Frano Kulli/

SHTETI NUK KA NEVOJË PËR FISHTËN, SHTETI KA DIELLËN

1)

Fishta është i pari personalitet shqiptar, miti i të cilit qe krijuar qysh në gjallje të vet. Qe thirrë “Poet kombëtar” kur ende shkruante e vepronte intelektualisht dhe kjo nuk kishte ndodhë deri atëherë e nuk ka ndodhë asnjëherë me asnjë shkrimtar tjetër. E çmuan dhe e njohën si të tillë shqiptarët e mëdhenj; Faik Konica, Lasgush Pogradeci, Aleksandër Xhuvani , mbarë opinioni intelektual e kishte pagëzuar kështu. Por edhe në Europë, e njohën si të tillë. “Secili nesh ka kuptue se Gjergj Fishta kishte me të vërtetë lartësinë e Poetit Kombëtar …”, do të shkruante Luigi Federzoni, kryetar i akademisë italiane dhe ministër i jashtëm, në telegramin dërguar Vëllezërve françeskanë shqiptarë me 31 dhjetor, në ditën e varrimit të Fishtës. E sa e sa të tjerë kështu:, Francesco Ercole – Drejtori i Qendres së Studimevet Shqyptare pranë Akademisë Mbretërore të Italisë, Rausar Josef Zdenjek, Norbert Jorkli, Maximilian Lambertz e në shumë e shumë gazeta të kohës, gjithashtu.

Fishta qe thirrë kështu për gjithçka ai qe e për gjithçka ai bëri në dobi të kombit të vet. Me gjenialitetin e vet. Mitin përreth tij e veprës së vet e krijuan elitat e bashkëkohësisë dhe qe i gjithpranuar, gjithaq prej popullit të vet. Por aspak prej udhëheqësive. Shteti sot prihet nga mendja e pashpirt e inteligjencës artificiale, shteti nuk ka nevojë për Fishtën. Nëse dikur De Rada, Naimi, Konica, Fishta e pak të tjerë si ata ishin syri e veshi i krejt një populli, sot mentarët, ideatorët, janë të strukur. Vendin e tyre, çmos kërkund në botë e kanë zënë “Diellat” krijesat pa shpirt, që udhëheqin do miliona shpirtna. Fishtën nuk e ka dashtë , aq sa ka qenë me u dashtë as shteti i kohës së vet. E Fishta na e pohon heret këtë, por sidomos ç’prej se shkroi “Gomari i Babatasit”.

Nëse me “Lahuten e Malcis’ “, Fishta “krijon” njeriun shqiptar me shumatoren e përzgjedhur të virtyteve të tij të spikatura edhe në botën përreth; nëse në Kongresin e Manastirit shfaqet si përbashkuesi i gjithëpranuar i mosdakortësive tipike shqiptare, e prej ku gjuha shqipe nisi të shkruhet me alfabetin e vet, nëse në Konferencat e mëdha europiane (kujtojmë këtu Konferencën e Paqes në Paris 1919-1920 apo Konferenca të tjera të njohura në Ballkan; Turqi, Bullgari, Greqi dhe Rumani edhe në Amerikë) me forcën e fjalës, por edhe me dashurinë e epërme për vendin e vet tërhoqi vëmendjen e ftohtë të kancelerive tek Shqipëria e dhunuar, e copëtuar dhe e përbuzur, tek “Gomari…”, por edhe më parë te “Anzat e Parnasit” ai e shkoklon, e plandos (përplas) për tokë shqiptarin e molepsun prej veseve. E veçmas shqiptarin kinse udhëheqës, i cili s’ka nevojë për mentarë, por përdoron me teprí forcen e pushtetit.

