Sokol Paja – Page 63 – Dielli

KOSOVA NË MESJETË SHEK. XI-XV

April 7, 2021 by dgreca

Prof. asoc. dr. Bedri Muhadri, Instituti i Historisë “Ali Hadri”, Prishtinë, sjell para lexuesit shqiptar librin e tij më të ri “Kosova në Mesjetë shek. XI-XV”. Në një rrëfim për “Dielli”-n e “Vatrës” New York, dhënë gazetarit Sokol Paja, historiani Prof. asoc. dr. Bedri Muhadri deklaron se në gjysmën e shekullit XIV, pas rënies së Perandorisë serbe dhe dobësimit të Perandorisë Bizantine, në trevat arbërore u formuan shtetet- principatat feudale arbërore, siç ishin shteti i Balshajve, shteti Kastriotëve dhe Principata e sundimtarëve të fuqishëm të Dukagjinëve, të cilët shtrinë qeverisjen e tyre në territorin e Dardanisë- Kosovës së sotme.

“KOSOVA NË MESJETË SHEK. XI-XV” NJË STUDIM MONOGRAFIK ME ASPEKTE TË SHUMANSHME, ETNIKE, POLITIKE, EKONOMIKE DHE FETARE

Në studimin monografik “Kosova në mesjetë shek. XI-XV”është trajtuar përmbajtja e saj historike me aspekte të shumanshme, etnike, politike, ekonomike dhe fetare. Trajtimin e aspekteve etnike dhe demografike, në Kosovë gjatë periudhës së mesjetës, e kemi bazuar në dokumente të kohës. Burimet sllave, aktdhuratat, “krisobulat” janë akte juridike mbi të dhënat pronësore, të cilat mundësojnë trajtimin e aspekteve demografike-etnike. Ndonëse janë të rëndësishme, ato në vete janë të mangëta, jogjithëpërfshirëse, për vetë natyrën e tyre juridike, pasi në to nuk janë bërë regjistrime të gjera. Ato japin të dhëna vetëm për pasuritë dhe interesat e manastireve që edhe u dedikoheshin si prona në shfrytëzim. Dhe ana tjetër ku shfaqen mangësi në këto dokumente, është edhe i natyrës teknike, por mund të thuhet se edhe janë bërë shtrembëruese, për faktin e origjinalitetit të tyre, pasi ato nuk po prezantohen në origjinal nga vetë studiuesit e tyre të njohur. Do të thotë se prezantimi i tyre i tillë, i rishkruar, pasi janë vërejtur në to gabime të natyrave specifike, i bën këto dokumente me më pak vlerë hulumtuese shkencore duke u bërë objekt i kritikës shkencore. Me gjithë mangësinë e të dhënave që i karakterizon aktdhuratat sllave, ato sjellin njoftime që dëshmojnë për praninë e vazhdueshme të popullatës shqiptare në Kosovë në shekujt XI-XV. Baza onomastike që sjellin këto burime, janë të shumta. Në këto dokumente kemi një numër të emrave që i përkasin gjuhës autoktone arbërore, si Gjin, Dedë, Bardh, Guri, Muzaka etj. Ndonëse ky numër është shumë i paktë në numër në dokumentet sllave, studiues të njohur, si M. Shuflaj, K. Jireçek, S. Pulaha, M. Tërnva, I. Rexha etj., flasin në mënyrë eksplicite se kemi të bëjmë me një komunitet etnik arbëror në Kosovë para periudhës osmane. Historiografia serbe në bazë të të dhënave fragmentare të këtyre burimeve dhe duke i anashkaluar rrethanat historike të kohës përpiqet që në tezat e saj të konstatojë se në Kosovë në kohën paraosmane jetonte vetëm popullata serbe, duke mohuar tërësisht substratin arbëror në mesjetë me pretendim se shqiptarët në Kosovë janë të ardhur krejt vonë, në shek. XVII.

