Lindita Budini, mësuese në kursin plotësues të gjuhës shqipe, nismë e shoqatës “Nënë Tereza” në Selanik, Greqi, rrëfen ekskluzivisht për gazetën “Dielli”, organ i Federatës Pan-Shqiptare të Amerikës VATRA, New York, ruajtjen e identitetit kombëtar, historisë, gjuhës, kulturës dhe traditës shqiptare në Selanik, Greqi, nëpërmjet mësimit të gjuhës shqipe, historisë, traditës e kulturës shqiptare dhe aktiviteteve patriotiko-kulturore. Me mësuesen Lindita Budini bisedoi editori i “Diellit” Sokol Paja.

SHOQATA “NËNË TEREZA” DHE NDIHMA NË ZHVILLIMIN E KURSIT PLOTËSUES TË GJUHËS SHQIPE NË SELANIK

Kursi plotësues i gjuhës shqipe ka qënë një nismë e shoqatës “Nënë Tereza” qysh në fillimet e saj para 20 vjetësh me mësimdhënie falas të gjuhës shqipe tek fëmijët e emigrantëve shqiptarë nga mësues vullnetarë emigrantë. Mësimet zhvillohen në ambientet e Universitetit “Aristoteli” (Fakulteti Pedagogjik), çdo të shtunë 15.00 – 17.00. Gjatë aktivitetit tonë numërojmë kurse mësimore edhe në zona të tjera. Nea Redhesto, Janica, etj. Mbi 1000 fëmijë kanë ndjekur mësimet gjatë këtyre 20 viteve.

KURRIKULA MËSIMORE, ANGAZHIMI I MËSUESVE E PRINDËRVE

Sigurisht që në 3 vitet e fundit punojmë me tekstin Gjuha Shqipe dhe Kultura Shqiptare, i dërguar nga Qendra e Botimeve për Diasporën(QDB). Është një libër me të cilin mësuesit dhe nxënësit gjejnë kënaqsi ndërsa shfletojnë cdo faqe dhe mësojnë gjuhën tonë të bukur. Gjithashtu mësuesit përdorin dhe shumë materiale të tjera që i gjejnë nga jeta e përditshme ose interneti duke e sjellë Shqipërinë tonë të dashur më afër. Është për t’u përmendur që mësueset e shoqatës mbajnë kontakte me koleget e tyre në Shqipëri dhe gjithmonë kemi risi në organizimin jo vetëm të mësimit po edhe në festat kombëtare ku përgatitim një program kulturor dhe argëtues me pjesmarrje jo vetëm të anëtarëve të shoqatës po edhe autoriteteve. Përsa i përket teknologjisë, duke qënë se internet është burim informacioni, mësueset përpiqen të sjellin në klasë muzikën ose këngët shqiptare të ofruara në youtube, pjesë teatrale, filma, lexime dhe programe kur nxënësit pregatiten për festat. Përvec kësaj, nxënësit na tregojnë video që kanë realizur gjatë kohës që vizitojnë Shqipërinë. Gjithashtu organizimi i bisedave të hapura dhe seminareve me tema mbi emigracionin, mësimin dhe ruajtjen e gjuhës shqipe janë pjesë e aktivitetve të shoqatës. Patjetër që organizimi i ekskursioneve me nxënës, prindër dhe anëtarë të shoqatës me qëllim argëtimin dhe zbavitjen e të gjithëve në një ambient 100% shqiptar është tashmë traditë e shoqatës “Nënë Tereza.

MËSIM SHQIP NË UNIVERSITETIN “ARISTOTELI”

Për fatin tonë të madh, ambientet ku ne zhvillojmë kursin plotësues të gjuhës shqipe janë mjaft të përshtatshme. Kështu që u jemi shumë falenderues autoriteteve të universitetit Aristotel që çdo tetor na pranojnë që të zhvillojmë mësimin në kushte normale. Janë krijuar ura bashkëpunimi pasi shpesh herë nxënësit, prindërit madje dhe mësueset janë bërë pjesë e studimeve të dy gjuhësisë që Fakulteti i gjuhësisë zhvillon. Në vija të përgjithsme të mësuarit e gjuhës shqipe pritet mirë nga shoqëria greke. Madje ka interes të dukshëm dhe nga qytetarë grekë që duan të mësojnë shqip. Mësuesit grekë e mësojnë shqipen pasi duan të ndihmojnë nxënësit shqiptarë sepse shkollat greke kanë një numër të madh fëmijësh shqiptar. Përsa i përket shoqatave vihet re një bashkëpunim i mirë dhe inkurajues pasi çdo shoqatë përpiqet të hapë kurset e veta për mësimin e shqipes tek anëtarët e saj. Kështu që kurset e gjuhës shqipe janë të përhapura në disa rrethina të Selanikut.

EFEKTI QË KA PASUR TE FËMIJËT NË RRITJEN E NDJENJËS PATRIOTIKE MËSIMI I GJUHËS SHQIPE

Nuk mund të them që frekuentimi nga nxënësit është shumë i madh. Këtu nuk do ti hedh shumë faj prindërve që nuk i sjellin në kurse, pasi ambientet ku zhvillohet mësimi janë larg nga zonat ku banojnë, por do të doja që secili nga ne të ndërgjegjësohet për ruajtjen e trashëgimisë kulturore dhe të identitetit kombëtar që kemi. Nxënësit që kemi tani janë brezi i tretë i emigrantëve shqiptarë ne Greqi, të cilët duke qënë se kanë lindur në Greqi ndihen grekë dhe janë të detyruar të integrohen në shoqërinë greke. Po ajo që do doja që këta fëmijë ta konsideronin të mësuarin e gjuhës shqipe jo vetëm sepse është gjuha e prindërve të tyre po është gjuha që na lidh me kulturën dhe na jep identitetin. Ashtu si një pemë me rrënjë të thella që i qëndron çdo stuhie, dhe për ne shqiptarët kudo që jemi, të jemi krenarë për t’u përgjigjur në gjuhën tonë pasi është gjaku dhe shpirti ynë. Në gjuhën tonë të bukur shqipe mendimet dhe ndjenjat marrin formë dhe rriten.

