Nga Visar Zhiti

E solla këtu, larg vrasësve të tij

Sido që s’i njoh vrasësit e vërtetë.

Le të jetë larg vrasësve të rinj

Që vrasin fjalën të mos ketë poetë…

Kështu ndodhi. Tani e gjitha frikshmërisht dhe madhërishëm brenda një elegjie. 

Bustin e një poeti që e pushkatuan në vendin ku(r) sundonte diktatura më egër në Europën e Lindjes komuniste, por pasi historia deshi të shëmbej Muri i Berlinit dhe të binte ajo perandori, së voni miqtë e poetit, më saktë ata që do ta donin më pas, edhe pa e njohur, e çojnë në vendlindje. Bustin. Ca bronz nga ajo tragjedi. 

Rikthehej poeti tragjik Trifon Xhagjika, që prapë sikur i druhen (shteti) kanë frikë ta kujtojnë. Nuk ka asnjë rrugë me emrin e tij në kryeqytet apo një gur me vargjet e tij…

Çdo popull tjetër, i dalë nga një diktaturë, po ta kishte këtë poet, fjalët e tij  do t’i gdhende në gur apo do t’i shkruante mureve, – kështu kam shkruar shpesh…  

Gjithsesi, është dhe një kujtesë tjetër, një ndërgjegje tjetër e përgjegjësi, madje dhe një atdhe tjetër, që i ngjan atij të përjetëshmit. 

Nën këtë hijezim, gazetari i njohur, por edhe poet, Mero Baze, bashkëfshtar i Trifon Xhagjikës, priu për të çuar bustin e poetit të pushkatuar në vendlindje, në Peshtan, fshati i tyre, ku dhe shtëpitë i kanë pranë njëra tjetrës.   

Dhe Mero Baze ndjeu të shkruajë dhe elegjinë për të gjithë ne.

 *   *   *      

Çdo 23 dhjetor, nata e asaj date, – dhe me kuptimin që të kall datën, – ashtu siç ka yje, mes tyre ka dhe përndjezje plumbash, një përzierje tronditëse vezullimesh.  Vranë një poet para më shumë se gjysmë shekullit në vitin 1964 dhe ky imazh, yje dhe plumba, i kthyer në ndjesi, më kap që kur mësova atë emër dhe atë ngjarje. Dhe tani q:e lexoj elegjinë e Mero Bazes… 

Në librin tim “Kartela të Realizmit të Dënuar”, një studim për letërsinë tjetër, atë që dogji regjimi, të poetëve dhe shkrimtarëve që pushkatoi e burgosi e internoi, madje dënoi dhe vetë librat dhe cilët përpiqeshin t’i lexonin fshehurazi, është dhe kartela e dhembshur e Trifon Xhagjikës, ku përveç të tjerash, janë përdorur dhe të dhënat që kishte sjellë Mero Baze nga Dosja në arkiv… 

KARTELA:

DHE TRIFON XHAGJIKA THA:

“MË JEPNI NJË TOP 

T’I BIE KOMITETIT QËNDROR”

 Këto ishin fjalët e fundit të tij, që po trondisnin trupin gjykues. I pandehuri nuk po kërkonte mëshirë, siç dhe u pëlqente sundimtarëve, që të ndjeheshin të gjithëfuqishëm, gjysmë perëndi, si emblema të dhunës me sopatë në dorë, që drithëronin botën. Jo vetëm që s’kishte kërkuar mëshirë, po kishte kërkuar një top… është artilier… ashtu?… po, po… dhe poet… E dëgjove, e do topin që t’i bjerë Partisë, Komitetit Qëndror… ta shëmbë me gjithë ata brënda, udhëhqjen e lavdishme…. Qënka i çmëndur… kam frikë… se mos duhet t’i kërkojmë ne atij mëshirë…              

Në sallë arritën dhe dy vëllezërit e të pandehurit, sapo qe dhënë dënimi me pushkatim. U panë sy më sy…            

– Kokën lart, siç e do nderi i Xhagjikëve! – thirri një nga vëllezërit, më i madhi, Ylli. Po ku është liria? – pëshpëritej gjithandej jashtë sallës së gjyqit, siç kishte thirrur që sapo ishte dënuar me pushkatim. Policët po futnin për në makinë, duke e mbajtur nga krahët fort, egërsisht dhe me një lloj adhurimimi të frikshëm, Ç’qenkësh ky kështu?! Dimër i keq. Dhjetor, 1963. Data 23. E pushkatojne natën… ku-ku?… Dhe pas dy ditësh do të mund të festohej Krishlindja, aq sa lejohej? Dhe pas një jave Viti i Ri, nëse do të vinte… ?

Poeti Trifon Xhagjika

(1932 – 1963)

u lind në Peshtan të Tepelenës në vitin 1932. Familja e tij u shpërngul në Tiranë, në kohë e pushtimit italian në po atë vit, kur në një lagje diku themelohej në ilegalitet Partia Komuniste, ajo që do të sundonte dhunshëm duke pushkatuar dhe poetë.      

Pasi përfundoi studimet në Shkollën Normale të Elbasanit, në fillim të viteve 50 u diplomua për oficer i artilerisë kundërajrore dhe për disa vite punoi si oficer në një repart ushtarak në Rrapin e Treshit në Tiranë. Kreu një kurs për Gazetari e Histori, këmbënguli, sepse donte të vazhdonte fakultetin për Letërsi. 

Boton poezi nëpër gazeta dhe tërheq vëmëndjen e lexuesve e të poetëve të tjerë… E kalojnë me punë në Ministrinë e Mbrojtjes, fillimisht si redaktor në sektorin e botimeve dhe rregulloreve e më vonë në gazetën “Luftëtari”.      

Në vitin 1959 i përmblodhi poezitë e tij në një libërth hollak dhe nën kujdesin e kritikut avangardist Drago Siliqi i boton me titullin “Gjurmët”, ku ndihej romantiku dhe rebeli, që seç kërkonte. Gjithsesi është gjurma e tij e parë. 

Mjaft nga ato poezi u bënë dhe këngë, madje dhe himnin e shkollës së tij ai e shkroi, kompozim i K. Trakos, dhe do ta këndonin breza të tërë studentësh me uniformë, edhe kur ai s’ishte më..