NË PRIZREN DËSHMOJNË PËR PRANINË E ARBËRVE NË QYTETE DHE FSHATRA TË KOSOVËS

Historiografia shqiptare në hulumtimet e saj mbi dokumentet sllave, me gjithë mangësinë e të dhënave, sjell njoftime që dëshmojnë për praninë e vazhdueshme të popullatës shqiptare në Kosovë në kohën e sundimit sllav nga Dinastia e Nemanjidëve. Në radhë të parë, Kodi i Dushanit 1349 i përmend “Arbanasit”, banorë në këto troje si dhe aktdhurata e Deçanit e vitit 1330 dhe ajo e manastirit të Shën Mihailit e Gabrielit, 1348, në Prizren dëshmojnë për praninë e arbërve në qytete dhe fshatra të Kosovës. Historiografia shqiptare arrin të hedhë poshtë tezën e studiuesve serbë, duke vërtetuar autoktoninë e popullatës arbërore në territorin e Dardanisë – Kosovës nga antika e deri në mesjetë. Se popullata arbërore ishte autoktone dhe në numër të madh e dëshmojnë burimet osmane, hulumtimin e të cilave e kanë bërë studiuesit S. Pulaha, M. Tërnava, P. Xhufi, S. Gashi, I. Rexhaj etj. Në këtë drejtim, burime të një rëndësie të dorës së parë janë defterët e regjistrimeve kadastrale të tipit të hollësishëm “mufassal defterleri”, si Regjistrimi i Vilajetit të Brankoviçëve, 1455, Defteri i Sanxhakut të Shkodrës, 1485, i Dukagjinit, 1571 e 1591, i Prizrenit, 1591, të hartuar nga administrata pushtuese osmane në gjysmën e shekullit XV dhe të shekullit XVI për territorin e Kosovës. Të dhënat e këtyre defterëve janë më të pasura nga aspektet e shumta si ekonomike, sociale, por edhe të karakterit demografik e etnik. Të dhënat e tyre janë të tërësishme nga pikëpamja territoriale, duke përfshirë pothuajse tërë territorin e Kosovës. Ato nuk kufizohen vetëm në disa fshatra, apo prona. Studimet dhe krahasimet mbi dokumentet sllave dhe osmane, arrijnë të vënë në pah se popullata arbërore që del të jetë autoktone në territorin e Kosovës në saje të rrethanave historike gjatë periudhës së sundimit të huaj siç ishin ai sllav, bullgar dhe osman, në një mënyrë, si pasojë e diskriminimit pushtues, përvetësoi emra sllavë në kohën e sundimit nga ana e sunduesve të Rashës. Kjo dëshmohet qartë me fakte kur kemi emra sllavë, e që dalin me mbiemra arbërorë si Radoslavi, i biri i Gjinit. Këto fakte janë të shumta që dokumentohen nëpërmjet burimeve osmane. Historiografia shqiptare arrin të hedhë poshtë tezat serbe për “popullimin e Kosovës me shqiptarë nga shekulli XVII”.

POPULLATA ARBËRORE DEL TË JETË POPULLATA MË E MADHE NË KOSOVË

Burimet osmane dëshmojnë prezencën e arbërve në tërë territorin e Kosovës, në fshatra dhe qytete. Popullata arbërore del të jetë popullata më e madhe në Kosovë, krahas elementëve imigrues, kryesisht sllavë të ardhur në kohën e okupimit nga Dinastia mesjetare serbe e Nemanjidëve, si kolonistë dhe ushtarakë, si dhe elementëve më me pakicë, si rezultat i proceseve ekonomike-tregtare, siç janë raguzianët dhe sasët. Në vijim të studimit kemi përshkrime të përgjithshme, mbështetur në fakte historike për pushtimin e territorit të Kosovës dhe okupimin e saj gjatë shek. XIII nga Dinastia e Nemanjidëve. Kjo dinasti, rreth vitit 1168, arriti të themelojë Zhupaninë mesjetare sllave të Rashës (Rassa-Rascia-Rasia, e cila gjendej në veri të Kosovës), nën udhëheqjen e zhupanit Stefan Nemanja. Territori i sotëm i Kosovës që nga dhjetëvjetëshi i fundit të shekullit XII e duke vazhduar deri në dhjetëvjetëshin e dytë të shek. XIII, do të përballet me sulmet e pandërprera të Rashës. Territoret veriore të Kosovës do të gjenden nën pushtimin e Nemanjës që nga vitet 1190, por pushtimet do të jenë të përkohshme d.m.th. pushtojnë dhe tërhiqen, pra ato treva nuk do të mund t’i mbanin e as nuk do të mund ta vendosnin pushtetin e përhershëm. Me pushtimin e qytetit të Prizrenit në vitin 1218 nga ana e Namanjidëve, ata shtrinë sundimin në tërë territorin e Kosovës. Në vitet 1230-1234, territori i Kosovës, në kohën e mbretit Aseni II, u gjend nën pushtetin e Mbretërisë bullgare. Territori i Kosovës: pjesa e Fushës së Kosovës, bashkë me qytetin e Lipjanit, Prizrenit, vazhdoi të jetë nën sundim në kohën e mbretit bullgar, Gjergj Terterit, 1280 – 1292. Pas ripërtëritjes dhe fuqizimit të Perandorisë Bizantine në vitin 1261, gjatë kohës së sundimit të perandorit bizantin, Mihaili VIII Paleologu (1259-1282), ai bëri luftëra të shumta dhe përpjekje që t’i kthente territoret e Perandorisë që i ishin pushtuar edhe nga Nemanjidët. Ai ndërmori veprime ushtarake të suksesshme dhe arriti që vendet e pushtuara nga Nemanjidët me marrëveshjen e vitit 1272, t’i takonin Perandorisë Bizantine. Mbretëria e Rashës nën udhëheqjen e Milutinit arriti që t’i zgjeronte pushtimet në territoret arbërore. Me sukseset e arritura, mbreti Milutin e detyroi perandorin bizantin, Andronikun II të lidhë paqe me të në vitin 1299, ku tokat e pushtuara arbërore u ndanë në vijën ndarëse të lumit Shkumbin, ndërmjet bizantinëve dhe serbëve. Kjo nënkupton që, deri në fund të shek. XIII, territori Kosovës ishte përkohësisht në kuadër të Zhupanisë së Rashës.

