Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Freud-i, letërsia dhe psikanaliza

by

Dr. Iris Halili*/

1. Përse ndodh, rëndom, që protagonisti i një vepre t’i shpëtojё, në mё tё shumtën e rasteve, fatkeqësive? Këtu, flasim për atë kategori veprash që mbёshteten në personazhin hero.

2. Përse me heroin ёshtё dashuruar e gjithё gjinia femёrore e veprёs, ose e kundërta, me heroinën, të gjithë burrat?

3. Përse ne, si receptues, na ndodh të adhurojmё dhe tё njёsohemi me heroin pozitiv, apo me atë që përfaqëson të mirën?

4. Përse Edipi mohon të ketë kryer krimin? Përse Hamleti nguron ta kryejё atë? Përse Merso e pranon vrasjen që ka bërë? Përse Mona Lisa ka njëherësh dy buzëqeshje?

5. Përse fillojmë të shkruajmë, për herë të parë, kur ndiejmё se po largohet fëmijëria?

6. Përse personazhet e kryeveprave botërore, vrasin nga dashuria?

Të gjitha këtyre “përseve”, ka kohё që duam e përpiqemi t’u japim përgjigje. Deri në fillim të shekullit XX, kemi vetёm shpjegime të pjesshme, domethёnё, kemi tendenca dhe shkolla mendimi qё u janё afruar vetёm sё jashtmi kёtyre problemeve, duke lёnё nё harresё dhe errёsirё, pjesёn e brendshme, pra zemrёn dhe rrahjet e saj.

Lindja e gnosticizmit të Freud-it, i vuri këto çështje para njё udhёkryqi tё parrahur, ku rrugё tё shumta ndёrthureshin pa prekur e pa pёrjashtuar njёra-tjetrёn. Psikanaliza po fillonte të shtronte pyetje që nuk ishin shprehur më parë. Bota po fillonte të çorientohej. Thelbi i brendshёm, po tёrhiqte vёmendjen, po dilte nё pah me egёrsi, vrazhdёsi, butёsi, brishtёsi e po humbte misterin e humnerave. Të gjithë këtë shёmbёlltyrё tё pёrmbysur e proces intelektual njëherësh, Jacques Lakan (1901-1981), e ka quajur revolucion kopernikian. Freud-i mendohet të ketë krijuar po ato çorientime dhe orientime njëherësh, që bëri dhe Copernico në kohën e tij. Por tani fusha ishte krejt tjetër. Ai nuk po krijonte një psikologji të re, aq më tepër një filozofi të re. Po tentonte tё krijonte njё vazhdimёsi, që ishte sa psikologji, aq edhe filozofi, por parё me sytё e shkencës. Problemi ndërlikohet nё kёtё pikё, sepse gjithmonë do të na duhet tё hedhim një vështrim sa diakronik, aq edhe sinkronik. Nëse do të mendonim se psikanaliza ka ardhur si pasojё e shkëputjes sё psikologjisё nga filozofia, do të na duhej të pranonim edhe se shumë interpretime, apo fillesa tё tyre, i ndeshim pёr herё tё parё te ky binom dikur i pandarё. Të mohosh, në këtë rast, traditën, do të thotё të mos i kushtosh rëndësi domosdoshmërisё që solli lindjen e psikanalizёs. Nga ana tjetër, të mbështetesh vetëm tek ajo diakroni, do të thotё të harrosh faktin që psikanaliza përbën tashmë një shkencë më vete, që në mënyrë të dukshme, ka terminologjinë dhe praktikat e veta, pothuaj krejtësisht të pavarura nga psikologjia dhe filozofia, si dhe nga shkencat e tjera tё sakta, perfshirë këtu mjekёsinë, me të cilёn ndihet më afёr.

Në fund të fundit, pika që bashkon çështjet e shtruara mё sipёr, si dhe qindra të tjera si ato, është frojdizmi, qё duan apo nuk duan kundërshtarët, krijoi një formë të re mendimi. Natyrshёm, kjo mёnyrё solli dhe një formë të re të analizuari tё letёrsisë, formë që s’ishte zbatuar deri në atë kohë.

Siç e pamё, psikanaliza është e hapur të argumentojë të gjitha variantet e mundshme. Qëllimi i saj është të gjendet interpretimi më i afërt, duke u bazuar mbi tekstin e pёr tё, fjalёt kthehen nё çelёsa qё hapin dyer tё rёnda, pas tё cilave fshihen informacione tё rёndёsishme.

Është për t’u theksuar, se në të gjithë historinë e lidhjes midis letërsisë dhe psikanalizës, kjo e fundit, nuk e ka shfaqur veten si metodë absolute studimi, por si metodë e vërtetë, që qëndron përkah metodave të tjera, pa i përjashtuar ato.

Por kur ka filluar të hyjë në brazda shkencore, lidhja e psikanalizës me letërsinë? Thёnё me fjalё tё tjera, kur fillon psikanaliza të gjykojë për tekstin letrar?

Kjo përkon me regjistrimin e Freud-it në fakultetin e mjekёsisë e tregon se si letërsia e shpuri Frojdin drejt psikanalizës. Pas regjistrimit në mjekësi, Freud-i studion Émile Zola-në (1840-1902) dhe Claude Bernard-in (1813-1878). Ai zhytet e thellohet në analiza tё njёpasnjёshme, tё pёrhershme, nё njohje tё veprёs sё tё parit, qё ёshtё shkrimtar natyralist dhe tё dytit qё ёshtё themeluesi i mjekёsisё eksperimentale. Mendon, pyet, vёzhgon, krijon, pёrgjigjet vetё. Hamendёson e ndriçohet nga mendime tё çuditshme, por brilante, si pёr shembull: John Milton (1608-1674) ka krijuar Parajsën e humbur (1667), për të njëjtat arsye që një krimb mëndafshi krijon mëndafshin. Me këtë, del nё pёrfundimin se, procesi krijues nuk është proces i jashtëm e i vendosur a priori, por i brendshëm dhe i domosdoshëm për ekzistencën e vetë shkrimtarit.

Ajo që e bën shkrimtarin të shkruajë është fantazia, që për Freud-in, duket të jetë një formë e artit, për të shkuar në rrugёn e ralitetit. Tek punimi i tij Poeti dhe fantazia (1907), Freud-i trajton çështjen e lindjes së fantazisë, fshehjes së saj dhe shpërthimit, apo sublimimit, më pas në art. Ky është një argument më shumë, për tё treguar lidhjen e psikanalizёs me letërsinë qё gjatë gjithë historisë së marrëdhënies së tyre, kanë ditur tё bёjnё secila “detyrat” e veta, duke u ndihmuar në mënyrë të ndërsjelltë.

Psikanalistët gjithmonё na e kanё bёrё tё qartё se ёshtё e drejta e tyre të analizojnë veprën e një shkrimtari, ndërsa shkrimtari nuk mund tё bёjё poezi apo art me analizat psikologjike. Duket si teori e vjetёruar, por, sot e kёsaj dite, mendohet se arti i shkrimtarit nuk duhet tё ketё lidhje me gjetjen dhe trajtimin e problemeve. Kjo detyrë tashmё i pёrket psikanalistit dhe karriges sё tij, qё ç’rёndёsi ka nё ёshtё prej guri, druri a hekuri.

Dhe ja ku erdhёm në zemër të çështjes që shqetëson, jo pak, letërsinë. Natyrshёm lind pyetja, deri ku i hyn në pjesё psikanaliza letërsisë dhe, në të njëjtën kohë, letërsia psikanalizës?!

Le të hedhim sërish, një vështrim diakronik. Lidhja midis letërsisë dhe psikanalizës, është e vetvetishme, qё do të thotë se dhe vetë Freud-i, nuk zgjedh a priori letërsinё, por e shijon atё duke studiuar mjekёsi e kёshtu, hedh pa dashur, hapin largpamёs të lidhjes midis kёtyre disiplinave. Rastësisht, vjen dhe studimi i parë psikanalitik, ku nuk analizohet pacienti neurotik, por mitologjia, qё do jetё gjithmonё nё qendёr tё vёmendjes sё tij. Gjatë gjithë punës me mitet, Freud-in do ta tërheqё shprehja gjeniale e Charles Baudelaire-it (1821-1967): “forma banale e origjinës.” Ky është dhe shkaku, që më 1904-ën Freud-i viziton Akropolin nё Athinё.

Më 23 tetor 1886, Freud-it i vdes i ati. Kjo vdekje bёhet shkak pёr fillimin e analizave që bёn për Edipin, Hamletin, Da Vinci-n, Michelangelo-n, Gradivën, Andersen-in, etj.

Ndërkohë, fjala, si formë e shprehjes, fillon tё marrё vlera parësore. Ai e cilëson atë si një material plastik, me të cilën mund të bësh gjithçka. Freud-i është nderuar me çmimim “Goethe”, pasi mbahet të këtë krijuar shumë fjalë të reja. Si të gjithë shkrimtarët, historianët, kritikët letrarё, që merren me shkenca humane, ai nuk flet vetёm për fjalët, por flet me fjalët.

Përveç fjalës në vetvete, Freud-in e shqetëson jeta e artistëve. Tek analizat që i bën Hamletit, ai paralelisht merret me jetёn e Shakespear-it dhe vёren se në jetën e tij ka pasur histori incestore e gjen një arsye më shumë për të shpjeguar ato momente ku ndihet se Hamleti vuan incestin.

Edhe kur analizon Da Vinci-n, në punimin e bujshëm Një kujtim fëmijёrije i Leonardo Da Vinci-t (1910), Freud-i ndalet gjerësisht tek jeta e artistit. Ai vëren se ftohtësia ndaj gruas apo homoseksualiteti i tij e ka burimin te ndjenja e brishtë qё ka pasur ndaj nënës, e cila e ka shoqëruar gjithë jetën gjeniun. Këtu, mendon Freud-i, e ka shpjegimin buzëqeshja e Mona Lisës, që ka gjasa tё jetё ajo e nënës së Da Vinci-t në shumë raste, apo e njerkës së tij në raste të tjera. Tek ky devijim fizik tё shndёrruar në sublimim, gjen ai arsyen e talentit tё gjithanshëm të italianit të madh.

Kёshtu, mendon se gjen, njёkohёsisht, edhe shkakun pse një ndër piktorët më të mirë të të gjitha kohёrave, që njihte aq mirë anatominë e njeriut, kurrë nuk diti të pikturojë njё organ gjenital femёror, edhe pse diti tё realizojё nё mёnyrё tё përsosur me mijёra herё organin mashkullor.

Nё studimet e tij, Freud-i mbështetet vazhdimisht nё jetën e njerёzve të shquar të tё gjitha epokave e vë re se, megjithë rёndёsinё dhe larmishmёrinё e jetёs sё tyre, procesi i krijimtarisё artistike si i tillё, gjurma dhe vlera qё jeta lё nё veprёn e njё artisti, nuk ndikohen aq bujshёm sa jeta tё zёrё vendin e veprёs.

Psikanalisti, duket të ketë lënë shumë shtigje të hapura, pa kufizuar apo rrethuar si më të rëndësishme asnjërën.

Nga ana tjetër, duke analizuar ëndrrat, ai bën edhe një lidhje mes tyre dhe letërsisë. Për tё, poeti është thjesht një ëndërrues që reagon nё mёnyrё tё çuditshme dramatike.

Ai mendon se njё vepёr artistike i pёrngjason procesit transformues të ëndrrës që analizon.

Psikanaliza na shërben pёr të kuptuar edhe njё tjetër problem: atё tё censurës. Si formë e ëndrrës, edhe vepra artistike, pushtohet nga censura. Në ndryshim nga njeriu që ёndrrat i sheh realisht nё gjumё, ai që fantazon e di që po bën një gjë të tillë. Për Freud-in, fantazia nuk është gjë tjetër, vetëm një ëndërr me sy hapur. Por në çdo çast, ёndёrruesi, mund ta ndryshojë fantazinë e tij, pasi ajo fillon dhe bëhet pjesë, herё e pavetёdijes, herё e vetёdijes. Për këtë, psikanalisti jep tre shembuj:

Edipi: “Unë e kam vrarë tim atë, por pa e ditur që ishte ai. Nuk jam unë fajtori, por destini”.

Hamleti: “Nuk e kam vrarë unë babanё tim. Është Klaudi, që ka vrarë tim atë” .

Vëllai Karamazov: “Unë nuk e kam vrarë babanё tim. Është vëllai im epilektik, që e ka kryer këtë akt” .

Freud-i, analizon një zhveshje të negativitetit, në tё gjithë protagonistët e kryeveprave që ka marrë në shqyrtim. Kjo do të thotë se midis personazheve kryesore dhe autorёve të tyre, ka gjasa të ketë pasur një identifikim artistik, i shfaqur ndoshta si censurë apo autocensurë e qё i bën kёta krijues të largojnë personazhet e tyre nga krimi edhe kur e kryejnё .