        Sipas rrëfimeve të motrës së tij, “Trifoni kishte ndryshuar kohëve të fundit”, para arrestimit, kuptohet, ishte bërë më i vrenjtur, i shkonte, se vishej dhe bukur, kur dilte civil, Linën, asaj që i kishte kushtuar qindra vargje, e donte siç dinte të donte ai, por po rrinte gjithnjë e më shumë me ata, të pa kënaqurit me sistemin, siç thuhej atëhere, me ata që flisnin kundër, me ata që donin… të arratiseshin. “Njërit prej tyre i gjeti një kamerdare të madhe, që ngjallte dyshime se përse e doje, ia mori një kushëriri dhe e përcolli vetë atë që do të ikte andej nga Liqeni i Pogradecit. Vuante me ata që ishin ndarë me gratë e tyre ruse  mbas prishjes me Bashkimin Sovjetik dhe i ndihmonte që të bashkoheshin me to… të arratiseshin…

 Në gjyq e akuzuan për agjitacion dhe propagandë kundër shtetit dhe… për terror. Terror po bënin ata vetë, gjyqi, shteti, partia. Gjithsesi shpëtim nuk do të kishte… Shkak ishin dhe poezitë e tij të pa botuara, ato kundër… Dhe nuk u pa më… Dhe do të përhapej lajmi gjithandej, në redaksitë e gazetave, në kafenetë ku shkonin shkrimtarë, gazetarë, etj, se atë… kë?… atë që ngjante me Lermontovin, poet ushtarak, që qeshte aq çíltër dhe i shkëlqenin sytë?… e kishin pushkatuar… Ku?… Pse? Ishin grup…

          …andej nga liqeni i Pogradecit, në zona të dyshimta, u kapën në përpjekje për t’u arratisur. I denoncuan shoferët e rrugës, i priste një major me çantë shpine, sipas Shërbimeve Sekrete. Ja emrat e grupit, dy vëllezërit Thoma dhe Stavri Rafaeli, dy gazetarët Vangjel Lezho dhe Fadil Kokomani, por dhe Robert Vullkani, botues e përkthyes, si dhe një tjetër shok i tyre, Franko Sara e bashkë me ta, poeti Trifon Xhagjika. 

         Të parin dhe të fundit i pushkatuan, të dy ushtarakë, kur në të vërtetë, ky i dyti nuk donte të arratisej, të paktën asaj herë me ata.      

         Këto të dhëna janë sipas Dosjes që ka hapur gazetari Mero Baze. Trifoni ishte më antikomunisti dhe pro perëndimori, dhe, nëse do te vendoste të ikte, do të arratisej për në Itali, shkruan M. B.       

         Grupin, siç e kemi parë, e përbënin intelektualë të njohur,  të letrave dhe të muzikës, ushtarakë, një pjesë e tyre kishin studiuar në Bashkimin Sovjetik e në vende të tjera socialiste, kishin dhe gratë të huaja, ruse, hungareze, të rrezikshme pas prishjes së marrdhënieve me ato vende. Trifoni i kishte pajisur me mjetet që do të duheshin për arratisje.

         Trifoni ndërkaq kishte botuar një libër. E lehtësonte apo e rëndonte ajo gjendjen e tij? Në dosje do të ishin poezi të tij, disidente, armiqësore, të guximshme deri në tmerr ashtu si traktet që kishin shpërndarë. Të tjerët e grupit, që i lanë gjallë, do t’u jepnin dënime të rënda dhe do të çoheshin burgjeve për t’i pushkatuar më vonë.

  *   *   *

         Kur unë vajta në burgun e Spaçit, gjeta një gjendje të rëndë në kamp, të përzishme që ndihej që në ajër, të gjithë të burgosurit më dukeshin si me një plagë plumbi, që e zinin me dorë për të mos u rrjedhur i gjithë gjaku. Ishin pushkatuar dy bashkëvuajtës, gazetarët Fadil Kokomani dhe Vangjel Lezho, se kishin dërguar një letër në Komitetin Qendror kundër Enverit. Bashkë me ta ishte pushkatuar dhe i burgosuri tjetër Xhelal Koprenca, pro perëndimor. Bashkëvuajtësi im, Astrit Xhaferri, me të cilin u bëmë miq në Spaç, më tregonte se e kishte njohur Trifon Xhagjikën, i fliste për guximin e poesisë, edhe për gjuhën e saj, fjala duhet gjetur në vuajtjen e popullit, u thoshte.

*   *   *

Punoja në gazetën e parë opozitare. Kishte rënë Muri i Berlinit dhe pllakat e tij të betonta sikur na kishin zënë nën vete dhe ne po dilnim me mundim.          

Ishim ballë për ballë dy të dalë nga burgjet, unë dhe Ylli, vëllai i Trifonit, ai që kishte thirrur në sallën e gjyqit: “Kokën lart!” dhe gjykatesit urdhëruan t’i hidheshin hekurat dhe atij.   

Poezitë mbi tryezë. fërgëllonin dritshëm. Po përlotesha edhe unë pas Yllit…

E pashë Atdheun lakuriq,

(vetëm pa miq e shokë)

mundohej të këpuste një degë dafinë

                        nga lavdia e shekujve.

Atdheun e dija të uritur,

por sa i vogël qenka!

Asnjë degë nuk e këpuste dot.

E mora për dore,

ta rrit në zemrën time…

Vëllezër,

Po e kërkuat Atdheun,

                                    e kam unë.

Ndihmomëni të qesh.

Ndihmomëni të gëzoj!

Atdheu është lakuriq!

1963

Këto poezi Trifoni recitoi dhe në gjyqin e tij, kur i dhanë dënimin me vdekje. Atë vit e kishte shkruar Gjithë dhimbje dhe forcë. Atdheun që e merr për dore për ta rritur në zemer, ndërsa atdheu po e vriste. Që po ta kërkonin atdheun e humbur, e kishte ai. Ku? Nën dhe? Vaj dhe thirrje dhe testament të tillë nuk kishte patur poezia e re shqipe.

U tronditën dhe ata që e dëgjuan jashtë, të recituar në një takim poetësh në Itali, në një kështjellë në Bari, ua dhashë unë të përkthyer. 

“Atdheu është lakuriq”, me këtë titull vendosëm të botonim librin e tij me vjersha, të parin pas rënies së diktaturës, do ta përgatitte poeti Xhevahir Spahiu, ndërsa liriku Jorgo Bllaci dhe unë, ish-të burgosur, bëmë dhe redaktorin, se punonim së bashku në shtëpinë botuese “Naim Frashëri”, aty ku kishte nisur dënimi im. Donim t’i ishim pranë Trifonit, të ringjallnim sado pak diçka nga martirizimi i tij heroik.

Po ku është varri i tij? Bashkë me lulet t’i çonim dhe librin e ri Balta s’tregon asgjë. Veç libri, ama, vërtet kishte vezullime të mermerit… Ndiheshim të lumtur që e botuam. Po ç’lumturi zeza! Dhe do të gjendeshin poezi të tjera, duhej botimi tjetër. Ylli më kërkonte në gazetat, ku bashkëpunoja në Tiranë. Se kush i tha që s’jam. Donin që unë të mos isha. Po Trifoni Xhagjika tani u duhej më shumë të tjerëve, jo vetëm neve, që vinim nga burgjet, që dhe ishim pushkatuar me të, sado pak. Dhe doli “Poezia” e tij e plotë, në shekullin e ri dhe mijëvjeçarin e ri. 

Shqipëria ka nevojë për guximin dhe ëndrrën e tij. 

`Miq!

Dëgjoni trokëllimat e kalit

të harbuar?

Jam unë!

