Rafael Floqi/
Nga “Načertanije” te “Bota Serbe”
Shkodra nuk ishte thjesht një qytet kufitar. Ajo ishte nyja që lidhte Kosovën, Malin e Zi dhe ultësirën bregdetare shqiptare. Për një strateg ushtarak, ajo ishte pikë kontrolli. Për një ekonomist, ishte korridor tregtar. Për një diplomat, ishte çelësi i ekuilibrit në Adriatik. Ndërsa për nacionalistët serbë, ajo përfaqësonte portën që mund të ndryshonte përgjithmonë pozitën gjeopolitike të Serbisë.
Duhet theksuar se gjatë këtij hulumtimi nuk u gjet asnjë burim primar ku Jovan Cvijiçi të ketë shkruar ose thënë frazën që shpesh i atribuohet atij: „Gde god jedan čovek govori srpski, to je srpska zemlja.“ Kjo fjali qarkullon gjerësisht në publicistikën ballkanike, por nuk rezulton në veprat e botuara të Cvijiçit. Megjithatë, është e kuptueshme pse shumë autorë e lidhin atë me emrin e tij. Filozofia e hartave dhe analizave të tij mbështetej pikërisht në idenë se kufijtë etnikë ishin më të rëndësishëm se kufijtë shtetërorë. Edhe pa e shqiptuar kurrë atë slogan, Cvijiçi krijoi një kornizë teorike që më vonë u përdor për të justifikuar pretendime territoriale.
Ndërkohë që akademikët hartonin teori dhe diplomatët përgatitnin argumente, në terren po afronte momenti kur këto ide do të viheshin në provën më të madhe. Në tetor të vitit 1912 shpërtheu Lufta e Parë Ballkanike. Për herë të parë, projekti për daljen e Serbisë në Adriatik nuk do të diskutohej më vetëm në libra, memorandume apo konferenca. Ai do të provohej me armë në dorë. Dhe qyteti ku u përqendrua kjo përplasje nuk ishte Beogradi, as Cetina, as Stambolli.
Ishte Shkodra.
Rrethimi i Shkodrës: Beteja që ndryshoi fatin e Ballkanit
Më 8 tetor 1912, Mali i Zi i shpalli luftë Perandorisë Osmane, duke hapur atë që historia e njeh si Lufta e Parë Ballkanike. Brenda pak ditësh, Serbia, Bullgaria dhe Greqia iu bashkuan ofensivës kundër Perandorisë Osmane. Zyrtarisht, objektivi i Aleancës Ballkanike ishte çlirimi i popujve të krishterë nga sundimi osman. Në praktikë, secili shtet kishte hartuar projektet e veta territoriale. Serbia synonte Kosovën, Maqedoninë dhe daljen në Adriatik; Mali i Zi kërkonte Shkodrën; Greqia synonte Epirin dhe ishujt e Egjeut; ndërsa Bullgaria shihte drejt Trakës dhe Maqedonisë. Në këtë garë për territore, shqiptarët rrezikonin të humbnin vendin e tyre përpara se shteti shqiptar të njihej ndërkombëtarisht.
Pikërisht në këtë moment kritik, Shkodra u bë qendra e përplasjes. Qyteti ishte një nga fortesat më të rëndësishme osmane në Ballkan dhe, njëkohësisht, simboli i Shqipërisë së Veriut.
Për mbretin Nikolla të Malit të Zi, pushtimi i Shkodrës do të përmbushte ëndrrën shekullore të shtetit malazez për të zbritur në fushën e Zadrimës dhe për të kontrolluar Bunën. Për Serbinë, edhe pse qyteti nuk do të administrohej drejtpërdrejt prej saj, një Shkodër nën kontrollin e aleatit malazez do të forconte pozicionin sllav në Adriatik dhe do ta afronte Beogradin me objektivin strategjik të daljes në det.
