Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Të këqinj të vetes

by

Nga Astrit Lulushi/

Sa i gjerë dhe i thellë është ndikimi i gjërave që nuk i njohim, si për shembull, i Qiellit dhe Tokës; në të dyja jetojmë por në asnjërin vetëm; i shohim, por nuk arrijmë t’i perceptojmë ose t’i identifikojmë me përmbajtjen. Gjejmë një vend të bukur dhe e bëjmë tonin për t’u mburrur, ashtu si yjeve në qiell u japim emra që të pastrojmë dhe të shenjtërojmë zemrat, të vishemi me rroba të festave për të ofruar flijime dhe falënderime për të parët.

Është oqean me inteligjencë delikate jeta në tokë (jo se njohim tjetër). Fuqitë ndikuese janë kudo, mbi ne, në të majtë, në të djathtë, na rrethojnë nga të gjitha anët. Duket se jemi subjekte të një eksperimenti aspak interesant, që është: Çdo të ndodhë me njeriun nëse nuk ka mendimin e tij? Do të shkojë pas turmave, sigurisht, në diktaturë e drejt rrënimit, ose siç thotë Konfuci, “virtyti nuk mbetet i vetëm si jetim i braktisur, domosdoshmërisht duhet të ketë fqinjë.” Të menduarit na bën të jemi pranë vetes. Me një përpjekje të vetëdijshme të mendjes ne mund të qëndrojmë larg veprimeve dhe pasojave të tyre dhe të gjitha gjërat do të kalojnë pranë pa na prekur. Ne nuk jemi plotësisht të përfshirë në Natyrë; jemi si gjethja në rrymën e ujit, ose zogu në qiell. Mund të prekemi nga një film a shfaqje, por nuk na bën përshtypje një ngjarje aktuale; ose shfaqja mund të jetë tragjedi (një jetë ka mbaruar), dhe spektatori del i qetë nga teatri. “Ishte një lloj trillimi, punë e imagjinatës”, thotë ai, dhe mendon të tjera gjëra – Ky qëndrim i ftohtë cinik mund të bëjë vetëm fqinjë të këqinj dhe miq të varfër.

Rastësi…

by

….Për opozitën, shprehja anglishte “Scram”, rastësisht përkon me thirrjen “Rama ik”/

Astrit Lulushi

Nga Astrit Lulushi/
Ne jemi folësit e shqipes së re, e cila vazhdon evoluimin; në fund ajo do të shuhet ose transformohet plotësisht, varet sesi do të trajtohet prej folësve. Gjatë historisë njerëzore, ka pasur mijëra gjuhë e dialekte të krijuara dhe të humbura, pasi nuk ndryshuan me kohën. Disa ishin të kufizuar në fise të vogla, të tjerat u përhapën dhe disa u bënë gjuhë perandorish si latinishtja, osmanishtja, frëngjishtja, anglishtja, të folura në mbarë botën në një kohë a tjetër. Të gjitha këto gjuhë u rritën nga nevoja që njerëzit të komunikojnë me njëri-tjetrin dhe ato evoluan së bashku me shoqëritë, kombet e kulturat e tyre. Pastaj, kemi një kategori tjetër gjuhësh. Këto gjuhë nuk ndodhën natyrisht si mjete për diskutim, por u bënë si një shprehje e krijimtarisë. Ato u quajtën gjuhë të sajuara apo gjuhë zhargonesh të krijuara nga grupe njerëzish që donin që bisedat e tyre të mos kuptoheshin nga të tjerët. Prandaj sot kemi fjalorë sqarues për termat në profesione të ndryshme, përfshi politikë, filozofi, mjekësi e shkenca të tjera.Pig Latin është gjuha më e famshme në listën e gjuhëve të sajuara dhe padyshim më e vjetra. Mendohet se është shpikur në Amerikë nga fëmijët e shkollës në vitet 1800, por u soll në vetëdijen e publikut me këngën e vitit 1919 “Pig Latin Love” nga Arthur Fields. Fjalët që fillojnë me bashkëtingëllore ndryshojnë si më poshtë: fjala përshëndetëse “hello” bëhet “ello-hay”, fjala “duck” (rosë) bëhet ‘uck-day’ dhe termi “Pig Latin” bëhet “ig-pay Atin-lay”… Dy fjalë latine Pig (derr) që kanë hyrë në rrjedhën anglishte amerikane janë “icksnay”, për “nix” (vetë një huazim nga gjermanishtja “nichts”), i cili përdoret si një negativ i përgjithshëm; dhe “amscray”, Pig Latin për “scram”, që do të thotë “largohu” ose “ik”. Për opozitën, shprehja anglishte “Scram”, rastësisht përkon me thirrjen “Rama ik”.