Poeti spanjoll Garsia Lorka po vinte kështu? Po dhe atë “si një Krisht mes hajdutësh në Granada e vranë – thotë Ernesto Sabata. – Krim i urryer, simbol i kësaj bote, e cila pas çrrënosjes së poezisë, lartësoi në vend të saj vrazhdësinë dhe frikën” 

Jo, po guxonte të vinte i pushkatuari tjetër, Xhagjika ynë. Nuk paskan të njëjtë vetëm fundin tragjik por edhe kalin e poezisë. Trifon Xhagjika ecën dhe reciton “Këngë e verbër”, që ia kishte kushtuar Republikës, ku thotë: Vramë po të duash!/Në netët e tua të gjakosura/do të dëgjosh zërin tim:/“Të urrej oRepublikë,/lavire e zotërve gjakprishur!” (Prill 1962)

Vramë po të duash!!! O Zot, e dinte ç’bënte! Mbas një viti do ta pushkonin. 

Në vendlindje, në Peshtan, vendosën një bust të tij.miqtë e rinj të pasvdekjes. Por ai duhet të jetë kudo, në kujtesë, në kryeqytetin e dhimbjes, në poezi…

ELEGJIA NË “SHI ME BALTË”…

Elegjia “Trifon Xhagjika” e Mero Bazes është në librin e tij, “Shi me baltë”, që i gjithë i ngjan asaj elegjie, për kohën dhe njerëzit e saj, për veten dhe për të shkuarën tonë, aq të pranishme dhe të ardhmes se mos do t’ë ngjajë të tashmes, të lirë për gjithçka, të mirë a të keqe njëlloj, pra, jo vërtet të lirë. 

Mero Baze është mjeshtër i përsiatjeve kësisoj, të thukta dhe dëshpëruese, por në emër të një të drejtësie dhe përmirësimi të realitetit, artikujt e tij janë gati të përditshëm, me përditshmërinë turbulluese, që si duhet kthjelluar, duke e turbulluar edhe më? 

Me të dalë poezia e Meros, tërhoqi vëmendjen e lexuesit dhe medias. Ishte një befasi? Ky gazetar i guximshëm deri në ashpërsi, i skajshëm deri te e vërteta, të paktën ajo e tij dhe e shqetësimeve që sjell ajo, kërkues i “Thembrës së Akilit” për të ngulur shigjetën e tij pa mëshirë, paska dhe poezi, pambuk të saj për plagët?

Po, Mero Baze është poet. Edhe në gazetarinë e tij dhe prozën eseistike ka poezi të fshehtë, por të tufantë si në një rrugë tjetër, ndërsa në poezinë e tij ka çështë të forta sociale, kontradikta dhe përplasje, madje dhe fjalor të atillë, por si pas xhamave. Por ai nuk kundron, futet në protestë dhe polemizon.

Në këtë libër me poezi, se ata që e njohin Mero Bazen e dinë që ai ka dhe një libër tjetër me poezi të hershme, shohim se ai përdor strofën e rregullt, pra, se brendshmi ndjen nevojën e rregullit, me metrikë të caktuar dhe rima, pra do harmoninë e sprovuar klasike dhe duke ngjasur në formë, të gjitha poezitë duket se janë këngët e një poeme. Për atdheun tonë, sipas tij, për kohën e tij, sipas nesh, për njerëzit sipas kohës, ku shpesh ata që s’janë, janë më shumë se ata qe janë. 

Ja, si elegjia për Trifon Xhagikën tonë. Plot tension dhe dhimbje therëse. Solemnitet dhe një paqeje të nevojshme që i ngjan një armëpushimi, por jo pushim të luftës, jo me plumba, por me fjalë dhe drejtësi për një të vërtetë më të madhe se të gjithsecilit, të vërtetën që na duhet të gjithëve. Ka patur një kohë çnjerëzore që bëri njerëz çnjerëzorë, të cilët prapë mund të bëjnë kohë. Që të mbrohemi, duket thirrur Trifon Xhagjika. Që të fitojë njeriu, njerëzisht, na duhet statuja e Trifon Xhagjikës. Por tani nga fshati i tij, të shkojë në kryqytet, madje dhe në kryeqytetet e Europës, që vuajtën atë sundim, se Trifon Xhagjika nuk është poet nga që e pushkatuan, por me atë pushkatuan një poet.                     

Dhe koha kishte frikë dhe me atë të vrarë. Dhe bënte krimin tjetër, atë të mbulimit të krimit jo vetëm me dhé, por pa varr, por dhe me heshtje dhe harresë dhe Realizëm Socialist, shkrimtarët mediokër të së cilës, kritikët e mbetur donkishoteskë të saj, s’bëjnë gjë tjetër, por hekurishtet e kalbura të asaj fabrike na i tregojnë si sukses, që duhet montuar ende, pak si ndryshe, etj, dhe gjejnë dhe sulmojnë sabotatorët e saj si dikur partia e tyre, por as vetë s’e kuptojnë se po duan këtë, por mendësia dhe veprimet e tyre janë të tilla: pse na i shkatërruat Realizmin Socialist?! – sikur thonë . 

Por vjen dhe poezia e Mero Bazes për Trifon Xhagjikën. Vargjet u ngjajnë atyre shiritave të verdhë që rrethojnë një skenë krimi: Këtu është vrarë një poet, që po duan ta rivrasin. Nuk ka rëndësi në janë po ata vrasës apo të tjerë. Krimi i barazon. Dhe nëse tani nuk vrasin dot poetin, duan të vrasin fjalën e tij, kur poeti në fund të fundit është fjala e tij.

Mero Baze si poet na bashkohet në më të lartën tonë, që vuajtjet dhe martirizimin ta kalojmë jo vet;em nga rrëfim në përvoj:e, po ta bëjmë dhe art,  poezi. Që sjellin drejt:esi dhe paqe. 

Mos Mero Baze nuk duron dot dhe ka marrë topin që kërkoi në gjyq Trifon Xhagjika si poet?    

TRIFON XHAGJIKA

– Nga Mero Baze –

E prura mbi një gur në shtëpinë e tij,

Te lëmi që i feksi në mend para plumbit.

Ky gur s’e ka ditur që ai po vdiste,

Askush s’e njoftoi për natën e fundit.

As muret e shtëpisë nuk e kanë vajtuar

Se vdekjen ua mbajtën fshehur nga frika.

Kishin frikë nga klithmat e gurëve

Nga kuja që do plaste pa zbardhur dita.

Ua fshehën fëmijëve që nuk e njihnin,

Krojeve që prisnin të kthehej nga larg.

Ua fshehën pleqve që mblidheshin te lëmi

Dhe prisnin habere çdo darkë.

Ua mbajtën fshehur, si t’ua thoshin

Që s’vdiq nga sëmundja, as nga malarja!

Këta gurë të hirtë janë shumë të vjetër

Të mos habiten si vdes njeriu nga fjala.

Tani vështrojnë fytyrën e bronztë,

Duan të kuptojnë pse Trifoni nuk flet.

Ai u shua kur fjalën e vriste frika

Dhe hesht tani kur fjala ulëret.