Rrethimi i Shkodrës zgjati pothuajse gjashtë muaj dhe ishte një nga betejat më të gjata e më të përgjakshme të Luftës së Parë Ballkanike. Qyteti mbrohej nga garnizoni osman nën komandën e Hasan Riza Pashës, një oficer me reputacion të lartë ushtarak, i cili gëzonte respekt edhe nga popullsia shqiptare. Ai e kuptonte se rënia e Shkodrës nuk do të ishte vetëm humbja e një fortese osmane, por edhe goditja më e rëndë për perspektivën e shtetit shqiptar që sapo kishte shpallur pavarësinë në Vlorë. Për këtë arsye, Hasan Riza Pasha organizoi një mbrojtje të vendosur dhe refuzoi çdo ide dorëzimi, pavarësisht mungesës së furnizimeve dhe epërsisë numerike të forcave rrethuese.
Më 30 janar 1913, Hasan Riza Pasha u vra në rrethana që mbeten të debatueshme edhe sot. Pas vrasjes së tij, komandën e mbrojtjes e mori Esad Pashë Toptani. Ndryshe nga paraardhësi, Esadi u përball jo vetëm me presionin ushtarak, por edhe me një krizë të rëndë humanitare. Brenda qytetit mungonin ushqimet, municionet dhe ilaçet. Popullsia civile po vuante urinë, ndërsa bombardimet e vazhdueshme po shkaktonin humbje të mëdha.
Në këtë fazë, Serbia rriti ndjeshëm mbështetjen për Malin e Zi. Ajo dërgoi artileri të rëndë, municione, inxhinierë ushtarakë dhe njësi të specializuara për të ndihmuar në thyerjen e mbrojtjes së qytetit. Ky bashkëpunim tregon se Shkodra nuk ishte vetëm një objektiv malazez. Ajo kishte një rëndësi të veçantë edhe për strategjinë serbe në Adriatik. Historianët janë të një mendimi se pa ndihmën ushtarake serbe, Mali i Zi do ta kishte pasur shumë më të vështirë ta mbante rrethimin për kaq gjatë.
Ndërkohë, jashtë Ballkanit po zhvillohej një betejë tjetër, po aq e rëndësishme sa ajo në fushën e luftës: beteja diplomatike. Austro-Hungaria dhe Italia kundërshtonin me forcë çdo mundësi që Serbia ose Mali i Zi të fitonin një dalje të përhershme në Adriatik. Për Vjenën, kjo do të ndryshonte ekuilibrin strategjik në rajon dhe do të forconte ndikimin rus përmes aleatit të saj serb. Për Romën, një port sllav përballë brigjeve italiane shihej si kërcënim për interesat italiane në Adriatik. Kështu, ndërsa topat vazhdonin të godisnin muret e Shkodrës, diplomatët evropianë po përpiqeshin të vizatonin kufijtë e rinj të Ballkanit.
Pas muajsh rezistence, më 23 prill 1913, Esad Pashë Toptani vendosi ta dorëzonte qytetin. Vendimi i tij mbetet një nga episodet më të debatueshme të historiografisë shqiptare. Disa autorë e shohin si akt të detyruar nga uria dhe mungesa e çdo shprese për ndihmë, ndërsa të tjerë kanë ngritur dyshime për marrëveshje politike me mbretin Nikolla. Çfarëdo të ketë qenë e vërteta, hyrja e trupave malazeze në Shkodër nuk zgjati shumë.
Vetëm pak javë më vonë, presioni i Austro-Hungarisë dhe Italisë arriti kulmin. Fuqitë e Mëdha e bënë të qartë se Shkodra duhej t’i mbetej shtetit shqiptar të sapokrijuar. Përballë kërcënimit të një konflikti të drejtpërdrejtë me Austro-Hungarinë, Mali i Zi u detyrua të tërhiqte trupat nga qyteti. Në maj 1913, Shkodra kaloi nën administrimin e një force ndërkombëtare, duke u bërë pjesë e Shqipërisë së njohur nga Konferenca e Ambasadorëve në Londër.
Vendimi për Shkodrën pati pasoja që shkonin shumë përtej kufijve të Shqipërisë. Serbia humbi përfundimisht mundësinë për të siguruar një dalje të drejtpërdrejtë në Adriatik përmes Shqipërisë Veriore. Kjo humbje u konsiderua nga shumë politikanë dhe strategë serbë si një nga dështimet më të mëdha të politikës së jashtme serbe në fillim të shekullit XX. Në të njëjtën kohë, për shqiptarët, mbajtja e Shkodrës brenda kufijve të shtetit të ri u kthye në simbolin më të rëndësishëm të mbijetesës kombëtare.
