Me dhimbje e morëm këtë lajm të ikjes së parakohshme të poetit të mirënjohur Demir Gjergji.

Si homazh po hedh intervistën e realizuar prej meje me poetin dhe gazetarin e mirënjohur të Radio Tiranës.

AJRI QË BËHET FRYMË DHE FRYMA QË SHENJTËROHET NË FJALË DASHURIE


Bisedë me poetin dhe gazetarin e mirënjohur të Radio Tiranës, Demir Gjergji

Bisedoi Keze Kozeta Zylo

Krijimtaria e poetit Gjergji është vlerësuar me çmimin e dytë kombëtar për poemën në vitin 1986, me çmim në “Ditët e poezisë Shqipe” në vitin 2001,  çmimin “Skampini” etj.
Poeti Gjergji ka për mburoje të vetëm, dashurinë njerëzore, çka e ka bërë dhe më interesante poezinë e tij qysh në moshën e hershme të rinisë.
Demir Gjergji ka qenë dhe vazhdon të jetë mjaft aktiv në faqet e shtypit të shkruar dhe në medien e folur.  Ka 12 vjet që punon si gazetar në Radio Tirana, duke realizuar një nga emisionet më jetëgjata dhe më interesante “Fjala si Fillim. Fjala si Flijim”, i cili i kushtohet tërësisht letërsisë dhe autorëve të saj.
Me këtë emision mjaft tërheqës ai ka fituar respektin e mijëra dëgjuesve shqiptarë anë e mbanë globit.

Poezitë tuaja janë të legjitimuara në dashurinë me “Biblën e Buzëve”, është kjo vetja juaj, apo diçka e fshehtë që e ndjen vetëm Bibla e buzëve në librin tuaj poetik?

Ndjehem mirë që këtë bisedë po e fillojmë me ndjenjën më të bukur: dashurinë.  Pa të cilën s’do të ishe as ti që të më pyesje e as unë, që të përgjigjesha.  Jam krejt i bindur se zanafilla e artit ka nisur me ndjenjën e dashurisë, madje mendoj se përpjekja e parë për të komunikuar dhe fjala, si mjet i parë i kësaj përpjekjeje ka lindur prej fuqisë së dashurisë.  Pa më pyet pak: pse lulet kanë ngjyra dhe aromë?  Për të tërhequr vëmendjen e bletëve, – na përgjigjet Biologjia.  Dhe ne vazhdojmë përsiatjen.  Të dashuruara me këto ngjyra dhe aroma, bletët rendin lule më lule.  Si pasojë lulet mbarsen, bletët mjaltëzojnë, pra lind jeta dhe ëmbëlsia e saj.  Kështu ndodh edhe me ne, njerëzit.  Vajzat i verbojnë pasqyrat duke qëndruar para tyre për t’u bërë të bukura që t’u pëlqejnë djemve… Dhe djemtë rendin pas tyre.  Vajzat ikin…Djemtë i ndjekin, u bëjnë shenja, këndojnë për to.
Letërsia dhe arti në përgjithësi do të ishin një djerrinë me ca trungje e cungje gungaçë, të djegur nga luftërat dhe urrejtja, nëse nuk do të ishte kjo lojë dashurie.  Kur kam qenë i vogël, para se të shihja ëndrrën e parë erotike, përballë shtëpisë sime të varfër banonte një fqinjë e bukur perri (të paktën kështu më dukej mua).  Ditët me të këqija të fëmijërisë për mua, nuk ishin ato me brymë, re apo shi ose kur isha i uritur, por pikërisht ato ditë, kur nuk arrija ta shihja atë.  Sa herë ajo shfaqej, unë bëja lëvizje të çuditshme, vrapoja, këndoja, bërtisja, që t’i bija në sy asaj.  Madje prisja kallama dhe bëja pipëza e iu bija vetëm që të më dëgjonte ajo. Ndonëse krijimi im i parë lidhjet me tjetër gjë dhe është krejt tjetër motiv, e them me bindje se kjo poezi ishte ngjizur brenda meje pikërisht nga ajo fqinjë.  Rrjedhimisht, e gjithë poezia dhe krijimtaria ime ka një
qëllim, të tërheqë vëmendjen e dashurisë dhe ka si kryemotiv vetë dashurinë.  Edhe libri “Bibla e Buzëve” që është shkruar disa dhjetëravjeçarë larg asaj fëmijërie dhe kilometra të tëra larg asaj fqinje, në plazmën e vet ka ato vegime fëmijërie, të cilat ditë pas dite, vit pasi viti, dashuri pas dashurie, kanë plazmuar te kjo “Bibël” e thënë, pra Bibël e buzëve. Emocioni më i madh që kam marrë prej këtij libri ka qenë ai i paradisaditëve, kur një djalosh i ri, më ndali në rrugë dhe këmbënguli të më jepte një kafe.  Ndërsa pinim kafenë ai më tha se ishin dy vargje të këtij libri, me të cilat ai kishte arritur të hynte në “zemrën-kështjellë të së dashurës.

Sa është ndikuar poeti Gjergji nga poezia me motive popullore?

Shumë.  Sidomos në formë.  Është e tepërt të flasim këtu për artin e madh që ndërton folklorin. Poezia, padyshim si krijesa më e hershme e këtij folklori, veç elementeve të paarritshëm përmbajtësorë, ka një strukturë që vetëm vetë virgjëria e botës mund ta ketë.  Të vijmë prapë te lulet dhe te bletët.  Shihni hojzit e tyre.  Një strukturë prej nga kanë mësojnë arkitektët më të mëdhenj për të ndërtuar mrekullitë e botës.  Dhe fill pas kësaj, ktheni vëmendjen e hetoni strofat e poezive popullore. Në arkitekturën e tyre ka farfuri metaforash, gdhendje marramendëse aliteracionesh, përmasa harmonike rimash e ritmesh.  Ti hyn aty dhe harron që ka një tjetër botë jashtë, me dete, pyje, ura, qiej, rrugë, aventura, tempuj… Kështu ka ndodhur edhe me mua. Kam hyrë aty dhe nga brenda kam filluar të belbëzoj poezinë time.  Për shembull, kam thënë kështu, kur më ka bërë të vuaj malli për të
dashurën: Ngrijmë në akujt e harrimit,/Ndërsa lemë takim në maj…/ Hapat mbaj pranë fundfillimit…/Hiqem mënjanë e qaj.  Dhe  për të folur kështu, natyrisht që më ka mësuar “poezia me motive popullore”.