E solla këtu, larg vrasësve të tij

Sido që s’i njoh vrasësit e vërtetë.

Le të jetë larg vrasësve të rinj

Që vrasin fjalën të mos ketë poetë…

Reflektim për romanin “Porosia e kullës” e autorit Pashko Camaj.

Shkruan : Mëhill Velaj

Të nderuar të pranishëm që në fillim dua të theksoj se: emri i Pashko Camaj ka kohë që bashk me një plejadë të shkrimtarëve nga Malësia si Franë Camaj, Gjon Franë Ivezaj, Anton Gjuravçaj, Anton Gojçaj, Mark Pashku, Age Gjokaj – Ivezaj etj ka zënë vend të merituar nëangazhimet e tij kulturore , profesionale, kombetare por edhe në letërsinë shqiptare.

Nisur nga ky aspekt na vien në kujtesë thenja e psikologut Amerikan Tery Pety Jones I cili thotë ,, Zoti njeriun e ka paisur me kujtesë ‘’ që ajo kujtesë dikur ti kthehet në art e jetë të ripererirë.

Andaj mund të themi lirshëm se pena dhe magjia letrare që na ofron çdoherë ky autor është sfiduese për lëxuesit por njeherit është edhe shkallë katarzimi e përthellimi në fenomene letrare të cilat shquhen për stilin e veçantë, elegancen e të shkruarit, përthellimit në subjeke letrare, duke veçuar mjeshterinë e shprehjesdhe rezonimit letrar, figuracionit impresiv, por edhe rikapitullimit reminishent që të lë pa frymë kur lëxuesi vertikal reflekton për planin ideo artistik dhe mesazheve hera hera meta psikologjike.

Derisa po e perfundoja se lexuari këtë roman kaq mbresëlënës, befas mu kujtua një fragment nje fragmënt duke e lexuar romanin e shkrimtarit të mirënjohur Vilson Culaj ,, DASHURI TË PAPREKURA ‘’ ku thuhet :

,, Vjen një çast i amshuar kur njeriu ka dëshirë që kohë pas kohe ti kthehet fëmijërisë së tij, si një akt shkarkimi i jetës së koduar e plot përgjegjësi, jo për të hequr dorë nga misioni por për të ikur nga jeta e vakët dhe piktura e rënduar nga ngjyrat plot helm‘’…

Andaj të gjëshë vetën në letersinë e tjetrit është diçka pertej magjise se perjetimit sepse në udhëtimin e furtunshëm të jetës vetëm të diturit dhe të guximshmitrrefejnë edhe për të tjerët. Ky diskurs letrar është veçanti e krijuesve intuitive që marrin nga bota dhe historia personale dhe i dhurojnë botës të veçantën permes univerzales.

Ky guxim e fuqi shprehese merr permbajtje e mesazh letrar duke u nisur nga fakti se libri në fjalë është roman autobiografik. Pra, Pashko R. Camaj na ka rrefyer Sagën e tij jetësore nga fillimi e deri aty ku ka arritur sot permes idealit të lartë, motivimit e këmbëngultësisë në parime e ëndërrrimësh frytedhënëse.

Pashko Camaj permes ketij romani e nuhat, e perjeton, e shijon dhe e e jetëson dashurinë për atdheun traditën e integrimin në një dimension me të lartësuar se sa e bukura e estetikja, me lart se shija e një ëndrre materialiste, por edhe me lart se e përkohshmja sepse fuqia e tij mendore, pervoja empirike dhe intuita e tij e bejnë të meditoj për fenomene me të lartësuara se sa vet arti I të shijuarit.

Sot është një doktor në shkencat mjekësore dhe funksionar i rëndësishëm në shtetin e Nju-Jorkut. Rruga e përmbushur me ngjarje sfida e ngadhenjime vetëm ajo mund të quhet jetë, sepse drejt Olimpit dhe realizimit të historisë personale haperojnë vetëm vizionaret dhe misionaret pa pengun e lavdisë se rrejshme mbi supe.

Kështuqe romani ,, Porosia e kullës ‘’ është metafora e perkryer e kujtesës e qendresës i këtij rrugëtimi të brendshëm e memorizues, ku dimensioni shpirtëror ngadhenjen edhe me lartë se permasa e jashtme, domethënë rrethi social, shterngesat e gerrçët që Pashko R. Camaj ka perjetuar gjithmone duke gjakuar për të njohur veten , tjetrin dhe dhe subkulturen që ta ofron shteti me demokratik në botë, pra SHBA – ja.

Ky katapult i filozofisë se vetenjohjes dhe shpirtit stoik të një malesori është një horizont progresiv qe ngre shkallën e optimizmit dhe të një vetëdije frymëzuese përplotësuar me energji të mëdha shpirtërore, besim të madh në vete, intelekt, këmbëngulje e Empati me mjedisin shoqëror, duke synuar parreshtur për të dhënë më të mirën nga vetja si në aspektin human, kulturor por edhe atë profesional. Bazuar në subjektin letrar lirshëm mund të themi substrakti i mesazhit romanor apo i këtij libri i cili permes mendjes se ndriçuar të Pashko Camajt merr dimension tjetër letrar, sociologjik, etnik e shpirteror dhe integrues.

Zoteri Camaj si një kronikan i mirë ligjeron e rrefen për tema ekzistenciale sepse pershkrimet aq sugjestive që behën në këtë libër përbëjnë një lëndë të dobishme edhe antropologjike për të njohur jetën e zakonshme të një familjeje malësore shqiptare në Mal të Zi gjatë viteve `60 dhe `70 të shekullit të kaluar, ku edhe zë fillëepoka e thyerjeve të medha dhe emigracionit pa masëqë si një ,, Murtajë e Bardhë ‘’ kërcenonte pjesën etnike të Malësoreve. Raporti i tij me Etninë dhe të bëmat e tij është në harmoni të plotë sepse e përplotesuar është jeta dhe idealet e tij.

Mu në fillin e kësaj mbijetese në malësi zë fillë edhe Odisediada e një udhëtimi të rrezikshëm e plot sfida për ta arritur tokën e endrren Amerikane. Drama e rrëfimit zë fillë me protagonistën Driten dhe Luigjin nje fqinj nga Malësia ku njeriu i zënë ngusht në mes të dy botërave e dilemes,, të jeshë apo të mos jesh në lirinë tëndë ‘’ harron vetveten duke perçafuar qëllimin.

Rrëfimi romanor nga akti i lënjës se trojejeve të të parëve drejt aeroportit të Tijuanës, në Meksikë e deri tek prekja e tokës Amerikane është i mbushur përplot dilema, ankthe, rreziqe, sfida e përballje, frikë, pesimizëm e mbijetesë të cilat se bashku krijojne pirgun e vuajtjes e mbijetës si në përmasat epokaliptike.

Njeriu nuk ndjehet me njeri thuhet në nenteksitin metaforik të autorit Camaj. Aty përballja me unin njerëzor e mbijetesen tund malin e emocioneve të rrëfimtarit dhe lëxuesit. Është varka që rrezikon përmbytjen duke e synuar limanin e shpetimit qoftë shpetim emocional, ekzistencial apo i ëndrrës njerëzore.