Prandaj, kur sot shtrohet pyetja “Pse Shkodra?”, përgjigjja nuk gjendet vetëm në hartën e Shqipërisë.
Ajo gjendet në këtë histori të gjatë, ku një qytet u bë njëherazi objektiv ushtarak, simbol kombëtar dhe çelësi i ekuilibrit strategjik në Adriatik. Pikërisht kjo e bën Shkodrën një qytet që vazhdon të ketë një peshë të jashtëzakonshme në kujtesën historike të shqiptarëve, por edhe në analizat e historianëve që studiojnë zhvillimin e politikës serbe në Ballkan.
Konferenca e Londrës: Shkodra shpëtohet, Kosova humbet
Në fund të Luftës së Parë Ballkanike, fati i Shqipërisë nuk vendosej më në fushën e betejës, por në tryezat diplomatike të Evropës. Në Londër, ambasadorët e gjashtë Fuqive të Mëdha – Britanisë së Madhe, Francës, Rusisë, Gjermanisë, Austro-Hungarisë dhe Italisë – u mblodhën për të vizatuar hartën e re të Ballkanit. Çështja shqiptare ishte ndër më të ndërlikuarat. Shqipëria kishte shpallur pavarësinë më 28 nëntor 1912, por pothuajse të gjithë fqinjët e saj kishin hyrë me ushtri në territoret shqiptare dhe kërkonin t’i mbanin ato si plaçkë lufte.
Në këtë konferencë, Shkodra u bë një nga çështjet më të debatueshme. Rusia mbështeste pretendimet e aleatëve të saj, Serbisë dhe Malit të Zi, ndërsa Austro-Hungaria dhe Italia kundërshtonin me vendosmëri çdo zgjerim sllav në bregdetin e Adriatikut. Për Vjenën, një dalje serbe në det do të prishte ekuilibrin strategjik të rajonit dhe do të rriste ndikimin rus në Mesdhe. Për Italinë, prania e një shteti të fuqizuar sllav përballë brigjeve të saj ishte po aq e papranueshme. Kështu, paradoksalisht, interesat gjeopolitike të dy fuqive u bënë garancia kryesore për mbijetesën e Shkodrës brenda kufijve të Shqipërisë.
Vendimi përfundimtar ishte një kompromis i hidhur. Shqipëria do të njihej si shtet i pavarur dhe Shkodra do t’i mbetej shtetit shqiptar, por në të njëjtën kohë Kosova, pjesa më e madhe e viseve shqiptare në Maqedoni dhe territore të tjera me shumicë shqiptare do t’i jepeshin Serbisë dhe Malit të Zi. Për shqiptarët, ky ishte një sukses dhe një tragjedi njëherazi. U ruajt qyteti më i rëndësishëm i veriut, por u humbën territore shumë më të gjera dhe qindra mijëra shqiptarë mbetën jashtë kufijve të shtetit të ri.
Për Serbinë, vendimi ishte po aq kontradiktor. Ajo kishte arritur një zgjerim territorial të jashtëzakonshëm drejt jugut dhe kishte fituar Kosovën, por kishte humbur objektivin strategjik që e kishte ndjekur për dekada: daljen në Adriatik. Pikërisht për këtë arsye, në kujtesën politike serbe, Konferenca e Londrës u pa nga shumë qarqe si një fitore e paplotë. Historianët serbë kanë shkruar shpesh se Serbia u pengua nga diplomacia evropiane të realizonte atë që ushtria kishte fituar në terren. Nga këndvështrimi shqiptar, përkundrazi, vendimi për Shkodrën konsiderohet si një nga momentet vendimtare që bëri të mundur mbijetesën e shtetit shqiptar.
Nga humbja e Adriatikut te “Serbia Homogjene”
Pas vitit 1913, politika serbe u përball me një realitet të ri. Dalja në Adriatik përmes Shqipërisë ishte bllokuar. Kjo nuk do të thoshte se debati strategjik kishte përfunduar. Përkundrazi, ai mori forma të reja. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, ideologu çetnik Stevan Moljeviç botoi memorandumin “Homogena Srbija” (“Serbia Homogjene”), ku kërkonte krijimin e një shteti serb që të përfshinte të gjitha territoret me popullsi serbe. Në dokument ai shkruante:
„Osnovna dužnost je stvoriti i organizovati homogenu Srbiju koja ima obuhvatiti celo etničko područje na kome Srbi žive.“
(“Detyra themelore është të krijohet dhe organizohet një Serbi homogjene që do të përfshijë të gjithë hapësirën etnike ku jetojnë serbët.”)