Sidomos rregjimi që u vendos pas luftës së dytë, kur ai i kishte mbyllë sytë e ishte nisë në botën e qiellit, i cili siç e vertetoi koha e ushtrimit të tij nuk qe as popullor as kombëtar. Diku heret, në vitin ’45 ka pasë një porosi të udhëheqësit jugosllav për diktatorin shqiptar, që Fishta të mënjanohej. Shkaku qe atdhetarizmi i tij dhe kundërshtia e shovinizmit sllav , që përshkon gjithë veprën e veprimin e tij publik, përgjatë gati katër dekadave të jetës së tij aktive. Por keqkuptim po kaq i madh u ushqye prej prijësave edhe për shkak të cilësisë dhe thellësisë së satirës së tij shpartalluese, sidomos për prijësitë e korruptuara e jo demokratike. Dhe kjo ka ndodhë në të dy mënyrat; me censurën e gjatë, ku për t’u ruajt nga fjala e tij e nga librat, madje edhe nga përmendja e emrit të tij u hapën dyer burgjesh.

2)

Kurse në kohën postrregjim kjo ka ndodhë e ndodh me heshtim, me heshtje. Ndaj tij e sidomos ndaj veprës së tij. Po vetë Shqipëria e shqiptarët e kanë kuptuar mirë Fishtën. Ajo Shqipëria dhe shqiptarët që e ka ndjerë në palcë nevojën shtetformuese, nevojën për shtetin e së drejtës, nevojën për shtetin e shtetasve. Por Fishtën se kanë dashtë asnjiherë ata njerzit e pushtetit, për të cilët ai shkruan:

Ju rrugaça sallahana / vagabonda shakllabana / rriqna t’ndyet, mikrobe të kqi / qi të mjerës k’saj Shqipni / kthelltë hi i keni në mushkni / pa dhimbë gjakun tuj ia pi, / por der kur, bre batakçi! / Bre coftina, kalbë mbi dhè / der kur ju, tu tallë n’për ne, / do t’na qelbi fis e atdhè?

Koncepti i tij për shtetin përmblidhet pak a shumë kështu: “M’shka pështetet ndryshimi ndërmjet një shteti civil e institucional e një tjetri barbar, autokrat e despotik ?- pyet, e në mënyrë retorike përgjigjet: Mbas mendimit tonë të gjithë ndryshimi përmblidhet m’kta qi shtetent e gjytetnueme e konstitucional ligjt i kanë të preme mbas nevojet reale të popullit, me relacion ndaj kohet, ndaj mendorjeve të vendit, ndërsa ndër shtete barbare e autokrate kto ligj përgjithsisht vendohen vetëm…mbas egoizmit t’sunduesve e rrallë e kurr mbas nevojve të popullit, që lanë e kjanë…nuk asht ligja që formon popullin por populli formon ligjen” por, për me sundue [drejtue] një shtet, nuk asht mjaft dhelpnia, dredhia, intriga, batakçillëku, rrena, tradhtia: duhet nder, dije, urti, burrni, qe se ç’ka duhet. Po, por dija, urtia, nderi, burrnia, po u zéjshin [mësoheshin] në shkollë e, madje, me shumë mund e djersë, e jo ndër kafeshantana të Europës, e mejhane e paçexhihane të Tiranës, tue luejtë “tavëll” e “bixhoz”, e tue pi “mastikë”- shkruan Fishta .

Sipas Fishtës pra, u dashka edhe morali si kategori e sjelljes së udhëheqësive, prijësve të shtetit. Por sot fytyra e moralit të prijësve të shtetit… as nuk skuqet as nuk zverdhet.

3)

…Në Muzeun kombëtar të fotografisë Marubi në Shkodër, është një foto e vitit 1921. Të fotografuarit janë tre deputetët parakë të Parlamentit të parë shqiptar; Gurakuqi, Mjeda dhe Fishta në mes. Përveç versionin origjinal të fotos ka edhe një tjetër version ku personi në qendër të fotos [Fishta pra], nuk është. Në vitet e rregjimit fotoja është ritushuar, pra Fishta është fshirë, nuk është.