Poezitë tuaja herë të çojnë në udhë të panjohura dhe herë ta japin direkt hartën e udhëtimit duke parë nga afër djegien e Yllit të ikur, si ta kuptojmë këtë?

Më ka pëlqyer gjithnjë të udhëtoj në udhë që nuk i kam shkelur më parë.  Ka qenë aq tunduese kjo dëshirë, sa kur më dhanë mundësinë në rininë e hershme të punoj në minierë, m’u duk se do të fluturoja në qiell nga gëzimi. Aty isha i sigurt se do të ecja në rrugë kurrë ta shkelura më parë. Në fundin e tyre, ishte terri i tokës, por edhe fëshfërima e pyjeve prehistorikë.  Nuk më hiqet nga mendja, kur në ato thellësi, llamba e minatorit që mbaja në ballë, ndriçoi befas një formë gjetheje të karbonizuar.  Atë çast në vetëdije më gjëmuan të gjithë pyjet e lashtësisë.  Sot shkeljen nëpër rrugë të reja e shoh krejt ndryshe: autostradat e mëdha, flurudhat e avionëve, miljet detare, avenjutë, aeroportet e botës gjithë më joshin si aventurë dhe si lëndë poetike.  Megjithëse dua të shënoj që poeti më parë ato i ka përvijuar mbase më bukur në fantazi në ndjekje të atij “Ylli të
ikur”, që juve ju ka bërë përshtypje.  Poezia është një udhëtim drejt së panjohurës, ashtu si dashuria, të cilën vetëm enigma e mban si frymë gjallë. Dua të shtoj këtu se me dashurinë ndodh si me mumjen.  Sa është thellë në terrin e së panjohurës, ajo e ruan veten, formën. Me të dalë në dritë, zhbëhet.  Pra, atë krim që nuk kanë mundur ta bëjnë dot shekujt, e bën në një grimë kohe drita.  Pra po të mos ishte e panjohura, po të mos ishin rrugët e pashkelura, poezia do të kthehej në një bejte vulgare   

Sa kanë zënë vend Zanat e bukura shqiptare në librat tuaja me poezi dhe çfarë do të çmonit më shumë tek gruaja shqiptare në veçanti?

Zanat?  E çuditshme!  Asnjë vajzë e adhuruar prej meje nuk ka mbajtur një emër të tillë. Megjithatë, si personazhe legjendash ato më kanë mahnitur, si gjithë të tjerët dhe mua për këtë i kam pasur frikë dhe tani që më pyetët vë re, se nuk i paskam në poezinë time!!! 
Mbase nga frika se mund të më gurëzonin si krushqit e Eposit!

Mendoni se librat e tu janë strehuar në folezën e ngrohtë të zemrave të lexuesve dhe për rrjedhojë ndjeni se s’do të ikin kurrë nga kjo strehëz?

Po.  Gjithë e mendoj këtë.  Vazhdimisht përpiqem që të flas sa më bukur dhe rrjedhshëm përpara të tjerëve, qoftë edhe në një bisedë fare të zakonshme e të rastësishme një mik ose me një të panjohur.  Nuk i kushtoj rëndësi veshjes po aq sa të folurës.  Mbase kjo shtysë ka qenë në gjenin tim dhe kjo si duket më ka çuar te ligjërimi poetik.  Kurse tani synimi për të krijuar te tjetri një ndjenjë të bukur, një emocion, një shkak për të medituar, më është përforcuar më shumë. Kjo është e shpjegueshme. Duke qenë një gazetar mikrofoni, e ligjërimi i rrjedhshëm, ku duket edhe kujdesi  për t’i nxjerrë fjalët me një zë sa më të ngrohtë, më është bërë “sëmundje profesionale”, si i thonë.  Ndërsa kur shkruaj, natyrisht që së pari, jam “vetëm për vetëm” dhe harroj se dikush ka për ta lexuar krijesën time poetike, por pasi e kam përfunduar, ndjehem lexuesi i parë i atij krijimi dhe
kështu më vijnë parasysh të gjithë ata që do të ndeshen me të, që do të shpenzojnë jetë nga jeta e tyre e shtrenjtë për ta lexuar.  Dhe për këtë arsye, pastaj kujdesi dhe përgjegjësia arrijnë shkallën kulmore.  Në procesin e shkarkimit ndjenjësor dhe shpirtëror, krijuesi mund të hedhë në shkrim gjithçka që e trondit, por për mendimin tim, lexuesit i duhet dhënë pjesa më e realizuar e kësaj krijimtarie. Mendoj se, jo çdo gjë e çastit mund të ketë të drejtën e botimit. Mediokriteti në letërsi është dëmi më i madh që mund t’i shkaktohet letërsisë dhe librit. Një krijimi i dobët hedh në erë urat e shenjta të komunikimit me lexuesin, krijon te ky i fundit një shije të keqe, që e çon atë deri në armiqësi me librin.  Sot shkrimi përhapet (Lexo edhe “trafikohet”) lehtësisht edhe përmes internetit, prandaj një lexues i kualifikuar mund të bjerë pre e meduzës mediokritet, po aq sa edhe
një lexues i pajisur me shqisa e shije të një niveli të denjë mund të ketë luksin për të shkuar lehtësisht te letërsia e vërtetë.  Ky lexues do të doja të ishte imi dhe për këtë besoj vazhdimisht dhe gjithnjë kontrolloj veten.  Miqtë që më ka dhënë poezia, nuk do të m’i jepte askush në botë, prandaj nuk dua t’i humb ata!

Si ka qenë fëmijëria e poetit Gjergji dhe a ëndërronit se një ditë do të merreshit me letërsi?

