga “zejtarë”. Të shkruarit zeje? Po, për mua është edhe një zeje dhe atë mund ta bëjë po të ushtrohet, kushdo që ka një formim social e intelektual, dhe futet me guxim e vullnet në këtë rrugë fisnike e plot mundime e sakrifica. Mandej shpesh, nëpërmjet “betsellerve” më së shumti marifetçi e mashtrues, një zeje e tillë bëhet profesion mjaftë fitimprurës. Kritika e kualifikuar mendoj se duhet ta nxisë e jo ta frenojë këtë dhe të dallojë, cilësojë e të rekomandojë më të mirin, më të dobishmin.
– Ndonjë tjetër i cilëson “shkrime elitare”, ato që mund të kuptohen veçse nga një kastë njerëzish të privilegjuar. Mendoj se “Arti për art”, ku përfshihen këto krijime, do ta lartësonte cilësinë e veprës letrare, po ndërkohë do ta pakësonte sferën e ndikimit të saj, për ta kufizuar së vepruari në një rreth sa më të gjerë lexuesish.
– Dikush thotë se të shkruarit është thjesht produkt personal. Të shkruarit është vërtet akt vetjak, po produkti, me kritikën dashamirëse të specialistëve, fillimisht do rriste kualifikimin e shkruesit në perfeksion dhe më pas, siç e thamë më lart, me redaktorin dhe bashkëpunëtorët, do ta përsoste edhe më tej veprën, aq sa mund të themi se ky akt do bëhej produkt i përbashkët kolektiv i specialiteteve të mirëfillta.
– Dikush e konsideron imagjinatën domosdoshmëri për çdo shkrim. Mendoj se imagjinata është një dhunti te shumë shkrimtarë dhe them se ajo i dallon e i klasifikon ata si të tillë, po nuk mund të hidhet poshtë një shkrimtar a poet narrativ e përshkues, publicisti i mirë, ose ai që përcjell bukur ngjarje të vërteta, që shpesh shoqërohen me drama e tragjedi, me heroizëm apo zgjuarsi të veçantë, zgjedhur nga jeta e vërtetë, nga historia dhe heroizmi popullor, nga jeta e njerëzve të shquar, etj.
-Një tjetër deklarim i “kompetentëve” është se poezia sidomos, nuk është “produkt pleqsh”, se më së shumti lidhet me “dashurinë”, privilegj i të rinjve. Po kjo nuk vërtetohet nga faktet e shumta, as nga Anakreonti i antikitetit dhe as nga dhjetëra bashkëkohorë të famshëm, aq më tepë se populli thotë që dhe vet “dashuria nuk njeh pleqëri”.
Për problemet e kritikës letrare, që trajtova më sipër, nuk pretendoj të jem unikal e këmbëngulës, thjesht i paraqita problemet, ndofta për diskutim, duke çliruar veten nga një ngarkesë gati një vjeçare.
Dua ta mbyll këtë shkrim, me “letrën speciale” me atë për çka e nisa dhe që, krahas goditjeve të mangësive direkt për çdo vepër letrare, mendoj se duhet të jetë një kahe pozitive e kritikes letrare bashkkohore.
Letrën ma dërgon një “lexues special”, një autoritet i drejtësisë shqiptare: Av.Prof, as. Dr. Jorgo Dhrami, që njëkohësisht është edhe vet autor i disa librave deri letrare e historike. Ja edhe letra e tij, që mbahet nga unë si shpëtimtare, për mos t’u larguar asnjëherë nga shkrimet:

I dashuri Luan me familje ! Tiranë, më 21 Maj 2012

Ndonëse fizikisht me sa mbaj mënd, jemi takuar vetëm një herë, shkrimet e tua i kam lexuar çdo herë. Edhe nëse nuk do të të kisha takuar fare në jetë, unë nëpërmjet shkrimeve që ke bërë, të njoh sikur kemi jetuar bashkë 100 vjet. Pena jote e fuqishme, tregon karakterin tënd të pastër, njerëzor, të edukuar, korrekt e të shoqëruar me një çiltërsi për ta pasur zili kushdo! .Shkrimet e tua, të shkruara mjaft bukur, me një gjuhë të thjeshtë e shpirtdashëse për cilindo në këtë Botë, me fjalë shumë të goditura, më kanë bërë skllav të tyre. Sa herë që lodhem, ndjej lodhje apo ndonjë mërzi të jetës, rifilloj e lexoj shkrimet e tua, të cilat më çlirojnë nga kjo gjendje e krijuar. Ato, përmbajnë gjithçka të mirë e të këndshme. Ndodh kështu, sepse ato burojnë nga një zëmër e Luan Çipit, e këtij njeriu që mendon vetëm mirë për njerëzit. Tek ky person, bindja e ime është, se, aty janë harmonizuar në mënyrë perfekte, aftësia e të menduarit me shpirtbardhësinë e njeriut të mirë. Këto dy cilësi, sipas meje, bëjnë ndarjen e njerëzve në këtë Botë.
Luanit dhe familjes së tij të madhe, i urojmë gjithë të mirat e kësaj BOTE.
Përqafime!
Av. Pr, As. Dr. Jorgo DHRAMI
Përfundoj me falënderime të sinqerta për juristin e shquar, Jorgo Dhrami nga Qeparoi i Himarës, duke e konsideruar këtë letër, jo vetëm “shpëtimtare” për mua dhe që i dha një tjetër drejtim jetës sime, po dhe si një referim model e drejtim çlirues pozitiv, për kritikën letrare bashkëkohore.

Fatos Kongolli sjell “Gjema e mbytur”

by

Rrëfimi i tillë vjen nga pena e Fatos Kongolit, një prej autorëve më të arrirë shqiptarë, në romanin e tij më të ri “Gjema e mbytur”. Që nga data 10 shkurt në çdo librari do të mund të gjendet libri i cili më pas pritet të bëj turneun e tij.
I paarritshëm në gjetjen e fabulave në dukje të thjeshta por që në thelb janë çdo herë një skaner letrar i shpirtit njerëzor, sidomos i atij shpirti që vuan për shkak të sjelljes së sinjerëzve të tjerë të përçudnuar për një mijë e një arsye. Dhe në çdo rast, ti e kap veten duke menduar: Pse njeriu është xhelati më i egër i Njeriut? A ka kuptim ndëshkimi? A ka kuptim katharthisi pas një krimi të kryer me ndërgjegjje të qetë? Po ndjesa sa vlerë ka? Po dashuria, ajo e burrit për gruan, e prindit për fëmijën, e njeriut për njeriun, e njeriut për Natyrën është aspiratë apo iluzion?
Fatos Kongoli lindi më 12 janar 1944 në Elbasan, është prozator, redaktor dhe matematikan shqiptar. Veprat e tij më të njohura janë “Si-do-re-la”, “I humburi”, “Jeta në një kuti shkrepësesh”, “Kufoma”, “Ne të tre”, “Njeriu me fat” etj.

“Përtej mjegullës ka dritë” e Isa Alibalit

by

…- Emocione dhe lotë gjatë promovimit të romanit/
Tiranë, 31 Janar / Duartrokitje, emocione dhe lotë shoqëruan sot promovimin e librit më të fundit të autorit Isa Alibali, të titulluar, “Përtej mjegullës ka dritë”.
Në aktivitetin e zhvilluar në ambjentet e tejmbushura të sallës “Aleks Buda”, në Akademinë e Shkencave ishin të pranishëm familjarë e të afërm të autorit, studjues, shkrimtarë si dhe mjaft personalitete të fushave të ndryshme në vend.
Në promovimin e librit të Isa Alibalit ishte e pranishme edhe një prej personazheve të dramës së vërtetë të romanit, i cili përveç dramës së dashurisë, trajton paralelisht edhe probleme të mprehta të jetës së shoqërisë shqiptare në kohën e diktaturës komuniste.
Si rrallë here në një promovim libri, të gjithë të pranishmit u përlotën nga historia e dashurisë së ndaluar dhe të vuajtur nga Visari dhe Ana, personazhet kryesorë të romanit, histori kjo që u interpretua shkurtimisht si një monolog nga aktorja dhe këngëtarja e njohur Justina Aliaj, e cila i emocionoi të gjithë të pranishmit në rrëfimin e saj 8 minutësh marrë nga subjekti i librit.
Gjatë promovimit të librit “Përtej mjegullës ka dritë”
Gjithashtu edhe përshëndetja e Ajkanës, vajza e personazhit kryesor të librit, Visarit, krijoi një atmosfere mjaft prekëse në sallë, ku ndër të tjera falenderoi autorin që publikoi historinë e vërtetë të Visarit dhe Anës, histori kjo që qytetarët e Shkodrës e njohin, por jo në versionin e vërtetë dhe integral siç e trajton ky roman.
Romani ka në qëndër të tij figurën e Visarit, një student i ri në Poloni i cili u pengua të sjellë në Shqipëri bashkëshorten polake dhe djalin e tij pas vitit 1961, periudhë në të cilën marrëdhëniet mes dy vëndeve u ndërprenë për arsyet politike të kohës.
Por në roman përshkruhet me shumë emocion edhe vujtjet shiprtërore të pjestarëve të familjes së tyre.
Mbi të gjitha “Përtej mjegullës ka dritë”, pasqyron përpikmërisht historinë e vërtetë e aspak të trilluar nga autori Alibali, i cili në veprën e realizuar në 10 vite punë, nuk e mohoi faktin që edhe duke e shkruar historinë, e ka përjetuar si një histori personale.