TERRITORI I KOSOVËS GJATË SHEKULLIT XII ISHTE PUSHTUAR EDHE NGA BIZANTINËT DHE BULLGARËT

Të dhënat historike dëshmojnë se territori i Kosovës gjatë shekullit XII ishte pushtuar edhe nga bizantinët dhe bullgarët. Territori i Kosovës definitivisht u pushtua nga Mbretëria e Rashës në vitin 1283, e deri në vitin 1371 Kosova ishte tërësisht nën sundimin serb. Gjendja popullatës në Kosovë, në kohën e sundimit të Milutinit dhe të Stefan Dushanit, ishte shumë e rëndë. Dinastia Nemanjide ushtronte terror ndaj popullatës vendëse, duke ndërmarrë veprime të rënda, duke ua kufizuar të drejtat civile e juridike përmes Kodit të Dushanit. Pushtimi serb në Kosovë kishte ndodhur me diskriminim të ashpër në të drejtën e gjuhës dhe fesë së popullatës vendëse arbërore. Në korniza të përgjithshme dihet se popullata arbërore në tërë shtrirjen e saj gjeografike, në saje të rrethanave historike në mesjetë, në periudhën paraosmane, ishte e ritit të krishterë katolik dhe ortodoks në masën të tërësishme. Popullata autoktone arbërore në tërë territorin e gjerë të saj, edhe në Kosovë, e cila në kohën paraosmane quhej Dardani, pati ritin e saj fetar dhe objektet e veta fetare. Që nga viti 1019, dëshmohet vazhdimësia historike e ipeshkvive arbërore në Kosovë, si në Prizren e Lipjan etj., të cilat ishin nën juridiksionin e Argjipeshkvisë së Ohrit. Me pushtimin e Kosovës në fillim të shek. XIII nga Dinastia sunduese e Nemanjidëve, ndryshoi edhe organizimi fetar në Kosovë, gjegjësisht popullata arbërore u detyrua t’i nënshtrohet organizimit fetar të bërë nga Shën Sava. Ky arriti që Kishën serbe ta ngrejë në rang të argjipeshkvisë në vitin 1216. Në radhë të parë u morën masa të rënda ndëshkuese ndaj popullatës autoktone arbërore duke i detyruar ta pranonin kishën dhe metodën ortodokse sllave. Më pastaj u ngritën objekte fetare ortodokse serbe mbi themele të objekteve fetare në Kosovë, që datojnë nga koha antike. Këto objekte fetare i administronin priftërinjtë sllavë. Kështu, në themele të kishës katolike arbërore të Shën Premtes në Prizren u ngrit manastiri që serbët e quajnë manastiri i Levishkës, po ashtu mbi themelet e kishës katolike në Graçanicë, të qytetit antik të Ulpianës, u rindërtua manastiri i Graçanicës. Shteti sllav i Nemanjidëve ndiqte një politikë të përbashkët me kishën sllave për të ndryshuar ritin e vjetër fetar te popullata arbërore. Këto masa të egra diskriminuese njihen përmes shumë burimeve, e veçanërisht përmes burimeve sllave. Këtë e dëshmon më së miri Kodi i mbretit Stefan Dushani që zbatohej në atë kohë. Janë shumë nene, po veçanërisht nenet 6, 7, 8 dhe 9 që flasin për persekutimin dhe dhunën sistematike të ushtruar nga ana e pushtuesve serbë në Kosovë ndaj popullatës josllave. Pas pavarësimit të Kishës ortodokse të Rashës në vitin 1219, kemi një riorganizim të realizuar në vitet 1219-1371. Nga burimet e kohës flitet se , kjo kishë me dhunë kishte bërë ndryshime në Ipeshkvinë e Prizrenit dhe kishte vënë në krye të ipeshkvive ipeshkëvij serbë. Selia e Argjipeshkvisë serbe ishte manastiri i Zhicës. Në vitin 1299, pas sulmeve shkatërruese të tatarëve dhe kumanëve, selia e Argjipeshkvisë zhvendoset në Pejë.

