Prof. Dr. Pal Nikolli/
“Fjalori i Gjuhës Shqipe” (Λεξικόν της Αλβανικής Γλώσσης) i Kostandin Kristoforidhit (1827–1895) përbën një nga veprat themelore të albanologjisë dhe një nga monumentet më të rëndësishme të kulturës shqiptare. Ai nuk është thjesht një fjalor dygjuhësh shqip – greqisht, por një dokument i jashtëzakonshëm shkencor që ruan dhe pasqyron gjendjen e gjuhës shqipe, të kulturës popullore dhe të hapësirës etnogjeografike shqiptare në gjysmën e dytë të shekullit XIX. Për nga vlera gjuhësore, historike, etnografike dhe gjeografike, kjo vepër përfaqëson një burim të pazëvendësueshëm për studimin e zhvillimit të gjuhës shqipe dhe të identitetit kombëtar shqiptar.
Kristoforidhi ia kushtoi dekada të tëra të jetës mbledhjes së materialit leksikor. Duke udhëtuar në pothuajse të gjitha trevat shqiptare të Ballkanit, nga Shqipëria e Veriut dhe e Mesme, në Jug, Çamëri, Kosovë, Maqedoninë Perëndimore dhe deri në vendbanimet arvanitase të Greqisë, ai regjistroi me përpikëri fjalët, shprehjet, emërtimet vendore dhe veçoritë dialektore që dëgjoi drejtpërdrejt nga popullsia. Kjo metodë e kërkimit në terren, e mbështetur në vëzhgim sistematik dhe në komunikim të drejtpërdrejtë me folësit vendas, e afron veprën e tij me standardet moderne të dialektologjisë dhe etnolinguistikës.
Megjithëse fjalori u përfundua rreth viteve 1879–1880, ai u botua vetëm pas vdekjes së autorit, në vitin 1904 në Athinë, nga shtypshkronja P. D. Sakellariou. Në këtë botim, leksiku shqiptar u paraqit me një alfabet të përshtatur mbi bazën e grafisë greke, të plotësuar me shenja diakritike për të shprehur tingujt karakteristikë të shqipes, ndërsa shpjegimet dhe përkthimet u dhanë në gjuhën greke. Ky sistem shkrimi pasqyron përpjekjet e kohës për të krijuar një mënyrë sa më të saktë të paraqitjes fonetike të shqipes, në një periudhë kur alfabeti i unifikuar shqiptar ende nuk ishte miratuar.
Në ditët e sotme, kjo vepër është pjesë e domenit publik dhe është e aksesueshme falas në format digjital. Botimi origjinal i vitit 1904 mund të konsultohet në platforma ndërkombëtare të arkivit digjital, në bibliotekat kombëtare dhe universitare, si edhe në botime kritike të transkriptuara në alfabetin modern shqip nga studiues të Akademisë së Shkencave dhe institucioneve të tjera kërkimore. Kjo e bën veprën të disponueshme jo vetëm për studiuesit, por edhe për studentët, mësuesit dhe të gjithë të interesuarit për historinë e gjuhës shqipe.
Megjithatë, rëndësia e fjalorit shkon shumë përtej funksionit të tij si një mjet përkthimor. Ai përfaqëson një thesar leksikografik, etnografik dhe etnogjeografik, ku ruhen mijëra dëshmi mbi jetën, kulturën dhe organizimin hapësinor të shqiptarëve në shekullin XIX. Çdo fjalë e regjistruar përfaqëson një element të kujtesës kolektive, një dëshmi të mënyrës së jetesës dhe të marrëdhënies së komuniteteve shqiptare me mjedisin natyror dhe shoqëror.
Një nga kontributet më të rëndësishme të veprës është pasqyrimi i diversitetit dialektor të gjuhës shqipe. Kristoforidhi dokumentoi me kujdes format e gegërishtes dhe të toskërishtes, duke evidentuar ngjashmëritë dhe ndryshimet ndërmjet tyre. Kjo e bën fjalorin një burim të pazëvendësueshëm për studimin historik të dialekteve shqiptare dhe për rindërtimin e zhvillimit të tyre në hapësirë dhe në kohë. Në të njëjtën kohë, ai regjistroi një numër të madh emërtimesh vendore, toponimesh, hidronimesh dhe oronimesh, duke krijuar një pasqyrë të gjerë të organizimit territorial të trevave shqiptare në prag të shekullit XX.