Autori Isa Alibalit gjatë fjalës
“Në 10 vjet punë kam përjetuar një ngarkesë emocionale tejet të madhe, dhe duke e lexuar e kam vuajtur shumë librin”, u shpreh autori i 8 librave Isa Alibali, i cili shtoi se nxitjen apo frymëzimin për ta shkruajtur librin, e ka gjetur tek vetë jeta dhe historia e vërtetë e personazheve.
“Jeta e çdo njeriut është një roman” u shpreh i emocionuar Alibali, “dhe po ua lë ju ta gjykoni romanin tim i cili flet për historinë e atyre studenteve të ashtëquajtur ‘Grupi i Agjentëve Polak’, që u dënuan me 1 shekull burg, e vuajtën në çdo lloj forme duke filluar që nga ajo shpirtërore e deri tek internimet e torturat nga më të ndryshmet”.
Ndërkohë që një panel i përbër nga emra si Leonard Zisi, Dedë Shkurti, Zija Vukaj, Tanush Mulleti dhe moderatorja Alma Hoti, shprehën mendimet dhe gjykimet e tyre lidhur mbi veprën më të fundit të Isa Alibalit, dhe të gjithë thuajse njëzëri vlerësuan origjinalitetin që shoqëron veprën e gjallë, e cila është mjaft tërhqëse.
“Romani duhet përkthyer në Polonisht, dhe duhet të bëhet edhe skenar filmi, sepse i përmban edhe të gjithë komponentët artistikë”, propozoi në fjalën e tij, intelektuali Leonard Zisi me vlerësimin që i bëri veprës.

Libri “Përtej mjegullës ka dritë”
“Romani sjell jetën e një pjesë të shoqërisë shqiptare, drama dhe tragji-komedia e quajtur ‘Përtej mjegullës ka dritë’, sjell edhe një mesazh të madh dashurie për jetën, familjen dhe Shqipërinë” u shpreh nga ana tjetër inxhinieri dhe pasionanti i letërsisë, Dedë Shkurti.
Ndërkohë Zija Vukaj e cilësoi veprën e Alibalit si një prurje letrare e cila përmban një sfond artistik të kohës dhe që vjen me një teknikë letrare që përdor lirine si kryefjalë të romanit.
“Romanin e kam lexuar me një frymë, dhe mund të them se vetëm një i pa shpirt nuk loton nëse lexon romanin, i cili nuk të lejon të shkëputesh prej tij asnjë çast”, u shpreh edhe Tanush Mulleti gjatë fjalës vlerësuese mbi romanin e mikut të tij, Isa Alibali.

PËRUROHET “TROPOJA E MREKULLIVE SHPIRTËRORE”