Në rrugën e gjatë, që ende përshkuan binomi letërsi-psikanalizё, pasuesit e Freud-it, në shumë pika e kanë kundërshtuar babanë e tyre, por ata me seriozët, nuk e kanë mohuar, por pёrkundrazi e kanë thelluar atë traditë që, duan apo nuk duan kundërshtarët, së bashku me teorinë e relativitetit të Albert Einstein-it, revolucionuan mendimin njerёzor të shekullit XX.

Le të kujtojmë, se askush nuk ka pasur aq shumë kundërshtarë dhe askush si ai, nuk i ka mirёpritur kritikat. Metoda psikanalitike, si kritikë letrare, është ndoshta ndër të vetmet që jep argumentet e saj, pa përjashtuar asnjë metodë tjetër.

Kjo metodë nuk do të quhej shkencë, nëse nuk do kishte alternativa që ta kundërshtonin. Freud mendon se shkenca që ai krijoi s’ёshtё njё teori e mbyllur nё vetvete dhe vetë shkenca është metoda dhe jo objekti ku mbështetet.

*Ky fragment është shkëputur nga libri i fundit i autores “Letërsia në psikanalizën e Freud-it dhe dilemat ekistenciale” prezantuar në panairin e fundit të librit në Tiranë, Nëntor 2022.

Maestro Eno Koço, mes një të shkuare dhe një të ardhme me shkëlqim

by

Aleksandër Çipa/

Personaliteti që dirixhon me elegancë e sharm, mes një së shkuare dhe një të ardhmeje me shkëlqim.

Maestro Eno Koço e priti ditën e 80 vjetorit të ditëlindjes, me atë fytyrën e qeshur dhe shikimin elegant të vet, si në kuptimin e plotë të vargut të Agollit ” Mos ma kujto!”. Kohën e mishëron plotësisht, por e sfidon po aq me kapriçio gjenerozi. Është zotnia i lëvizjeve të lehta, elegante, të sakta dhe si hise e karakterit sanguin që dhuron përshëndetje më tepër nga sa mund të presin të tjerët. Është përherë në aktin e shkëlqyer të dirigjimit edhe kur përpara nuk ka formacion orkestral apo lexhio…

Maestro Koço është dirigjues i shkëlqyer i profilit prej pedagogu, muzikanti, studiuesi dhe diskutanti për çështje të muzikologjisë, materialeve të kompozicionit, etnokulturës dhe lektorimit në universitete të Artit. Ka realizuar një jetë të pasur me suksese dhe honore mbi 60 vjeçare, në qendrat dhe institucionet kombëtare shqiptare por edhe më gjerë, në Itali, Kajro, Britani, Gjeorgji, Ballkan etj., etj.

Koha e gjatë e jetës së tij, mbetet përherë e pamjaftueshme për punët që kryen. Sepse i ka të shumta dhe i kryen sipas rregullit të vetvetes. Shquhet me sqimën prej korçari, e më së shumti, si biri i një nëne që shekullon në majat e larta të shkëlqimit artistik, duke u evidentuar si një ndër referencat për aristokracinë tonë aq të ndërprerë dikur e aq të munguar sot. Nëna dhe At-i i vet, Tefta dhe Kristo Koço, të dy muzikantë, e lanë në mëshirë të jetës në moshën 6 vjeçare. Por emri dhe hija e tyre e shenjtërishme prej qytetarësh dhe artistësh me natyrë mondane, iu bënë frymë ushqyese artistit tonë të ardhshëm.

Në më shumë se pesë dekada, Maestro Eno Koço udhëhoqi orkestracionet dhe trupat e instrumentistëve profesionistë të Tiranës, duke u shndërruar në imazh dhe personalitet përfaqësues për një shkollë dhe përvojë të re dirixhimi shqiptar. Ai është ndër të rrallët dhe të vetmit muzikantë të Shqipërisë që u përball dhe preku nivelet ndërkombëtare të artit.

Në dy dekadat e fundit, kur Maestro prek majat e larta të moshës, është paraqitur pranë publikut si autor i disa librave që hedhin dritë mbi historinë dhe artefaktet e këngës dhe artistëve klasikë shqiptarë. Këto botime autoriale rishtojnë kujtesën dhe dijeninë kulturologjike për zanafillat e bukura dhe shkëmbimet muzikore e kulturore shqiptare, me kryeqytetet europiane. Janë prurje faktuese për kontributet e elitës sonë, pjesë e së cilës ishin prindërit e vet në vitet 1920-’40. Këto botime të ruajtura dhe mbartura në proces përgatitës në gjatësi të shumtë kohore, sjellin në bibliografinë tonë një kontribut fisniku me aq sharm.

Maestro i’u përgjigj ftesës së miqve dhe kolegëve, artistëve dhe shkencëtarëve në fushën e shkencave humane që përvjetorin e 80-të ta përcillte në sallën e Akademisë së Shkencave.

Erdhi shtueshëm.

Me shkopin e dirixhimit, me elegancën dhe shkathtësinë e vet natyrale, por edhe me buzëqeshjen dhe krenarinë për pasardhjen si bashkëshoqëruese… Ndër pjesët e interpretuara para të pranishmëve, njëra ndër më të mirëpriturat ishte edhe ajo e luajtur në violinë nga i biri Genti Koço, një instrumentist i formuar dhe me karrierë të cilësueshme në Britaninë e Madhe.

Maestro është At i suksesshëm i një bije dhe biri me shkollime dhe progrese të adhurueshme në jetën artistike kombëtare dhe më shumë, atë ndërkombëtare. Si në fatin e një dinastie arti, vijon jeta e brezave gjenealogjikë të familjes Koço. Është rast i shkëlqyer kur triumfi feniksian, dëshmohet përmes Maestros dhe brenda familjes, tek pasardhësja-bijë Teuta dhe biri Genti.

Në këtë shfaqje, me aq shumë urime për jetëgjatësi për Maestro Enon, spikati edhe dëshmia e vijimësisë premtuese e pinjollëve të Tefta Tashko Koços, ikonës së aristokracisë sonë artistike.

MARRËVESHJA PËR DORËZIMIN E DURRËSIT – VENEDIKUT NË VITIN 1392 – SI DËSHMI HISTORIKE E ZHVILLIMEVE DRAMATIKE NË SHQIPËRINË E SHEK. XIV

by

Origjinali i këtij dokumenti sot ruhet në Arkivin e Qytetit të Venedikut me signaturën: Archivio di Stato di Venezia. Venezia, Libri Commemoriales, VIII, f. 163v-164r, (Olim 165v-166r).- Në këtë dokument është dëshmuar autoriteti dhe pozita që kishte sundimtari i Durrësit, duka Gjergj Topia, i cili me veprime diplomatike, arrin të sigurojë më të mirën e mundshme, për momentin, per veten, qytetin e Durrësit dhe qytetarët tjerë, që ai i kishte nën sundim. – Gjergj Topia kërkonte nga Sinjoria e Venedikut që “t’i jepnim liri e kompetencë sigurimi për të sjellë gjithë ata shqiptarë që donin të qëndronin dhe të banonin në Durrës, me familjet dhe me pasuritë e veta.”

Prof. Dr. Musa Ahmeti

Center for Albanian Studiues

Budapest

Shkeulli i XIV ishte me zhvillime dramatike ku dominonte rreziku nga sulmet e perandorisë Osmane dhe pushtimi nga ana e saj, i territoreve shqiptare. Të ndodhur në një pozitë të tillë, feudalët dhe sundimtarët shqiptar, finsikëria e lartë e qyteteve dhe të tjerët, shikonin të gjitha mundësit që lejonin rrethanat dhe koha për t’u mbrojtur dhe për të larguar këtë rrezik. Nuk kishte shumë mundësi e zgjedhje.

Si dëshmi të një situate të tillë të kohës, kësaj radhe kemi përagtitur për botim, dokumentin origjinal, të marrëveshjes në mes të sundimtarit dhe dukës së Durrësit Gjegj Topisë dhe Senjorisë së Venedikut për dorëzimin e Durrësit në “mbrojte” të kësaj të fundit. 

Së bashku me përkthimin në gjuhën shqipe që botohet për herë të parë, ne sjellim edhe tejshkronjëzimin në gjuhën latine dhe ilsutirmet përkatëse.

Duke u ndodhur para një rreziku permanent të sulmeve të turqve dhe të të tjerëve, sunduesi i Durrësit, duka Gjergj Topia, kishte dërguar te përfaqësuesi i Sinjorisë së Venedikut, Saracen Danduli “të nderuarin atin don Gjonin, me hir të Zotit dhe të Selisë Apostolike, kryeipeshkëv i Durrësit, dhe burrat e nderuar Filip Bareli nga Venediku, Filip de Zaperinisin qytetar të Durrësit si përfaqësues të vet për të kërkuar me këmbëngulje në emër të tij që të kemi mirësinë që t’i miratojmë dhe t’i ratifikojmë këto konventa dhe pakte me anën e letrës sonë të hapur për ngushëllim të tij dhe të popullit të atij qyteti.” [reverendum patrem dominum Joannem, Dei et Apostolicae Sedis gratia archiepiscopum Durachiensem, et circumspectos viros Philippum Barelli de Venetis prothovestarium et Philippum de Zaperinis civem Durachii in suos ambasiatores cum magna instantia suo nomine requirentes quatinus placeret nobis dictas conventiones et pacta per nostras Patentes litteras approbare et ratificare pro consolatione sua et populi dictae Civitatis].

Pas përfundimit të negociatave, pasi palët ishin dakorduar, u morën vesh që të bëhet dorëzimi i kështjellës së qytetit të Durrësit “në praninë e zotit Gjon, me hir të Zotit kryeipeshkv i Durrësit, (kryeipeshkëv i Durrësit ishte Joannes de Panella i zgjedhur më 28 shtator 1388 i cili kishte sherbyer në këtë kryeipeshkvi der më 3 qershor 1394. Shih: C. Eubel, Hierachia Catholica…, 1913, vëll. I, f. 232; P. B. Gams, Series episcoporusm…, 1873, f. 407), të z. Filip Barelos nga Venediku, të z. Almoro Barbaro nga Venediku, të mjeshtrit Nikolla, birit të njëfarë Françisko nga Seravale, të mjekut z. Jakomel Boatelos nga Venediku, të priftit Andriolo nga Venediku, të dëshmitarëve të ftuar dhe të kërkuar, fisniku dhe i nderuari z. Gjergj Topia, sundimtari i Durrësit i dha dhe i dorëzoi kështjellën e Durrësit me pëlqimin dhe vullnetin e vet, fisnikut dhe të nderuarit zotit Saraceno Dandulo. [presentibus domino Joanne, Dei gratia archiepiscopo Durachii, domino Philippo Barello de Venetiis, domino Almoro Barbaro de Venetiis, magistro Nicolao filio quondam Francisci de Seraualle, medico, domino Iacomello Boatello de Venetiis, presbytero, Andriolo de Venetiis,  testibus convocatis et rogatus, nobilis et egregius dominus Georgius Thopia, dominus Durachii, dedit et tradidit castrum Durachii de consensu et voluntate sua nobili et egregio viro domino Saraceno Dandulo]. 

Në këtë dokument është dëshmuar autoriteti e pozita që kishte sundimtari i Durrësit, duka Gjergj Topia, i cili me veprime diplomatike, me anën e një delegacioni përfaqësuesish të tij, arrin të sigurojë më të mirën e mundshme, për momentin, per veten, qytetin e Durrësit dhe qytetarët tjerë, që ai i kishte nën sundim.

Me mjaft interes është fakti se “si vetë z. Gjergj, ashtu edhe Sinjoria e Venedikut të detyrohen të ruajnë statutet dhe rregullat e qytetit të Durrësit, [dominus Georgius quam Dominatio Venetiarum teneantur servare statuta et ordines dictae Civitatis Durachii],” gjë që tregon se edhe Durrësi kishte statutet e veta, ashtu si Shkodra e Drishti, dhe ato duhej të ruheshin dhe të respektoheshin edhe nga Republika e Venedikut.. 

Mjaft domethënës është fakti se Gjergj Topia, kishte kërkuar një favor, përmes përfaqësuesve të tij, të cilën po negocionin dorëzimin e qytetit të Durrësit, te Sinjoria e Venedikut. Ai kërkonte që Sinjoria e Venedikut “t’i jepnim liri e kompetencë sigurimi për të sjellë gjithë ata shqiptarë që donin të qëndronin dhe të banonin në Durrës, me familjet dhe me pasuritë e veta.” Kjo kërkesë ishte pranuar dhe njëkohësisht Gjergj Topisë, i ishte premtuar se “do të trajtohen butë, favorshëm dhe mirë si personat me gjithë pasuritë e tyre,  njëlloj si qytetarët e tjerë të këtij qyteti të Durrësit.” [Gjergj Topia vdes më 16 tetor të vitit 1392 në Durrës].