Mbushja e romanit me personazhe të shumta që edhe ata përballën me fatin e keq të emigracionit është një mjeshtri letrare e autorit Camaj i cili shpërfaq e dëshmon gjeografinë e tij të gjërë të mendimit i cili në formë reminishente ka detektuar çdo detaj, sfidë, përplasje emocionale, zgip ekzistencial dhe ëndërr të bardhë njerëzore drejt atij kalvari që dyzon botën njerëzore në mes të frymës dhe materiales, gjakimit indentitar e integrues por edhe të sfidës moderne. Perballët filozofia Hiqit dhe krijimit të identitetit personal, kulturor, kombetar e integrues me atë të agnostkës dhe jetës praktike në rrethana krejtësisht të paimagjinueshme.

Kjo frymë gjallerie, shprese e lirie e pasuron dhe karaterizon këtë roman në tërë rrjedhen e tij rrëfimore. Djaloshi që kishte gjakuar ëndrrën Amerikane në një pasdite vjeshte, më 22 shtator 1985, më në fund, kishte arritur në Shtetet e Bashkuara, duke enderruar gjithmonë për një fillim të ri dhe të ndritshëm.

Jo rrallë autori ka dilemen mes jetes se dikurshme në malësi dhe asaj në Miçigan, ku permes krahasimesh e figuracioneve letrare ngre paraele e dilema në mes të një jete idilike e dinamike dhe një endrre që po e rriste shtatin e saj permes frymëzimesh të reja që ofron shteti Amerikan. Kjo kohë e botë e dyzuar është sfidë emocionale për autorin i cili jo rrallë rikujton jetën në Malësi, frymën e lirë të njerëzve malesorë dhe kullën se ku ishte rritur. Ky vargmal kujtimesh do e shoqeronte edhe gjatë ngritjes së tij profesionale e ekonomike në SHBA ku theks i veçantë i kushtohet familjes traditës dhe tharmit të etnisë megjithë benifitet që sjell bota kozmopolitane.

Shkrimtarit Camaj i pelqen të ëndërroj, të kaluaren e tij, ti rikujtoj gurët e atdheut, ta përçafoj për një moment të shkuaren e rininë e tij por mbi keto pirgje ideore e melankolishë impulsive ngadhenjen e verteta për fatin njerëzor që nuk mund të ndryshohet por të fisnikerohet po. Autori ka marr veten e tij me vete edhe në SHBA – dhe si një kampion i Malesisë reflekton pozitivisht e intelektualisht në botën e re.

Në fytyrat e deshpëruara të prindërve me pak dinar në xhep autori ka gravuar murin e kujtesës së tij dhe verragët shpirterore deri në shkallën e klithjes kur vendosi tia kthente shpinën Malësisë e fëmijerisë. .

Jo rrallë autori ngre urën e kujtes kur ndiqte mësimet në malësi, veshjet e lojerat por edhe për dimrat e acart dhe pengjet në jetë. Kjo dykohësi e perjetimeve transhidentale janë akt formesimi të një karakteri e talenti letrar ku mund të themi lirisht se gama ideore e ka arritur intencen letrare për mrekulli. Kjo gjeografi mendimi e perjetimi e autorit janë bazament i një letërsie të mirëfilltë sepse aty ku bashkëjetojnë dhimba e dashuria mu aty gufon zjarri katarzues që ndriçon mendje e personalitete.

Pjesa e romanit ,, Ditët e lumturisë dhe të trishtimit ‘’ është një rrefim tronditës përplot dilema e kujtesë therese ku permes rrëfimesh trazuese reflektohet për jetën familjare, traditën, fenë integrimin dhe rritjen e familjes. Imazhet e personazhët që ngërthehen në këtë roman të japin një tabllo të jetës reale të shndërruara në art letrar, ku lexuesi misherohet me personazhet, ngjarjet, sfidat dhe perjetimet e autorit dhe rrjedhes jetësore të një brezi që gjakonte dritën e integrimit ekonomik kulturor dhe të sfidave e mohimeve politike. Në këtë roman flet individualja për kolektiven dhe e përgjithshmja për të veçanten.

Lënda mbareshtruese në këtë roman është sfiduese, sepse autori si një mjeshtër i fjalës së gjallë di të reflektoj për fenomene tokesore e qiellore, sfida e gjakime por edhe personazhe e situate dritheruese qëmund ti takojmë gjatë leximit e shijimit të këtij romani. Kjo dramë me shumë pamje e nënshtresime të dhimbjeve shperfaqet në pershkrimin e takimit të fundit me babain në vitin 1979 ku njeriu merr me vete pak atdhe e shumë vuajtje, kujtesë e perjetim me vete kur ndarja behet mik me kujtesen që dhemb. Është guri i Sizifit që e ndjek si hije autorin edhe në mergim sepse bota e dyzuar e morali i tharmit të traditës është tundim për të.

Camaj në rrëfimin e tij romanor është substrakti e memories metafizike të Malësorëve të Malësisë së madhe andaj shpesh përgjatë lëximit vertikal të këtij romani të krijohet përshtypja se po lexon një pjesë të jetës kolektive të malësorëve që jetojnë në Malin e Zi.

Pjesa e romanit ,, Ëndrrat e paplotësuara ‘’ apo Vera e vitit 1983 shënon kohën kur protagonisti i këstij rrëfimi kishte formesuar ëndrrën për t’u larguar nga vendlindja. Në këtë strukturë rrefimore e letrare vjen në shprehje një kapercim kohërash motivesh e dilemash jetësore ku ëndrra bëhët qëllim jete, kurse qëllimi guxim dritëlargët. Pjesa e rrëfimit romanaor në mes të jetës në Podgoricë dhe studimeve në Prishtinë është një kapitull tjetër jetësor për autorin e këtij romani i cili nuk ka të ndalur në qëllimet e tija dhe i frymëzuar pozitivisht për një barazpeshë të jetës.

Autori Camaj falë mjeshtrisë së tij letrare di të reflektoj edhe për ditët e shërbimit ushtarak, sfidat, keqkuptimet, paragjykimet dhe rreziqet që sillte kjo fushë e minuar posaqerisht për shqiptarët që shikoheshin me një sy krejtë tjetër nga regjimi i dikurshëm jugosllav.

Pjesa e romanit ,, Largimi nga shtëpia ime ‘’ është dramë emocinale në vete ku individi gjindet i përbuzur para aparatit shteteror dhe intelektualit i zihet fryma nga nacionalizmi i vërbuar. Ky delir shpirteror aq prekes poaq motivues janë shkaqe e pasoja kur i riu merr hapin e guximshëm për të lënë prapa të kaluarën e tij dhe për ta ngjizur një ëndërr tjetër që shpetimin e gjënë në ikje. Ky largim tronditës rrefehet bukur artistikisht permes këtij romani jetësor ku plaga e të riut njejtësohet me varret e të parëve dhe ku lamtumira e fundit prindërve ndër varre trondit edhe amanetin e të vdekurve e paraardhësve stoik. Nderthurja artistike në këtë pjesë të romanit është epokaliptike, sepse në ADN-nën e malësorit është e ngulitur lashtësia e kaluara dhe perjetimi i së tanishmës e përçafimi i së ardhmes. Këtu flet etnopsikologjia në vend të fjalës së individit dhe ku individi bëhët pjesë e tëresisë dhe veçantisë.