SEMINARI MBARËKOMBËTAR ME MËSUESIT E GJUHËS SHQIPE DHE TË KULTURËS SHQIPTARE NË DIASPORË

Është hera e dytë që marr pjesë në Seminarin mbarëkombëtar me mësuesit e gjuhës shqipe dhe të kulturës shqiptare në diasporë. Është kënaqësi kur mësues të gjuhës shqipe nga gjithë diaspora ndajnë eksperiencat e tyre në këtë mision fisnik. Në të katër ditët e seminarit mësuesit dëgjuan kumtesa nga ekspertë të fushës së gjuhësisë, morën pjesë në punëtoritë ku u prekën cështje të rëndësishme në përmirësim të mësimdhënies, dhe u inkurajuan më shumë se përkrahja e qeverisë nuk do tu mungojë pasi në seminar patëm nderin të kishim prezent dhe autoritete nga qeveria e Kosovës dhe e Shqipërisë, Kryeministri i Kosovës z. Albin Kurti, Ministrja e Arsimit, Shkencës, Teknologjisë dhe Inovacionit, znj. Arbërie Nagavci si dhe Ministrja e Arsimit dhe Sporteve të Shqipërisë, znj. Ogerta Manastirliu.

KUSH ËSHTË MËSUESJA LINDITA BUDINI?

Kam lindur në qytetin e Fierit. Pasi mbarova shkollën e mesme kam studiuar në Universitetin Aleksandër Xhuvani, Elbasan, ku jam diplomuar për mësuese Histori- Gjeografi. Qysh kur isha e vogël doja të isha mësuese, kështu që ëndrra u bë realitet pasi mbarova studimet. Në fakt për shumë pak kohë kam dhënë mësim si mësuese Historie dhe Gjeografie, pasi duke qënë se kisha Certifikatë të mbrojtjes së gjuhës angleze nga Universiteti i Tiranës fillova të jepja mësim anglisht në Qendrën Sociale Murialdo, dhe në qendrat e gjuhëve të huaja “Victory School”dhe “English Corner”. Kam marrë pjesë në shumë seminare trajnimi të gjuhës angleze të cilat kanë ndikuar pozitivisht në zhvillimin tim profesional.
Në vitin 2017 kam ardhur në Selanik jo si emigrante pasi bashkëshorti im është shtetas grek. Nuk mund të harroja profesionin tim kështu që bashkohem me mësuesit e tjerë vullnetarë të gjuhës shqipe këtu në Selanik, në fillim te shoqata “Jeta” dhe në keto 4 vitet e fundit ne shoqatën “Nënë Tereza”. Grupi i fëmijëvë të cilëve u jap mësim fillojnë në tetor njësinë e dytë të Nivelit të parë të librit “Gjuha Shqipe dhe Kultura Shqiptare”. Kemi krijuar një rreth miqësor dhe me prindërit e fëmijëve pasi së bashku festojmë ditëlindje ata na nderojnë gjithmonë me pjesmarrjen e tyre në çdo aktivitet që kemi. Në 2010 jam çertifikuar si Youth Worker nga Youth Link në Belfast, Irlanda e Veriut. Në vitin në 2020 u diplomova nga Sheffield University PostGraduate Diploma në “Applied Linguistics with TESOL” me qëllim që të përmirësoja aftësitë e mija në mësimdhënien e gjuhës angleze dhe në vitin 2022 kam frekuentuar shkollën e verës për “Migracioni dhe Kriza e Solidaritetit në Evropë”, organizuar nga CITY College dhe Universiteti York Europe Campus. Aktualisht punoj si mësuese anglishteje e vetëpunësuar. Kështu, profesionalizmi im në mësimdhënien e gjuhës angleze më ndihmon në mësimdhënien e gjuhës shqipe. Dhe jo vetëm kaq, ka nxitur në mua dëshirën që njohuritë që kam ti ndaj me koleget e mija, shtysë që më dërgoi të merrja pjesë dhe në dy seminaret e fundit duke prezantuar në sesionet e seminarit. Jam anëtare prej 3 vitesh e Lidhjes së Mësuesve Shqiptarë të Greqisë.

Artistja kontemporane Erketa Premti vjen në një rrëfim të pazakontë për “Diellin” e “Vatrës” në New York, ajo shpjegon fuqinë e artit si terapi, magjinë e artit krijues si shprehje e ekperiencës, thellësive e fshehtësive të qënies njerëzore, artin si rigjenerim shpirtëror, psikologjik dhe emocional, artin si shpëtimtar i mëndjes dhe shpirtit, artin si komunikim profesional e shpirtëror me audiencën, zhanrin e krijimit të saj artistik, artin bashkëkohor dhe nudot. Me artisten Erketa Premti bisedoi editori i “Diellit” Sokol Paja.

“ARTI ËSHTË SI MJALTI I DEPOZITUAR I SHPIRTIT TË NJERIUT”

Diku kam lexuar një thënie ku thuhet: “Arti është si mjalti i depozituar i shpirtit të njeriut” që do thotë se arti është një formë shprehjeje e eksperiencave më të thella dhe të fshehura të njeriut. Me ka mbetur në mendje si thënie se diku në këto fjalë gjeta vetën! Një “mjalt i depozituar” brenda meje që ëmbëlsia e të cilit nuk ishte depërtuar e “shijuar” në kaq vite të jetës sime fëminore, rinore dhe madhore. Gjithçka filloi në dhjetor të vitit 2021 ku Covid-19 më “goditi” si shumë e shumë nga ne! Po them me pak fjalë zanafillën e kësaj historie, si gjithmon çdo histori e ka një filllim!