Tekstin e marrëveshjes dhe pakteve e kishte përgatitur Gjoni “i biri i të ndjerit Pixarin de Arimino, me autoritet perandorak, noter e gjykatës i rregullt, u ndodha pranë në të gjitha këto veprime të lartpërmendura edhe i shpalla edhe i nënshkrova me vulën time,” [Ego Joannes filius quondam Pizarini de Arimino, imperiali auctoritate notarius et iudex ordinarius, predictis omnibus et singulis presens interfui, subsripsi et publicavi signumque meum consuetum apponere posui].”

Noteri Gjoni i Ariminit, i cili kishte autoritet perandorak, që ishe edhe gjykatës i rregullt, shkruan se “për dëshmi të sa u tha më lart për një provë më të plotë dhamë urdhër që të përgatitej kjo letër dhe të përforcohej me vulën tonë të artë dhe të varur” [In quorum premissorum fidem et evidentiam pleniorem presentes nostras litteras fieri iussimus et bulla nostra aurea pendente muniri].” Këtë praktikë e gjejmë edhe në dokumente të tjera të kohës. Në fund të dokumentit është shënuar data: 18 gusht 1392 [Datum in nostro Ducali Palatio, anno Domini M.CCC.LXXXXII, mensis Augusti,  die decima octava, indictione XV].

Është mjaft interesant pohimi i L. Malltezit se Dogja i Venedikut, Anton Venerio, u akordoi një rrogë vjetore prej 30 dukatësh  “qytetarëve të nderuar të Durrësit”: Dhimitër Nesta (ipeshkëv i Durrësit); Tanush Topisë; kapedanit Guren Skuto (Schuto, Scuro), vojvodës Borilla (Burrilla, f. 163),  Andrea Muzakut, Aleks Rikardi di Marno, “për ti pasur ata pas vetës.” Shih: Luan Malltezi, Përpjekjet dhe synimet e Venedikut për pushtimn e Durrësit. (Les intentions et les tetatives de Venise pour occuper Durrës). Në: Studime historike. Akademia e Shkencave e RPSH. Instituti i Historisë. Tiranë: Akademia e Shkencave e RPSH, 1977, viti, XXXI (XIV), nr. 2, f. 145-173, këtu f. 159 e f. 163 shënon edhe: vëllait të peshkopit të Durrësit, Andrea Nesës e Progon Skuros. Origjnali i këtij dokumenti sot ruhet në Arkivin e Qytetit të Venedikut me signaturën: Archivio di Stato di Venezia. Venezia, Libri Commemoriales, VIII, f. 163v-164r, (Olim 165v-166r). Për këtë dokument kanë shkruar ose e kanë cituar apo botuar në mënyrë të pjesshme apo si tërsi edhe: Šime Ljubić, Lisitne o odnošajih izmedju južnoga slavenstva i Mletačke Republike. Knjiga IV. Od godine 1358 do 1403. (Monumenta spectantia historiam Slavorum Meridonalium. Volumen IV.). Zagreb: Jugoslavenska Akademija Znanosti i Umjetonsti, 1874, vëll. IV, f. 293-295, dok, 324 (18 gusht 1392); Shih edhe: Ludovicus Thallóczy, Constantinus Jireček et Emillianus de Sufflay. Acta et diplomata res Albaniae Mediae Aetatis Illustrantia. Volumen II. (Annos 1344-1406 continens). Vindobonae: Typis Adolphi Holzhausen, 1918, vëll. II, f. 120 A-B, dok. 480; [përmbledhje e shkurtër e dokumentit e shoqëruar me koment nga Sufflay]; Josephi Valentini S.J., Acta Albaniae Veneta saeculorum XIV et XV. Partis primae. Saeculum XIV complectens. Tomus secundus. Ab anno MCCCLXXXIV ad annum MCCCXCVI. Mediolani: Typis P. I. M. E., 1968, vëll. II, f. 154-157, dok. 451, (18. VIII. 1392).

Në vijim sjellim përkthimin në gjuhën shqipe të marrëveshjes për dorëzmin e Durrësit Venedikut në vitin 1392:

Konventat  dhe paktet e bëra midis të ndriturit dhe të fuqishmit Dukës, zotit Gjergj Topisë, sunduesit të Durrësit dhe zotit Saracen Dandulit në emër të shumë të ndriturës Sinjori të Venedikut nga kështjella e Durrësit

Anton Venerio, me hirin e Zotit dogjë i Venedikut, etj. 

Të gjithë dhe secili që është i pranishëm në të tashmen dhe në të ardhmen do të lexojë këtë letër të hapur tonën ta dinë më së miri se duke qenë se shumë i larti dhe i fuqishmi Gjergj Topia, sundimtar i Durrësit, princ katolik i cili për shkak të preve dhe plaçkitjeve të vazhdueshme të subjekteve të tij nga turqit kishte frikë se mos vetë qyteti duke u përbuzur për emrin e krishterë do të binte në duart e tyre duke shkaktuar humbjen e shpirtrave dhe të truprave të sa e sa besimtarëve të krishterë, për shpëtimin e qytetit dhe të popullit nën sundimin e tij, bëri disa konventa dhe pakte me fisnikun Saraceno Dandulon, kapedanin tonë të Gjirit. 

Për këtë midis tyre u bë një marrëveshje, instrument publik, dhe për këtë shkak vetë ky zotëri dërgoi tek ne të nderuarin atin don Gjonin, me hir të Zotit dhe të Selisë Apostolike kryeipeshkv i Durrësit, dhe burrat e nderuar Filip Bareli nga Venediku, protovestar dhe Filip de Zaperinisin qytetar të Durrësit si përfaqësues të vet për të kërkuar me këmbëngulje në emër të tij që të kemi mirësinë që t’i miratojmë dhe t’i ratifikojmë këto konventa dhe pakte me anën e letrës sonë të hapur për ngushëllim të tij dhe të popullit të atij qyteti. 

Prandaj, ne duke i ditur më së miri se sa të vërteta janë dyshimet dhe rreziqet e lartpërmendura dhe duke patur frikë që dëmet e rrënimet që do të pësonte qyteti dhe gjithë krishtërimi, nëse pashmangshmërisht do të binte në duart e të pabesëve në fjalë, me këshilltarët tanë po ratifikojmë, gratifikojmë dhe aprovojmë atë instrument të conventave dhe të pakteve dhe çdo gjë që përfshihet në të, dhe duam që të mbeten të pranuara, të vendosura dhe të qëndrueshme në çdo pikëpamje ashtu siç rezultojnë, duke premtuar që tashi se kundër këtyre konventave dhe pakteve nuk do të veprojnë as dhe kundërvihen as vetë zoti Gjergj nga Sinjoria, në të cilën nodhet tani për shkak të trazirave, as nuk do t’i trazojë apo të shqetësohet ose trazohet përtej përmbajtjes të pakteve të lartpërmendura deri sa të jetë gjallë në këtë botë dhe për sa kohë që do të na respektojë. [Kjo vlen edhe] anasjelltas për ato që na premtoi ne dhe që përmbahen shumë qartë në këtë dokument të pakteve dhe të konventave brendia e të cilave vazhdon me këto fjalë.

Në emër të zotit tonë Jezu Krishtit dhe të mbrojtësit tonë Shën Markut, Ungjilltarit, më njëmijë e treqind e nëtëdhjetë e dy, indikti i pesëmbëdhjetë. Në kështjellën e Durrësit, në praninë e zotit Gjon, me hir të Zotit kryeipeshkv i Durrësit, të zotit Filip Barelos nga Venediku, të zotit Almoro Barbaro nga Venediku, të mjeshtrit Nikolla, birit të njëfarë Françisko nga Seravale, të mjekut zotit Jakomel Boatelos nga Venediku, të priftit Andriolo nga Venediku, të dëshmitarëve të ftuar dhe të kërkuar, fisniku dhe i nderuari zoti Gjergj Topia, sundimtari i Durrësit i dha dhe i dorëzoi kështjellën e Durrësit me pëlqimin dhe vullnetin e vet, fisnikut dhe të nderuarit zotit Saraceno Dandulo, kryebashkiakut dhe prokuratorit si edhe kapedanit të përgjithshëm të Gjirit për Sinjorinë dukale të Venedikut me këto pakte dhe kushte:

Së pari, që të ngrihet simboli apo flamuri i Shën Markut në emër dhe në shenjë të Sinjorisë dhe të komunitetit venedikas. 

Gjithashtu Sinjoria të detyrohet të mbajë, të mbrojë dhe të mirëmbajë këtë kështjellë me pajisjet e veta, me njerëzit, mbrojtësit dhe rojtarët e vet. 

Gjithashtu që ata roje të thërresin dhe të kërkojnë mbrojtje në shenjë dhe në emër të të nderuait zotit Gjergj Topisë, sundimtarit të Durrësit. 

Po kështu, po të ketë nga ata që ishin arratisur mbasi kanë qenë caktuar në atë Kështjellë për sigurinë (mbrojtjen) e saj atëherë Sinjoria e lartpërmendur detyrohet t’ia dorëzojë ata zotit Gjergj.

Gjithashtu po të jetë se ndodhen jashtë qytetit nga ata që ngrenë krye kundër zotit Gjergj, vetë Sinjoria të kujdeset sa më shpejt që t’i pajtojë ata njerëz në favor të zotit Gjergj.

Gjithashtu në qoftë se rastësisht Sinjoria dërgon përfaqësues tek sunduesi i turqve (sulltani), vetë Sinjoria të marrë masat e duhura dhe të kujdeset që të vendosë paqen dhe harmoninë me zotin Gjergj të lartpërmendur.

Gjithashtu, nëse zotëria në fjalë ka ndërmend të burgosë disa nga nënshtetasit e vet, atëherë ai mund t’i dërgojë ata në kështjellë dhe Sinjoria të detyrohet t’i mbajë ata aty siaps dëshirës dhe vullnetit të zotërisë së lartpërmendur. 

Gjithashtu, që i lartpërmenduri zoti Gjergj mund të disponojë dhe mund t’i shpërndajë objektet e veta kishtare që ndodhen në kishën e kështjellës në fjalë dhe pasuritë e tjera të vetat të tundshme sipas qejfit dhe vullnetit të vet.

Gjithashtu, në qoftë se ndodh që zoti Gjergj ndahet nga kjo jetë, atëherë bujarët dhe besnikët po kështu edhe vasalët e tij të kenë mundësi të qëndrojnë, të shkojnë e të vijnë në qytetin e Durrësit pa ndonjë trazim e bezdisje.

  Gjithashtu, si vetë z. Gjergj, ashtu edhe Sinjoria e Venedikut të detyrohen të ruajnë statutet dhe rregullat e qytetit të Durrësit. 

Po kështu, fisniku dhe i nderuari z. Gjergj Topia, sundimtari i lartpërmendur i Durrësit, u betua me betim të shenjtë se do t’i respektojë dhe do t’i mirëmbajë të gjitha sa u shkruan më lart dhe pas vdekjes së tij, sikurse ka premtuar dhe po premton tani, qytetin e Durrësit do të lëshojë lirisht në duart dhe në pushtetin e Sinjorisë, e të komunitetit venedikas. Nga ana tjetër fisniku dhe i nderuari, zoti Saraceno Dandulo sindiku, prokuratori dhe kapedani i përgjithshëm i Gjirit u betua me betim të shenjtë në emër të Sinojrisë dhe komunitetit venedikas se do t’i respektojë dhe do t’i mirëmbajë sa u tha më sipër. 

Unë, Gjoni, biri i të ndjerit Pixarin de Arimino me autoritet perandorak noter e gjykatës i rregullt, u ndodha pranë në të gjitha këto veprime të lartpërmendura edhe i shpalla edhe i nënshkrova me vulën time. 

Veç kësaj, meqë i përmenduri zoti Gjergj me anën e përfaqësuesve të vet të sipërpërmendur ndër të tjera kërkoi prej nesh që të kishim mirësinë që për një nder të veçantë t’i jepnim liri e kompetencë sigurimi për të sjellë gjithë ata shqiptarë që donin të qëndronin dhe të banonin në Durrës me familjet dhe me pasuritë e veta.

Për këtë ne me këshillat tona të përmendura ia dhamë përgjigjen dhe pranojmë që, i ashtuquajturi zoti Gjergj, të mund të sigurojë shqiptarët në fjalë, të cilët duan të shpërngulen me familje e pasuri për të banuar në qytetin e lartpërmendur, dhe t’u premtojë se për sa kohë do të punojnë mirë për sa kohë do të sillen për nder e lavdi të Sinjorisë sonë dhe të zotit të tyre, me sigurinë më të plotë do të kenë mundësi të qëndrojnë e të banojnë këtu, sepse prej nesh do të trajtohen butë, favorshëm dhe mirë si persona me gjithë pasuritë e tyre njëlloj si qytetarët e tjerë të këtij qyteti të Durrësit. 