Ky roman në strukturen e tij ideore e artistike ngërthen klasiken me modernen, përplas kohërat në një hapesirë ideo – artistike, gjakon ëndrrën për t’iu rikthyes së vertetës historike, duke e kërkuar shqiptarin e integruar dhe të denjë për historinë moderne

Në pjesën e romanit : Në zemrën e Amerikës ‘’ shqyrtohet e reflektohet thellësisht saga e ënddra e një të riut e cila ngjanë me një arkë të triumfit, besimit shpreses e lirisë se pa mort. Është akt i nje beselidhjeje të re e fuqiplotë në mes të unit të individit dhe botës se re ku e kaluara gravon hapat e kujtesës në sfondin plot personazhe e perjetime sa vet hapesira qiellore.

Pjesa e romanit ,, Rrethi i plotësuar ‘’ është një univers në vete ku reminishenca malli e gjakimi jetësor shkrihen në një element të vetëm dhe ku ideali ngadhenjen mbi sakrificën. Një mjek i diplomuar në Columbia University pas 40 vitësh po e jetesonte ënddrrën e tij të dikurshme. Prishtina po mbushte një boshllek që tërë jetën autori luftoj ta permbushte. Ja si shprehet magjishëm autori Camaj :

,, Të gjithë kemi një vend ku mund të arratisemi në mendjet tona. Derisa rritemi, me dëshpërim përpiqemi të kthehemi në atë vend, duke u përpjekur të kujtojmë vetëm kohët e mira ‘’ .

Djaloshi i kullës ëndrrës, gjakimit për integrim, student e tani mjeku i njohur po e jetesonte e shijonte ëndrrën amerikane. Ai jeton me të kaluarën por i jep kuptim të tanishmës dhe së ardhmes. Në ndërdijen e tij krijuese e shenjtë mbetet vetëm familja dhe buzeqeshja. Ai pirg kujtimesh që e ndjek si hije është urë lidhese mes fëmijerisë dhe së ardhmes së tij.

Me një fjalë janë copëzat e jetës e perjetimeve të një intelektuali me prirje letrare të vendosura në pirgun emocional që si një makinë e memories reflekton për jetën, dukuritë, shoqerinë, për bekimet e mallkimet e jetës, përballjet e ngadhenjimet por mbi të gjitha është libër memorial i jetës sepse në qëndër të rrëfimit e ka familjen traditen e rrënjët dhe integrimin shqiptar.

Ky mëkat I pabërë e vetngushëllues është akt katarzimi e ngadhenjimi për autorin Camaj i cili jeton ne mes dy kohërave e dy vendeve këngë hareje duke I thurur jetës.

Kthimi i tij i here pas hershëm në malësi e Kosovë është ngushëllim brezash. Duart e arta të një mjeku dinë të bëjnë edhe mrekulli letrare.

I kësaj natyre na ofrohet edhe ky roman mbreselënës i cili mbart në vete pakëz ëndërr e me shumë sakrificë e cila fisnikeron e pasuron shpirtin e autorit por edhe mbreterinë letrare duke lene gjurmë të pashlyera në Panteonin ndër shqiptar.

Mëhill Velaj,

Universiteti “Harward “,Dhjetor,2024

Prof. Dr. Begzad Baliu/

Parathënie për librin e Dr. Xhavit Bicajt, “Riza Bicaj – Jeta dhe vepra”, Prishtinë, 2024.

Ka kohë që doktori i përkushtuar edhe i kërkimeve shkencore, historike dhe kulturore, Dr. Xhavit Bicaj ka filluar së shkruari veprat, të cilat në formatin e tyre janë të lidhura ngushtë me fatet familjare, individuale dhe madje kolektive të popullit shqiptar. E tillë ishte monografia për babanë e tij, “Smajl Ali Bicaj: një jetë për arsim liri dhe bashkim kombëtar”, e tillë është monografia, në proces, për historinë e themelimit dhe të punës së Institutit të Onkologjisë në Prishtinës dhe e këtillë është edhe monografia për njërin prej edukatorëve dhe atdhetarëve të veçantë të kombit, Riza Bicajn.

Monografia për mësimdhënësin e gjuhës, redaktorin e kulturës në të përditshmen “Rilindja”, krijuesin letrar, përkthyesin, intelektualin e mbi të gjitha atdhetarin Riza Bicaj është sintezë e një vëllimi prej katërmbëdhjetë kapitujsh me të dhëna dokumentare, përkujtimore e sintetike për çështje e tema të kohës, veprimtari atdhetare të mësimdhënësit patriot të kohës, si dhe diskutime mjaft përmbajtjesore për jetën dhe bëmat e Riza Bicajt.

Vepra hapet me një biografi themeltare për Riza Bicajn, vazhdon me gjendjen e vështirë nëpër të cilën po kalonin familjet shqiptare gjatë fundit të Luftës së Dytë Botërore, me vitet e vështira të shkollimit në gjimnazin e Pejës (1945-1947) dhe të shkollimit në normalen e Gjakovës (1947-1949). Një histori më vete përfaqësojnë dokumentet dhe kujtimet djaloshare të punës prej mësuesi në Bellanicë (1950) dhe në Stantërg (1950-1951).

Kujtimet e Profesor Riza Bicajt dhe të bashkëkohësve të tij më vonë si dhe dokumentet e sjella nga autori i monografisë për studimet në Katedrën e Gjuhës Shqipe në Universitetin e Beogradit, janë me interes jo vetëm për biografinë e tij po edhe për albanologjinë përgjithësisht, si dije nacionale. Ato flasin gjerësisht edhe për ndikimin e Katedrës në jetën arsimore e shkencore në Kosovë.

Pas studimeve në Beograd, pasionin dhe misionin e tij për gjuhën shqipe, letërsinë dhe mësimdhënien e saj Riza Bicaj e vazhdon në Gjimnazin e Gjilanit, të Pejës dhe të Prishtinës, në të cilët punon shumë për të krijuar një brez të ri intelektualësh, krijuesish e heronjsh, si: Jusuf Gërvalla e Enver Hadri, për të cilët ka shkruar në shtypin e kohës dhe i ka kujtuar disa herë.