ARTI SI RIGJENERIM SHPIRTËROR, PSIKOLOGJIK DHE EMOCIONAL

Dikur një zonjë e huaj që kam takuar rastësisht në një nga profesionet që kam ushtruar në Michigan për disa vite, kishte kaluar kancer në gji. Në komunikim e sipër një nga pyetjet e mia ndërmjet miqsh që i bëra ishte si e përballoi psikologjikisht dhe emocionalisht lajmin e diagnozës. Përgjigja e saj ishte që mjeku i kishte këshilluar të fillonte diçka që ka pasur dëshirë fëmijë dhe pse nuk ishte ushtruar me pas për të evituar marrjen e antidepresantëve…dhe si fëmijë tha ajo gjëja e parë që fillojmë të bëjmë përpara se të shkruajmë e mesojmë alfabetin janë “vizatimet” në letra dhe pse talent në pikturë nuk mbaj mend të kem pasur. Kështu që mendimi i parë që me erdhi në mendje ishte pikërisht “vizatimet” e rrëmujshme të fëmijërisë kështu që mora një laps e një letër dhe fillova të vizatoja pa ditur se ç’po vizatoja. Fillova ngadalë me një gjethe dhe gjethja u bë lule (punët e saj ishin vetëm lule si në ëndrra)..nga letra në telajo, nga një tërapi u kthye në hobi dhe nga hobi në pasion dhe më pas më tregoi disa nga punët e saj sa që u mahnita dhe e tërë historia e saj më la gjurmë të fuqishme brenda qënies sime. Një ditë të bukur, mbas disa muajsh më vjen përsëri, e lumtur për faktin që ishte shëruar plotësisht, më drejton një pako të mbështjellë me shumë modesti, -për ty më thotë, e hapi dhe shoh një “fletore” me letra vizatimi 8×10, një kuti me bojëra uji dhe 2 penela dhe me thotë në momente të vështira që uroj kurrë mos ti kesh, hapi dhe fillo pikturo. Ti kurrë nuk e di kapacitetin që ke për të bërë diçka të bukur deri në momentin që e bën. E mora me shumë e përlotur për zëmergjerësinë dhe mendimin e mirë sesa me idenë për të ushtruar diçka, aq më shumë art.

ARTI SI SHPËTIMTAR I MËNDJES DHE SHPIRTIT

Që prej asaj dite 7 vite kaluan deri në dhjetori 2021 që më solli atë “momentin” e vështirë që ajo dikur e “predikoi” me frikën dhe panikun e panjohur të së njohurit Covid-19 kërkoi “dhuratën” e futur diku mes kujtimeve të mbuluara nga pluhuri i kohës dhe nxjerr atë që më vonë e quajta në vetvete shpëtimtarin e mendjes dhe të shpirtit. Ashtu e rrënuar e pafuqishme fillova të pikturoj diku një qënush të vogël ditën tjetër një njëri të “përhumbur” dhe pastaj një derbi lady kur pashë çfarë ishte fshehur brenda meje për kaq shumë vite. Dëshira për të vazhduar pikturën harroi dhe Covidin që pak ditë më parë kishte zaptuar gjithë qënien time. Pra ky “mjalti i depozituar” në qënien time po fillonte të jepte shijen e ëmbël të diçkaje të bukur që po dilte në pah nga thellësia ku ishte fshehur!

ARTI SI KOMUNIKIM PROFESIONAL E SHPIRTËROR ME AUDIENCËN

Pak nga pak fillova të ndaja punët e mia artistike si fillim me mikeshat e mia më të afërta dhe kolegët e punës sime, merrja çdo mendim dhe kriticizëm si një njëri i etur për ujë në mes të shkretëtirës kur shikon ujë për hër të par mbas kaq kohësh. Pastaj fillova të ndaj punën time në Social Media. Aty pastaj platforma është shumë më e gjerë dhe mendimet dhe opinionet filluan të buronin dhe nga artista amator dhe professional. I dëgjoja mendimet, kritikat dhe vlerësimet e tyre me përulësi, të cilat më kanë vlejtur dhe vazhdojnë të më vlejnë si një shkollë arti në vetvete. I marr opinionet dhe mendimet nga të gjithë me shumë dëshirë e respekt, se nga to mësoj dhe vazhdoj të mësoj çdo ditë në krijimtarinë time.

ZHANRI KRIJUES ARTISTIK: ARTI BASHKËKOHOR DHE NUDOT

Zhanri im krijues është arti bashkëkohor ku inkludohet në disa nga punët e mia edhe nudo! Bukuria femërore është ekzistenca e humanizmit! Në punët e mia spikatën larmia e ngjyrave, konturet që shoqërohen me detaje që janë karakteristikë e imja dhe në natyrë. Disa nga punët e mia janë frymëzuar nga jeta personale, gjithashtu nga disa mikesha të miat përsa i përket artit nudo, gjithashtu inspiruar dhe nga artistë të mëdhenj si për shembull Patrick Nagel, piktor i viteve 80 që ka vdekur në moshën 38 vjeçare ku sot e kësaj ditë veprat e tij kanë një vlerë shumë të lartë monetare, normal dhe i paarritshmi Van Gogh. Përsa i përket artistëve shqiptarë me tërheqin shumë punët e Artur Muharremit, Artur Gorishtit, Berta Xhomo, Artur Alija e shumë të tjerë.