ARGJIPESHKVIA E RASHËS NUK NJIHEJ NË FILLIMET E SAJ NGA KOSTANDINOPOJA

Argjipeshkvia e Rashës nuk njihej në fillimet e saj nga Kostandinopoja. Kjo situatë skizmatike ishte deri në vitin 1375, kur në saje të rrethanave politike me rastin e pushtimeve osmane në Ballkan, u arrit pajtueshmëria me Patrikanën greke. Burimet e kohës dhe hulumtimet arkeologjike tregojnë se manastiret ortodokse serbe në territorin e Kosovës në kohën e pushtimit të Mbretërisë së Rashës u rindërtuan shumica e tyre nga manastiret ekzistuese të vjetra në Kosovë. Kështu, manastiri i Shën Premtes u rindërtua nga mbreti Milutin në vitin 1307. Manastiri i Graçanicës u rindërtua në themelet e kishës së moçme, e cila ishte edhe qendër e Ipeshkvisë së Lipjanit. Në gjysmën e shekullit XIV, pas rënies së Perandorisë serbe dhe dobësimit të Perandorisë Bizantine, në trevat arbërore u formuan shtetet- principatat feudale arbërore, siç ishin shteti i Balshajve, shteti Kastriotëve dhe Principata e sundimtarëve të fuqishëm të Dukagjinëve, të cilët shtrinë qeverisjen e tyre në territorin e Dardanisë- Kosovës së sotme. Shteti i Balshajve, qendër të veten e kishte Shkodrën. Në fillim të viteve 70-të të shek. XIV, Kosova hyri në kuadër të zotërimeve të tyre. Fillimisht Gjergj II Balsha arriti të merrte Prizrenin, më 1371, Pejën më 1372, pastaj vazhduan më përvetësimin e rrethit të Dukagjinit e të Kosovës deri në Kriva Rekë pranë Novobërdës. Territori i Kosovës që hynte nën zotërimin e Balshajve gjatë viteve 70-80-të të shek. XV, përfshinte veprimtaritë që nga tregjet dhe doganat në Prizren e në Novobërdë, ku edhe u vendosën organet financiare të kryezotëve arbërorë të Balshajve. Shteti i Balshajve kishte raporte të shumta rajonale, e veçmas do të shquhen raportet ekonomike me Raguzën. Fuqizimi i shtetit të Balshajve do të pësojë rënie në vitin 1385, si pasojë e disfatës së Balshajve me osmanët në betejën e Savrës, ku edhe vetë Gjergj Blasha II do të vritet. Shteti i Balshajve pas ngjarjes së Savrës dobësohet me të madhe, duke humbur qytetet, si Prizrenin, Pejën etj. Në këtë kohë, pas dobësimit të shtetit të Balshajve, zotërues të një pjese të territorit të Kosovës janë princërit e Dukagjinit që dalin të pavarur në qytetin e Lezhës. Më 1387, me udhëheqës Lekë Dukagjinin, zotëruesit e rrugës Lezhë-Prizren shfaqen si zotërues të një pjesë të madhe të Kosovës, me qytete si Pejën, Gjakovën, Prizrenin etj.