Për dëshmi të sa u tha më lart për një provë më të plotë dhamë urdhër që të përgatitej kjo letër dhe të përforcohej me vulën tonë të artë dhe të varur. 

Lëshuar në pallatin tonë dukal, në vitin e zotit 1392, në muajin gusht, me datë tetëmbëdhjetë, indikti i pesëmbëdhjetë.

*************

Në vijim sjellim tejshkronjëzimin në gjuhën latine të marrëveshjes:

Conventiones et pacta facta inter illustrissimem ac potentem ducem dominum Georgium Topiam, domini Durachii, et dominum Saracenum Dandulum nomine illustrissimi Venetiarum Dominii de Castro Dirachii.

Antonius Venerio, Dei Gratia dux Venetiarum etc. 

Universis et singulis tam presentibus quam futuris has nostras Patentes litteras inspecturis pateat evidenter, quod cum magnificus et potens dominus Georgius Topia dominus Durachii tamquam catholicus princeps et qui propter continuas predas et depopulationes suorum subditorum factas a Turchis timebat ne Civitas ipsa in contemptum nominis christiani pervenirent ad manus eorum cum perditione animarum et corporum tot fidelium christianorum pro salute sua ac Civitatis et populi sibi subiecti ad certas conventiones et pacta devenerit cum Nobili viro Saraceno Dandulo, captaneo nostro Culphi. 

De quibus inter eos contractum fuit publicum instrumentum; et ob hanc causam ipse dominus miserit ad nostram presentiam reverendum patrem dominum Joannem, Dei et Apostolicae Sedis gratia archiepiscopum Durachiensem,  et circumspectos viros Philippum Barelli de Venetis prothovestarium et Philippum de Zaperinis civem Durachii in suos ambasiatores cum magna instantia suo nomine requirentes quatinus placeret nobis dictas conventiones et pacta per nostras Patentes litteras approbare et ratificare pro consolatione sua et populi dictae Civitatis. 

Iccirco nos evidentissime cognoscentes vera fore dubia et pericula supradicta timentes damna et detrimenta que ipsa Civitas si pervenisset ad manus dictorum infidelium toti christianitati infalibiliter pervenissent cum nostris consiliis oportunis ipsum instrumentum conventionum et pactorum et omnia et singula in eo contenta ratificamus, gratificamus et approbamus ac grata rata et firma esse volumus in omnibus prout iacent, promittentes ex nunc contra ipsas conventiones et pacta non facere vel venire nec ipsum dominum Georgium de Domino in quo ad presens est inquietate vel molestare aut inquietari vel molestari facere ultra continentia pactorum predictorum donec vitam duxerit in humanis, et dum nobis observaverit, viceversa ea que nobis promisit et que in dicto instrumento pactorum et conventionum distinctius continentur Cuius tenor sequitur in haec verba:

In nomine domini nostri Jesu Christi ac protectoris  nostri Sancti Marci Euangeliste millesimo trecentisimo nonagesimo secundo, indictione decima quinta. In castro Durachii, presentibus domino Joanne, Dei gratia archiepiscopo Durachii, domino Philippo Barello de Venetiis, domino Almoro Barbaro de Venetiis, magistro Nicolao filio quondam Francisci de Seraualle, medico, domino Iacomello Boatello de Venetiis, presbytero, Andriolo de Venetiis,  testibus convocatis et rogatus, nobilis et egregius dominus Georgius Thopia, dominus Durachii, dedit et tradidit castrum Durachii de consensu et voluntate sua nobili et egregio viro domino Saraceno Dandulo, sindico et procuratore(!) ac capitaneo generali Culphi pro ducali Dominatione Venetiarum, his pactis et conditionibus videlicet. 

Primo, quod levetur insigne sive vexillum beati Marci nomine et vice dominationis et Communitatis Venetiarum. 

Item quod dominatio teneatur tenere, defendere et manutenere ipsum castrum suis munitionibus et hominibus, defensoribus et custodibus. 

Item quod ipsi custodes vocent et clament tutelam vice et nomine Egregii domini Georgii Thopie domini Duarachii. 

Item si aliqui essent fugitiui quod ad ipsum Castrum pro sui securitate irent quod predicta Dominatio teneatur illos in manibus dicti domini Georgii tradere. 

Item si aliqui essent extra civitatem ipsi Domino Georgio rebelles, quod ipsa Dominatio procuret et sollicitet illos reconciliare in favorem domini Georgii.

Item si a casu Dominatio transmitteret ambasiatorem ad dominum Turchorum, ipsa Dominatio provideat et procuret ponere pacem et concordiam cum predicto domino Georgio. 

Item si ipsi domino voluntas inesset aliquos suos subditos carcerari, quod possint illos mittere ad castrum et quod ipsa dominatio teneatur illos conservare ad libitum et voluntatem prefati domini. 

Item quod predictus dominus Georgius possit disponere ac distribuere res suas ecclesiasticas existentes in ecclesia dicti Castri et alia sua bona mobilia secundum libitum et voluntatem. 

Item si continget ipsum dominus Georgium emigrare ab hoc seculo quod nobiles et fideles ac vassalli sui possint stare, ire et redire, in dicta Civitate Durachii sine aliqua molestia et tedio.

Item quod tam ipse dominus Georgius quam Dominatio Venetiarum teneantur servare statuta et ordines dictae Civitatis Durachii. 

Item nobilis et egregius dominus Georgius Topia, dominus Dirachii suprascriptus, iuravit et sacramentavit observare et manutenere suprascripta et post eius mortem Civitatem Dirachii in manibus et potestate Dominationis sive Comunitatis Venetiarum libere devenire prout alias promisit et in presenti et contra nobilis et egregius vir dominus Saracenus Dandulo, sindicus et procurator ac capitaneus generalis Culfi, iuravit et sacramentavit vice et nomine Dominationis ac Communitatis Venetiarum observare et manutenere supradicta. 

Ego Joannes filius quondam Pizarini de Arimino, imperiali auctoritate notarius et iudex ordinarius, predictis omnibus et singulis presens interfui, subsripsi et publicavi signumque meum consuetum apponere posui. 

Insuper quia dictus dominus Georgius per suprasciptos suos ambasiatores inter alia requiri fecit a nobis quatinus dignaremur eidem concedere de gratia speciali quod habeat arbitrium et potestatem assecurandi omnes Albanenses quos reduceret ad standum et habitandum in Durachio in personis et bonis suis. 

Ad hoc cum dictis nostris consiliis sibi fecimus responderi sicque contenti sumus quod dictus dominus Georgius possit securitatem facere omnibus dictis Albanensibus qui se volent reducere cum personis et bonis suis ad habitandum civitatem antedictam eiusque promittere quod de quanto bene operabuntur et facient cum honore nostri Dominii et ipsius domini cum plenissima securitate poterunt ibi stare et habitare quia tractabuntur in personis et bonis suis a nobis et nostris omnibus dulciter, favorabiliter et benigne sicut alii cives dictae Civitatis Durachii.  

In quorum premissorum fidem et evidentiam pleniorem presentes nostras litteras fieri iussimus et bulla nostra aurea pendente muniri. 

Datum in nostro Ducali Palatio, anno Domini M.CCC.LXXXXII, mensis Augusti,  die decima octava, indictione XV.