KRIJIMTARIA ARTISTIKE SI PASION I “ÇUDITSHËM”…

Krijimtaria për mua është jo vetëm si një terapi dhe hobi tashmë po është kthyer dhe në një pasion të “çuditshëm”. Them të çuditshëm se ka pasur netë që nuk kam pasur gjumë, fantazia dhe dëshira për të shprehur atë që kisha brenda vetes ka qenë e pandalshme. Dhe kur pata momentet më të vështëira të jetës nga një problem shëndetësor, ku pagjumësia që sillnin dhimbjet e papërballueshme dhe për të eleminuar ilaçet e dhëna nga mjeku, kam punuar deri në orët e para të mëngjesit për të “harruar” dhimbjet dhe për të “trajtuar” anën psikologjike që sëmundja të përballë. A ndodhë ndonjëherë “mosbesimi” ke vetvetja? Normal që ndodhin “dilemat”, dikur kam lexuar përsëri një thënie ku thuhet “çdo artist ka qënë dikur amator” dhe gjithashtu i madhi Van Gogh dikur ka thënë: “Nëse ti dëgjon një zë brenda teje që të “thotë” që ti nuk je piktor atëherë me gjithë forcën dhe sigurinë tënde pikturo dhe do shikosh që ky zë brenda teje do të heshtë”. Gjithmonë, duke pasur parasysh kokat e mëdha të artit në këtë zhanër motivimi dhe dëshira nuk do mungojë. Normal që perfeksioni vjen me praktikë, unë nuk jam profesioniste gjithashtu as shkollë në këtë fushë nuk kam bërë, po di të them një gjë që për momentin po shijoj bukurinë e atij “mjalti” të fshehur brenda meje që u përmend pak më sipër dhe sadisfaksioni që unë marr prej saj është një legaci që unë do lë në telajo…përgjithmonë.  

Alma Papamihali, mësuese në shkollën shqipe “Iliria” me qendër në Aschaffenburg të Gjermanisë, rrëfen ekskluzivisht për gazetën “Dielli”, organ i Federatës Pan-Shqiptare të Amerikës VATRA, New York, ruajtjen e identitetit kombëtar, historisë, gjuhës, kulturës dhe traditës shqiptare në Aschaffenburg të Gjermanisë, nëpërmjet mësimit të gjuhës shqipe, historisë, traditës e kulturës shqiptare dhe aktiviteteve patriotiko-kulturore. Me mësuesen Alma Papamihali bisedoi editori i “Diellit” Sokol Paja.

HISTORIKU I SHKOLLËS SHQIPE NË ASCHAFFENBURG

Shkolla jonë ka filluar si një etje për vendin dhe gjuhën tonë. Duke ruajtuar gjuhën e mëmës, t’i ndihesh vetvetja, nuk ndihesh i cunguar, por i plotë, sidomos shpirtërisht. Duke qene se donim fillimisht t‘ju mësonim fëmijëve tanë gjuhën shqipe, jo vetëm në të folur, por edhe me shkrim, t’ju mësonim recitime, pak gjeografi etj, u krijua shkolla shqipe “Iliria” me qendër në Aschaffenburg të Gjermanisë. Si pikënisje e saj, është fundi i vitit 2008, fillimi i 2009-tës. Mësimi zhvillohet një herë në javë, çdo të shtunë. Mbaj mend që fillimet tona kanë përkuar dhe me hapjen e e shkollave shqipe në New York, nga çifti Kozeta & Qemal Zylo, si dhe shkolla shqipe në Parma, me iniciatoret çiftin Durim & Elvira Lika. Më pas u hapën edhe mjaft shkolla të tjera dhe sot fatmirësisht ato janë shtuar aq shumë, saqë është vërtetë për t‘u krenuar për rëndësinë e dhënë ndër vite.

BASHKËPUNIMI ME PRINDËRIT DHE MBËSHTETJA NGA QENDRA E BOTIMEVE PËR DIASPORËN

Si fillim materialet kanë që ato të shkollave fillore në Shqipëri, të marra privatisht nga ne. Më vonë dhe sidomos vitet e fundit, kemi një bashkëpunim të rregullt me Qendrën e Botimeve për Diasporën, dhe materialet kryesore i marrim kryesisht prej tyre. Tre nivelet e përgatitura sipas moshave përkatëse të fëmijëve, përmbledhin tematikat kryesore siç janë: Identiteti ynë, familja ime, koha e lirë, festa të larmishme, që përfshihen tek një kulturë e përgjithshme etj. Gjithsesi përveç këtyre materialeve, një ndihmë e madhe, është edhe kontakti mes kolegësh, shkëmbimi i eksperiencës etj. Nuk do lija dot pa përmendur këtu, punën e palodhur të mësueses Etleva Mançe, e cila herë pas here na “ushqen” me materiale dhe ide plotësuese, duke na dhënë një ndihmë që është për t’u vlerësuar. Gjithashtu unë përdor edhe krijime për fëmijë, që shpesh i shkruaj enkas për ta. Bashkëpunimi me prindërit është do thoja, vendimtari. Pa prindër të ndërgjegjësuar, gjithçka që themi e flasim këtu, do ishte e pamundur. Gjithnjë i falenderoj kur sjellin dhe marrin fëmijët nga shkolla njëherë në javë. Ata janë suksesi i fëmijëve të tyre. Ose më saktë, roli kryesor, pa të cilët do ishte e pamundur ardhja e fëmijëve në të tilla shkolla kudo nëpër botë.

MËSIMI I GJUHËS SHQIPE SI FORMË E RUAJTJES SË IDENTITETIT KOMBËTAR TË SHQIPTARËVE NË GJERMANI

“Gjuha ruhet, aty ku shkruhet…” ka qenë motivi ynë. Sepse indirekt, kur ke mbajtur gjuhën gjallë, ke mbajtur identitetin tënd. Kjo ka vlerë kudo ka shqiptarë dhe nuk ndryshon qoftë në Gjermani, Amerikë, Francë apo kudo në botë.

SHOQËRIA GJERMANE PËRKRAH MËSIMIN SHQIP

Shoqëria gjermane është mjaft tolerante dhe e hapur. Për ta, integriteti i të huajve në shoqërinë gjermane, është vërtetë shumë i rëndësishëm. Por nga ana tjetër, ata me studimet e tyre kanë arritur në përfundimin që gjuha e mëmësisë, është shumë e rëndësishme në rolin që luan në bazën e formimit të një fëmije. Ndaj ne kemi gjetur mbështetjen e duhur. Kontributi i komunitetit shqiptar siç e përmenda edhe me lart, është ai që mbështet gjithë rrugëtimin tonë. Ne jemi një komunitet kulturdashës, dhe mbi të gjitha shumë krenarë për origjinën dhe arritjetet tona.