Sot nuk ndodh taman kështu. Sot Fishta përmendet, po radhë, Fishtës i është rindërtuar shtëpia e viteve të fëmijërisë, po prej 4 vjetësh është e mbyllur dhe oborri i saj është i mbuluar me ferra; është ndërtuar një memorial multifunksional për té, aty në vendlindje, po edhe ai është i mbyllur. Ende nuk është lidhur energjia elektrike në të. Ato, kishte me qenë e mira me u kthye në qendra pelegrinazhi, se vetëm ky mund të ishte destinacioni i tyre; vetëm kështu ata do “trembnin” harresën e kujtesa për to e veprën e tyre do të shërbente përcjelljen e vlerave të trashëgimisë sonë tek brezat e sotëm e ata që do të vijnë. T’u bëhen me dije atyre këto vlera të idenditetit tonë kombëtar dhe kjo do ta shërbente më mirë se shumëçka ndërtimin e së ardhmes. Tashmë, i gjithë korpusi i veprës së Fishtës është i botuar, po ndër shkolla nuk studiohet; emri i tij vetëm sa çeket, përmendet si autor i traditës. Ndërkohë që janë thurë e thuren mite për shkrimtarë socrealistë, ca syresh edhe periferikë si kualitete letrare. E gjitha kjo nuk ndodh rastësisht. “Nuk don pasha kallaballëk”- thuhej në kohë të perandorisë osmane. Prijësat e shtetit shqiptar, piedestalet i ruajnë për vete…

Nga Frank Shkreli/

Viti 2025 shënoi 100-vjetorin e lindjes së shkrimtarit e poetit Martin Camaj. Gjatë vitit dhe në mbyllje të këtij përvjetori, në Shqipëri u zhvilluan disa aktivitete kushtuar jetës dhe veprimtarisë së këtij përfaqsuesi të njohur e të denjë të letrave shqipe.

Një ndër këto organizime, në këtë përvjetor kohët e fundit, ishte ai i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë – në bashkpunim me Universitetin “Luigj Gurakuqi” të Shkodrës. Ditët e fundit, këto dy ente të larta akademike zhvilluan në Tiranë konferencën shkencore kushtuar 100-vjetorit lindjes së Martin Camajt me titull, “Gjurmët e fjalës – Martin Camaj në 100-vjetorin e lindjes”. Një përkujtim shumë me vend për veprën dhe kontributet e Martin Camaj nga Akademia, në 100-vjetorin e lindjes. Për çka Martin Camaj, me burrërinë e tij prej malësori dukagjinas, do përshëndeste me mesazhin e tij drejtuar intelektualëve dhe mbarë popullit shqiptar në vitin 1991, pas shembjes së Murit të Berlinit — duke falënderuar Akademinë për nderimin që iu bë në 100-vjetorin e lindjes dhe për vlersimin e veprës së tij: “Bâtë burrninë të më shtini në rreshtin tuej. Ndonse të ndamë për një gjysmë shekulli, unë jam i jueji e ju jeni të mijt. Martin Camaj.” Frank Shkreli: Martin Camaj, malësori bujar dhe europiani erudit | Gazeta Telegraf

Sipas portalit të Akademisë Shqiptare, konferencën e hapi Akad. Gëzim Hoxha, Kryetari i Seksionit të Shkencave Shoqërore dhe Albanologjike (ASHSH), duke përshëndetur tubimin në emër të Kryesisë së Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Sipas të dhënave nga konferenca ai është “ndalur në kompleksitetin e vlerave të veprës së Martin Camajt, që reflektohen në krijimtarinë letrare, në kontributet qenësore në fushë të gjurmimeve albanologjike, në ndihmesat në fushë të gramatologjisë dhe të filologjisë së tekstit. Ai u shpreh se ky përvjetor nuk është vetëm një përkujtim, por një rikthim i domosdoshëm te burimet e mendimit, të gjuhës dhe të estetikës që Camaj i la kulturës sonë si një trashëgimi e pashtershme.” Duke shtuar se “Camaj mbetet një figurë që ende kërkon, madje kërkon me ngulm, një rivlerësim të vazhdueshëm kritik. Gëzim Hoxha e vlerësoi konferencën, jo vetëm si një homazh, por edhe si një nxitje për të thelluar kërkimin shkencor mbi veprën e tij, për ta vendosur Camajn në qendër të debatit bashkëkohor letrar, gjuhësor dhe kulturor, aty ku ai realisht e meriton të qëndrojë.” U mbajt konferenca shkencore “Gjurmët e fjalës – Martin Camaj në 100-vjetorin e lindjes” – Akad