Edhe pse Shqipëria nuk ishte objekti kryesor i këtij dokumenti, logjika e tij ishte vazhdim i një ideje që kishte lindur me “Načertanije”: shteti serb nuk duhej të kufizohej vetëm nga kufijtë ekzistues, por duhej të shtrihej mbi atë që konsiderohej hapësira kombëtare serbe. Kjo ishte një qasje krejtësisht e ndryshme nga parimi i shtetit qytetar modern dhe do të ushqente debatet politike të dekadave që pasuan.
Pas Luftës së Dytë Botërore, Jugosllavia socialiste e Josip Broz Titos u përpoq ta zëvendësonte nacionalizmin me parimin e “Bratstvo i jedinstvo” (“Vëllazërim dhe Bashkim”). Për disa dekada, çështjet kombëtare u mbajtën nën kontroll nga sistemi federal jugosllav. Megjithatë, pas vdekjes së Titos më 1980, debatet mbi pozitën e Serbisë dhe të serbëve në federatë u rikthyen me forcë.
Kulmi i këtij procesi ishte Memorandumi i Akademisë Serbe të Shkencave dhe Arteve (SANU) i vitit 1986. Dokumenti argumentonte se serbët ishin kombi më i dëmtuar në Jugosllavi dhe se shteti duhej të merrte masa për mbrojtjen e tyre. Edhe pse Memorandumi nuk përmendte Shkodrën apo Shqipërinë Veriore, ai rikthente në qendër të debatit idenë se kombi serb shtrihej përtej kufijve administrativë të republikës së Serbisë. Shumë studiues e konsiderojnë këtë dokument si një nga bazat ideologjike që parapriu politikat e viteve ’90.
“Bota Serbe”: një emër i ri për një debat të vjetër
Në dekadën e fundit është shfaqur një term i ri në diskursin politik serb: “Srpski svet” (“Bota Serbe”). Koncepti u promovua veçanërisht nga ish-ministri serb Aleksandar Vulin, i cili deklaroi:
„Zadatak ove generacije političara jeste stvaranje srpskog sveta.“
(“Detyra e këtij brezi politikanësh është krijimi i Botës Serbe.”)
Për mbështetësit e tij, “Bota Serbe” nënkupton një hapësirë të përbashkët kulturore, arsimore dhe ekonomike për serbët, pavarësisht se në cilin shtet jetojnë. Ata argumentojnë se bëhet fjalë për një model të ngjashëm me Frankofoninë apo Commonwealth-in. Kritika, nga ana tjetër, e sheh këtë koncept si vazhdimësi të ideve të mëhershme të bashkimit kombëtar serb dhe si një formulim modern të një debati që ka nisur me “Načertanije”. Pikërisht kjo e bën termin kaq të debatueshëm në Ballkan.
A është “Bota Serbe” vazhdim i drejtpërdrejtë i projektit të Garashaninit? Historianët nuk japin një përgjigje unike. Por është e pamundur të mos vërehet se në të gjitha këto dokumente – nga “Načertanije”, te “Srbi svi i svuda”, studimet e Cvijiçit, “Homogena Srbija” dhe Memorandumi i SANU-së – rikthehet vazhdimisht e njëjta ide: kombi serb shihet si një bashkësi që nuk kufizohet vetëm nga kufijtë shtetërorë. Pikërisht ky është filli historik që lidh dokumente të shkruara në periudha të ndryshme dhe në rrethana krejt të ndryshme politike.