MËSIMDHËNIE PËRMES TEKNOLOGJISË, VËSHTIRËSITË NË MËSIMDHËNIE ME FËMIJËT ME DY GJUHËSI

Teknologjia ka sjellë shumë përparësi siç e dimë të gjithë. Gjithsesi kjo nuk i pakëson vështirësitë që ka mësimdhënia me fëmijët dygjuhësh. Duhet një punë me durim dhe shumë dashuri. Të dyja këto, t’i jep vetem pasioni dhe dashuria që ti ke për atë që bën. Dhe sidomos kur e gjitha kjo, kryhet në punë vullnetare. Pra duhet një motivacion dhe qëllim shumë i fortë, që ti ta kryesh këtë punë. Ndaj nëse motivacioni, pasioni, dashuria për vendin do të mungonin, edhe teknologjia më e avancuar nuk mund të realizonte atë që t’i pret.

EFEKTI QË KA PASUR TE FËMIJËT NË RRITJEN E NDJENJËS PATRIOTIKE MËSIMI I GJUHËS SHQIPE

Efekti është i mrekullueshëm. Fëmijët fillimisht, lidhen gjithnjë e më shumë me njëri – tjetrin. Ata ndihen mes tyre si një familje. Nëpërmjet gjuhës, ata sikur ndiejnë mes tyre që i lidh edhe diçka tjetër edhe më e madhe, disi e pashpjegueshme me shumë fjalë, por dashuria për atë vend të bukur, për të afërmit e tyre, sa vjen e shtohet. Një ndikim magjik do të shtoja, që mundet ta realizojë vetëm gjuha. Ata shkojnë e vijnë në pushime në vendlindje dhe kur kthehen i tregojnë njëri-tjetrit mbresa me shumë dëshirë.

KUSH ËSHTË MËSUESE ALMA PAPAMIHALI?

Unë jam që nga fillimi mësuesja e kësaj shkolle, e cila funksionon njëherë në javë dhe më jep mundësinë ta bëj vullnetarisht diçka të tillë. Unë jam lindur dhe rritur në Tiranë. Përveç vështirësive që kishte dikur jeta në kohën e komunizmit, fëmijëria ime ka qenë shumë aktive në aspektin kulturor. Dhe kjo më ka veshur shumë shpirtërisht, sepse jam rritur në skenën e Pallatit të Pioniereve të dikurshëm, me shumë art dhe muzikë. Këtë përvojë artistike nga njëra anë, dhe përvojën letrare si poete në anën tjetër, mundohem ta vë në funksion të shkollës sonë. Ndër të tjera, siç përmenda, krijimtaria ime, është shpesh pjesë e programeve të ndryshme që ne organizojmë me rastin e 28 Nëntorit, festës së nënës, apo të tjera raste të tilla. Fëmijët mësojnë vargje përmendësh, por dhe recitojnë në skenë me plot dashuri dhe përkushtim. Këta fëmijë janë shndërruar për mua, në një muzë të vazhdueshme dhe motivim të jetës. Së fundmi, ne ishim me grupin e të rinjve pjesëmarrës të një aktiviteti mes kulturave të vendeve të ndryshme në qytetin tonë, që organizohet në verë. Ky ishte aktiviteti që mbylli këtë verë, në pritje të rifillimit të shkollës, përsëri në shtator. Ndër të tjera një falenderim edhe për Qendren e Botimeve dhe znj. Hysi të cilët kanë bërë njoftimin në kohën e duhur për materialet dhe librat e ardhura në shtetet përkatëse për fëmijët.

Përgatiti: Arben Iliazi/

116 vjetori i lindjes së Dijetarit të shquar që “përcaktoi” kufijtë e Ilirisë.

Eqrem Çabej është dijetar dhe njeri i madh”, ka thë në Ismail Kadare. Kur kthejmë sytë prapa në rrugën 5-6-shekullore të zhvillimit të albanologjisë, vepra e Eqrem Çabejt (7 gusht 1908-13 gusht 1980) na del para në peizazhin e gjerë e të larmë të kulturës shqiptare, me ërmasat e jashtëzakonshme dhe të shumanshme. Në vitin 1952 Çabej nisi të merrej me studimin e vendit të formimit të gjuhës shqipe e të popullit shqiptar, të cilës iu kthye në mënyrë të përsëritur si një problem madhor i historisë së shqiptarëve. Ato 3-4 punime që do t’i botonte lidhur me këtë temë gjatë viteve 50-60 janë gurthemeli i teorisë së sotme plotësisht shkencore të autoktonisë së shqiptarëve në trojet e tyre. Në këtë mënyrë, nga vitet 60 emri i Çabejt ishte bërë sinonimi i autoktonisë së shqiptarëve. Çabej, si askush para tij, shfrytëzoi njohuritë e tij të thella historiko-gjuhësore për sqarimin e prejardhjes së shqiptarëve dhe të vendit të formimit të popullit shqiptar.

Çabej, si askush para tij, shfrytëzoi njohuritë e tij të thella historiko-gjuhësore për sqarimin e prejardhjes së shqiptarëve dhe të vendit të formimit të popullit shqiptar.

Pasi botoi në vitin 1958 artikullin Problemi i autoktonisë së shqiptarëvet në dritën e emravet të vëndeve, ai i rikthehet kësaj çështje me punimin tanimë klasik Die älteren Ë ohnsitze der Albaner auf der Balkanhalbinsel im Lichte der Sprache und der Ortsnamen (Vendbanimi i lashtë i shqiptarëve në siujdhesën ballkanike në dritën e gjuhës dhe emrave të vendeve) paraqitur në Kongresin e shtatë ndërkombëtar të shkencave onomastike në Firence në 1961, për të dalë rishtas në vitin 1970 me punimin L’illyrien et l’albanais (Ilirishtja dhe shqipja), e një vit më vonë me Problemi i vendit të formimit të gjuhës shqipe.