Fëmijëria ime është nga më të vështirat e një fëmije, nga më të çuditshmet dhe mbase, për këtë arsye, sa herë ndodhem keq në jetë, thërras për të më bërë shoqëri dhe për të më mbështetur, atë fëmijën e Bregut të Sharrës, që vraponte nën ullinjtë dhe përmes baltës e erës, atë fëmijë  të uritur, të trysnuar, i cili kishte vetëm një ëndërr të bëhej: pilot!  Por mjaftoi një ditë një lajmërim në Këndin e Letrarit të Ri të shkollës që ky fëmijë të merrte vërtete fluturimin, veç jo me krahët e avionit, po me ato të letërsisë.  Atëherë ky fëmijë dinte vetëm, se ka ca kodra, ka ca pemë e drurë, ka ca zogj, ka shtëpi të varfra dhe njerëz të mirë, ka errësirë nate dhe dritë qielli, se ka yje dhe ujë që rrjedh në një përrua të vogël, se ka një kaltërim të çuditshëm në horizont, të cilin do ta takonte si në ëndërr, vetëm kur e shkëputën një herë nga prindërit
dhe vendlindja për ta adaptuar në prindër të tjerë, dinte edhe se ka ca gurë varresh, mbi të cilët luante pa frikë me top, dinte… por nuk i kishte si ta merrte me mend se ka qytete gjigante, se ka sheshe qytetërimi, se ka skena ku bëhej art, se ka një Hollivud, se ka aeroporte etj, etj.  Megjithatë ai u ngjit në qiell pikërisht kur lexoi atë lajmërim që e ftonte të shkruante një vjershë.  Që nga ajo ditë ky fëmijë vrapoi marramendshëm drejt letërsisë, si drejt arit të botës, si drejt kurorave të perandorëve, pa ditur se do të mbetej gjithnjë një skllav i patjetërsueshëm i krijimit.  Ky fëmijë isha unë.

Si shkrimtar ndjeheni i lirë brenda krijimit tuaj, dhe a keni një farë presioni të brendshëm, në se do të shkruani në publik, çfarë ndjeni brenda shpirtit tuaj poetik?

Në ka një mënyrë për ta shijuar lirinë dhe për t’i zotëruar plotësisht hapësirat e saj, këtë e gjej te krijimi, te poezia.  Aty ndjehesh Zot, ndjehesh i gjithëfuqimshëm.  Gëtja thotë diku, se edhe nëse Zoti nuk ekziston, njeriu bëri mirë që e krijoi atë!  Në shkrim e sipër të një poezie vetja më duket si krijues zotash.  Dhe pastaj kur këtë liri e kam të gjithën timen, pa menduar se i kam hyrë në hise lirisë së tjetrit e sidomos kur mendoj se liria ime (krijimi në këtë rast) bëhet përmasë lirie për të tjerët, më duket se jam pushtuesi më antipushtues i kësaj jete dhe bote. 

Ju keni gati 12 vjet që punoni si gazetar në Radion kryesore të kombit shqiptar, Radio Tirana, cila është filozofia juaj në emisionet që transmetoni?

Para se të vija në Radio Tirana, kam kaluar në punë nga më të ndryshmet, ku gjithnjë grindesha me shefat e mi, të cilët merrnin masa ndaj disiplinës time të dobët.  Kur kam hapur së pari mikrofonin për të folur si gazetar në këtë radio, menjëherë e kam çuar veten time përsëri në minierën e Manzës, kur me një shinë 80-kilogramshe në krahë, ngjitesha kodrave për te galeritë ajrore.  Ajo shinë më dukej vetëm 8 kile.  Dhe e dini pse?  Sepse në dorë mbaja një tranzistor të sinkronizuar te Radio Tirana që transmetonte muzikë ose faqe libri. Një ditë brigadieri që këtë gjë e quante thyerje të disiplinës në punë, ma fshehu radion.  Dhe unë atë ditë e lashë shinën në gjysmë të rrugës, nga që më mundi pesha e saj.  Kanë kaluar 12 vjet nga ajo e folur e parë si gazetar në mikrofonin e kësaj radioje dhe sa herë nis e transmetoj më del përpara vetja ime me shinë në krahë.  Ajo, “vetja ime”,
sot mund të jetë një bari, udhëtar, rojë etj.  Asnjëherë nuk kam për t’u lodhur nga kjo punë, sepse pasioni mund çdo lodhje.  Në ka gjë të shenjtë në këtë botë për mua, ai është mikrofoni i radios, i cili në çastin kur unë transmetoj, është veshi i dëgjuesit.

Ju drejtoni një nga emisionet kryesore letrare dhe më jetëgjata: “ Fjala si fillim, Fjala si flijim”, një titull shumë i gjetur për letërsinë dhe autorët, si e realizoni këtë?

Po të bëjmë një llogari të thjeshtë, këtë emision kam 12 vjet që e realizoj dhe e drejtoj çdo javë. I thonë afro 150 muaj, për nga 4 orë në javë. Pas shenjës së barazimit del shifra: mbi 600 orë program për letërsi nga biseda dhe krijimtaria e pothuaj të gjithë autorëve të letërsisë shqipe. Të gjitha këto biseda e them pa modesti, se mund të jenë lënda e mjaftueshme për një student që studion këtë shkencë. 90 për qind e këtyre emisioneve janë të drejtpërdrejta.  Përvojë, emocione jetë shkrimtarësh, sekrete nga studiot e tyre, debate, thënie e kundërthënie, krijimtari. Të gjitha këto të përcjella me përkushtim vetëm për dëgjuesin e radios. Them se krijimtaria ime do të ishte e përgjysmuar, nëse nuk do të përfshija në të edhe këtë pjesë të veprimtarisë radiofonike.   


Gjatë punës në Radio Tirana, cilat janë përshtypjet me mbresëlënëse?

Janë të shumta përshtypjet. Përshtypja që nuk do ta harroj kurrë dhe qe do ta rrëfej me siguri edhe në botën tjetër, është çasti kur përshëndetem me dëgjuesit.  Do të doja që në atë çast të kisha mundësinë t’i dëgjoja të gjitha ata se si do të ma kthenin përshëndetjen.  Sa herë ngjit shkallët e këtij institucioni më duket sikur ngjitem lart në dinjitetin dhe personalitetin tim prej krijuesi dhe gazetari, të cilat nuk kisha ku t’i gjeja më të plota se këtu.  Ndërsa, sa herë hap derën e studios, më duket sikur hap derën e çdo shtëpie shqiptare për të bujtur aty.

Si i prisni vërejtjet që ju bën dëgjuesi i rregullt?

Vërejtjet gjithnjë i pres më mirë se sa vlerësimet. Ata që më bëjnë vërejtje më shumë se vlerësime i mbaj gjithnjë më afër.  Rrallë gjen të tillë miq sot.

Cili shkrimtar ka qenë ai që ju ka dhënë më shumë dhimbje në emisionin tuaj?