Nëqoftse i marrim seroizisht fjalët e Akademikut Gëzim Hoxha, thirrja e tij për një rivlersim të veprës së Martin Camajt është një fillim i mirë drejt rivlerësimit të jetës dhe veprimtarisë së Camaj. Këtij “Shkrimtari të lartësive”, siç e ka cilësuar Ismail Kadare, të përjashtuar dhe të anashkaluar, qëllimisht dhe zyrtarisht, për dekada tani, qoftë nga entet politike, qoftë nga ato akademike e letrare të regjimit komunist të Shqipërisë, por që fatkeqsisht, disa elementë të botës aktuale akademike dhe politike shqiptare – gjithnjë të influencuar nga edukata e ish-regjimit komunist të 1970-ave-1980-ave — vazhdojnë ende ta distancojnë dhe ta trajtojnë shkrimtarin e poetin malësor si të “huaj”, së bashku me shkrimtarin tjetër të përjashtuar Ernest Koliqin, edhe si “tradhtarë të atdheut, poliagjentë dhe armiq të kombit” që, sipas tyre, kanë punuar për interesa të të huajve.

Thirrjen për një “rivlersim” të veprës së Camajt e shikova si një fillim të mirë, ndoshta si një hap që hap përpara. Megjithse të flitet për meritat e Martin Camajt, veçanërisht në një organizim të lartë akademik siç është Akademia e Shkencave të Shqipërisë, pa folur për lidhjet e tij të ngushta me Ernest Koliqin ose influencën e Koliqit në formimin e shkrimtarait e poetit Camaj, është një lloj sakrilegji kulturor dhe kombëtar, sipas mendimit tim.

Megjithëkëtë, në frymën e pozitivitetit dhe të së VËRTETËS akademike e historike, një thirrje e tillë, megjithse e vonuar, në konferencën e fundit në Tiranë, kushtuar Martin Camajt në 100-vjetorin e lindjes së poetit dhe shkrimtarit Camaj, duhet mirëpritur dhe inkurajuar, në shikimin e parë. Por njëkohësisht, uroj dhe shpresoj që ky “rivlersim”, nëse ndodh, të jetë serioz dhe pa paragjykime politike, bazuar në vlerat dhe kontributet e të tija jetësore. Duke besuar se jeta dhe vepra e Martin Camajt është e lidhur ngusht me shkrimtarin tjetër të njollosur nga ish-regjimi komunist dhe bashkpuntorin e tij të ngusht, Ernest Koliqin, gjithnjë i përjashtuar, zyrtarisht, nga nostalgjikët e atij regjimi sllavo-aziatik-komunist, gjitnjë në detyra të larta vendimarrëse të vendit – pas 35-vjet tranzicion politik. Një vlersim i tillë i Camajt duhet të përfshij edhe Koliqin, për ndryshe nuk është i plotë as i besueshëm. Prandaj, megjith vullnetin e mirë që mund të jetë shprehur për rivlersimin e Camajt në atë konferencë — “rivlersimi” i Martin Camajt nuk mund të ndodh pa një rivlersim të thellë, vërtetë akademik dhe pa njolla politike — edhe të jetës dhe veprimtarisë letrare, gjuhësore e të tjera, të Ernest Koliqi, pore dhe bashkpunimit të tyre të ngusht në mërgim.