Çabeji argumentoi në mënyrë shkencore prejardhjen ilire të gjuhës shqipe dhe të popullit shqiptar, autoktoninë e tij në trevat ku banon sot në Gadishullin Ballkanik, vuri në dukje rolin dhënës të shqipes ndaj gjuhëve me të cilat ra në kontakt dhe unitetin e kulturës materiale e shpirtërore shqiptare. Akademiku i njohur pranon se shqiptarët janë autoktonë në Gadishullin Ballkanik dhe rrojnë aty që nga kohët parahistorike. Por hedh poshtë tezën pellazgjike të gjuhës shqipe. Ja cilat janë argumentet e tij…

Vështrime mbi prejardhjen e popullit shqiptar dhe të gjuhës së tij

Kur shtrohet problemi i burimit të një populli, ai do të shikohet të zgjidhet më fort nga ana e ruajtjes dhe e vazhdimësisë së gjuhës së tij sesa nga pikëpamja etnike, sepse më shumë se elementet e tjera gjuha është karakteristika që dallon një popull nga të tjerët. Një problem i tillë ndërkaq, për çdo popull, të çdo vendi qoftë e të çdo kohe, paraqitet kompleks, dhe për kushtet shqiptare veçanërisht i komplikuar. Kompleks: sepse në formimin e një populli si një njësi më vete e me tipare vetjake që e dallojnë nga popujt e tjerë, kanë pjesë, sikundër dihet, rrethana të ndryshme të karakterit gjeografik dhe procese të shumëfishta historike, etnike, ekonomike, kulturore e gjuhësore. I komplikuar: në këtë fushë të studimeve shqiptare është shumë e ndjeshme mungesa e burimeve historike e të shkrimit. Megjithatë, dija e re shqiptare, edhe me këtë varfëri burimesh, me mjetet që ka në dorë përpiqet t’i afrohet zgjidhjes së këtij problemi. Dhe ka arritur në këtë lëmë rezultate që mbeten, e që kanë zënë vend dhe në fushën shkencore ndërkombëtare. Për vetë karakterin kompleks të çështjes edhe metoda për t’u zbatuar këtu duhet të jetë komplekse. Aty duhet të bashkëpunojnë disa disiplina shkencore. Sidomos vijnë në vështrim aty gjeografia historike, historia, gjuhësia, etnografia dhe arkeologjia parahistorike. Rezultatet e njërës ndër këto fusha duhet të merren parasysh e të vlerësohen në masën e duhur nga disiplinat e tjera, të kombinohen me rezultatet e tyre, që të përmblidhen faktet e shumëllojshme në disa parime të përgjithshme, në disa fakte më të sigurta, për të arritur kështu disi në një sintezë. Shqiptarët janë autoktonë ose anas në Gadishullin Ballkanik, duke qenë që rrojnë aty që nga kohët e lashta parahistorike. Ata janë bashkë me grekët populli më i moçëm i kësaj treve, janë trashëgimtarë të situatës etnike të periodës së lashtë në këtë pjesë të Evropës Juglindore. Në këto rrethana pyetja se ku e ka burimin populli shqiptar, do të thotë me fjalë të tjera këtë: Stërgjyshët e shqiptarëve, ai popull që ka folur gjuhën nga e cila ka rrjedhur shqipja e sotme, me ç’emër njihej në kohët antike në Ballkan? Prej cilit popull të lashtë të këtij gadishulli rrjedhin pra shqiptarët e sotëm?

Në shekullin e kaluar u përhap shumëkund hipoteza se shqiptarët ishin stërnipët e pellazgëve. Kjo hipotezë a teori, e themeluar në tryezë të dijetarëve të huaj, pati jehonë të gjerë në lagjen e poetëve e shkrimtarëve shqiptarë të Shqipërisë e të Italisë. Ajo gjeti një truall pjellor në idetë e romanizmit, i cili në Evropën Juglindore u përhap më vonë, në një kohë kur në Perëndim kishin dalë rryma letrare të tjera. Teoria pellazge ndërkaq më vonë ra poshtë. Pellazgët në burimet greke e romake përmenden si një shtresë etnike paragreke, jo më ekzistuese në periodën antike. Autorë si Herodoti e Straboni flasin për ta për një kohë më të lashtë dhe i paraqesin si një popullsi barbare, d.m.th. jogreke, e me një gjuhë të ndryshme nga greqishtja. I lokalizojnë në zonën e Detit Egje, kryesisht në Tesali, me përhapje më një anë nga Epiri, më anë tjetër nga Azia e Vogël, nga Kreta e nga ishuj të tjerë të zonës egjeane. Ata paraqiten ndërkaq gjithkund si një popull legjendar, i mbuluar me mjegullën e një miti, popull pa konsistencë historike konkrete. Ndonëse në kohë të reja janë pohuar disa lidhje të tyre me ilirët e me trakasit, duhet thënë se ai element etnik e gjuhësor që mund të quhej, me shumë rezervë, pellazg, për shumë arsye, edhe të karakterit gjeografik, nuk mjafton kurrsesi për të pohuar me një farë baze vërtetësie shkencore një birëri pellazge të popullit shqiptar.