Janë shumë: Jamarbër Marko, Bedri Myftari, Fatos Arapi. Xhevahir Spahiu, Ali Podrimja, Bardhyl Londo, Kolë Jakova…, por sidomos Pani Taçi.  Një poet i kthjellët dhe i pastër si qiell prilli që sot pikon dhimbje, zhgënjim dhe tragjedi, sepse pjesën më të bukur të jetës e ka kaluar në burg.  Dhe pse?  Sepse në rininë e tij i kishte dhuruar një trëndafil të kuq një vajze që e dashuronte.  Në burg ai kishte dashur të vriste veten duke prerë damarët.  Në emision ai më tregonte se si thika ishte ngulur në mish dhe prej andej kishte shpërthyer gjaku. “Ai gjak më kujtoji atë trëndafilin e kuq që më mori në qafë,-tregonte Panoja … dhe vazhdonte: Në kllapi më doli përpara fytyra e asaj vajze.  Ajo fytyrë më rrëmbeu atëherë nga kthetrat e vdekjes dhe ja tek jam”. Ky rrëfim më ka tronditur thellë. Tri ditë rresht, pas atij emisioni, nuk arrija ta merrja veten.  Gjithkund shihja njollën e gjaktë
të…trëndafilit.

Bëni përzgjedhje të veprave të autorëve dhe si konkretisht?

Natyrisht që bëj një përzgjedhje.  Shkruhet aq shumë sot.  Më e vështirë është të zgjedhësh se sa të lexosh.  Kjo përzgjedhje duhet të jetë gjithkund në botën e botimeve.  T’ju them një rast, megjithëse po më vjen trup tani që ta kujtoj: një ditë më takon një nga ata shkrimtarët që shkruajnë fjalë, duke kujtuar se bëjnë letërsi.
“Dua të më ftosh në emisioni tënd”- më tha duke më zgjatur një tufë kartëmonedhash… Bëra sikur nuk e dëgjova….Edhe sot e kësaj dite, ndërroj rrugë, kur ai më del përpara.  Ndjehem vërtet keq kur e kujtoj këtë rast… 

Keni censurë kur realizoni emisionet tuaja?

Në asnjë rast. Radio Tirana më ka dhënë mundësinë të jem vetvetja, sidomos në emisionin për letërsinë.  Këtë ia di për nder këtij institucioni.  Mikrofoni i atij emisioni është hapur për vlera letrare, jo për pasione dhe krahë politikë.  Këtë e them me bindje të thellë.  Në të janë ftuar që nga më të djathtët e deri te më të majtët dhe kanë thënë e shenjtëruar fjalën si fillim e si flijim.

Cilat janë dhimbjet dhe pengjet e poetit Gjergji?

Pengjet e mia?  Diku në një intervistë tjetër kam thënë se pengu më i madh është nëna ime, që nuk është më në këtë botë.  Po kam edhe një peng tjetër: është koha e jetës sime, që më kalon në gjumë.  Është e tmerrshme të mendosh se njeri është i detyruar t’ia dorëzojë “vdekjes” gjysmën e jetës së tij!
Kurse dhimbja më e madhe është ajo që më ka shkaktuar ikja nga kjo jetë e tim biri, Everesit. Është plaga përherë e freskët, dhimbja që nuk mund të përballohet.

Çfarë keni në dorë duke shkruar?

Tani kam në dorë duke shkruar këtë intervistë. Po u përgjigjem pyetjeve tuaja interesante.  Ndërsa po e mbaroj, e ndjej se po më thërret motivi i një poezie…

Së fundi, cili është mesazhi juaj për Diasporën, gazetarët dhe shkrimtarët e saj?

Gjithkush që ndodhet larg atdheut ka një zbrazësi të madhe në shpirt: është mungesa e Atdheut. Kjo mungesë është e ngjizur me ndjenjën e mallit, e cila ushqen vazhdimit ndjenjën e nderimit e të dashurisë për vendlindjen.  Lum Shqipëria që është e rrethuar me një mall dhe dashuri të tillë. Ky mall e kjo dashuri, ky idealizëm e përgjërim për këtë atdhe, është si atmosfera për planetin Tokë, ku jetojmë të gjithë.
Bashkatdhetarëve të mi nëpër botë, sidomos bashkëshkrimtarëve do t’u thosha: mungesa është prania më tronditëse.  Ju që jeni larg. e keni Shqipërinë më pranë se ne që jemi brenda saj.
Për këtë jam i sigurt.

Ju faleminderit z.Gjergji,

Ju faleminderit juve znj.Zylo

New York, Janar 2010

Dr. SHERIF SELIMI/

 Sa i përket historisë dhe strukturës së tregimit mund të mbështetemi në Enciklopedia Britanika. Sipas Enciklopedia Britanika fjala tregim, vjen nga fjala latine novellus që do të thototë tregime të ndryshme. Forma e fjalës novellus, në gjuhën italiane është e pranuar nga fjala nova, e që i referohet tregimit të ri. Shumë gjuhë evropiane, kanë praktikuar termin romancë/romanzo, për të shënuar rrëfimet e shkurtëra historike si për shembull, forma frenge peti histoar. Në të vërtetë, nga këto forma paradigmatike, më vonë do të shënohen format më të gjata narrative, siç është romani. Edhe pse ekziston një dallim shumë i qartë në mes të kushteve, ato janë shprehje që përbëjnë fiksionin. Tregimi është një emër foljor që emërton një veprim me kohëzgjatje të pacaktuar dhe intensitet të pakufizuar. Historia është një emër që e sheh cilësinë e punës apo produktin e rrëfyesit. Transmetim dhe histori janë emra që shenjojnë produkte dytësore të së njëjtit fondacion leksikorë nga i cili përbëhet folja. Por ama, ata nuk kanë të njëjtën marëdhënie me foljen nga e cila burojnë. Ndërsa tregimi si fjalë do të thotë një lloj i veçantë i tekstit, duke i dhënë emrit një veprim me të cilin ka hartuar historinë. Në këtë mënyrë tregim si një proces i prodhimit të fjalëve me ngjyra me kuptim duhet të jetë i lidhur me faktorin kohë. (www.Google, Oxfor encyklopedia.)