Një jetë e re, një ëndërr e re, një horizont i ri, shfaqet përpara tij pas fillimit të punës në të përditshmen “Rilindja”. Në faqet e saj ai merr përsipër të shkruajë për njërën nga rubrikat më specifike, me mbititull, Enciklopedia e vogël. E përditshmja “Rilindja”, prej 32 faqesh, kishte shumë faqe politike, po edhe tema nga ekonomia, sporti, jeta sociale, fejtonistika, televizioni e sidomos kultura, ku Riza Bicaj e kishte përqendruar dijen e tij kombëtare dhe universale. Vështirë të gjendet një lexues i kësaj gazete, i cili të mos kujtojë pyetjet dhe përgjigjet, shpjegimet dhe vlerësimet për tema diturore, të gjuhës, të kulturës, të filozofisë, të natyrës, të universit, të cilat gazetari dhe redaktori Riza Bicaj i botonte çdo ditë. Kjo ishte faqja e të gjithë lexuesve, shkolla e madhe e ëndrrave të Riza Bicajt – ligjërimi i tij, i cili kishte filluar qysh në vitin 1950 në Bellanicë, para një grumbulli vogëlushësh të këtij fshati, dhe tani po kurorëzohej me ligjëratën mbarëkombëtare.

Historia kombëtare ka shumë iluministë e edukatorë të kombit, që kanë ëndërruar ta kenë këtë fat, po është vetëm njëri që e ka realizuar, e ky është atdhetari Riza Bicaj.

Në këtë pozitë Riza Bicajn e gjen koha e okupimit klasik të Kosovës së viteve ’90, zhvillimet politike, ekonomike e kulturore të kësaj kohe, përpjekjet për mbijetesë të shqiptarëve kudo që janë e sido që të munden. Kulmin e ëndrrave të tij e të brezit të tij, sikur dihet do ta sendërtojë sakrifica e Familjes Jashari, prandaj Riza Bicaj do të mbahet mend gjatë për esenë emblematike të asaj kohe Kosova e Ademjasharizuar.

Vepra mbyllet me jetën private e shoqërore të mësimdhënësit, gazetarit dhe atdhetarit Riza Bicajt, vizitave dhe komunikimit me miqtë në Prishtinë dhe sidomos me autorin e këtij libri, nipin e dashur, Dr. Xhavit Bicajn, në një kohë që familja i ishte shpërndarë nëpër botë, ndërsa ai nuk i tërhiqte dot rrënjët e shtëna thellë në vendlindjen e tij në Vrellë dhe në vendlindjen e tij të madhe që i thonë Kosovë, deri në vitin 2015 kur ju dha lamtumira nga familjarët, nxënësit dhe miqtë e tij të pafund. Këtë më së miri e dëshmojnë kujtimet e nxënësve të tij dhe këtë më së miri e provojnë krijimet letrare e shpirtërore të nxënësve të tij, shkrimtarë tashmë të formuar të letërsisë shqipe: Rexhep Elmazi më herët dhe Nexhat Halimi para dhe pas vdekjes.

Vepra monografike e dr. Xhavit Bicajt mbyllet me një intervistë të gazetarit të njohur të kulturës Sylë Osmanaj me Riza Bicajn, brenda së cilës janë identifikuar, vlerësuar e vënë në spikamë shumë aspekte të gjuhës, letërsisë, kulturës dhe mendimit shkencor në hapësirën shqiptare.

Le të thuhet më në fund se vepra e Dr. Xhavit Bicajt për mësuesin, edukatorin, krijuesin, familjarin e mikun e tij të përmotshëm – Riza Bicajn, paraqet një model të veçantë për të gjithë ne, se si duhet nderuar bashkëkohësit dhe se si duhet të mos i harrojmë burrat e shquar të kohës sonë, mësuesit e intelektualët, si Riza Bicaj, që e donin gjuhën dhe vendin e tyre si zotin dhe që i luteshin zotit vetëm në gjuhën e tyre!

Frano Kulli/

Nuk ndodh shpesh, që  në sipërmarrjen për të bërë jetëshkrimin (monografinë) e një personazhi historik me të cilin ke lidhje gjaku, sidomos kur ai është me një rëndesë të posaçme publike, të mos biesh në “kurthin” e përjetimeve ndiesore që ka organikisht kjo lidhje e për pasojë të mos biesh në njëanësi qëndrimi e përshkrimi përreth tij. Autori i librit për të, Ndoc Frroku, stërnip i At Ambroz Marlaskajt e ka tejkaluar mrekullisht këtë kurth.

Ai ka shkruar një libër arkiv; libri i tij është dokumente, është epistolar i pasur sa s’ka. Libri nuk është aspak empati për njeriun e fisit e qëndisí (qëndisje) me lule e lajle, siç na ndodh shpesh e masandej të na krijohen mite të rrejshme. E atëherë mëkati historik bëhet edhe më i madh kur marrim përsipër të jetëshkruajmë për personat e njimentë të trashëgimisë sonë më të mirë. Do të ishte mëkat edhe me i madh, gjithashtu të ndodhte kjo për njërin prej kombformuesve të Shqipërisë, siç ishte At Marlaskaj. Po jo e jo, kjo nuk ka ndodhë.

Libri është vetë Marlaskaj. Frat, mësues i sprovuar i të gjitha cikleve shkollore në Shqipëri e profesor i Universitetit Antonian në Romë, gjuhëtar e përkthyes, publicist e veprimtar publik, deputet asambleist i zgjedhur me plebishit (dhjetor 1923-qershor 1924). I emërtuar me përkëdhelí si “gozhda e Parlamentit”, prej kolegëve elitë për shkak të opozitarizmit të thekur. Me një formim juridik, që e përtejson njohjen e thellë të së drejtës kanonike, me zemër të madhe në shërbesë vetëm të së drejtës e të dobishmes, që nuk e shet shpirtin asnji grimë, për asnji rrethanë. Me dyzinën e letrave e halleve të njerëzve të popullit , që përfaqëson, të cilën e shpraz në asamble e në qeveri, me ngulmimin që të ofrojë zgjidhjen për ta. 

Pader Ambrozi është mirditori që përtej Republikës së Mirditës, shumë përtej saj hedh të pamin (vizionin) e vet te Republika e Shqiptarisë. Madje e qorton si të damshme fort atë krijesë, me forcën e pashembullt të arsyes e me arsyen e pashembullt të forcës morale e shpirtnore. Sikundërse gjindet në krah të opozitës e “lobit shkodran” siç i pagëzonte grupin e madh asamblist opozitar një shkrues i “Diellit” të Bostonit (Ledio Xhoxhi), përkundër “klikës” konservatore të udhëheqësisë së kohës. Sepse te e para, ku qenë rreshtuar vërsnikët e tij, ajka e mendimit dhe shërbesës kombëtare, Gurakuqi, Fishta, Mjedja, Hilë Mosi, Xhemal Bushati e Halid Rroji, po edhe Avni Rrustemi që printe shoqninë “Bashkimi”, dallon  prosperitetin e dheut të vet, Shqipnisë, drejt oksidentalizmit e jo në ndalesën e prapambetjen e atavizmave të perandorisë së vjetër otomaniste. Sikurse qe gjëndur më heret , qysh në shtatorin e 1916-ës në këtë krah me njerëzit më të iluminuar të Shqipërisë, si Luigj Gurakuqi, At Gjergj Fishta, Sotir Peci, Dom Ndre Mjeda, Mati Logoreci, në themelimin e Komisisë Letrare të Shkodrës dhe më pas me pjesëmarrës dhe të ftuar të tjerë, po kështu të shquar si dr. Gjergj Pekmezi, Hilë Mosi, Anton Paluca,  Hafiz Ali Korça, Aleksandër Xhuvani, Maksimilian Lamberci, Rajko Nahtigal, Emzot Vinçens Prenushi, Sali Nivica, Josif Haxhimima dhe Luigj Naraçi.