Duke u nisur nga një platformë më reale, për sqarimin e problemit të burimit, do t’i sillemi pikësëpari historisë si vazhdim i situatës parahistorike në Gadishull të Ballkanit. Kjo trevë e Evropës Jugore, në periodën antike ka qenë e banuar prej disa popujsh, popuj të ndryshëm nga ata të sotmit dhe të ndryshëm edhe nga njëri-tjetri. Dihet se në viset perëndimore të Gadishullit kanë banuar ilirët, në viset lindore trakasit, në anët jugore grekët, në qendër makedonët, të cilët kanë qenë të ndryshëm nga grekët edhe me një gjuhë më vete, sipas Herodotit me “gjuhë barbare”, d.m.th. jogreke. Duke lënë mënjanë disa popullsi më të vogla, si fiset iranike në pjesën lindore të Gadishullit dhe disa fise kelte në viset veriperëndimore e qendrore, kjo ka qenë gjendja etnike në epokën greko-romake. Në këtë mes shtrohet pyetja se prej cilit nga këta popuj zbresin shqiptarët, prej cilës nga gjuhët e tyre rrjedh gjuha shqipe. Në këtë problematikë grekët, ose si quheshin në atë kohë, helenët, përjashtohen vetvetiu, si një popull i ndryshëm nga populli shqiptar. Përjashtohen gjithashtu dhe makedonët e vjetër, si një popull relativisht i vogël dhe gjeografikisht më në skaj të truallit gjuhësor të shqipes, ndonëse për punë të afërsisë territoriale disa lidhje nuk mund të mohohen kryekrejet. Në këto rrethanat dy janë popujt që vijnë në vështrim si të parët e shqiptarëve, ilirët dhe trakasit.

Ilirët kanë qenë një ndër popujt e mëdhenj të Evropës së lashtë. Duke lënë mënjanë përhapjen e tyre në kohët parahistorike, në periodën historike ata shtriheshin që nga anët e Istrisë afër Triestës në veriperëndim e nga viset afër brigjeve të Danubit në veri gjer në gjirin e Artës së Çamërisë në jug, qytet që aso kohe quhej Ambrakia. Kështu fiset ilire banonin viset e sotme të Shqipërisë me Çamëri, të Malit të Zi, Bosnjes e Hercegovinës, Dalmacisë e Kroacisë, pra gjithë bregdetin lindor të Adriatikut me hinterlandin përkatës. Të fisit ilir kanë qenë pas gjithë gjasësh edhe mesapët e japigët e Apulisë në Itali Jugore. Në lindje fiset ilire mbërrinin gjer në anët e lumenjvet Vardar e Moravë në Maqedoni Veriore e në Kosovë, një trevë që në lashtësi quhej Dardania, dhe shtriheshin edhe në një pjesë të Serbisë së sotme. Në ato anë ilirët ishin kufi me fiset trake, vise-vise edhe duke u përzier me to.

Edhe trakasit kanë qenë një ndër popujt e mëdhenj të Evropës së lashtë: Herodoti e quan popullin më të madh pas indasve. Shkonin që prej kufijve të ilirëve në perëndim e gjer në brigjet e Detit të Zi në lindje, prej Detit Egje në jug e gjer në malet e Karpateve në Veri. Përfshinin kështu një pjesë të Greqisë e të Turqisë evropiane të sotme, Bullgarinë, Rumaninë e një pjesë të Hungarisë e të Polonisë. Për fatet historike të këtyre popujve e të fiseve të tyre, nga mungesa e materialit burimor për të cilin u fol më sipër, shumë pak jemi në gjendje të dimë, dhe kjo errësirë njohurish shtohet sa më lart të ngjitemi në lashtësi të kohëve. Dimë p.sh. që koncepti edhe emri ilir erdhi e u përhap vetëm me kohë, duke dalë prej një popullsie me këtë emër e duke përfshirë edhe fise etnikisht e gjuhësisht të afra. Ky emër në epopetë e Homerit ende nuk shfaqet.

Emri i ndonjë populli të veçantë, si ai i dardanëve dhe ai peonëve, të cilët në kohë historike kanë banuar në veri të makedonëve, del në skenë të historisë shumë më përpara se emri i përgjithshëm i ilirëve. Dihet gjithashtu që këta popuj të lashtë të Ballkanit, nën ndikimin e qytetërimit greko-romak, e sidomos me zotërimin e gjatë të Perandorisë Romake, me kohë pjesërisht u greqizuan, e për një pjesë të madhe u romanizuan. Me fjalë të tjera këta, pa u zhdukur si popuj, me kohë u asimiluan: lanë gjuhët e veta dhe morën vise-vise greqishten, vise-vise në pjesën më të madhe – latinishten. Kjo ndodhi sidomos nëpër qytete, nëpër qendra administrative e ushtarake ku romakët kishin ngulur garnizonet e tyre. Nëpër vise malore ndërkaq asimilimi nuk arriti të kryhej kryekrejet. Popullsitë vendase ruajtën më gjatë karakterin e tyre etnik dhe gjuhën e tyre. Ndonjëri nga këta popuj bile i shpëtoi gjer në fund romanizimit. Dëshmi e gjallë për këtë është populli shqiptar, i cili duhet të jetë pasardhës i njërit nga këta popuj (a fise) të paromanizuar. Çështja e birërisë, e filacionit, d.m.th. e rrjedhjes së një populli të sotëm prej një të lashti, të një gjuhe të re e të njohur prej një gjuhë të vjetër e të zhdukur, paraqitet mjaft e lehtë kur prej popullit të lashtë e prej gjuhës së tij kemi njohuri relativisht të sakta. Po në lidhje me shqiptarët e me shqipen, kjo çështje, si u tha, mbetet veçanërisht e vështirë. Gjuhët e lashta të Ballkanit, për mungesë shkrimesh të tyre, mund të thuhet se njihen pak e aspak. Prej gjuhës së trakasve ka disa pak mbishkrime, prej gjuhës së ilirëve të Ballkanit nuk është gjetur gjer më sot asnjë mbishkrim. Mbishkrimet e mesapëve të Italisë Jugore lexohen, porse interpretimi i tyre ka mbetur gjer sot i pasigurtë.