Duke marrë parasysh faktorin kohë sipas fjalëve lineare të rendit që arrijnë njëri pas tjetrit, më shpejt ose më ngadalë, me zë më të lartë ose më të ulët, në këtë rast shprehet situata emocionale ose situata emocionale e krijuesit të tyre. Pra, ne mund të themi: trgim i ngadalshëm, (me zë të lartë), duke i dhënë zhurmë, tregimit të papritur, tregimit neverik etj. Kualiteti specifik i letërsisë narrative manifestohet përmes një lloji të veçantë të prozës me disa rregulla të veçanta apo ligje, të cilat janë ndryshe nga romani, novela, kronika, skica, raporti e që e quajmë tregim. Pra historia është veprim, por tregimi letrar është një lloj i kualifikimeve narrative të veçanta. Rezultatet e tregimit duhet të jenë njësi më të vogla të rrëfimit. Tregime të shkurtëra që kanë arritur të mbijetojnë dhe të mbahen në formë të shkruar prej kohërave më të lashta deri më sot, dhe ata që u përcollën gojë më gojë dhe ata që u shkruan më vonë, histori të tilla, siç janë tregimet e Romanorumëve, ose mbledhësve mesjetar të vëllezërve Grimm, janë të mbushura me magji, ngjarje mitike dhe alegori. Pjesa më e madhe e këtyre historive janë të ngjajshme me trgimet historike moderne të shkurtëra. Tregimi modern i shkurtër mund të jetë i paqartë, për shkak të formave të tij të thjeshta. Prandaj konkluzioni për dallimet në mes të tregimeve të shkurtëra të kohëve të fundit dhe historive moderne të shkurtëra qëndron në diferencën mes lexuesit dhe dëgjuesit.

Tregimi si një zhanër letrar, së bashku me dramën janë të pastudiuar në letërsinë shqiptare në përgjithësi. Gjithashtu, i njëjti problem qëndron edhe në letërsinë shqipe që krijohet në Maqedoni, kështu që kemi një situat të ngjajshme. Sigurisht që letërsia shqipe është pjesë e letërsisë evropiane, duke qëndruar në një dialog të hapur me kulturat e mëdha ajo herë pas herë i ka përvetësuar teknikat narrative, duke e ngritur tregimin shqip në nivele më të larta estetike, pa të cilin dimension tregimi dhe letërsia është e pamundur në realizimin e vet.

Tregimi sikurse të gjithë zhanret tjera është formë që realizohet pëmes thyerjeve që bëhen për ta sajuar figurën. Kjo thyerje e formave bëhet përmes fjalëve. Stili / figura, mendohet në gjuhën letrare që është ndryshe nga gjuha jonë e përditshme, të cilës i mungon stili. Në mes gjuhës dhe stilit letrarë, ekziston një kompromis. Gjithashtu midis gjuhës dhe kritikës ka hpësirë për studimin e stilit. Në fakt kjo është dëshmia për ekzistencën dhe vlefshmërinë e stilit, që teoria letrare kaherë e sfidon. Roland Barths në ,,Shkalla zero e shkrimit’’(1953), Rifater në ,,Kriteret e analizës stilistike’’(1960) dhe Nelson Gudman në ,,Statusin e stilit’’(1975), e shpëtojnë stilin nga ajo që quhet gjuhë e përditshme apo rregull gramatikore. Sepse, ,,Stili është njeriu’’ thotë Buffon. Stili i referohet nevojës simultante dhe lirimit. Në përfundim pikëpamjet e Bartit, Gudmanit dhe autorëve tjerë bashkëkohorë janë për ta   definuar që ,,stili është vetë njeriu’’.

Lidhur me paradigmën historike shqiptare në Maqedoni, bëjmë përpjrkje për klasifikimin e tregimit duke bërë një paralelizëm të qartë ndërmjet sinekdokës dhe metonimisë. Është shumë e përshtatshme logjika teorike interpretative e Sabri Hamitit, apo tri shkallët e shkrimit. Sipas interpretimit të S. Hamitit klasifikimimi është i mundur: 1.Letërsia në shkallën Zero 2. Letërsia në shkallën e parë dhe 3. Letërsia në shkallën e dytë. (Sabri Hamiti, Poetika shqiptare, 1.Bioletra 2.Tematologjia 3.Albanizma, Shtëpia Botuese,,55’’, Prishtinë, 2010, f. 158-159). Shkalla zero e shkrimit: Murat Isaku, Resul Shabani, Halil Zandeli, Rexhep Zllatku etj. Shkalla e parë e shkrimit: Kim Mehmeti, Eqrem Basha, Nehas Sopaj etj. dhe shkalla e dytë e shkrimit: Teki Dervishi. Metafora është figura që e karakterizon historinë e tregimin shqip në Maqedoni. Konstatojmë se tiparet e metaforës janë në dy mënyra. Së pari, ka aftësinë e duhur për metaforat. Së dyti, një deklaratë metaforike lejon një numër të pakufizuar të perifrazimeve. Duke i marrë sëbashku, këto dy tipare të metaforave ndihmojnë për të shpjeguar se si gjuha mund të ketë një aftësi që është kryesisht e pavarur nga ata që u shërbejnë atyre. Kur vjen puna për te metafora, ne do të zbulojmë se si fjalët tona do të thonë më shumë se sa     që mendojmë.

Shkalla Zero e letërsisë (termi është analog me të Rolan Barthes-it: shkalla Zero e shkrimit) karakterizohet nga imitimi (mimesis). Paramodeli i saj është në Natyrë e në Jetë, shkrimi i saj don ta përkthej këtë model në model letrar. Teksti nuk ta jep figurën, por shprehet (realizohet) përmes tropeve: sinekdokës dhe metonimisë. Do me thënë metonimia është e plota e të plotës (tërësia e tërësisë), kurse sinekdoka është pjesa e të plotës (pjesa e tërësisë), me të cilën bën dallimet (ndarjen) Sabri Hamiti. Sipas tij ekzistojnë disa shkallë të shkrimit: shkalla zero e shkrimit (metonimia) dhe shkalla e parë dhe e dytë e shkrimir, që identifikohen me (sinekdokën).