Prandaj, nëse do t’a merrnim, seriozisht, deklaratën e Akademikut Gëzim Hoxha në konferencën e Tiranës kushtuar 100-vjetorit të lindjes së Camajt, “rivlersimi” i veprës dhe jetës së tij duhet patjetër të bëhej me një vlersim bashkrendues me figurën, me veprat dhe jetën e Koliqit, për të qenë i besueshëm. Siç dihet, kritikët e tyre, Frank Shkreli: Fletërrufeja kundër Ernest Koliqit dhe Martin Camajt | Gazeta Telegraf përfshir regjimin komunist të Enver Hoxhës gjatë dekadave, i kanë trajtuar të dy, Koliqin dhe Camajn, së bashku, si “tradhëtarë e poliagajentë”, në shërbim të të huajve. Për këtë arsye them, se të dy këta burra të Kombit me shumë vlera dhe merita historike, meritojnë të vendosën, më në fund, së bashku dhe pa paragjykime politike, gjuhësore ose krahinore, “në qendër të debatit bashkëkohor letrar, gjuhësor dhe kulturor”, aty ku realisht, e meritojnë dhe qëndrojnë, si qirinjë drite dhe vlerash në historinë e Kombit shqiptar.

Këtë “boshllëk”, në 100-vjetorin e lindjes së Main Camajt, si të thuash e “plotësojë” disi — megjithse në një nivel tjetër, jo zyrtar –Vendi i Dëshmisë dhe Kujtesës – Site of Witness and Memory | Shkodra | Facebook me një veprimtari përmbyllse për vitin 2025, në muzeun “Vendi i Dëshmisë dhe Kujtesës në Shkodër. Sipas portalit, atje u ekspozuan botime shkencore dhe letrare të Martin Camajt gjatë periudhës së emigrimit politik, larg Shqipërisë të shkruara nga Camaj gjatë viteve të qëndrimit të tij në Prishtinë, Romë dhe Mynih, si autor i letërsisë shqipe dhe si studiues i albanologjisë në fusha si gjuhësia, filologjia dhe studimet arbëreshe. Por portali ve në dukje se ekspozita në Shkodër përmbante një të “veçant”: librat me dedikime të Martin Camajt për shkrimtarin Ernest Koliqi, që, sipas portalit “dëshmojnë marrëdhënien e tyre intelektuale dhe bashkëpunimin e hershëm në revistën shkencore albanologjike “Shêjzat”, ku Camaj ishte kryeredaktor. Por marrëdhëniet midis tyre ishin më të thella se kaq…”, thekson njoftimi. Një hap i duhur, por nuk mjafton. Një gjë të tillë do duhej të bëhej nga zyrtare, si Akademia e Shkencave e Shqipërisë, ndoshta në bashkpunim me Akademinë e Republikës së Kosovës dhe e universiteteve shqiptare… ashtuqë këto figura të mëdha të Kombit të pastrohen njëherë e miër nga blata që ka hedhur mbi regjimi sllavo-komunist i Enver Hoxhës.

Për ndryshe aktivitetetet gjysmake kushtuar Martin Camajt në 100-vjetporin e lindjes së tij, duken më shumë si ajo fraza që përdoret nga populli, “më ka çua baba sa me lajë gojën”. Sepse, “Çdo përpjekje për të minimizuar rolin e Ernest Koliqit në formimin letrar të Martin Camajt nuk është akt kritik i ndershëm, por një reduktim ideologjik dhe anakronik i historisë së letërsisë shqipe. Pa Koliqin, Camaj nuk do të kishte as horizontin kulturor, as platformën intelektuale, as mbështetjen vendimtare që e nxori nga izolimi provincial dhe e vendosi në dialog të drejtpërdrejtë me Europën letrare”. (Një citim pa autor në AI.)