TRONDITJA QË PËSOI JETA POLITIKE BALLKANIKE PAS FITORES SË OSMANËVE NË BETEJËN E KOSOVËS MË 1389

Tronditja që pësoi jeta politike ballkanike pas fitores që korrën osmanët në betejën e Kosovës më 1389, përfshiu edhe viset arbërore. Kryezotët arbërorë sikur edhe ata në Ballkan hynë në marrëveshje vasaliteti me osmanët. Edhe Dukagjinasit hynë në marrëveshje vasaliteti. Fuqizimi i Kastriotëve lidhet me emrin e Gjon Kastriotit. Në fillim të shek. XV, ai do të shquhet dhe do të formojë principatën e pavarur. Në këtë kohë zotërimet e tij duhet të jenë shtrirë në drejtim të lindjes, në rajonet e Prizrenit, të Gostivarit e të Tetovës. Qyteti i Prizrenit në vitet 1420, në saje të marrëveshjes tregtare mes Gjon Kastriotit (babai i Skënderbeut) dhe raguzianëve ishte pjesë e zotërimeve të Kastirotëve. Nga kjo shihet se Gjon Kastrioti zotëronte rrugën tregtare shumë të rëndësishme Shufada-Prizren. Në vitin 1443, Gjergj Kastrioti-Skënderbeu rikthehet në atdhe dhe organizon luftën çlirimtare kundër pushtuesit osman dhe pushtuesve të tjerë. Me Kuvendin e Lezhës më 1444, u vunë baza të mirëfillta të organizimit politik mbararbëror nën udhëheqjen e Skënderbeut. Kështu, Skënderbeu u bë edhe themeluesi i parë i shtetit shqiptar në mesjetë. Skënderbeu, në luftën për bashkim të të gjitha trevave arbërore, nuk u ndal në asnjë çast. Qendra e shtetit të Skënderbeut ishte qyteti i Krujës. Qeverisja e Skënderbeut në Kosovën Veriperëndimore ishte e kohëpaskohshme, por që gjithnjë në rast mundësie, Skënderbeu rikthente territore të caktuara në Kosovë nën qeverisjen e tij duke e larguar sundimin osman. Studimi i thelluar i burimeve historike ka nxjerrë të dhëna se Skënderbeu i kishte organet e veta qeverisëse në qytetin e Prizrenit që ishte qendër e rëndësishme ekonomike për shtetin e Skënderbeut. Në dy ngjarjet e rëndësishme historike të popujve të Ballkanit të ndodhura në Kosovë në vitin 1389 dhe 1448, shqiptarët nga tërë hapësira e tyre gjeografike ishin protagonistë të këtyre ngjarjeve. Beteja e Kosovës, 1389, e zhvilluar në një territor afër qytetit të Prishtinës, në mes të ushtrive të koalicionit ballkanik dhe atij osman, ishte një nga përpjekjet më të vendosura të princërve të Ballkanit, për ta ndalur suksesin e ekspansionit osman në Ballkan në fund të shek. XIV. Përgatitjet serioze nga të dyja anët për këtë betejë, numri i madh i ushtrive kundërshtare, rrjedhat historike të betejës, para dhe pas saj, kanë ndikuar që Beteja e Kosovës të jetë pjesa më kruciale e studimeve historike mesjetare në territorin e Dardanisë antike– Kosovës.Burimet historike, si osmane, bizantine, italiane, raguziane, shqiptare, sllave ejt., japin dëshmi për pjesëmarrjen e disa princërve të Ballkanit, si shqiptarë, serbë kroatë, hungarezë, vlleh, bullgarë, çekë etj.,. Kampin e osmanëve, të udhëhequr nga sulltan Murati I, e përbënin forcat e shumta nga Perandoria dhe nga vendet vasale të saj. Si ngjarje dramatike në vetvete që shënoi edhe fillimin e pushtimeve osmane në Ballkan, ka tërhequr prej kohësh vëmendjen e kronistëve historianë të kohës dhe të studiuesve të shumtë, e që rrjedhimisht ka gjetur një trajtim relativisht të gjerë në historinë e popujve të Ballkanit.