by

Nga Prof. Murat Gecaj/
1. I lindur në Rosujën ilire të Bujanit, aq të njohur për lashtësinë dhe vlerat e saj të çmuara historike e kulturore, jo vetëm në 12 vitet e para të jetës sime atje, por dhe në 8 vitet e shërbimit tim (1966-1973), me rininë e kulturën në rrethin e Tropojës, si dhe nga leximet e ndryshme, me autorë të kësaj krahine ose jo dhe tani përmes librit të ri studimor të Skënder Haklajt, jam njëri nga dëshmitarët e shumtë të traditave të mrekullueshme, që mbart krahina jonë e dashur, Malësia e Gjakovës. Ky është një studim i veçantë në llojin e vet dhe i botuar në një libër, i cili e ka titullin domethënës, ”Tropoja e mrekullive shpirtërore”(Tiranë, 2014). Akademiku Vasil R. Tole është konsulent shkencor i tij dhe ka shkruar hyrjen, ndërsa redaktore letrare e teknike Suela Kolpepaj dhe me ballinë të punuar Agim H.Doçi.
Përurimi i këtij libri u organizua nga Bashkia e qytetit ”Bajram Curri”, në bashkëpunim me Akademinë e Shkencave, Qarkun e Kukësit, deputetin e Tropojës, Unionin Artistik të Kombit Shqiptar dhe Shoqatën ”Tropoja”. Bashkëkraninas të autorit, shkrimtarë e poetë, punonjës të fushave të ndryshme të jetës dhe të kërkimeve e botimeve, të artit e kulturës, nga media e shkruar dhe ajo elektronike, e kishin mbushur sallën ”Aleks Buda” të Akademisë së Shkencave, gjë që sigurisht e kishte dhe simbolikën e vet.
Përshëndetjen e rastit për pjesëmarrësit në këtë tubim mbresëlënës e bëri kryetari i Bashkisë së qytetit ”B.Curri”, Agron Demushi. Pastaj pata kënaqësinë që unë të flisja, shkurtimisht, si për traditat e mrekullueshme artistike, kulturore e shpirtërore të popullit të Malësisië së Gjakovës (Tropoja) dhe për vlerat e përgjithshme të studimit të Skënder Haklajt.
Pra, autor i këtij libri është ky mik i imi i kahershëm dhe djalosh tropopjan me zemër atdhetare. Në gjithësej 340 faqe e në 8 kapitujt e tij dhe përmes disa fotografive domethënëse, aty flitet bukur për tradita, doke e zakone; gojëdhëna, mitologji dhe vende historike e legjendare; për kullat karakteristike dhe gatimet tradicionale të krahinës; për veshjet e instrumentët popullorë dhe për lojërat me elemente kërcimi, për moshat e vogla etj. Sigurisht, për këto tema Skënderi ka shkruar e folur bukur e me pasion edhe për faktin, sepse që në fëmijëri, ka jetuar, është rritur dhe mëkuar në mjedise me tradita të tilla të rralla e frymëzuese. Posaçërisht, vetë ai, gjatë jetës iu përkushtua me pasion të veçantë, valleve popullore të krahinës, duke u bërë kërcimtar e koreograf i talentuar dhe, tanimë, studiues i zellshëm i pasurive shpirtërore, me burimin nga gurra e pashterrshme e popullit artist të Malësisë së Gjakovës.
Janë domethënëse fjalët, që ai i ka shkruar në hyrjen e librit të tij dhe me kaq sinqeritet: “Padyshim, që shkolla rreth oxhakut ka qenë udhërrëfyesi i parë në jetën time. “Leksionet” dhe pleqësitë e zgjuara të saj u bënë ëmbëlsira e dashurisë sime për traditat, doket dhe zakonet tropojane. Oda e burrave është shtytsa themelore e shpirtit tim, e cila më nxiti dhe më ndihmoi të kërkoj, të studioj e të shkruaj, për vlerat tradicionale, shpirtërore e kulturore të popullit, në shtrirjen dardanmalase-Tropoja e sotme”.
2.
Të pranishmit në përurim dëgjuan me vëmendje përshëndetjet e bëra nga deputeti i Kuvendit të Shqipërisë për atë krahinë, Besnik Dushaj; kryetari i Qarkut të Kukësit, Ipsen Elezi dhe Akademiku Vasil Tole. Ndërsa nga Ramiz Lushaj u lexua tema, që kishte përgatitur prof.dr.Shefqet Hoxha, ”Mësues i Popullit”. Aty paraqiteshin vlerat e shumanshme të librit të autorit Skënder Haklaj, i cili është bazuar fort dhe me aftësi profesioinale, në traditat e mrekullueshme popullore të vendlindjes së tij.
Aktori Llesh Nikolla lexoi pjesë nga ky libër, ndërsa në ekran u dhanë pamje për atë dhe jetën e autorit. Pjesëmarrësit dëgjuan edhe disa vargje, që kishin thurur për autorin e këtij libri të ri, kushtuar traditave popullore në krahinën e tyre, Nuredin Lushaj e Xhevdet Malaj.
Pjesë e bukur e tërë këtij tubimi, në qendër të të cilit ishin traditat shpirtërore dhe kulturore në Malësinë e Gjakovës, ishin edhe vallet e shkathëta të një grupi me vajza e djem nga ajo krahinë. Me ata u bashkua edhe valltarja e njohur, qysh shumë vite të shkuara, Hajrie Haklaj. Gjithashtu, u duartrokit nxehtësisht edhe kënga me lahutë e rapsodit Gjovalin Prroni.
Në emër të UAKSH, Azgan Haklaj e Xhevdet Malaj i dorëzuan autorit të këtij libri, Çmimin ”Jeronim de Rada”. Ndërsa e reja Jerinda Goçi i dhuroi atij një buqetë me lule të freskëta.
Në mbyllje të gjithë kësaj veprimtarie përuruese, Skënder Haklaj i falënderoi përzemërsisht folësit dhe pjesëmarrësit, si dhe gjithë ata, që e mbështetën atë në realizimin e saj.
Pasi secili i ftuar mori me nënshkrim një libër dhuratë, nga djali i autorit të tij, bisedat e përbashkëta ata i vazhduan në koktejin e shtruar, me këtë rast.
Tiranë, 30 janar 2015