Si rrjedhim, asnjë njeri serioz, e lere më një studiues dhe historian ose letrar serioz, nuk mund ti marrë seriozisht deklarata të tilla për rivlersimin e Martin Camajt, pa marrë parasysh influencën që ka patur në zhvillimin e formimin e tij, Ernest Koliqi. Për deria mohohet roli i Koliqit në formimin e Camajt dhe për derisa këta dy shkrimtarë të mëdhej nuk vlersohen pa paragjykime politike për meritat e tyre të vervet historike, përpjekje të tilla si konferenca e fundit e Akademisë së Shkencave e Shqipërisë do të konsiderohet më shumë si një përpjekje për të minimizuar ose për të neutralizuar veprën dhe kontributet e Ernest Koliqit në histrinë e Kombit dhe jo aq shumë sa një zhvillim akademik për të lartësuar figurën e Martin Camajt. Kjo për fat të keq, ndodh se Ernest Koliqin e kanë ferrë në sy, edhe sot e kësaj dite, apologjetët e komunizmit të shkolluar në frymën e ish regjimit enverist. Atyre edhe sot 35-vjet tranzicion u prish balancat dhe narrativat zyrtare të komunizmit sllavo-aziatik për Ernest Koliqin po se po, por edhe për Martin Camajn si dhe shumë të tjerë si këta. Por doni, s’doni, kjo është punë e juaj, por Ernest Koliqi dhe Martin Camaj – me ose pa rivlersimin tuaj, ata mbeten dy figura kyçe të pandara në historinë dhe letërsinë e Kombit Shqiptar!

Martin CAMAJ për Ernest KOLIQIN:

“E randë dhe e vështirë asht edhe për mue barra që po më bie të shkruej për këtë humbje shi në këtë vend ku Ernest Koliqi shtjelloi për tetëmbëdhjetë vjet tema gjithfarësh shoqnore, frymëdhanëse të artit dhe përtrijse të kulturës shqiptare. Kjo peshë lehtësohet kur me bindje thom: zemra s’e mban, por as arsyeja s’duron të flasim për vdekje: vetja e Koliqit e paisun me vlera të nalta njerëzore, si poet e dijetar, i gjithanshëm, i hapun kah jeta me krahë gjiganti, gjallnon; vepra e Tij e madhe flet gjithnji, si bazë komplekse e nji testamenti shpirtnor, fillue në vjetet tridhetë dhe e pandërpreme deri në ditët e fundit.”

Me rastin e kalimit në amshim të Ernest Koliqit — Revista “Shêjzat” (Le Pleiadi),Vjeti XIX/1978. f. 7-10

Kastriot Fetahu/

Fëmijëria ime ishte pa Krishtlindje, me altarë të djegur dhe katedrale të shkishëruara.

Fantazitë, si shtretër të thellë deti me mistikën e fundit të tyre, si melodrama të Verdit, një rrugë e gjatë pafund me bredha të lartë, gjithmonë me ngjyrë epike, ku një emision në radio “Feja, opium për popullin” më ngjallte përherë një frikë konstante, ndërsa dashuria e munguar më dukej gjëja më abstrakte në botë.

E nisa sot ditën e Krishtlindjeve me kujtimet për nënën time dhe me përsiatjen e kauzës së kësaj feste, ku njerëzimi pushon luftën dhe bashkon zemrat. Zanafilla e kësaj feste është në Betlehem, një qytet në Bregun Perëndimor të Palestinës, i vendosur rreth dhjetë kilometra në jug të Jeruzalemit. Turizmi lulëzon gjatë periudhës së Krishtlindjes, kur të krishterët nisin një pelegrinazh në Kishën e Lindjes, e cila nderohet si vendlindja e Jezusit.

Një përmendje e parë e mundshme e Betlehemit është në korrespondencën Amarna të Egjiptit të lashtë, e datuar në vitet 1350–1330 p.e.s. Në Biblën Hebraike përshkruhet periudha e izraelitëve; ajo e identifikon Betlehemin si vendlindjen e Davidit.