Prej të dyja gjuhëvet, ilirishtes dhe trakishtes, kanë mbetur disa të ashtuquajtura glosa, d.m.th. disa fjalë të tyre të dëshmuara prej autorësh grekë e romakë bashkë me kuptimet e tyre të dhëna greqisht a latinisht. Ka edhe një numër mjaft të madh me emra vendesh e personash, të gdhendur nëpër gurë a të dëshmuar nëpër tekste të autorëve klasikë; emra shumica me interpretim gjuhësor-kuptimor të dyshimtë dhe ku dijetarët modernë kanë gjetur prandaj një fushë të lirë për gjykime shpeshherë arbitrare. Kështu dy gjuhët në fjalë mbeten thuajse të panjohura për ne. Ne nuk ua dimë strukturën gjuhësore, as sistemin gramatikor, as fjalorin e tyre. Në këto rrethana mjetet e krahasimit mungojnë: mungon çelësi për të krahasuar materialin e shqipes me atë të dy gjuhëve në fjalë.

Duke qenë gjendja kështu, kriteri i gjuhës duhet të vështrohet së bashku me gjendjen gjeografike e historike. Në pikëpamje të gjeografisë historike dihet se shqiptarët e sotëm banojnë në ato vise ku në kohën antike banonin fise ilire. Në pikëpamje historike është vënë re me të drejtë, që sot e dy shekuj më parë, që nuk ka asnjë të dhënë, asnjë kumt historik që shqiptarët të jenë ardhës, që të kenë zënë vend në këto troje në një periodë historike të caktuar, si bie fjala aty nga mbarimi i kohës antike, ose në mesjetën e hershme. Në këto kushte vetë arsyeja e thjeshtë shtyn të pranohet që populli shqiptar është vendës, autokton në këto anë, në mos qysh prej periodave të mugëta parahistorike, së paku që prej kohës antike e këtej. Këto dy arsye, arsyeja e banimit në territorin e dikurshëm ilir dhe arsyeja e autoktonisë, shpien vetvetiu në mendimin që shqiptarët e sotëm janë stërnipët e fiseve ilire të jugut dhe që shqipja është vazhdimi i njërit nga dialektet e vjetra ilire.

Mund të thuhet bile që barra e argumentimit më fort u bie atyre që mohojnë burimin ilir të popullit shqiptar e të gjuhës së tij se atyre që e pohojnë. Në lidhje me këto nuk mund të jetë një gjë gand e e rastit edhe kjo, që emri i fisit ilir Albanoi, që përmend astronomi e gjeografi Ptolemeu i Aleksandrisë së Egjiptit në shekullin e dytë të erës sonë në trevën midis Durrësit e maleve të Kandavisë në Shqipëri të Mesme, vazhdon të rrojë në Arbën Arbër, Arbënesh Arbëresh, emri i Shqipërisë e i shqiptarëve në mesjetë, i gjallë dhe sot e kësaj dite. Në pikëpamje gjuhësore këtyre rrethanave vjen e u shtohet ky fakt, që vazhdimi i emrave të qyteteve, maleve e lumenjve të trevës shqiptare të kohës së lashtë, në trajtat e tyre të sotmet ka rrjedhur në pajtim me rregullat fonetike të gjuhës shqipe. Aty hyjnë barazime të tilla si Scardus : Shar, Scodra : Shkodër, Drivastum : Drisht, Pirustae : Qafa e Prushit, Lissus : Lesh (Lezhë), Isamnus : Ishëm Ishm, Dyrrachium : Durrës, Aulon : Vlonë Vlorë, Thyamis : Çam e të tjera.

Edhe kjo dëshmon për autoktoninë ilire të popullit shqiptar: sepse ky zhvillim nga trajtat antike të këtyre emrave në të sotmet nuk gjen shpjegim veçse me mjetet e shqipes. Nuk mund të shpjegohet as me mjetet e gjuhëve romane as të gjuhëve sllave, e as nëpërmjet të ndonjë gjuhe tjetër të zonës ballkanike. Për vazhdimësinë ilire ka dhe të tjera të dhëna nga fusha gjuhësore, si disa barazime që dalin në emra personash ndër ilirët e hershëm e ndër shqiptarët e sotëm. Përveç këtyre, ato të paka fjalë që dihen prej ilirishtes, shpjegohen mirëfilli me anë të shqipes. Edhe mjaft fjalë të mbishkrimeve mesapike zbërthehen me gjuhën tonë. Në këtë mënyrë të dhënat e gjeografisë historike dhe të gjuhës vijnë e plotësojnë njëra-tjetrën. Nuk mungojnë edhe disa paralele të karakterit etnografik, në të cilat nuk po hyhet këtu. Prej lëmit të arkeologjisë meriton vëmendje rrethana që në disa stacione parahistorike të trevës shqiptare vihet re një vazhdimësi e kulturës materiale, një kontinuitet nga epokat e lashta gjer në mesjetën e hershme; kjo rrethanë vjen e u shtohet argumenteve gjeografike, historike e gjuhësore që u shtruan më sipër. Për sa u përket trakasve dhe gjuhës së tyre, mbi dëshminë e disa të dhënave historike dhe gjuhësore (emra vendesh me tipare trake) është vënë re me kohë një prani elementesh trake në krahun veriperëndimor të Gadishullit Ballkanik e veçanërisht në viset bregdetare të Adriatikut të jugut. Ato duhet të jenë përzier me kohë me elementet ilire, pa mundur të themi se nga ilirët e trakasit kush qe anas e kush i ardhur. Si përfundim, edhe për arsye historike mund të thuhet se në formimin e etnosit shqiptar në bazë qëndron elementi ilir, porse mund të ketë pasur dhe një komponente trake, me përmasa gjithsesi më të vogla. Si u krye procesi i këtij formimi etnik e gjuhësor, në ç’rrethana territoriale e historike, në gjendjen e sotme të njohurive është vështirë të përcaktohet. Aty shihet më qartë përfundimi, që është populli shqiptar më gjuhën e tij, sesa rruga e zhvillimit që u përshkua gjersa u arrit gjer në gjendjen e sotme.