LIBËR NGA SIRTARI-AUTPORTRETI ORIGJINAL I AUTORIT NË KËRKIM TË NJOHJES SË THELLË TË VETVETES

by

Shkruan:Mikel GOJANI*/
Romani “Iluzione në sirtar”,botuar nga shtëpia botuese “Toena”,është njëri ndër romanet më interesant dhe më të lexuar të shkrimtarit, por edhe në letërsinë bashkëkohore shqipe. Vetë tema dhe motivi i romanit ka bërë që lexuesi shqiptar të jetë kureshtar ta lexojë këtë roman.

Një rrëfim në vetën e parë për fatin e artistit dhe të letërsisë në acarin e diktaturës

Libri “Iluzione në sirtar” i Fatos Kongolit është një formë interesante për të shkruar për veten, por njëkohësisht edhe për të tjerët. Në rrëfimin e shkrimtarit ngjarjet zhvendosen në hapësirë dhe në kohë. Shkrimtari ka rrëfyer për ato gjëra ku i dhembte më tepër, aty ku shpirti ka qenë më i trazuar ato ngjarje kanë lënë gjurmët e veta. Prandaj pyetjet janë përqendruar më së shumti në ato tela të dhimbjes së shpirtit të shkrimtarit, aty ku dridhen më tepër dhe mu për këtë, në përgjigjet e vetë shkrimtarit, ngjarjet, personazhet marrin lirshmërinë e paraqitjes. Pra, një lirshmëri para vetvetes dhe të tjerëve. Kjo rrjedh edhe nga korrektësia dhe sinqeriteti që ngërthehen në ndjenjën e çiltër të shkrimtarit. Libri “Iluzione në sirtar”, është një rrëfim për vetveten dhe të tjerët, për turbullirat dhe trazimet e botës shqiptare gjatë fundshekullit 20 dhe fillimit të shekullit 21. Gjatë tërë të të rrëfyerit të ngjarjeve në roman memoria e shkrimtarit në lëvizje duke pasqyruar ngjarje dhe moment tepër interesante nga jeta e shkrimtarit, por edhe të njerëzve të tjerë që kanë bashkëjetuar kohën me shkrimtarin. Në këtë roman portretizohet fati i njeriut, kësisoj njëherësh edhe fati i shkrimtarit, një fat me plot krajate dhe moment të tjera tepër interesante të jetës së tij dhe të njerëzve, duke u fokusuar kryesisht ndaj padrejtësive të botës njerëzore, ndaj një realiteti të egër e të veçantë në jetën shqiptare. Libri është një dëshmi tronditëse për dramën vetjake dhe të Shqipërisë njëkohësisht dhe është nga ato dëshmi që janë shfaqur rrallë në botën e letrave shqipe. Kësisoj, një libër i tillë mund të quhej ndryshe edhe “libri i shumë dëshmive autentike”. Në lajtmotivin që përshkohet në pasthënien e këtij romani, thuhet se romani “Iluzione në sirtar është i ndërtuar mbi ty motive të ndërthurur, jeta e shkrimtarit dhe rruga e tij e vështirë drejt letërsisë, ky “pothuajse roman”, me personazh qendror vetë autorin, na sjell pamje të papërsëritshme epokash, të djeshme dhe të sotme. “Dhe një varg protagonistësh të letrave shqipe, të kulturës, arteve, politikës etj., ashtu siç i ka njohur autori,që nga fëmijëria e hershme e më vonë, në kohë të qeta e të trazuara,gjatë periudhës së diktaturës e pas rrëzimit të saj. Është një autoportret origjinal dhe i sinqertë. Për herë të parë Kongoli i kthehet këtu disa episodeve nga më të rëndësishmit dhe më traumatikët në jetën e tij. Një libër i veçantë, i pari në letrat e sotme shqipe,ku autori kërkon të shoh thellë në vetvete, për t’i bërë më të kuptueshëm librat e tij përmes zbërthimit të vetvetes”.
Denduria e madhe e ngjarjeve dhe përjetimeve që kanë marrë jetë në libër
Në romanin “Iluzione nga sirtari”, vetë shkrimtari Kongoli është kryepersonazhi i veprës dhe duke prezantuar vazhdimisht ngjarje reale, ai kthehet në një narrator. Të krijohet përshtypja se është përpjekur të mos i shpëtojë asgjë nga ajo e kaluar e hershme,por edhe e mëvonshme. Kjo gjë krijohet nga denduria e madhe e ngjarjeve dhe përjetimeve që kanë marrë jetë në libër. Por shkrimtari ka ditur që në atë lumë ngjarjesh të përjetuara, të veçojë ato më të rëndësishmet, ato gjëra që e kanë prekur, ngacmuar më tepër dhe kishin zënë vend në kujtesën e tij. Natyrisht që kryepersonazhi është në qendër dhe rreth tij lëvizin ngjarje e personazhe të tjerë, por shkrimtari përveçse ndriçon marrëdhëniet e tij me këto personazhe, ku ka prezantuar në mënyrë mjaft realiste dhe pa nuanca. Pra, siç e potencuam edhe më lart, shkrimtari Kongoli në optikën e tij ka përfshirë sekuencat më ekskluzive që ka rrokur memoria e tij dhe ato ka bërë përpjekje për t’i venë në letër, sepse sikur edhe ai vetë e ka ndier si borxh ndaj vetvetes, njerëzve dhe realitetit që ka rrethuar.