Gjithsa më sipër e shumçka më përtej, vjen përmes gjuhës së ftohtë të fakteve e dokumenteve të bollëshme. Për të shërbyer përkushtimin e tij autori ka përzgjedhë tjetër mënyrë; atë të të rrëfyemit nëpërmjet gjuhës së ftohtë e të pa emocion të fakteve, të dokumenteve, të letrave. Për autorin sentenca e vjetër e latinëve: “Verba volant, scripta manent”, (fjala fluturon e shkruara mbetet) si duket, ka qenë busulla e saktë që e ka orientuar prej fjalës së parë e deri tek fjala e fundit e librit të tij. Për të, që librin e vet e çmon qysh në krye të herës si mision, misioni fillon te gjurmimi e hulumtimi i dokumenteve, si e vërteta më e pranueshme . Dhe misioni faktmbledhës zgjat shumë më shumë sesa vetë shkrimi, masandej i librit. Kështu besoj unë. Ndaj e gjithë përpjekja e tij më e peshueshme ka qenë mbledhja e sistemimi i fakteve e dokumenteve, në radhë të parë; në Tiranë, a në Romë, kudo ku ato janë gjindur. Vetëm nga letërshkëmbimi i Marlaskajt, autori ka hulumtue e i kalon në laboratorin e vet krijues rreth 300 prej tyre, qysh prej kohës së tij studentore në Salsburg-Austri e deri sa mbyll sytë në Itali me 1939. Letra me popullin e zgjedhësit e vet, me mësues anë e kand  nga Shkodra në Lushnje, me sivëllezërit françeskanë, me Anton Harapin e me Fishten, me Justin Rroten për nevojë gjuhësore e me shumë e shumë të tjerë personazhe qytetëse të dijes, të politikës e atdhetarisë. I bindur se gjuha e tyre do të ishte më e besueshme se gjuha e rrëfimeve të të afërmve të tij apo edhe e rrethit më përtej të bashkëvllazënve e vërsnikëve të tij. Krejt ndryshe prej ravijëzimit të portretit të Marlaskajt që na vjen prej librit “Françeskanët e mëdhaj”, bie fjala,  të një mjeshtri “par exellence” të rrëfimtarisë si At Zef Pllumi, ku portreti ndërtohet me metafora e simbolika të epërme e krahasime nga eposi i vjetër “me Gjergj Elez Alinë që ndeshet në fushë të bejlegut me Harapin e Zi.”…

Edhe kur i duhet me lidhë dokumentet gjithnduershe e të bollëshme me fillin e interpretimeve të veta, autori ruan të njëjtën mardhënie ndërmjet gjendjes emotive dhe racionale, duke vënë në rend të parë, gjithherë racionalen e duke konkluduar sipas asaj, për të vjelë të vërtetën më të besueshme e të pranueshme. E bën këtë deri në detajet më të imta të narrativës së vet, qoftë edhe me fakte të ndëvarura që i synon me këmbëngulje për më të bindshmen e saj. Bie fjala , sjell edhe autopsinë e mjekëve në vrasjen e Avni Rrustemit , për të zgaqë (zbuluar) prej më së afri ngjarjet e rrafshit të politikës e saktësisht ato të parlamentit, mis (antar) i të cilit ishte Marlaskaj. Por sjell në libër, gjithashtu edhe fjalët e përkundërta të shkruara të Eqrem Bej Vlorës, nipit të Esat pashë Toptanit për vrasësin e njeriut të tij. I bindur se mënyra më e mirë për korrektësinë historike është përballja e dokumenteve.

Ose, në rastin e formimit të qeverisë së Nolit , sillet në libër ky kumt i shkruar i At Marlaskajt, dëshmitar okular e aktiv i asaj ngjarjeje :”… u shenjuen si kandidata per Kryeministrí: Noli, Gurakuqi, Koculi, Delvina. Nder këta të kater u qit short e, si diehet duel Noli“. I panjohur ky fak a më saktë i pashënuar në asnjë cep të historiografisë shqiptare të deritashme. Megjithatë autori, me paanësinë e ftohtë të zgjedhur si metodë analitike qysh në krye të herës, e shumta dërgon një ftesë për nxitjen e autoriteve shkencore për të hedhur më shumë dritë mbi këtë moment.

E momente si ky ka shumë e shumë në libër, edhe në të tjera fusha të dijes e atdhetarisë, ku shkëlqen Marlaskaj ynë që mund të bënin vargun e shembujve e prej ku na vjen më i plotë se gjithëherë më parë, njëra prej figurave-shtylla të rëndësishme të ngrehinës së kombit tonë e të palcës së tij, At Ambroz Marlaskaj.

Lazer Stani/

Të vërtetat letrare janë ndryshe nga të vërtetat historike, shkencore, filozofike. Sabato thotë se aty ku shkenca dhe filozofia ngrenë duart, aty fillon letërsia. Të vërtetat letrare janë metafizike, të painterpretueshme me metodologjinë e njohjes shkencore. Por letërsia ekziston, është e pranishme dhe mbijeton se vetë njeriu është qenie metafizike, është i njohshëm, i prekshëm, i perceptueshëm, por ndërkaq është shumë më tepër i paarritshëm, i paperceptueshëm, mistik në vetvete. Kur për lexuesin një krijim letrar duket më i vërtetë se vetë e vërteta, është shenjë se kemi të bëjmë me letërsi, që i kapërcen kufijtë e të zakonshmes. Asnjë ngjarje në vetvete nuk është krijim letrar, por elemente të ndryshme të ngjarjeve jetësore mund të bëhen shkas, mund të stimulojnë një krijim letrar. Kur dominohesh nga e vërteta konkrete apo fakti historik dështon të bësh letërsi, ndaj gjithmonë i kam parë më dyshim të ashtuquajturit romane historike. Kur dua të lexoj histori lexoj histori, jo fantazi historike. Tregime të tillë si “Daiza Zaharia”, “Me sy të fiksuar pas një ylli”, apo “Idioti udhëton për Amerikë” kanë një shkas të vërtetë: Anton Arapi është ekzekutuar dhe një grua nuk braktisi të shoqin në fatkeqësi, po mbajti hapur derën e shtëpisë, dy poetë janë pushkatuar dhe miku im është arratisur në 1990 me “Idiotin” e Dostojevskit në çantën e shpinës. Por gjithçka tjetër është fiksion dhe kjo i bën ato krijime të mirëfillta letrare.

Nga një intrervistë e botuar në gazetën “Panorama”