Në vitin 529, Kisha e Lindjes së Krishtit u dëmtua rëndë nga samaritanët dhe u rindërtua nga Justiniani I. Edhe në kohët e sotme, lufta në Lindjen e Mesme i ka rrënjët në këtë konflikt historik. E kalova në heshtjen time historinë në këtë ditë të veçantë, kur ajo është ngjyra e paqes që dua. Dita e Krishtlindjeve është hyjnore, është art, është biznes. Dëgjova në heshtje disa herë “Stille Nacht”, “Merry Christmas” dhe “Jingle Bells”. Nuk harrova të dëgjoja këngë për Krishtlindje edhe nga kantautorja amerikane Mariah Carey.

Nga albumi i saj, “All I Want for Christmas Is You” u bë një nga këngët më të shitura të të gjitha kohërave dhe zileja më e shitur e Krishtlindjeve në Shtetet e Bashkuara.

Dreka është shenja kryesore me të cilën festoj këtë ditë, ku bredhi “i gjallë” më qëndron karshi, me ato dritat për të cilat Kafka shkruan magjinë në poezinë e tij të Krishtlindjes.

Shampanja ka hijen e vërtetë të festës dhe mendimi im shkon te njerëzit në nevojë. Krishtlindja nuk është luks i shoqërisë, por thirrje drejtuar vetes për të hedhur sytë nga njerëzit për të cilët u flijua Jezusi.

Më pas dëgjova fjalimin e mbretit të Komonuelthit britanik. Gjithmonë më kujtohet një personazh nga Mallakastra, xhandar në kohën e Zogut. Në kohën e diktaturës, kur e pyesnin se çfarë mendimi kishte për konfliktin “X”, ai u përgjigjej: “Po Inglitera çfarë thotë?”

Para se mbreti Charles III të mbante fjalimin, kori i fëmijëve këndoi në një katedrale protestante himnin e mbretëreshës. E dëgjoj atë himn shpesh edhe kur udhëtoj. Mua më pëlqen monarkia me rregullat e saj, të cilat bazohen në edukatën njerëzore me kualitetin konservativ familjar. I jap të drejtë Senekës. Seneka u persekutua nga dy perandorë, Kaligula dhe Neroni, dhe përsëri kërkoi Republikën. Kjo na tregon se, që në kohën e Krishtit, diktatorët janë luftuar nga mendjet e ndritura. Seneka vdiq 68 vjet pas vdekjes së Krishtit.

Mbreti, një nga të paktët mbretër të moshës së tij me universitet, foli për paqen, për lënien pas të konflikteve në botë dhe për forcimin e humanitetit. Solidariteti njerëzor është çelësi i vetëm për të zvogëluar problemet ekzistenciale të shoqërisë njerëzore. Si një njeri që më pëlqen kultura anglosaksone, kujtova mbretëreshën Elisabeta, monarkja që, kur shkonte në Afrikë, fiset “kanibale” ndërprisnin luftën nën autoritetin njerëzor të saj. Ndërkohë mu kujtua kundërshtimi ndaj mbretit Charles III në Australi dhe Zelandën e Re. Pasi mbreti mbaroi fjalimin, dëgjova korin që i dedikoi një këngë Ukrainës. Ka gjithmonë një anë të bukur mbretëria për të respektuar paqen e popujve. Ndaj kjo këngë iu dedikua atij populli në luftë.

Nuk dua të jetoj me konkluzionet e Niçes:

“Ndërtojini qytetet tuaja në shpatet e Vezuvit,

dërgojini anijet tuaja në dete të paeksploruara.

Jetoni në luftë me të tjerët dhe veten!”

Më pas ndoqa me kërshëri Mary Berry-n, kuzhinieren profesoreshë 90-vjeçare, e cila demonstroi receta në kështjellat më të mira anglikane. Mary, me sytë blu, më përcjell aq shumë paqe duke gatuar gjërat më të veçanta për Krishtlindje. Bashkë me të demonstronte artin e kulinarisë edhe anglezi Andy Murray, ish-tenisti nr. 1 në botë.

Kujtova Albana Mançjen, në rolin e Mary Berry-t tonë.

Paradite, një kafe në “Tradesman” të Bostonit më ndihmoi të shkruaja një poezi me titullin “Modern”.