Përjetimet më të hidhura fatet e këqija të shumë kolegëve viktimë e ideologjisë ekstreme
Autori Kongoli në vijim vë në pah edhe shumë ngjarje të tjera interesante. Kongoli shkruan edhe për librin e tij të parë të botuar më 1972 me tregime të titulluar “Shqetësime të ngjashme”, më nxitjen e kritikut Rinush Idrizi, i cili në atë kohë ishte redaktor në shtëpinë botuese “Naim Frashëri”, kështu që edhe botues i këtij libri ishte po kjo shtëpi botuese. Libri u prit mirë,po ashtu edhe u vlerësua pozitivisht nga kritika letrare e kohës. Moment tjetër të rëndësishëm autori paraqet edhe vitin 1970 kur vjen si redaktor i të përjavshmes “Drita”, organ i LSHASH, ku gjeti figura të shquara të letërsisë dhe kulturës shqiptare, si Nasho Jorgaqin, poetin Viktor Qurkun, Abdurrahim Myftiun, Frida Idrizin, Thoma Frashërin,Vasil Melon, Moikom Zeqon e të tjerë. Goditja e disa krijuesve, si e Fadil Paçramit, e Todi Lubonjës dhe i shumë të tjerëve që ndodhën pas Festivalli të 11 të këngës në Radio – Televizion, ishte një përjetim i hidhur dhe tragjik për shkrimtarin. Arrestimi dhe dënimet e ashpra më burg,përveç këtyre dy të parëve, pasuan edhe me arrestime dhe burgosje të një vargu tjetër të shkrimtarëve dhe artistësh të njohur,ndër të cilët edhe dramaturgun Minush Jero, regjisorin Mihal Luarasin, piktorët Edison Gjergo, Maks Velo, Ali Oseku etj., frikësimi i të tjerëve, krijimi i një klime terrori midis krijuesve dhe artistëve,dëshmuan se kjo organizatë nuk ishte një mbrojtëse e anëtarëve të saj,mirëpo që u vu në shërbim të persekutorëve dhe u bë vetë persekutorë. Shembulli më i fundit në atë “gjueti shtrigash’, ka qenë edhe “linçimi” i një prej figurave më emblematike të letërsisë shqipe, Petro Markos. Shkak për “linçimin” e Markos u bënë dy veprat e tij, romani, “Një emër në katër rrugë” dhe drama “Niku i Martin Gjinit”, botuar në revistën “Nëntori”. Largimi për një kohë nga gazeta “Drita”, shkuarja në kryerjen e stazhit të kandidatit të partisë, kthimin e sërishëm në shtëpinë botuese “Naim Frashëri”paraqesin moment të rëndësishme në jetën e shkrimtarit. Kthimi në këtë shtëpi mundësoi vazhdimin e angazhimi të tij në krijimtari letrare. Më 1978 botoi librin e dytë me tregime, të titulluar “Tregim”, që u prit jashtëzakonisht mirë dhe vlerësimet për këtë libër ishin shumë pozitive, “një libër i freskët dhe me shumë jetë”. Moment i hidhur në jetën e autorit është edhe shuarja e atit të tij, që i lë zbrazëtirë të pakompensueshme në jetën e tij. Moment prapë tepër i ndjeshëm për shkrimtarin dhe që ka lënë vrragë të pashlyeshme në jetën e tij, doemos është edhe dënimi i një kolegu në vitin 1981, që, sipas tij me rastin e këtij dënimi ai ishte përlyer” dhe, siç shprehet ai s’mund të jem i larë”.