DIJA

by

Nga Astrit Lulushi/

Koha rrjedh si të ishte përrua a lumë i cekët, ku njeriu shkon për të peshkuar: ndonjëherë, gjithashtu, ai ulet në gjunjë për të pirë, por ndërsa pi, sheh fundin dhe zbulon se sa i cekët është, ai. Rryma e ujit rrëshqet, por etja e njeriut mbetet; dhe shkon të pijë ku uji është më i thellë e më i kthjellët si qielli i thellë, fundi i të cilit është plot me guralecë me yje të panumërt. Ai ndjehet si fëmija që nuk njeh ABC-në; qan për ujin që rrodhi dhe për kohën që humbi; gjithmonë ndjen keqardhje që nuk ishte shumë i ditur që kur lindi.
Intelekti është rezultat i shpërthimit të një grimce të trurit i cili vet është krijesë e një shpërthimi të mëparshëm; grimcat shpërndahen dhe marrin rrugën e tyre në të fshehtën e gjërave. Kur duart nuk përdoren më tepër sesa është e nevojshme, koka është duar e këmbë. Disa e përdorin kokën për t’u fshehur dhe me putrat e përparme përpiqen t’a varrosin atë e çdo gjë tjetër. Njeriu nuk lind i ditur. Është mundimi për të fituar dije që rrit vlerën e dijes, siç ndodh me thuajse çdo gjë të rrallë. Përftimi i dijeve është proces; i ngjan arit që gjendet vetëm nëntokë i mbuluar në gurë e baltë; vena më e pasur është diku përreth; dhe për t’a zbuluar, njeriu fillimisht cakton vendet ku do të hapë vrimat për vendosjen e minave.

DETET TONA

by

Astrit Lulushi/

Disa civilizime të lashta përdornin shprehjen “shtatë dete” për të përshkruar trupat e ujit të njohur në atë kohë. Romakët e lashtë i quanin lagunat e ndara nga deti afër Venecisë “maria septeme” ose shtatë detet. Burimet sot thonë se “shtatë dete” i referohen Oqeanit Indian, Detit të Zi, Detit Kaspik, Detit të Kuq, Gjirit Persik, Detit Mesdhe dhe Detit Adriatik. Jo të gjithë pajtohen me këtë listë, duke besuar se referenca e shtatë deteve ndryshon në varësi të periudhave kohore.
Origjina e emrit Adriatik lidhet me vendbanimin etrusk Adria, i cili rrjedh nga emri ilir ‘adur’ që do të thotë ujë ose det. Një emër tjetër i përdorur në periudhën ilire ishte deti Dalmat, i aplikuar në ujërat në brigjet e Dalmacisë ose Ilirisë.
Deti Jon, që nuk përmendet mes shtatë deteve, mendohet se është zgjatim i detit Adriatik. Etimologjia e tij cilësohet si e panjohur, megjithëse çdo njohës i shqipes e quan atë shqip – Deti i Jonë. Shkrimtarët e lashtë grekë, veçanërisht Eskili, e lidhin Jonin me mitin e Io-s. Në Greqinë e Lashtë, mbiemri Ionios përdorej si epitet për detin sepse Io e kaloi atë me not. Kjo mund të ketë ndodhur diku midis Vlorës dhe Otrantos, ku distanca mes dy brigjeve është më e vogël. Por meqënëse është mit, Ios mund ta ketë kaluar detin edhe më në jug. Sipas Fjalorit Klasik të Oksfordit, emri mund të rrjedh nga jonasit që lundruan në Perëndim. Sipas një versioni, Ionius ishte bir i Adrias; sipas një tjetri, Ioni ishte bir i Dyrrhachut. Kur Dyrrhachu u sulmua, vëllai i tij, Herkuli, i shkoi në ndihmë, por në luftë heroi vrau gabimisht djalin e vëllait. Trupi u hodh në ujë dhe pas kësaj u quajt Deti Ion ose i Jonë – pse jo të dy detet në një, Deti Adrijon a Detet Tona.

NENQIELL

by

Astrit Lulushi/

Një herë e një kohë, kur njerëzimi ishte foshnje, disa prej tyre u zvarritën këmbadorës dhe gjetën një shpellë për t’u strehuar – nevoja sot për një shtëpi i vjen njeriut nga ky instinkt. Strehimi është i sanksionuar si e drejtë bazë, por me një ngërç – për ta pasur atë, njeriut i duhet të paguajë – që tingëllon më shumë si dëshirë në anë të kundërt, ose, si të thuash, e drejtë e rrëmbyer nga pronari i dytë pa tapinë e shpellës apo me tapi të rreme.
Sot gjithnjë e më shpesh, shprehja ‘ndërtim pallati’ nënkupton larje parash, korrupsion; dikur në kohën e diktaturës, ndërtimi i pallatit njësohej me punën vullnetare plus duhej të paguaje nëndorë sekretarin për të marë një hyrje.
Çdo fëmije i pëlqen të endet në natyrë, të qëndrojë jashtë ose të ekpsplorojë shpella. Kjo ishte edhe dëshira e natyrshme e çdo stërgjyshi më primitiv që ende mbijeton tek ne. Nga shpella kemi përparuar në çati me gjetheve e kashtë, lëvore e degë, tjegulla, beton e pllaka guri, që janë më pranë ngjashmërisë me shpellat. Shumë njerëz nuk e dinë se çdo të thotë të jetosh në ajër të hapur. Në shumë raste jeta bëhet brenda dyerve. Nga shtëpia në punë shpesh është një distancë e madhe me pengesa a trafik. Keq! Do të ishte më mirë, mbase, nëse do të kalonim më shumë ditë e netë pa asnjë pengesë midis nesh dhe qiellit. Kështu krijuesi në Facebook nuk do të fliste aq shumë nga nën një çati për të na lodhur e mërzitur; shenjtori do të zbriste në tokë për të na këshilluar; zogu nuk do të shoqërohej me macen (armikun e tij) dhe të këndonte nga brenda.