Ja disa shembuj të metonimisë të tregimit shqiptar në Maqedoni, shkalla zero e shkrimit: metonimia (slektive):

,,Këtu duhet të ndalem, tha Astrit Thana dhe u ul në sqetullën e një shkëmbi, nën hijen e dendur të dushkajës. Qyteti tash më kisht mbetur larg dhe arat nën këmbët e malit dukeshin pëllëmbë-pëllëmbë. Ndiente të ishte i rraskapitur dhe i dërrmuar. Njëzet e pesë vjet i kishte mbushur, por rrugë të tillë s’kishte bërë. Kjo s’ishte rrugë, bile as dhiare. Këtej s’kishte shkelur këmbë njeriu. Disa orë kishte çarë nëpër shpat duke hapur shtigje mbi shkurret e driza. Këto anë sikur kishin rënë në gjum të përjetshëm duke i lënë egërsirat të bënin ligjin e tyre. Një qetësi e pa ngarë.’’ (Rexhep Zllatku, Përgjërimi për arkadinë, Tregimi shqip në Maqedoni, Shkup, 1990, f.68).

Shkallën e parë të letërsisë e karaktetizon krijimin (poesis). Kjo letërsi nuk ka model paraprak. Shkrimi i saj është njëherësh fakt, esencë e procedurë, që krijon modelin e parë, vetanak. Teksti në shkallën e parë të shkrimit na e jep figurën (metaforën), retorika tradicionale e definon figurën si veprim në marëdhënie të përdorimit. ,,Gjuha qenësisht, është metaforike; ajo i vërenë marëdhëniet dhe i ruan njohuritë për to, deri në momentin kur fjalët shenjuese gjatë kohës, nuk bëhen shenja për vepra ose klasa të kuptimeve, duke përfaqësuar atë që të bëhen fotografi e mendimeve të plot. Nëse deri atëherë nuk paraqiten poetë të rinj që përsëri të thurrin  vargje (poezi) të reja, gjuha do të vdes, me atë edhe qëllimet e përtrirjes së njeriut në përgjithësi’’. (Arnauld A.Rikards, Methofors, The Phsilosopy of Rhetorik, Oxford University, Press, 1936, f.87).   

,,Kërmilli i shëndritshëm, i mbështjellur me jargë, kishte bërë një copë rrugë. Kishte kapërcyer tehun mes  dyshemes dhe rrezes së nxirë të murit, atë pjesë ku gjurmët e shputave  të këmbëve ishin më të dendura dhe më të theksuara. Dhe ishte pika e vetme e ndritshimit në atëerrësi. Guacka eti dukej se ngrihej si kullë Babiloni mbi atë prag të kalbur, në të cilin rridhnin të gjitha ujërat këllinjur, djersët e murit, dhe ku shkundeshin qimet e mikut. Dukej si një xixëllonjë, si një krimb fosforeshent me kubën e rrumbullakët që bënte cepin e vet të ngadalshëm pa ia vënë veshin botës përreth. Ishte ky edhe një heliks nga kjo botë e shtueshme emijëra scrabacuesëve që hallakateshin përditë në mykun dhe lagështinë e përhrëshme, në djerësët e kësaj bote, në hithra dhe gurë të ftohur’’. (Eqrem Basha, Marshi i kërmillit drejtë dritës së diellit, Tregimi shqip në Maqedoni, Shkup, 1998, f.130). 

,,Njerëzit për jetë të jetëve kanë pyeur veten . Pse jam në këtë botë? (Ungjilli pas Markos) pa i dale kurrë të përgjigjen saktë. Mua për inatë të kësaj ironie të paskrupullt unë e përqafova ekstremin tjetër të kësaj metafore-rënien, eterin, hiçin. Rënia e lire, mynxyra. Forca e gravitacionit, një nga mistert pafund të krijuesit. Ironia e dies, e shkencës dhe e botës material. Kush e di, fundja prej ngsa vijmë dhe ku do vemi ne krijesat e gjora mbi këtë rruzull? (Nehas Sopaj, Rënie e lire, Tregimi shqiptarë në Maqedoni, Shkup, 1998, f.144).

Shkalla e dytë e letërsisë karakterizohet nga rikrijimi (metapoiesis). Ajo njeh modelet e përparshme, që janë modele të letërsisë.Përpiqet të rikrijojë modelet duke i transformuar nëpër sprova. Shkrimi i ri mbi shkrimin e vjetër. Një palimpsest (të përdorim termin homolog të Gerare Gennet-it). Ajo që intigon në shkrimin postmodern (shkalla e dytë e shkrimit sipas Sabri Hamitit), është rikonstruktimi i figures. Së paku me një mënyrë të tillë i formon figurat postmoderne Dzon Bardh-i, ose më bindse është mendimi i babait të postmodernizmit amerikan Hugo Bartelheims, i cili në një rast thotë:,,fragmentet janë jeta ime, djema’’.

,,Për projektin e Ndërmarrjes sime letrare të këtij Libri, do të flas vet ky libër që po e lexoni. Por ekskluzive, senzacionale dhe atraktive janë eksponatet të cilat I zbuluam korridoreve nëntokësore, disa figura me bakërpllakëza hieroglifesh, që i shkapërderdhëm nëpër Oborin e Teqes së Sukës, duke pritur t’i seleksiononim, klasifikonim dhe konservonim si realitete arkeolëogjike, e në bazë të projektit të arkeologjisë  Doresa Pashmi’’ (Teki Dervishi, Nimfa, Prishtinë, 1986, f.51).

,,Borhesi na rrëfen për një personayh që uren marëdhëniet seksuale dhe pasqyrat, sepse këto shumëzojnë njerëzit, kurse virgjërinë e Mariës ,,e provuan’’ me vezën e pulës që u skuq nga gjaku (vezët e ngjyera të Kërshëndjellave) dhe kështu u vërtetua se ajo lini Jezunë pa e prekur dorë as organ mashkulli’’ (Teki Dervishi, Nimfa, Rilindja, Prishtinë, 1986, f.52). 

Në fakt, postmodernizmi si teknikë e shkrimit diskursiv njeh tre gjeneologji: 1.Shkrimi postmodern me elemente të theksuara të modernizmit, 2.Skrimi postmodern i mirëfillt dhe 3.Shkrimi postmodern në kulminacion, në të cilin kërkohet krijimi përmes personazheve i një vetëdie të pastër. Kjo tregon krijimin e subjektit i cili konstruktohet në raport me TJETRIN. Gjeneologjia e tretë e shkrimit zgjon vëmendjen e relacionizmit, kategori kjo pa të cilën nuk mund të jetë funksionale bota bashkëkohore. 

Sipas Aristotelit çdo vepër letrare paraqet mimesisin, që ëashë mithios e barabartë me rrëfimin dy dimenzional – me funksion që format përmbajtësore të realitetit objektiv të përcaktohen; – të definohet ajo që nuk është e dfinuar në realitetin objektiv.