Nga këndvështrimi i gjeografisë historike, fjalori përmban një pasuri të jashtëzakonshme të terminologjisë që lidhet me relievin, ujërat, pyjet, kullotat, bujqësinë, blegtorinë dhe ekonominë tradicionale. Emërtimet për male, lugina, lumenj, burime, fusha, shpate, pyje, kullota dhe forma të tjera të peizazhit përbëjnë një burim të çmuar për studimin e marrëdhënies ndërmjet njeriut dhe mjedisit natyror. Nëpërmjet këtij materiali leksikor mund të rindërtohen elemente të rëndësishme të peizazhit historik shqiptar dhe mënyra se si komunitetet vendase e kanë perceptuar dhe organizuar territorin ku kanë jetuar.
Një tjetër dimension me rëndësi të veçantë është ai etnografik. Në faqet e fjalorit ruhen qindra terma që lidhen me jetën familjare, organizimin shoqëror, zakonet, veshjet tradicionale, ushqimin, mjetet e punës, profesionet, besimet popullore dhe ceremonitë e ndryshme. Në këtë mënyrë, fjalori shndërrohet në një enciklopedi të kulturës materiale dhe shpirtërore shqiptare, duke dokumentuar një trashëgimi që në shumë raste ka pësuar ndryshime të mëdha ose është zhdukur me kalimin e kohës.
Në aspektin historiko-gjuhësor, Kristoforidhi synonte të evidentonte origjinalitetin dhe lashtësinë e gjuhës shqipe. Përmes mbledhjes së fjalëve autoktone, veçanërisht të atyre që lidhen me natyrën, florën, faunën, klimën dhe jetën tradicionale, ai krijoi një bazë të rëndësishme dokumentare që u shfrytëzua më vonë nga studiuesit e historisë së gjuhës për të analizuar zhvillimin e shqipes dhe marrëdhëniet e saj me gjuhët e tjera indoevropiane. Edhe pse çështja e vazhdimësisë iliro – shqiptare është objekt studimi ndërdisiplinor, materiali i mbledhur prej tij përfaqëson një burim me rëndësi të veçantë për kërkimet historike, gjuhësore dhe arkeologjike.
Po aq i rëndësishëm është edhe dimensioni kombëtar dhe identitar i veprës. Në fjalor pasqyrohet përdorimi i termave si Arbër, Arbën, Shqipëri, shqiptar dhe emërtimeve të tjera etnike e territoriale, të cilat dëshmojnë evolucionin e vetëdijes kombëtare shqiptare gjatë shekullit XIX. Këto të dhëna ndihmojnë në kuptimin e mënyrës se si shqiptarët e konceptonin identitetin e tyre etnik, gjuhësor dhe territorial në periudhën e Rilindjes Kombëtare, kur po formësohej ideja moderne e kombit shqiptar.
Nga këndvështrimi i leksikografisë moderne, Fjalori i Kristoforidhit mbetet një model i punës kërkimore të bazuar në dokumentimin sistematik të gjuhës së folur. Ai shërbeu si një nga burimet kryesore për hartimin e fjalorëve të mëvonshëm të shqipes dhe ndikoi ndjeshëm në procesin e standardizimit të gjuhës letrare. Njëkohësisht, ai mbetet një pikë referimi për studimet e dialektologjisë, historisë së gjuhës, etnologjisë, gjeografisë historike dhe historisë së kulturës shqiptare.
Në përfundim, “Fjalori i Gjuhës Shqipe” i Kostandin Kristoforidhit nuk duhet parë vetëm si një vepër leksikografike. Ai është një arkiv i gjallë i kujtesës kombëtare, një atlas gjuhësor dhe etnogjeografik i shqiptarisë së shekullit XIX dhe një dëshmi e përpjekjeve të Rilindjes Kombëtare për të dokumentuar shkencërisht gjuhën, kulturën dhe territorin shqiptar. Për këtë arsye, ai mbetet një nga gurët themelorë të albanologjisë dhe një nga burimet më të rëndësishme për studimin e historisë gjuhësore, kulturore dhe gjeografike të shqiptarëve.