Kohën më pas e mbusha me lexime librash, poezish dhe filma për Krishtlindje. Dita e Krishtlindjes është shenjtëria e paqes që kërkoj. Mos harroni të vërtetën e shprehjes: “Nuk kam para, por ndiej se vlej më shumë se kurrë”. Ndjehuni të tillë. Njeriu është “vetëbesim dhe aksion mbi shtratin e dashurisë”.

Ndaj ju përcolla këto shënime për të sjellë tek ju ditën e paqtë të Krishtlindjes si thirrje për t’i besuar dashurisë njerëzore.

Gëzuar, miqtë e mi!

Intervistoi: Sokol Paja/

1. I nderuar z. Halilaj përgëzime për çmimin në konkursin ndërkombëtar “New York Photography Awards”. Çfarë përfaqëson ky konkurs?

Konkursi ku u shpalla fitues është New York Photography Awards, një konkurs ndërkombëtar që vlerëson fotografë nga e gjithë bota. Për të njëjtën fashion editorial photo, unë fitova Gold Winner dhe gjithashtu Silver Winner në kategorinë Fashion Photography – Editorial. Këto çmime janë njohje ndërkombëtare për punën dhe vizionin tim artistik, dhe për mua përfaqësojnë motivim dhe afirmim të nivelit tim profesional.

2. Cila është historia e këtij konkursi dhe vlerat artistike që përfaqëson?

New York Photography Awards është një konkurs prestigjioz që promovon kreativitetin, origjinalitetin dhe storytelling-un vizual. Ai mbledh profesionistë nga e gjithë bota dhe vlerëson punime me identitet artistik të qartë dhe nivel të lartë profesional. Çmimet e tij janë shumë të respektuara në industrinë e fotografisë.

3. Cilat ishin të veçantat e punimeve tuaja artistike? Çfarë kombinojnë ato?

U paraqita me një fashion editorial photoshooting, të realizuar në Central Park, New York. Konkursi kishte shumë pjesëmarrës ndërkombëtarë, gjë që e bën fitimin e çmimeve edhe më të vlefshëm. Punimet e mia kombinonin modën me ambientin urban dhe natyrën, me fokus në storytelling vizual dhe detaje artistike.

4. Çfarë stilistike dhe kompozimi kanë punimet dhe cili është dimensioni i tyre?

Fotografitë dallohen për stilistikën editorial, kompozimin, përdorimin e ndriçimit natyror dhe mënyrën se si moda ndërthuret me ambientin e New York-ut. Projekti ka një dimension kulturor dhe emocional, sepse si dizajnerja ashtu edhe modelja ishin shqiptare, duke treguar talentin shqiptar në një skenë ndërkombëtare.

5. Ky konkurs a ishte një promovim i talentit dhe identitetit shqiptar në skenat ndërkombëtare?

Fotografitë që u vlerësuan u realizuan në Central Park, New York, dhe projekti përfaqëson kreativitetin dhe identitetin shqiptar në një nivel botëror. Juria ishte ndërkombëtare dhe shumë profesionale, me fotografë, redaktorë dhe kuratorë arti nga vende të ndryshme, duke përfshirë: Gigi Chung (SHBA), Alessandra Minotti (Itali), Robert Lie (Indonezi), Pieter Clicteur (Belgjikë) dhe të tjerë. Juria vlerësonte kryesisht kreativitetin, origjinalitetin dhe storytelling-un vizual. Çmimet Gold dhe Silver Winner përfaqësojnë jo vetëm suksesin tim personal, por edhe një afirmim të talentit shqiptar në arenën ndërkombëtare.

6. Cili është projekti juaj i radhës?

Aktualisht jam duke punuar në projekte të reja në fashion editorial photography dhe bashkëpunime ndërkombëtare. Fotografia është një media shumë e fuqishme, sepse transmeton emocione, ruan momente dhe ka aftësinë të ndikojë në perceptimin e kulturës, modës dhe identitetit.