Vepra letrare është kreacion i gjuhës, përmes gjuhës ekzistenti-autori krijon objektin estetik. Interpretimi i veprës gjuhësore artistike mundësohet vetëm përmnes gjuhës. Pra, vepra artistike gjuhësore posedon strukturë, është artefakt me funksion estetik, konstrukcion krijues i imanencës dhe transcedencës. Tregimi shqip në maqedoni është vepër letrare në prozë pra e njeh strategjinë narratologjike, i njeh instancat narratologjike dhe fokalizimin. Kohës së fundit narratologjia më vetëmse është bërë disciplinë teorike e mëvetësishme për procedimet analitike të të gjithë shtresave të organizimit të tekstit letrar, që bëri një zbulim epokal, dinstnkcionin midis: tekstit narrative dhe narratorit. Dinstinkcioni tekst narrative-narrator paraqitet në tekstin e teoricientit gjerman Wolfgang Kayser ,,Kush e rrëfen romanin?’’ Sipas Kayser-it narratori rrëfen në tri fofma: Unë-forma, Ti-forma, Ai (Ajo)-forma. Unë-forma/rrëfim në vetën e parë që ka tri dimenzione të rrëfimir: Unë i cili rrëfen dhe Unë i cili përjeton, narrator dramatik dhe jo dramatik, në narrator subjektiv dhe josubjektiv.

Në studimin ,,Kufijtë e rrëfimit’’ Gerare Gennete do ta konstituoj raportin narrator-tekst narrativ. Sipas tij ekzistojnë dy raportet e mundshme: raporti heterodiegjetik dhe homodiegjetik. Raporti heteodiegjetik –autori nuk është pjesëmarrës në modusin narrativ / raporti homodiedgjetik – narratori është pjesëmarrës në rrëfimdh dhe rrëfen në vetën e pëarë, vepron në ngjarje dhe i komenton ato. Dinstinkcioni i G.Gennet-it është bërë në bazë të kriteriumit: narratori në rrëfim dhe narratori jasht rrëfimit. Përveç atij që flet ne tekstin narratv ekziston edhe ai që shikon, kështu distinkcioni midis pyetjeve Kush flet? / Kush shikon? Është funksional. Fokalizatori – ai që shikon nuk do të thotë që është ai që flet. Gerare. Gennene` dallon tre tipe të tekstit  narrativ: – tekst narrativ me fokalizim zero

-tekst narrativ me fokalizimtë brendshëm (fiks, i ndryshuar dhe shumëdimenzional).

-tekst narrativ me fokalizim të jashtëm (autori nuk tregon të gjithë ato që i din). 

Te tregimi shqiptar në Maqedoni e hasim narracionin auktorial: një tipar karakteristik i një transmetuesi personal që përzin narratologjinë dhe komentin. Në shikim të parë, tregimtari (narratori) është identik me autorin. Por nëse shikojmë më thellë, pothuajse gjithmonë personaliteti i autorit, në karakterin e tregimtarit (narratorit) gjithëmonë disi është i tjetërsuar. Rrëfyesi di më pak, dhe ndonjëherë më shumë, por do të presim ndërhyrjen e autorit herë pas herë për të përfaqësuar mendimin e tij. Ky transmetues auktorial, është karakter i pavarur është vet dora e autorit. Një tipar i rëndësishëm i rrëfimit auktorial, është se ai (autori), si një ndërmjetsues qëndron në pragun midis botës fiktive të transmetuesit të rrëfimit. Forma kryesore e tregimtarit që i përshtatet situatës auktoriale narrative është raporti i rrëfimeve. Në ekranin skenik që zakonisht mund të përdoret në tregim, dominon situata narrative auktoriale. Situata narrative në vetën eparë: ndryshon nga situata auktoriale, situata është kryesisht e tillë për të qenë trgimtari në botën e personazheve. Ai vetë e ka përjetuar ngjarjen, ka marrë pjesë në të, apo ka mësuar për të nga pjesëmarrësit e ngjarjes.

Jetojmë në kohën e globalizimit që ofron shoqërinë e hapur, kulurën e hapur, me një fjalë shkrirjen e kufijëve që ndajnë. Mendohet se tema e globalizimit premton shumë, që njëkohësisht hap shumë pyetje të reja, në botën në të cilën jetojmë, në mjedisin tonë, në jetën tonë të përditshme dhe në veten tonë. Çështja e parë ka të bëjë me kuptimin e globalizmit dhe hapësirës për ekzaminimin kritik të dy qasjeve konkurruese. Sipas të parës, globalizmi është integrim i përmbajtshëm dhe i pakthyeshëm i kulturësë, tregjet dhe komunitetet e qeverive, që arritën nivel të paparë në të kaluarën. Sipas të dytëve, globalizimi është një projekt ideologjik i grupeve globale me ndikim që dëshiron të inkurajoj liberalizimin ekonomik dhe politik, e çrregullimit  në mënyrë që për të legjitimuar zgjerimin e mëtejshëm të kapitalizmit. Në kuadër të këtij debati, janë kristalizuar shumë gjëra në mënyra të ndryshme e pikëpamje kontradiktore.

 Popullariteti i botimeve të tilla sensacionale është dëshmi e shkallës së pakënaqësisë në shoqëri, veçanërisht në mesin e atyre që ndjehen të pa fuqishëm për ta ndryshuar situatën e tyre. Kultura popullore është kontradiktore. Në pjesën më të madhe të teorisë bashkëkohore të kulturës, pranuan pohimin se të gjitha tekstet janë jo të plota, kështuqë ajo mund të mësohet përmes mënyrave intertekstuale. Teksti popullor që do të përdoret, shpenzon dhe refuzon. Kultura popullore intertekstuale, qarkullon në mesin e teksteve që quhen tekste fillestare (forma origjinale të të mirave kulturore, të tilla si Madonna apo xhinse), duke përfshërë edhe tekstet e mesme që kanë të bëjnë drejtpërsëdrejti me ta (reklama, lajme, komente), e që ndodhin në jetën e përditshme.