ÇAMËRIA – NJË ZË QË DUHET DËGJUAR

by

Petrit Begati/

Dashuria është një atribut i njeriut për të vlerësuar, çmuar dhe dashur të tjerët njëlloj si vehten.., por dashuria për vendin e të parëve është një ndjenjëshumë e thellë në gen, e fuqishme si një vullkan i heshtur, qërizgjohet herë pas here edhe më fuqishëm se më parë. Kështu kaqenë e keshtu do të jetë. Kjo është dashuria e çamit përÇamërinë, atdheun dhe mëmëdheun e Thesprotëve antikë dheatyre të sotëm modern, trashëgimia e stërgjyshërve dhe gjyshërve tanë. Është dashuria për dheun e gjenezës, e mbartur dhe e mpleksur me mesazhin e amanetit të të parëve dhe të vijushmërisë. Është kombinimi më i fuqishëm i shpirtit njerëzor, është ndjenja e pashuar dhe zjarri që do të ngrohë çamin deri sa të ekzistojë kjo vetëdije e derisa të ekzistoj çami dhe geni i tij. Pa at dhe mëmë e pa dhe, nuk ka atëdhe e mëmëdhe.! Si bir i Çamërisë, pra pinjoll i dy prindërve të lindur në këtë krahinë të lashtë epirote, të dëbuar me dhunë nga vatrat stërgjyshore, pata fatin dhe nderin që ndryshimet pluraliste të viteve `90, që ndodhën në atdheun e përbashkët, Shqipërinë e sotme, të më gjenin të ndodhesha dhe reshtohesha në kahun e duhur të historisë së kësaj krahine të martirizuar e të gjakosur. Në dejet dhe tërë qënien time dashuria e prindërve të mi, vuajtjet dhe dhimbjet e tyre për vendlidjen e braktisur nga barbaria shoviniste greke, ngjizën dhe brumosën në koshiencën dhe formimin tim, një dëshirë të paepur për të luftuar në mbrojtje të identitit dhe ADN-së çame. Nuk ka perpjekje më sublime për njeriun, sesa të ruajë dhe mbrojë vlerat e të parëve të tij, të ardhura me sakrificë e mundime nga thellësitë e kohërave më të lashta. Ne, pasardhësit e sotëm të çamëve antikë, kemi fatin që prindërit tanë dhe rrënjët e tyre, kanë vegjetuar në atë që është kosideruar pjesa e mesit të dheut, ku ka mjaft zanafillë e histori njerëzore, për të cilat do të luftonin dhe do te krenohej çdo qënie tjetër njerëzore në këtë botë. Çamëria, apo siç thirret edhe sot një pjesë e saj, Thesprotia dhe banorët e saj thesprotë, nuk do të gaboja po të pohoj se janë kërthiza e zanafillës së kontinetit, që i dhanë dhe emrin EUROPA apo çamerisht EUROVA – EURUARA*. Truall ku lindën e u ngjizën mitologjitë dhe legjendat pellazgjike, vatra ku lindën apo jetuan perënditë e antikitetit. Thesprotët me sellët e tyre themeluan orakullin apo “Mekën” e parë në trojet e kontinentit europian, DODONËN antike, në malet e së cilës burojnë katër lumenjtë e mëdhenj e më të vjetër të kontinentit: Genessus (Shkumbini), Aosi (Vjosa), Thiamis (Kalamai) dhe i katërti Akeroni apo Acheron-i (Lumi i Zi që hante ata që rronin) dhe i çonte në Ades-Adhes apo Hadhesi (pra lumi që merrte të vdekurit me një monedhë në gojë dhe i çonte në botën e përjetëshme në Had(h)e, pra ku “hanë dhe” e që prehen në dhe). Mbi këto të thëna e në këto të vërteta të kësaj krahine antike edhe uzurpatorët modernë të historisë europiane e dinë më mirë dhe e kuptojnë se nuk po themi të pavërteta dhe lajthitje. JO! “Modernët” e dinë shumë mirë se këto janë më se të vërteta, janë antike dhe embrionale, por i maskojnë në mënyrën më të shëmtuar, duke e gjakosur e shkatërruar këtë krahinë, “Mekën” e Europës së bashku me trashgimtarët dhe ADN-në e fundit të Sellëve apo Thesprotëve. “The”- të parët apo protot e folësit e parë, të dheut të parë të zotërve* të parë, rezulton i njëjti kuptim. Vepra më e shëmtuar e civilizimit modern europian është shkatërrimi dhe lufta për zhbërjen e ADN-së njerëzve më të parë e më autoktonë të saj.Çamëria – një zë që duhet dëgjuar 17 Ka pasur një baltosje që i është bërë dhe i bëhet emrit ‘çam’ e vendit te tyre Çamërisë. Sot ka shumë përpjekje tipike talebanësh për ta zhdukur këtë emër historik nga vokabolari dhe arkiva e njerëzimit. Si rezultat, sot kemi një krahinë pothuajse të “fshirë” nga kujtesa njerëzore. U shkatërrua Troja për hir të një civilizimi të pretenduar më të mirë. U shkatërrua Pellazgjia, Iliria dhe Epiri. U krijua dhe u shua Roma e Bizanti. U krijua më vonë Greqia “antike”, por me trashgimtarë të mohuar e të rinj të fallsifikuar, me “trashgimtarë” të cilët e venitën dhe e shuan këte shkëlqim. Me këtë hi u krijuan shtete dhe kombe të Europës Qëndrore dhe Nordike, si civilizime moderne të ngjizura në troje të ftohta dhe të akullta. Dhe së fundi, u desh të fshihej nga kujtesa historike veza apo embrioni që ushqeu dhe rriti këto qytetërime, Thesprotia- Çamëria (Vagina e thirrur dikur). Popujt europianë harruan nga vinin dhe nga e kanë origjinën e prejardhjes së tyre dhe siç thuhet në zhargonin popullor, e “kanë humbur rrugën”. Si në një finale të dhimbshme, u vranë dhe u dëbuan të fundit mohikanë të civilizimt antik, si trashgimtarët direkt e të fundit të gjallë të kesaj fare të njerzimit, që formoi dhe populloi kontinentin e lashtë Europian, Çamët apo Shamët, apo Shamanet e kësaj bote. Këtu filllon shëmtija dhe tragjedia. Nga këtu fillojnë të gjitha sëmundjet, që po degradojnë jetën e sotme dhe larg madhështisë që prodhuan këta “mohikanë” të fundit, me Sellët e tyre DODONËN. Këtu është zanafilla e dhimbjes së madhe të çamëve e të Çamërisë apo Thesprotisë antike. Nga këtu fillojnë rrënkimet dhe brengat e thella, që na shkaktoi i ashtuquajturi civilizim “modern” ndaj nesh. Na quajtën me çdo epitet dhe baltosën me termin “primitiv”, një shkëlqim me embrion universal. Koha do të dëshmojë se këto janë të verteta e më se të vërteta. Është rënkimi ynë që oshëtin nga thellësitë e qënies dhe ndërgjegjies europiane. Do të vijë dita të dëgjohet e të vlerësohet makthi dhe ky rënkim. Vendosa të mbledh si tulla të shpërndara çdo përpjekje dhe shkrime të mija, të botuara e të pabotuara, për arsye të ndryshme dhe t`i publikoj të përmbledhura si publicistikë, si oshëtimë e një zëri që kërkon të dëgjohet rënkimi dhe të vendoset drejtësia, për bashkëkombasit e tij trashëgimtarë, në dejet e të cilëve rrjedh e do të rrjedhë gjaku çam. Në respekt dhe mirënjohje, si homazh për të gjithë ata që u vranë e u masakruan e që lanë vatrën e tyre me gjak dhe lot. Për nënat dhe baballarët tanë, të cilët me sakrificë nga më sublimet, mbrojtën me fanatizëm ADN-në e tyre të lavdishme, të qënit çam-thesprot. Është po detyrë e pinjollëve të tyre, që çdo gjë që bëjmë e themi t´i dokumentojmë dhe të informojmë edhe ata që mbajnë veshin e shurdhër, se nuk është vetëm e drejta jonë, por dhe nderi i tyre për t´i dhënë fund heshtjes dhe injorimit, duke dalë në mbrojtjen dhe respektimin e rrënjëve çame, që janë dhe rrënjët e tyre. Në këtë përpjekje vendosa të publikoj për një opinion më të gjërë, pikpamjen time, për çdo gjë që lidhet me Çështjen Çame, të shprehura në fjalime, shënime dhe artikuj, apo reagime mediatike të ndryshme. Për të na kuptuar të gjithë ata që çmojnë si të shenjtë parimet humane e që duan të ngrenë zërin e arsyes në mbrojtje të çamëve, pa vatrën e babës dhe të nënës. Për të lehtësuar e ndihmuar që të realizojmë kthimin në vatrat stërgjyshore, në Çamërinë tonë, si një e drejtë natyrale e historike e mohuar deri më sot. Si një nga themeluesit e Shoqërisë Atdhetare Çamëria, si diplomat i dalë nga lëvizja çame e viteve `90, si një ish specialistÇamëria – një zë që duhet dëgjuar i marrëdhënieve shqiptaro-greke në Ministrinë e Jashtme të shtetit shqiptar në vitet 1992-1997, gjykoj dhe çmoj se duhet të përmblidhen në një korpus mendimi nëpërmjet publikimit në disa libra. Së bashku me mendimet e artikuluara të bashkë vëllezërve te mi çamë dhe jo çamë, të mundësohet e t´u vihen në dorë opinionit të gjërë, sepse kështu jam i bindur, do të bëhen të dobishme e në mënyrë të përmbledhur do të ndihmojnë e lehtësojnë për të kuptuar, se rënkimet tona janë legjitime ekzistenciale dhe kërkojnë vëmëndje e drejtësi, dhe nuk duhet të rrinë në sirtaret e mykura arkivore të historisë. Ashtu si mendjendriturit e Kosovës në përpjekjet e tyre titanike në luftë për pavarësi, nxorën dhe bënë me dije opinionin ndërkombëtar gjatë viteve `80-`90 mbi të drejtat e tyre të mohuara e të nëpërkëmbura, duke përmbledhur zërin dhe klithmat e tyre në një seri me titull “Ç`THONË DHE Ç`KËRKOJNË KOSOVARËT”, ashtu dhe ne çamet le të përmbledhim shkrimet tona në këtë filozofi të përpjekjeve, në “Ç`THONË DHE Ç`KËRKOJNË ÇAMËT”. Dhe këtë e kemi për detyrë! Le të luftojme për të realizuar e fituar të drejtat tona të mohuara deri më sot, me penë dhe me përkushtim të punojmë e të publikojmë! Po rendis në përmbledhjen “Çamëria një zë që duhet digjuar”, rënkimet si klithma, apo ne çamërisht shertimat ose dhëmblat, me një Testament, që e kam quajtur “Testamenti Çam”, të cilin e sygjeroj të jetë si epitaf i yni i gdhendur në një pllakë apo rasë guri, i cili mund të vendoset në Qafë Botë. Thëniet janë të një nëne çame. Me pak retushime, dëshirova ta ruaj orgjinalitetin e saj. Unë i kam shtuar fjalën Bibël, duke pasur parasysh vëllezërit tanë çamë ortodoksë. Në këtë botim do të gjeni dhe shkrime apo fjalime të renditura në faqet e para, në dukje të thjeshta e fillestare, të cilat i kam ruajtur si të çmuara për kohën që ato u referohen20 Petrit Begati dhe që mbartin për mua një vlerë dhe një emocion te veçantë. Ato kanë të bëjnë me fillimin e artikulimit të mendimit dhe veprimit tim për Çamërinë.Foto nga Kongresi i Dytë Çam në Vlorë, më 23 Shtator 1945. Në sallë janë të ftuar e të pranishëm dhe përfaqësues të huaj të akredituar në Tiranë, si ai amerikan, anglez etj.