Libri “Iluzione në sirtar”, ka ngjallur reagime pro dhe kundër për rrëfimin e një episodi nga më të vështirët e jetës së tij autorit. Në vitin 1981, ai dëshmon në gjyq ndaj ish kolegut Hysenil Dume në ndërmarrjen letrare “8 Nëntori, i cili u dënua me 8 vjet burg. Është një periudhë e zymtë politike për vendin, po aq edhe për autorin.
Periudha e tranzicionit me plot iluzione dhe zhgënjime…
“Periudha 20-vjeçare e tranzicionit ka qenë padyshim një periudhë plot iluzione dhe zhgënjime, sepse realiteti që pasoi ishte një realitet i egër nga pikëpamja njerëzore. Kështu është rrëfyer kjo epokë nga ana a autorit. Periudhë kjo që ka prodhuar konfliktin e madh i cili është ekspozuar në shumë shtresa të shoqërisë, por më i ashpër ishte ndaj botës së artistëve dhe letrarëve, gjatë regjimit komunist. Pra, kemi identifikimin e sundimit të egër të pushtetit, kur sigurimi operonte në hapje dosjesh, listash etj., ku u vunë në vrojtim gati e gjithë inteligjencia…” Duke e shoqëruar Fatos Kongolin në këtë rrëfim nga fillet e jetës së tij, pastaj rinia studentore, jeta trevjeçare në Kinë, angazhimet si mësues, pastaj në Fabrikën e metalurgjisë, angazhimet në gazetën “Drita”, në shtëpinë botuese “Naim Frashëri”, deri tek angazhimet dhe aderimet e tij gjatë fillimeve të demokracisë përkrah Partisë Demokratike, e ndiejmë peshën e kohës dhe mënyra se si ajo rëndon. Ndiejmë vuajtjen e fjalës, në formën e heshtjes, si frikë e skalitur në ndjenjën e cilitdo individ që ka jetuar ato kohë me ato esenca të trishta. Në romanin, “Iluzione në sirtar”, autori ngërthen jetën e një njeriu të dinjitetshëm, kur njeriu u shndërrua një vlerë e pavlerë; ngërthen jetën e një shkrimtari, i cili u përkul para atyre stuhive të kohës për të mos u thyer shpirtërisht as moralisht. Shkrimtari Fatos Kongoli përmes romanit “Iluzione në sirtar” ka bërë që përmes të të rrëfyerit të tij, realiteti dhe e vërteta të marrin status shumë të veçantë dhe tepër meritor. Sepse shkrimtari Kongoli ka zgjedhur vetes këtë rrugë të vështirë: rrëfimin real dhe të vërtetën të cilës nuk i është shmangur as atëherë kur është bërë fjalë për Fatos Kongolin….
Kështu, dhe krejt në fund lirisht mund të konstatojmë se romani “Iluzione në sirtar”, te autorit Fatos Kongoli, si gjithë romanet tjerë, lexohet me kureshtje dhe me një frymë.
*(Disa aspekte rreth romanit “Iluzione në sirtar”, autor Fatos Kongoli, botoi “Toena” Tiranë 2012)