Sigurish që tendencat për ta deformuar letërsinë, në kohën e globalizimit janë të shumta. Ajo që intrigon në këtë tekst është çështja e Letërsisë versus globalizimit. Globalizimi nuk i ndihmon letërsisë, dhe një konstatim i tillë tani më është i definuar. Nuk është e rastit që Umberto Eko, në librin e tij Për letërsinë, shpreh faktin që kanë dalë disa grupe hakerë të kompjutorëve dhe duan ta rrëzojnë Don Kishotin apo ta vrasin bukurinë e Ana Kareninës. Në fakt thekson U. Eko, nëse ata hakerë do të mëshirohen, do të lexojnë më tepër për këta figura letrare, e do të shohin se jeta e tyre do të jetë më e pasur dhe bota në të cilën ata jetojnë do të jetë më e bukur. (Umberto Eco, Për letërsinë, Tiranë, 2006). Nga ana tjetër nuk është e rastit që profesori Gjekë Marinaj i Universitetit të Dallasit, prezentoi teorinë e Protonizmit si njërën nga teoritë më të guximshme në botë. Në esencë kjo teori mbron letërsinë nga globalizimi, duke e theksuar vlerën e sasj estetike, esencën apo bërthamën që lidh atomin me universin. (Gjek Marinaj, Protonizmi-nga teoria në praktikë, Gazeta Nacional, Tiranë, 2012). A nuk është kjo tendenca e përjetëshme e letërsisë dhe artit në tërësi e shprehur që në fillimet e letërsisë evropiane. Parashtrohet pyetja për Ismail Kadarenë: Pse grekët krijuan letërsinë më të famshme në botë? Sepse thekson ai, grekët bënë një krim, krimin kundër Trojës. Mbulimi i atij krimi ishte bërja e diçkaje të bukur. Duhej bërë diçka ebukur. Kështu ata krijuan Ilijadën dhe Odisenë, krijuan letërsinë më të bukur në botë. (Ismail Kadare, Eskili ky humbës i madh, Tiranë, 1989).

            Literatura e shfrytëzuar:

              Aristotel, Poetika, përktheu nga origjinali: Sotir Papahristo, Shtëpia botuese:Çabej, Tiranë, 2006.

Arnauld, A. Rikards, O metafori, The Philospy of Rhetorik, Oxford Univesity, Press, 1936.

 www.Google Oxfor encyklopedia.

Barthes, Rolan, Mitologjia, semiologjia, književ, Nolit,Beograd,1978.

Eco, Umberto, Për letërsinë, Tiranë,2006.

Fridman, Jonanathan, Globalization, culture and system, London, 2000.

Gudmon, Nelson, The status of style, London, 1975.

Gnnette, Gerard, Tipovi fikalizacije, Zagreb, 2007.

Hamiti, Sabri, Poetika shqipe, 1.Bioletra 2.Tematologjia 3.Albanizma, Shtëpia Botuese ,,55’’, Prishtinë, 2010. 

Kadare, Ismail, Eskili ky humbës i madh, Tiranë, 1989.

Marinaj, Gjekë, Protonizmi-nga teoriaa në praktikë, Gazeta Nacional, Tiranë, 2012.      

            Veprat e cituara:

Basha, Eqrem, Marshi i kërmillitdrejt dritës së diellit, Prishtinë, 1998, f.130.

Dervishi, Teki, Nimfa, Prishtinë, 1986, f.51.

Dervishi Teki, Nimfa, Prishtinë, 1986, f.52.

Sopaj Nehas, Rënia e lirë, Tregimi shqiptar në Maqedoni, Shkup, 1998, f.144.

Zllatku, Rexhep, Përgjërimi për arkadinë, Tregimi shqip në Maqedoni, Shkup, 1990, f. 68. 

Dielli

Dr. Fatjona R. Lubonja një doktore shkencash nga Universiteti i Kolumbia’s i bashkohet Federatës Vatra dhe gazetës Dielli. Ajo do të angazhohet në veprimtaritë edukative, kulturore dhe patriotike të Vatrës dhe ne gazetën Dielli do të kete këndin e saj të shkrimeve me fokus social, edukativ dhe narrativ. Fatjona R. Lubonja Ed.D është studiuese, humaniste, dhe autore e shumë eseve narative që trajtojnë fushën e Edukimit dhe Neuro-Shkencës. Libri titullohet “Ditët që ikën pa leje”. Botimin nga Shtëpia Botuese “Marlin Barleti”, Editues, Enon Myftiu. Libri “Ditët që ikën pa leje”, botuar fillimisht në SHBA, “The Days That Left Without Permission”, i sjell lexuesit, profesionalizëm, finesën, sensualitet, dhe kualitetin artistik që e pasuron fondin tonë letrar dhe studimor. Narativa e librit është një përmbledhje me ese të shkurtra, dedikuar momenteve në jetë që krijojnë emocione dhe lënë memorje në rrugëtimin e jetës. Për njerzit që janë larguar nga vëndlindja dhe për tu kthyer një moment si vizitorë të heshtur. Fatjona R. Lubonja është fituese e “Editor Choice” nga National Library, USA, dhe është në përgatitjen e publikimit të librit të ri në New York, bazuar në një narrative historike. Fatjona R. Lubonja mban titullin Doktoreshë e Shkencave në Edukim dhe ka kryer studimet për Edukim, Neuroshkencë dhe Shkenca Aplikimi në Universitetin e Kolumbia’s “Columbia University” në, New York, Rowan në New Jersey, dhe specializuar ne Harvard University. Në ligjërimet e saj Dr. Lubonja diskuton rëndësinë e Rehabilitimit Mendor dhe Terapinë e Aplikimit Analitik (ABA) në rastet e trajtimit të Autizmit, ADHD, goditjes apo traumave në tru, etj… Vecanërisht Dr. Lubonja drejton dhe diskuton pyetjet si: C’farë është Autizmi, dhe c’farë thonë studimet e fundit të Neuro-Shkencës. Si mund të aplikohen studimet e fundit të Neuro-Shkencës në trajtime të ndryshme terapike si ato të Spektrit të Autizmit apo Rehabilitimit Mendor. Si mësojmë, dhe përse është e rëndësishme që humultimet e fundit shkencore të aplikohen në edukim. Fatjona R. Lubonja është një karakter i dashur për publikun Shqiptar si një histori suksesi që në moshen e adoleshences ku në fillimet e saj është shënjuar në fushën e artit me role kryesorë në filmat “Mirela” dhe “Një vajzë dhe një djalë”, “Ofelia” si dhe në videoklipi “Makina e memories”.