EPOSI I KRESHNIKËVE – THESAR MONUMENTAL I TRASHËGIMISË KULTURORE SHQIPTARE: PROJEKTI E5, 2012-2016

by

Prof. Dr. Zymer Ujkan Neziri/

Ligjëratë për Eposin e Kreshnikëve, si dhe përurimi i librit Wild Songs, Sweet Songs, the Albanian Epic (botim i Harvardit, 2021), më 28.3.2023, në Universitetin e Harvardit, Kembrixh, SHBA, organizues Shoqata e Studentëve Shqiptarë të Universitetit të Har¬vardit.Ligjëratë për Eposin e Kreshnikëve, më 31.3.2023, si dhe përurimi i librit Wild Songs, Sweet Songs, the Albanian Epic (botim i Harvardit, 2021), në Universitetin Columbia, Nju-Jork, SHBA, organizues Shoqata e Studentëve Shqiptarë të Universitetit Columbia.Ligjërata mbajtur në Federatën Pan-Shqiptare të Amerikës VATRA.Shkurtore (Abstrakt)Eposet heroike gojore janë pasuri e madhe poetike e popujve. Por, shumica prej tyre në Ev-ropë e kanë përfunduar jetën e vet aktive, që nga Gjibraltari e deri në veri të kontinentit. Ndër të ve¬tmit, që ende bën jetë aktive edhe në fillim të këtij shekulli, është eposi heroik legjendar shqiptar. Por, duke e ditur se edhe këtë vlerë monumentale të epikës go¬jore shqi¬p¬tare e pret fati i epo¬seve evropiane, më 2012 projektova Projektin E5, në IAP, për gjendjen e Eposit të Kreshnikëve sot, në viset shqiptare të Ballkanit, përkatësisht të Gadishullit Ilirik. Qëllimi më i rëndësishëm ishte konstatimi i gjendjes së sotme të Eposit të Kreshni¬këve në Ballkan, ku jetojnë shqiptarët: Kosovë e Shqipëri, si dhe në Malin i Zi: Kraja, Ana e Malit, pjesa e Malësisë së Madhe dhe pjesa e Sanxhakut të Pazarit; Maqedoni e Veriut: ana perë¬nd-imore, nga Kuma¬no¬va deri në Kërçovë; si dhe viset nën Serbi: Lugina e Preshevës me pjesën e San¬xhakut të Pa¬¬zarit. Projekti E5 u realizua në vitet 2012-2016 dhe në vitet vijuese, deri më 2020, krye¬s¬isht në Maqedoninë e Ve¬ri¬ut, në Sanxhakun e Pazarit, në Evropën Perëndimore, në SHBA e në Ka¬nada. Lloji i Projektit E5: Kërkimor-shkencor, me rreth treqind ditë pune ekspeditash në terren, me Baton Z. Nezirin, nga 15 km deri në 500 km në pesë shtete të Ga¬dishullit Ilirik, apo Ballkanik. Janë, së paku, edhe dyfish e më shumë ditë pune në Institut, për përpunimin e materialit. Vendet e kërkimit dhe rezultate të Projektit E5: Kërkime janë kryer në mijëra vendbanime krye¬sisht me anë të rreth 9 mijë pyetësorëve, por vendbanimet e gjetura shqiptare me Epos të Kreshnikëve, nga kërkimet në terren, në pesë shtete të Ballkanit, janë gjithsej 374 sosh: Ko¬¬¬s-ovë (200), Shqipëri (72), Maqedoni (40), Mal i Zi (57), Serbi (5). Rapsodët dhe rezultate të Projektit E5: Kam evidencuar 148 lahutarë, si dhe 197 jolahutarë, e ndër ta ka edhe rapsodë pa vegla mu¬zi¬kore, kryesisht në Maqedoninë Perëndimore. Para vitit 2012 kam evidencuar edhe 329 lahu¬tarë, që janë shumica edhe lahutapunues. Janë nga 20 deri në 100 vjeҫ, myslimanë e të krishterë, burra, por ka edhe gra. Me lahutë, vegël e la¬shtë kor¬do¬fone me një tel, shoqërohen këngët e kre¬sh¬ni¬këve, po edhe këngë të tjera. Për¬dorej edhe në raste të luftës dhe të vdekjes. Ka dy sim¬bo¬le të lashta ilire: kryet e dhisë dhe gjar¬prin. Ėshtë vegla më e adhuruar nga shqip¬ta¬rët. Synimi i kërkimit të Projektit E5: Synimi kryesor ishte mbledhja e dëshmive për dosjen e Eposit të Kreshnikëve, për par¬aq¬itje në UNESCO, dosje e nisur më 2008 në IAP dhe e kryer më 2012, me studiuesit Sh. Sinani e V. Tole. Ekspertë e bashkëpunëtorë të Projektit E5: Në realizim më kanë ndihmuar 5 ekspertë nga Pri¬shti¬na, Ti¬rana e Shkupi: profesorët Sha. Sinani, Ze. Neziri, Be. Baliu, Ba. Lajçi, Al. Sadiku, Vl. Fetaj-Be¬ri¬sha, shumica në vitin 2013-14, në cilësinë pjesëtarë të projektit, që kanë punuar nga disa ditë ose javë edhe në terren, si dhe rreth 90 bashkëpunëtorë të terrrenit, në cilësinë vullnetarë. Ishin edhe dy ekspertë të jashtëm: pro¬fe¬so¬rët Da. Elmer, Univ. i Harvardit, dhe Ni. Scaldaferri, Univ. i Mi¬la¬nos. Financimin e ka kryer pjesërisht Mini¬stria (MASHT), kurse pje¬s¬ën tjetër, nga vera 2014 e tutje, e kreu familja Neziri. Metodologjia e kërkimit të Projektit E5: Metodologjia e zbatuar në terren ishte e shkallës së lartë. Për shkak të kohës, unë do të përmendja vetëm skedën e këngës, që ka: të dhë¬na të ho¬llë¬si¬sh¬me për rapsodin, ve¬n¬d¬in e këndimit, datën, min¬u¬ta¬zhin, nu¬¬mrin e vargjeve, temën, motivin, personazhet, to¬poni¬m¬i¬në, llojet e ar¬mëve, dy¬luf¬ti¬min, fundin e ndo¬dhi¬së, legje¬nd¬a¬r¬i¬-tetin, qeniet mitike, numrat mi¬ti¬kë, po¬e¬ti¬kën e ko¬hës, po¬e¬t¬i¬kën e hapësirës, formulat e fillimit, të mesit e të fundit në k묬ngë, fi¬¬guracionin poetik, pamjet poetike, portretet e kreshnikëve, tiparet eti¬ke e morale, ko¬de¬ksin e nderit, rrëfimin epik, digresionin, lek¬sikun ve¬n¬d¬or, shpe¬jtë-sinë e këndimit të vargjeve në mi¬¬nutë, pu¬sh¬imet mu¬¬zi¬ko¬re, pushimet teknike etj. Pikësynime në kërkime të Projektit E5: Pikësynim ishte kërkimi i llojeve të kënd¬imeve: individ, duet, grup; mënyrat: këndim, recitim, tregim; llojet e veglave; lahuta dhe shtrirja e saj; lahutarët dhe lahutapunuesit; polifonia dhe këndimi pa vegla muzikore; trashëgimia fa¬mi-ljare e këndimit; he¬ro¬nj¬të tanë dhe kundërshtarët e tyre; kryeheronjtë Muji e Halili; shtyllat ndër¬ti¬mo¬re: le¬gjendarja, fantastitkja e mitikja; fillimi i zbehjes së besimit në orë dhe zana; rrudhja e repertorit; ndër¬timi formulaik; rrë¬fi¬mi i gjatë epik; vargu dhe rima; ba¬sh¬kë¬jetesa e dy ep¬o¬¬se¬ve tona heroike; elemente të përa¬fri¬¬¬mit të dy epikave; ele¬m¬e¬nte të tje¬tërsimit ko¬hor të heroit; gjurmë të shkollës serbe në terren për ori¬gji¬nën. Legjendariteti, mi¬ti¬¬kja e fantastikja dhe Projekti E5: Legjendariteti ru¬het ende në këngë të kreshnikëve e në tregime, krahas qe¬ni¬eve mitike, si¬do¬mos të Orës dhe të Zanës. Krahas legjendaritetit, edhe mi¬ti¬¬kja e fantastikja po ashtu janë ndër shty¬¬¬llat qe¬ndrore të kë¬saj epike heroike legjendare. Temat e motivet dhe Projektit E5: Vazhdojnë të ruhen, sidomos ato për ku¬llotat, ba¬¬gë¬t¬inë, kullat, pasurinë dhe familjen, si dhe fuqinë e kresh¬ni¬k¬ut nga zanat, martesat, zilitë e lakmitë, sakrificat për tjetrin etj. Ku¬ndër¬sh¬tarët e 30 kre¬sh¬nikëve ende qu¬hen shkje e shkije, kudo që jetojnë. Tri të veçantat kryesore të këndimit të këngëve të kreshnikëve në Maqedoninë e VeriutNë rrethinat e Dervenit, të Tetovës, të Gostivarit e të Kërcovës janë: këndimi grupor i ra-psodëve, këndimi poli¬fo¬nik dyzërësh, si dhe këndimi pa përdorimin e veglave muzikore. Këtyre do shtuar edhe tre¬gi¬min gojor të përmbajtjes dhe këndimin duke e mbajtur dorën në vesh, du¬ku¬ri etno¬mu¬zi¬ko¬logjike shumë interesante. Rezultatet kryesore të Projektit E5: Janë evidencuar 865 njësi, këndim e proze. Janë shkruar 502 këngë e motërzime, me 114 016 vargje, si dhe janë shkr¬u¬ar 123 tregime me 2 777 rreshta. Janë kryer incizime me kamerë, nga kameramani Baton Z. Neziri: 5 438 minuta e 27 sekonda. Janë incizuar 32 tregime dhe 225 këngë, që kanë rreth 63 834 vargje. Vëllime të Projektit E5: Këto 502 këngë dhe 123 tregime janë shtruar në 15 vëllime A4, kurse sasisë me 5oo mijë vargje të fondit kombëtar, iu shtuan edhe rreth 1oo mijë vargje me Projektin E5. Sasia e dalluar e vargjeve të Projektit E5: Kanë kënduar mbi 3 700 vargje: Kapllan Dauti, Imer, Brahim e Asman S. Gashi, Asllan Adem Shala; mbi 4 500 vargje: Sylë e Januz Mu¬shk-o¬laj; mbi 5 500-6 000 vargje: Aj¬et Shala; mbi 6 000-6500 vargje: Halil Kuliqi; mbi 6 500-7 000 vargje: Isë El¬ezi-Lekëgjekaj, Fe¬hmi Nishefci. Ndo¬në¬se dy të fu¬ndit, ka¬në në repertor mbi 10 mijë vargje, kjo është pak në krahasim me gje¬ndjen pa¬ra gjysmë shekulli, kur mbi 10 mijë vargje i kanë kënduar shu¬më lahutarë e jolahutarë.Vle¬rësime në përurime të Projektit E5: Janë dhënë lavdata në përurimet e këtij projekti në Pri¬shtinë: En. Mehmeti, Ar. Bajrami, Ba. Lajçi; Tiranë: Ar. Marashi, Mu. Korkuti e Sha. Sinani; Shkup: Ze. Neziri, Bu. Mustafa e Iz. Murtezani, Tuz: Ba. Brisku e Is. Doda; Cyrih: Ib. Neziri e Va. Sejdiu. Vle¬rësime të jashtme të Projektit E5 (frag.): – Prof. David Elmer, Harvard: ’’… Projekti i dr. Nezirit ka rëndësi të madhe, si për studimin e drejtë të epi¬kës shqi¬¬ptare, ashtu edhe për stu¬dimin e traditave epike evropiane në për¬gjithësi….’’ – Prof. Nikolla Skalldaferi (Nicola Scaldaferri), Milano, Itali: ’’ Për¬¬do¬rimi i do¬ku¬mentacionit të regjistrimit audiovizual të këngëve, in¬tegron dhe plotëson mënyrën tra¬di¬ci¬onale dhe përfaqëson një kontribut kryesor metodologjik për kërkime shke¬nc¬o¬re.’’- Prof. Işik Aydemir, Europa Nostra, ’’Juria në veçanti ka vle¬rë¬suar origjinalitetin e hu¬¬¬lu¬-mtimit në trashëgiminë jomateriale të Ba¬ll¬k¬a¬nit.’’Çmime për Projektin E5: Projekti E5 ka fituar edhe ҫmimin ndërkombëtar për kërkime në etnokulturë, Mendim Spe¬ci¬al, nga Eu¬ropa Nostra, Madrid 2016.Paralele krahasuese: Projekti i Milmen Perit dhe Projekti E5Janë dy projekte të ndryshme, por edhe të njëjta. Në realizim kanë rreth një shekull ndry¬shim. Për studime krahasimtare të vlerave poetike të epikës gojore kanë shumë rëndësi. Për evoluimin e këndimit eoik po ashtu. Që të dy kanë vlerë historike për trashëgiminë kulturore të Gadishullit të Ballkanit e të Evropës.Rëndësia e rezultateve Rezultatet e Projektit E5 kanë rëndësi për thellimin e njohjes së tra¬di¬tave gojore të këndimit epik dhe të inter¬pretimit të këngëve të kreshnikëve. Ato kaë rëndësi edhe për ngritjen e vetëdijes vlerësuese për këto këngë dhe për ndër¬gje¬gjës¬imin e gjeneratave, për ndry¬¬shi¬min e mendësisë dhe për një respekt më të madh ndaj kësaj trashëgimie jo¬¬ma¬te¬ri¬ale. Ato rezultate kanë peshë të ma¬dhe edhe për ruajtjen e për zhvillimin e që¬ndrueshëm të këtij këndimi epik, për po¬pu¬lla¬rizimin e vlerave artistike, për rritjen e pjesëmarrjes së ko¬mu¬ni¬tetit. Vlera e tyre është e madhe edhe për forcimin e ndjenjës për këngën epike dhe për identitetin etnik, për dia¬lo¬gun ndër¬kul¬tu¬ror, për promovimin e diver¬si¬tetit, për respektin e kreativitetit njerëzor në nivelet ndër¬ko¬mbë¬tare për vlerat që ka eposi shqiptar për tra¬shë¬gi¬m¬inë kulturore jomateriale të njerëzimit.Përfundime për Projektin E5: Edhe me Projektin E5 u dëshmua se Eposi i Kreshnikëve është krye¬vlerë poetike e fol¬klorit shqiptar. I takon edhe vendi te kryevlerat në UNESCO. Është viji¬më¬si e këndimit epik ilir-arbëror dhe cikël me fill historik nga koha e ardhjes së fiseve sllave në Gadishullin Ili¬rik (M. Lambertz) dhe jehonë (term i Q. Haxhihasnit) e ndeshjeve dhe e be¬te¬jave me ta. Ba¬sh¬kë¬je¬t¬on me ciklet epike heroike historike, nga Beteja I e Kosovës, 1389, e de¬ri te lufta e Ush¬trisë Çli¬rimtare, 1997-2001. I takon vend i rëndësishëm edhe në fo¬¬l¬klorin bo¬¬¬¬tëror. Duhet të konsi¬de¬rohet i madh ndër më të mëdhenjtë e botës. Për krahasim me ep¬osin Gesar të Kinës, me një milion vargje, por me vetëm 400 mijë vargje të mbledhura (deri më 2012), këndej, ndër ne, në Evropë, janë 600 mijë vargje të mbledhura të Eposit nga rapsodët shqi¬¬ptarë. Nga materialet e Pro¬je¬ktit E5 mund të shkruhen studime e diser¬ta¬cione, nga aspekti epi¬k¬ologogjik, etno¬mu¬zi¬ko¬logjik, dia¬le¬k¬to¬logjik, fo¬ne¬ti¬k, leksi¬ko¬lo-gj¬ik, mor¬fo¬logjik, sinta¬kso¬lo¬¬¬¬gjik, etnokulturor, etnopsikologjik, etnosociologjik, etnojuridik e fusha të tjera.Kontakti: Zymer U. Neziri, +383 44 149 256; zneziri@hotmail.com; Instituti Albanologjik, rr. ‘’Eqrem Çabej’’, nr. 93, 10 000 Prishtinë, Kosovë.Prof. Dr. Zymer Ujkan NeziriTHE EPOS OF KRESHNIKS (SONGS OF THE WARRIORS OF FRONTIERS)- A MO-NUME¬NT¬AL TREASURE OF ALBANIAN CULTURAL HERITAGE: PROJECT E5, 2012-2016A guest lecture on Albanian Epic: Epos of Kreshniks (Songs of the Warriors of Frontiers), and the book launch Wild Songs, Sweet Songs, the Albanian Epic (Harvard edition, 2021), on March 28, 2023, at Harvard University, Cambridge, USA, organized by the Harvard Albanian Students Association.Introduction: Oral heroic epics are a treasure of a nation. Until today, most of oral heroic poetry in Europe, from Gibraltar to the north of the continent, have not survived. Nonetheless, the Albanian heroic legendary epic is still active even in this century. However, it is a known fact that the fate of the Albanian oral epic will follow the same path. This is why in 2012 I have developed the project call E5, to provide an overview of the state of our epic today, in the territories where Albanians live today, namely the Illyrian Peninsula. E5 Project Type: an exploratory scientific research project, with about three hundred working days of field expeditions. Together with Baton Z. Neziri, we have spent up to 500 km (310 miles) in five states of Western Balkans. Twice as many working days were spent processing the materials collected at the Institute of Albanology. E5 Project Timeline: The