Aleksandar Vulinit, i cili është një nga ideologët më të zëshëm të konceptit të “Botës Serbe” (Srpski svet) deklaron. “Zadatak ove generacije političara jeste stvaranje ‘srpskog sveta’, odnosno da objedini Srbe gde god oni budu živeli.” (“Detyra e këtij brezi politikanësh është krijimi i ‘Botës Serbe’, pra bashkimi i serbëve kudo që ata jetojnë.”) (Ministry of Defense of Serbia). Ose edhe citimi tjetër, që lidhet drejtpërdrejt me idenë se Beogradi pretendon të jetë qendra politike e të gjithë serbëve:
“Predsednik Srbije jeste, mora i treba da bude predsednik svih Srba.”
(“Presidenti i Serbisë është, duhet dhe duhet të jetë presidenti i të gjithë serbëve.”) (Ministry of Defense of Serbia)
Ja përse Shkodra është problem
Ja pse kërkesa për një konsullatë serbe në Shkodër nuk mund të shihet thjesht si një çështje rutinë diplomatike. Kur në Bashkinë e Shkodrës regjistrohen vetëm rreth 55 banorë me përkatësi etnike serbe, lind natyrshëm pyetja: pse pikërisht Shkodra?
Përgjigjja nuk gjendet te statistikat demografike, por te doktrina politike e “Botës Serbe”, e artikuluar publikisht nga Aleksandar Vulin dhe drejtues të tjerë në Beograd. Kur Vulin deklaron se “detyra e këtij brezi politikanësh është krijimi i Botës Serbe, që të bashkojë serbët kudo që jetojnë”, ai nuk flet për një projekt kulturor, por për një koncept politik me ambicie rajonale. (Ministry of Defense of Serbia). Shkodra nuk është zgjedhur sepse ka një komunitet të madh serb. Përkundrazi, pikërisht mungesa e një baze demografike e bën pyetjen edhe më të rëndësishme. Historia e Ballkanit ka treguar se ndikimi politik shpesh ka paraprirë argumentet demografike, jo e kundërta.
Prandaj, pyetja mbetet ende pa një përgjigje bindëse: Pse Shkodra?
Derisa kjo pyetje të marrë një përgjigje të qartë dhe të argumentuar nga institucionet shqiptare, dyshimet do të mbeten. Dhe nëse vetë ideologët e “Botës Serbe” flasin hapur për bashkimin politik të serbëve “kudo që jetojnë”, atëherë është detyrë e shtetit shqiptar të shpjegojë pse një konsullatë serbe konsiderohet e domosdoshme pikërisht në qytetin simbol të veriut shqiptar, ku sipas të dhënave zyrtare jetojnë vetëm disa dhjetëra qytetarë me përkatësi etnike serbe.
Por ku hyn Shkodra në këtë histori? Pikërisht këtu kthehemi te pyetja me të cilën nisi ky shkrim. Nga pikëpamja juridike, hapja e një konsullate nuk ka lidhje me pretendimet territoriale. Nga pikëpamja historike, megjithatë, zgjedhja e Shkodrës nuk mund të shihet si një qytet pa ngarkesë simbolike. Për afro dy shekuj, Shkodra ka qenë porta drejt Adriatikut, nyja strategjike e Shqipërisë Veriore dhe pika ku janë përplasur projektet kombëtare të shqiptarëve, serbëve dhe malazezëve. Kjo është arsyeja pse çdo zhvillim diplomatik që lidhet me të zgjon reagime shumë më të forta se sa do të zgjonte në një qytet tjetër shqiptar.
Derisa kjo pyetje të marrë një përgjigje të qartë dhe të argumentuar nga institucionet shqiptare, dyshimet do të mbeten.
Dhe nëse vetë ideologët e “Botës Serbe” flasin hapur për bashkimin politik të serbëve “kudo që jetojnë”, atëherë është detyrë e shtetit shqiptar të shpjegojë pse një konsullatë serbe konsiderohet e domosdoshme pikërisht në qytetin simbol të veriut shqiptar, ku sipas të dhënave zyrtare jetojnë vetëm disa dhjetëra qytetarë me përkatësi etnike serbe.
Shkodra nuk është një zgjedhje e zakonshme. Ajo është një qytet me një peshë të jashtëzakonshme historike, strategjike dhe simbolike në marrëdhëniet shqiptaro-serbe. Pikërisht për këtë arsye çdo zhvillim që lidhet me të vazhdon të ngjallë debat. Jo sepse historia përsëritet domosdoshmërisht, por sepse historia nuk harrohet.