E5 Project was carried out in the years 2012-2016, intermittently until 2020, mainly in North Macedonia, in Sanjak of Pazar, in Western Europe, in the USA and Canada. Research locations and results of the E5 Project: Research has been carried out in thousands of cities and villages, mainly through 9 thousand questionnaires. The territories where Albanians live and where the epic is still alive, from the field research, in five Balkan countries, are a total of 374: Kosova (200), Albania (72), North Macedonia (40), Montenegro (57), and Serbia (5). Lahuta-players and results of the E5 Project: I have documented 148 lahuta-players, as well as 197 non-players of lahuta, including rhapsodes without musical instruments, mainly in Western Macedonia. Before 2012, I have also documented 329 lahuta-players, and most of them happen to be lahuta-makers too. They are of different age groups, from 20 to 100 years old, Muslim and Christian, men and women. The Epos of Kreshniks were accompanied by a lahuta, an ancient one-stringed chordophone instrument. Lahuta was also used to perform in cases of war and death. Lahuta includes two ancient Illyrian symbols: the head of a goat and the snake. It is the most worshiped musical instrument by Albanians. Purpose of the E5 Project research: The purpose of the project was to document the state of the Albanian heroic poetry in Balkans, where Albanians live: Kosova, Albania, and Monte¬ne¬gro. Areas include Kraja, Ana e Malit, Malësia së Madhe, Sanxhakut i Pazarit. North Mace¬do¬nia: from Kumanova to Kërçova. In addition, areas in Serbia: Presheva Valley and Sanjak of Pazar. Aim of the E5 Project research: The main goal was to collect evidence and submit the materials to UNESCO to be included in the Lists of Intangible Cultural Heritage, a research work started in 2008-2012 at the Institute of Albanology in Prishtina, in cooperation with researchers Shaban Sinani and Vasil Tole. E5 Project experts and associates: 5 experts from Prishtina, Tirana and Skopje have supported me to carry out the work: professors Sinani, Neziri, Baliu, Lajçi, Sadiku, and Fetaj-Berisha, most of them have contributed during 2013-2014, in the capacity of project members, who worked for several days or weeks in the field, as well as about 90 field collaborators, in the capacity of volunteers. There were also two external experts: professors David Elmer, Harvard University, and Nicola Scaldaferri, University of Milano. The financing was partially carried out by the Ministry of Education, while the rest, from summer 2014 onwards, was carried out by the Neziri family. E5 Project Research Methodology: due to the limited time, I would only mention the methodology implemented in the field in song collections: detailed information about the rhapsodist or lahuta-player, place of singing, date, minutes in length, number of verses, theme, motif, characters, toponymy, types of weapons, dueling, the end of the event, legendary aspect, mythical beings, mythical numbers, the poetics of time, the poetics of space, the formulas of the beginning, the middle and the end in songs, poetic figuration, poetic images, portraits of Kreshniks (Warriors of Frontiers), ethical and moral features, the code of honor, epic narrative, digression, local lexicon, speed of singing verses per minute, musical breaks, and technical breaks.Research objectives of the E5 Project: The focus was on researching the types of singing: individual, duet, or group; ways: singing, reciting, telling; types of tools; the lahuta and its extension; lahuta-players and lahuta-makers; polyphony and singing without musical instruments; the family legacy of singing; our heroes and their adversaries; the protagonists Muji and Halili; building blocks: the legendary, the fantastic and the mythical aspects; the beginning of the fading faith in fairies; the reduction of the repertoire; formulaic construction; epic long story; verse and rhyme; the coexistence of our two heroic epics; elements of the alignment of the two epics; elements of the hero’s temporal alienation; traces of the Serbian school related to the origin of the Epic. Legendary, mythical, and fantastic elements in Project E5: The legend is still preserved in the songs of the Kreshniks and in the stories, alongside the mythical beings, especially fairies. In addition to the legendary aspect, the mythical and the fantastic aspects are also among the central pillars of this legendary heroic epic. Themes and Motives of E5 Project: Themes and motives continue to be preserved, especially those for pastures, cattle, towers, wealth, and family, as well as the power of the Kreshniks deriving from fairies, marriages, envy, and greed, and sacrifices for others. Opponents of the 30 Kreshniks are still called shkje and shkije, wherever they live. The three main specialties of singing the songs of the Kreshniks in North Macedonia: In the surroundings of Derven, Tetova, Gostivar and Kercova are: group singing of rhapsodes, two-part polyphonic singing, as well as singing without the use of musical instruments. To these, we add the oral narration of the content and singing while holding the hand to the ear, which is a very interesting ethnomusicological phenomenon. Main results of the E5 Project: a total of 865 units, singing and prose, have been recorded. 502 songs and sister songs were written, with 114,016 verses, and 123 stories were written comprising 2777 lines. Recordings were made with a camera by Baton Z. Neziri: 5438 minutes and 27 seconds. 32 stories and 225 songs. About 63,834 verses, in total. Volumes of the E5 Project: These 502 songs and 123 stories have been included in 15 A4 volumes, while about 500 thousand verses of the E5 Project were added to the existing amount of 100,000 verses of the national fund of the Albanian epic. Distinguished number of verses of the E5 Project: Over 3700 verses were sung by the following lahuta-players Kapllan Dauti, Imer, Brahim and Asman S. Gashi, Asllan Adem Shala; over 4,500 verses by Sylë and Januz Mushkolaj; over 5,500-6,000 verses by Ajet Shala; over 6000-6500 verses by Halil Kuliqi; over 6500- 7000 verses by Isë Elezi-Lekëgjekaj, Fehmi Nishefci. Although the last two have over 10,000 verses in their repertoire, this is little compared to the situation half a century ago, when over 10,000 verses were sung by many lahuta-players and non-lahuta players.Reviews of the E5 Project: The project has received great reviews when it was launched in Prishtina by En. Mehmeti, Ar. Bajrami, Ba. Lajçi. When launched in Tirana by: Ar. Marashi, Mu. Korkuti and Sha. Sinani. When launched in Skopje by: Ze. Neziri, Bu. Mustafa and Iz. Murtezani, Tuz: Ba. Brisku and Is. Doda; Zurich: Ib. Neziri and Va. Sejdiu. – Prof. David Elmer, Harvard University: The project of Dr. Neziri is of great importance, both for the fair study of Albanian epic and for the study of European epic traditions in general…’’ – Prof. Nicola Scaldaferri, Milan, Italy: “The use of audiovisual recording documentation of songs integrates and complements the traditional way and represents a major methodological contribution to scientific research.”- Prof. Işik Aydemir, Europa Nostra, “The jury in particular appreciated the originality of the research in the intangible heritage of the Balkans.”Awards for the E5 Project: The E5 project has also won the international award for ethnocultural research “Special Mention” from Europa Nostra, Madrid (2016).Comparative parallels: Millman Parry Project and E5 Project: These are two different projects, but also very similar. Both projects have about a century of time difference. The two projects are very important for comparative studies of the poetic values of oral epics and for the evolution of epic singing as well. Both have historical value for the cultural heritage of the Balkan Peninsula and Europe.Importance of results: The results of the E5 Project are important for deepening the knowledge of oral traditions of epic singing and interpretation of songs of Kreshniks (Warriors of Frontiers). The results are also important for raising awareness about these songs, for changing mindsets and for a greater respect for this intangible heritage, especially among the younger generations. Those results have great weight for the preservation and sustainable development of this epic singing, for popularizing artistic values, and for increasing community participation on its preservation. The value of these songs aims to strengthen the attachment and appreciation for the epic song and for the ethnic identity, for the intercultural dialogue, for the promotion of diversity, for the respect of human creativity at international levels, for the values that the Albanian epic has for the intangible cultural heritage of mankind.Conclusions for the E5 Project: The E5 Project has proven that the Epos of Kreshniks is a poetic masterpiece of Albanian folklore. It is also ranked at the top values in UNESCO. It is the continuation of the epic Illyrian-Arberian singing and cycle with a historical thread from the time of the arrival of the Slavic tribes in the Illyrian Peninsula (M. Lambertz) and echo (term of Q. Haxhihasani) of clashes and battles with them. It coexists with the epic heroic historical cycles, from the First Battle of Kosovo, 1389, to the war of the Kosova’s Liberation Army (1997-2001). Albanian Epic also has an important place in the world folklore. It must be considered among the greatest of the world. Compared to the Gesar epic of China, with a mi¬llion verses, but with only 400 thousand verses collected (until 2012), here, among us, in Eu¬rope, there are 600 thousand verses of the epic collected by the Albanian rhapsodists and lahuta-players. From the materials collected by the E5 Project, studies and dissertations can be wri¬tten from various fields, including epicology, ethnomusicology, dialectology, phonetic, lex¬ico¬logy, morphology, syntaxology, ethnoculture, ethnopsychology, and ethnosociology. Contact: Zymer U. Neziri, 383 44 149 256; zneziri@hotmail.com; Albanological Institute, str. “Eqrem Çabej”, no. 93, 10 000 Prishtina, Kosova.BibliographyDESNICKAJA, Agnija Vasilevna (1975). «Mbi lidhjet boshnjake-shqiptare në lëmin e poezisë epike», në: ’’Gjurmime alba¬no¬lo¬gji¬ke, Folklor dhe etnologji’’, 5, Prishtinë, Instituti Albanologjik i Prishtinës, f. 41-62.BUDA, Aleks (1986). «Eposi dhe historia jonë», në: Çështje të folklorit shqiptar, 2, Tiranë, Akademia e Shkencave e RPS e Shqipërisë, In¬stituti i Kulturës Popullore, f. 46-55.BUTUROVIĆ, Đenana (1976). Studija o Hormannovoj zbirci muslimanskih narodnih pjesama, Sarajevo, ’’Svjet¬lost’’. COCHIARA, Giuseppe (1977). Storia del folklore in Europa, Torino, Editore Paolo Boringhieri. ÇABEJ, Eqrem (1975). «Për gjenezën e literaturës shqipe. Themelet kulture-historike: populli dhe poezija e tij», në: Hylli i Dritës, XV. Shkodër, 1939; në: Eqrem Çabej, Studime gjuhësore, V: Gjuhë, Folkor, Letërsi, Disku¬ti¬me, ’’Rilindja’’, Prishtinë, f. 101-135. ELSIE, Robert and MATHIE-HECK, Janice (2004). Song the Frontier Warriors. Këngë Kreshnikësh. Albanian epic verse in a bilingual English-Albanian edition. Edited, introduced, and translated from the Albanian by Robert Elsie and Janice Mathie-Heck. Bolchazy-Carducci Publishers, Inc. Wauconda, Illinois USA. GJERGJI, Andromaqi (1986). «Etnosi ynë në epikën legjendare», në: Çështje të folklorit shqiptar, 2, Tiranë, Akademia e Shkencave e RPS e Shqipërisë, Instituti i Kulturës Popullore, f. 103-119.HAXHIHASANI, Qemal (1983). «Vështrim kritik i disa koncepteve antishkencore rreth epikës sonë heroike le-gjendare, në: ’’Ku¬ltu¬ra popullore’’, 2, Tiranë, Akademia e Shkencave e RPS e Shqipërisë, Instituti i Kulturës Po¬pullore, f. 31-46……………………………………. (1991). «Mendësi zotëruese në ciklin e kreshikëve», në: ’’Gjurmime albanologjike, Folklor dhe etnologji’’, 21, Prishtinë, Instituti Albanologjik i Prishtinës, f. 33-50.HOXHA, Hysni (1987). Struktura e vargut të këngëve kreshnike, Prishtinë, ’’Rilindja’’. KADARE, Ismail (1987). «Eposi dhe kultura shqiptare» (diskutim), në: Çështje të folklorit shqiptar, 3, Tiranë, Akademia e Shkencave e RPS e Shqipërisë, Instituti i Kulturës Popullore, f. 328-331.KATIÇIQ, Radosllav (1988). «Mbi gjuhën e ilirëve», në: rev. Fjala, nr. 21-22, Prishtinë, dhjetor 1988, f. 1 e 7.KOLIQI, Ernesto (1937). Epica popolare albanese. Tesi di laurea in lingua e letteratura albanese di Ernesto Ko¬liqi. Rel¬a¬tore: Prof. Carlo Tagliavini. R. Università di Padova. Facoltà di Lettere e Filosofia. Anno Acca¬de-mi¬co 1936-37. Gruppo universitario fascista, Padua.KOLSTI, John (1990). The Bilingual Singer: A Studi in Abanian and Serbo-Croatian Oral Epic Traditions. Harvard Dissertationes in Folklore and Oral Tradition. Edited by Albert B. Lord, Harvard University, Garland Publishing. New York and London, 1990.LAMBERTZ, Maximilian (1917). Die Volkspoesie der Albaner. Eine inführende Studie. Sarajevo, Institut für bal¬kanforschung in Sarajevo.…………………………….. (1922). Albanische Märchen und andere Texte zur albanischen Volkskunde. Gesa-m¬melt und mit Übersetzung herausgegeben von Maximilian Lambertz. Schriften der Balkankommission. Li-nguistische Abteilung XII. Akademie der Sprachwissenschaft in Wien. Alfred Hölder, Vienna.……………………………… (1998). Epika popullore e shqiptarëve, në: Çështje të folklorit shqiptar, 6, Tiranë, Akademia e Shkencave e RPS e Shqi¬pë¬r¬i¬së, Instituti i Kulturës Popullore, f. 5-95.LORD, Albert B. (1995). The Singer Resumes the Tale. Myth and poetics. Edited by Mary Louise Lord. Coronell University Press, New Haven & London.…………………(2001). The Singer of Tales, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, 1960; The Singer of Tales, Second Edition. Stephen Mitchell and Gregory Nagy, Editors. Harvard University Press, Ca-mb¬ri¬dge, Massa¬chusetts; London, England.MARETIĆ, T. (1909). Naša narodna epika, Zagreb, Akademija Znanosti i Umjetnosti, reprint 1966. MEDENICA, Radoslav (1974). «Arbanaške krešničke pesme i naša narodna epika», në: Rad XIV kongresa Saveza folk¬lo¬ri¬sta Ju¬goslavije u Prizrenu 1967, Beograd. MEHMETI, Enver (1996). Studime në fushën e letërsisë gojore. Tetovë.MURKO, Matthias (1951). Tragom srpskohrvatske narodne epike. Putovanja u godinama 1930-32, I-II, Zagreb, Jugoslavenska Aka¬dem¬ija Znanosti i Umjetnosti.MISO, Pirro. (1987). «Roli dhe funksioni etnoartistik i lahutës», në: Çështje të folklorit shqiptar, 3, Akademia e Shkencave e RPS e Shqipërisë, Instituti i Kulturës Popullore, f. 27-44.NEZIRI, Zymer Ujkan (1999). Këngë të kreshnikëve, Prishtinë, shtëpia botuese Libri Shkollor.………………………..(2006). Studime për folklorin, I: Eposi i Kreshnikëve dhe epika historike, Pri¬sh¬ti¬në, Instituti Albanologjik i Prishtinës. ………………………(2008). Studime për folklorin, II: Epika go¬jore dhe etnokultura, Prishtinë, Ins¬tituti Albanologjik i Pri¬shtinës………………………………..(2018). Studime për folklorin III: Ndihmesa për Eposin e Kreshnikëve, Pri¬shtinë, Instituti Albanologjik. ………………………..(2021). Studime për folklorin IV: Eposi i Kreshnikëve në Ba¬ll¬kan: Indeksi i Projektit E5, 2012-2016. Dëshmi dokumentare për UNESCO, Pri¬sh¬ti¬në, Instituti Albanologjik. ………………………..(2023). Studime për folklorin, V: Gjurmime për Eposin e Kreshnikëve në Ballkan.Kërkime në fonde arkivore të Harvardit dhe në disa vise të Ballkanit, Tiranë, Akademia e Studimeve Alba¬no¬lo-gjike, Instituti i Antropologjisë Kulturore dhe i Studimit të Artit.PALAJ, Bernardin dhe KURTI, Donat (1937). «Hymje», në: Visaret e Kombit, vëllimi II, Kangë Kreshnikësh dhe Legenda. Mble¬dhë e redaktuem nga At Bernardin Palaj dhe At Donat Kurti, Tiranë, shtypshkronja Nikaj, f. III-VII.PARRY, Milman (1971). The making of Homeric verse. The collected papers of Milman Parry. Edited by Adam Parry. Cla¬re¬n¬don, Oxford.PIPA, Arshi (1978). Albanian folk verse, structure and genre. Albanische Forschungen 17. Triologia Alba¬nica 1. Dr. Dr. Rudolf Tro¬fenik, Munich.PULAHA, Selami (1987). «Fshatarësia e lirë e Shqipërisë së Veriut gjatë shek. XV-XVIII dhe cikli i kre¬sh¬ni¬kë-ve», në: Çështje të fo¬lklorit shqiptar, 3, Tiranë, Akademia e Shkencave e RPS e Shqipërisë, Ins¬tituti i Kulturës Popullore, f. 174-189.SAKO, Z. e HAXHIHSANI, Q. e FICO. A. (1974). Folklor shqiptar, I, II, Tiranë, Universiteti i Tiranës.SAKO, Zihni e HAXHIHASANI, Qemal (1966). «Hyrje», në: Epika legjendare (Cikli i kreshnikëve), v묬llimi i parë, Tiranë, Instituti i Fo¬lk¬lorit, f. 7-49.SCHMAUSS, Alois (1934). «Nekoliko podataka o epskom pevanju u pesmama kod Arbanasa (Ar¬na¬u¬ta) u Staroj Srbiji», në: Pri¬lozi proučavanja narodne poezije, 1, Beograd, f. 107-112…………………………… (1970). «Poezija epike shqiptare». në: Shejzat/ Le Pleiadi, 14.4-6. Rome, f. 115-130.SEJKO, Veis (2002). Mbi elementet e përbashkëta në epikën shqiptaro-arbëreshe dhe se¬rb¬ok¬ro¬ate, Tiranë, Bargjini.SHALA, Demush (1985). Prishtinë, Rreth këngëve kreshnike shqiptare, ’’Rilindja’’.SINANI, Shaban (1993), «Rreth kohës dhe vendit të formimit të eposit të kreshnikëve», në: ’’Ku¬ltu¬ra popullore’’ 1-2, Tiranë, Instituti i Kul¬tu¬rës Popullore, f. 11-24. ………………………(2000). Mitologji në Eposin e Kreshnikëve, Tiranë, SFAR.SKENDI, Stavro (1954). Albanian and South Slavic Oral Epic Poetry, American Folklore Society, Philadelphia, 1954. Kraus re¬p¬r¬int co. New York, 1969.SOKOLI, Ramadan e MISO, Pirro (1991). Veglat muzikore të popullit shqiptar, Tiranë, Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë, In¬st¬ituti i Kulturës Popullore.The Dictionary of Folklore, Mithology and Legend, I, II (!949-1950). Editor Maria Leach, New York, Funk &Wagnals. TIRTA, Mark (2004). Mitologjia ndër shqiptarë, Tiranë, Akademia e Shkencave e RPS e Shqipërisë, Instituti i Kulturës Popullore.UÇI, Alfred (1986). «Epika heroike dhe roli i saj në folklorin shqiptar», në: Çështje të folklorit shqiptar, 2, Tiranë, Akademia e Shkencave e RPS e Shqipërisë, Instituti i Kulturës Popullore, f. 5-45.XHAGOLLI, Agron (1984). «Vendi që zënë këngët e kreshnikëve në realitetin folklorik bashkëkohor», në: ’’Ku¬ltu¬ra popullore’’, 2, Tiranë, Aka¬demia e Shkencave e RPS e Shqipërisë, Instituti i Kulturës Popullore, f. 97-104. ZHEJI, Gjergj (2000). Tiranë, Folklori shqiptar, SHBLU. BiographyProf. Dr. Zymer Ujkan Neziri (1946) comes from Shtupeq i Vogël, Rugovë. He completed his BA studies at the Pedagogical School in Prizren and at the Department of Albanian Language and Literature at the Faculty of Philosophy, University of Prishtina. In addition, he pursued his MA and PhD studies at the University of Prishtina focused on Albanian oral epic. Work experienceProfessor Neziri has been working at the Institute of Albanology, Folklore Branch, from 1971. Professor Neziri is one of the founders and the secretary of the Reconciliation of Blood Feuds Campaign 1990-1991, led by Professor Çetta. Collector of folkloreSince 1967, he has been collecting folklore, and his work have been published in several publications of the Institute of Albanology in Prishtina. He is mainly a collector of historical epic song and legendary epic song. He continues the work of research and collecting folklore in Albania, North Macedonia, and Montenegro. (1) In the region of Rugova, he collected and recorded the legendary epic poetry (1979-1988). The material collected is composed of 15 separate volumes and is considered among the largest archival collections of the last century with songs from the Epos of Kreshniks (Eposi i Kreshnikëve). Over 100,000 verses have been collected. This collection of songs from Rugova is in the archive of the Institute of Albanology of Prishtina. (Out of 15 volumes, only three have been pub¬li¬shed). (2) The second collection, recorded and written, also in 15 volumes of Kreshnik songs, was a re¬gional project conducted in five countries of the Balkans, where Albanians live: Albania, Kosova, Ma¬cedonia, Montenegro, and Serbia. This project was partially financed by the Ministry of Education and carried out in the period 2012-2016. The main purpose of this project was to have UNESCO identify the Epos of kreshniks as an intangible cultural heritage in need of protection. Kosova is not a member of UNESCO, therefore this collection has been stored in the Archive of the Ko¬sova’s Ministry of Education, as well as in the Archive of the Center for Studies of Albanology in Ti¬rana. There are over 100 thousand verses collected. Teaching experienceHe has received all academic titles, scientific and educational, from assistant to scientific advisor, to full-time pro¬fess¬or. Moreover, he has been a professor during 1998-2015 in the following academic institutions – the Pedagogical School in Pri¬zren, Fa¬culty of Philology and Faculty of Education, University of Prishtina, Faculty of Philology, in Pri¬z¬r¬en, Faculty of Philosophy, University of Tetova, and Faculty of Philology, Shkup/Skopje (North Macedonia). In 2004, Professor Neziri has been a vi¬siting professor at three universities in Poland (Warsaw, Torun, Poznan) and in Italy, at the University of Cosenza, where he lectured in the field of oral epics. In 2005, he lectured in Paris (France), at the Saint Denis Center, and in 2008, he delivered a lecture in Vienna (Austria), at the Lalish Center, and at the University of Vienna. In 2011, he was a guest professor at the University of Torunj, Poland. 2012: Albania, University ‘’Vitrina‘’ Tirana. 2013: Albania, University of Tirana, Tirana. 2014: Albania, University of Shkodra ‘Luigj Gurakuqi’, Shkodër. 2015: Albania, University of Gjirokastra ‘Eqrem Çabej’, Gjirokastër. 2018: Italy, Intercultural Institute of Musical Studies, Venice. 2022: Italy, Central Institute for Sound and Audiovisual Heritage, Rome (ICBSA).Research fellowshipsIn addition to the long-term research work in the archives of Tirana, Albania, Professor Neziri completed two research fellowships in at Harvard University (September-October 2002, and February 2007) and one in Austria, in Vienna (November 2005). (1) At Harvard University, within the framework of inter-institutional cooperation, he examined the Albanian Epic in the Collections of Milman Parry, collected and recorded in 1934-1935 in the northern part of Kosovo, specifically in Sanxhak of Pazar. This Collection is valued in the U.S.A. as the largest of its kind from the Western Balkans, for which many doctoral dissertations and other studies have been written. He also examined the collection of Parry’s assistant, Albert Lord, composed of epic songs from Northern Albania, recorded in 1937. This collection, too, with about 20 thousand verses of the Albanian epic. It is estimated to be the largest of its kind collected by a foreigner. (2) Moreover, he was a scholarship recipient of the Federal Ministry of Education, Science, and Culture of the Government of Austria. In Vienna he carried out the project “Albanian folklore manuscripts of Maximilian Lambertz, at the Academy of Sciences of Austria-Archive, as well as in the Austrian Federal Library – Manuscripts, Autographs and Heritage Collection. He examined and analyzed Lambertz’s writings in about 60 files: folklore, folkloristics, mythology, ethnology, linguistics, literature, and history.Published articles and research papersFrom 1969 – present, he has been the au¬thor and the press editor of 30 books and research papers. He has pub¬¬li-sh¬ed over 500 bibliographic articles, focused on folklore, literature, ethnology, and history. His work was published in “Gjurmime albanologjike” (Prishtinë), “Kultura popullore” (Tiranë), “Çështje të folklorit shqiptar” (Tiranë), and has presented his work on numerous international con¬ferences including Albania, North Mace¬do-nia, Montenegro, Romania, Italy, Japan, Poland, Austria, U.S.A., and China. For many years his work was cen-sored. Published books include “The Legendary Epic of Rugova”, V (1997); the anthology “Songs of Kresh-niks”, (1999, 2001, 2003, 2009, 2011, 2013); mo¬¬nography “Poetics of comparison. The figure of comparison in our lyrical love songs” (2004); “Studies for folklore, I: The Epos of Kreshniks and historical epics” (2006); “Folklore Stu¬¬dies, II: Oral Epics and Ethnoculture” (2008); “Legendary Epic of Rugova”, I (2009); “Legendary Epic of Rugova”, II (2011); the collection “Studies for folklore, III: The Epos of Kreshniks” (2018); “Studies on Folklore, IV: The Epos of Kreshniks in the Balkans” (2021), “Studies on Folklore, V: Research of the Epos of Kreshniks in the Balkans” (2023).Membership in international associationsHe is a member of the International Society for Ethnology and Folklore based in Amsterdam, the Ne¬ther¬lands. He is also a member of the International Society for Epic Studies, Chinese Academy of Social Sci¬ences. Moreover, he is a member of the Kosova Writers’ Union and Association of Kosova Ex Po¬li¬ti¬cal Prisoners. Awards and AcknowledgmentsIn 2008, he has received an official acknowledgment for his contribution for the Demonstrations of 1968. He is the winner of the “Pjeter Bogdani” Award (2009), from the Kosova Writers’ Union, for the work “Studies of fol¬klore”. In 2012: Winner of the Gold Medal, for research-scientific work, by the US Institute of Biography, Northern Carolina, USA. In 2016, he won the international Special Award, from Europa Nostra, Madrid, for his work on Epos of Kre¬sh¬niks.