HISTORIOGRAFIA SERBE E SHEKULLIT XIX PËRPIQEN QË BETEJËN E KOSOVËS TA PARAQESIN SI NJË VEPËR KRYESISHT SERBE DHE JO SHQIPTARE

Studimet themelore mbi të shënojnë për një karakter me rëndësi ballkanike, e posaçërisht e një rëndësie të veçantë për Kosovën. Krejt ndryshe dhe me qëllime tendencioze paraqitet historiografia e vjetër serbe e shekullit XIX dhe historiografia më e re serbe. Në shkrimet e tyre përpiqen që së pari Betejën e Kosovës ta paraqesin si një vepër kryesisht serbe, për ta mohuar pjesëmarrjen e shqiptarëve në këtë betejë. Qartë vërehet se ky qëndrim është tendencë poiltike serbe për ta paraqitur territorin e Kosovës si “tokë e lashtë serbe”. Mirëpo, sot edhe në saje të hulumtimeve dhe rezultateve më të reja nga historiografia shqiptare dhe me qasjen më të thukët edhe nga ana e studiuesve të huaj, është parë se Beteja e Kosovës ka karakter të rëndësisë historike ballkanike dhe se pjesa më e madhe e trupave ushtarake të koalicionit ballkanik ishin nga territoret e gjera shqiptare, krahas trupave të tjerë si serbë, boshnjakë, hungarezë etj. Personaliteti ndër më të njohurit e kësaj beteje është fisniku arbëror nga Kosova, Milosh Kopili, i cili e vrau sulltan Muratin I. Fitorja u kishte takuar osmanëve të cilët edhe i hodhën hapat e parëtë pushtimit të Ballkanit. Ngjarja tjetër, po ashtu me rëndësi ndërkombëtare, ndodhi në vitin 1448 ndërmjet dy fuqive të mëdha të asaj kohe, Perandorisë Osmane dhe Mbretërisë polake-hungareze, të udhëhequr nga Janosh Huniadi. Beteja ndodhi pikërisht në afërsi të vendit ku edhe u zhvillua beteja e viti 1389, dhe njihet në histori si Beteja e Dytë e Kosovës. Në këtë ngjarje rol të rëndësishëm patën shqiptarët, të cilët u rreshtuan në koalicionin evropian kundër pushtimeve osmane në Ballkan. Udhëheqësi më i shquar i rezistencës shqiptare kundër pushtimeve osmane, Gjergj Kastrioti Skënderbeu pati marrëveshje politike e ushtarake me Janosh Huniadin, udhëheqësin e këtij koalicioni kundër pushtimeve osmane në Ballkan. I rëndësishëm në historiografinë botërore vlerësohet fakti se faktori shqiptar, në atë kohë i udhëhequr në Gjergj Kastiroti – Skënderbeu, i cili sapo i kishte vënë bazat e shtetit të tij, pati ndikim të madh në skenën politike nga qendrat më të mëdha shtetërore të asaj kohe. Vihen në pah përpjekjet shumë intensive të Skënderbeut për këtë ngjarje historike. Kështu, Mbretëria polake-hungareze me udhëheqësit e saj, mbretin Vladislav dhe Janosh Huniadin, udhëheqës i shquar ushtarak, vunë kontakte politike dhe ushtarake për luftë të përbashkët kundër pushtuesit osman në Ballkan. Arrihet marrëveshje ushtarake që në fushëbetejë të marrin pjesë forcat shqiptare të Skënderbeut në numër të pritshëm me ndikim të madh në betejë. Beteja u zhvillua më 17-19 tetor, dhe fitorja u kishte takuar osmanëve. Skënderbeu nuk arriti të jetë prezent në momentin e zhvillimeve të ngjarjes. Nga burimet shihet se Skënderbeu kishte shfrytëzuar të gjitha mundësitë për të qenë prezent. Sigurisht se gjërat edhe nuk mund të ishin precizuar në masën më të saktë në atë kohë. Vonesa e tij del të ketë qenë edhe e natyrës teknike, por edhe e vështirësive nga ana e despotit serb, Gjergj Brankoviçit, që ishte aleat i osmanëve. Ai u përpoq që ta ndalte marshimin e Skënderbeut për në fushën e betejës. Por, prezenca e tij në Kosovë, më 19 tetor, në përfundim të betejës, flet edhe për seriozitetin e tij dhe për hapat e tij të mëdhenj politikë të asaj kohe. Duhet vënë në pah se historiografia serbe këtë betejë e trajton thuajse shumë pak, pasi që nuk gjen pikë reference për ta paraqitur popullin serb në këtë rast si mbrojtës të qytetërimit evropian, aq më tepër që despoti serb, Gjergj Brankoviçi ishte në anën osmanëve. Historianët serbë qëllimisht e anashkalojnë këtë ngjarje duke pasur parasysh se, përkundër përpjekjeve të mëdha nga ana e figurave të shquara udhëheqëse për koalicion kundër pushtimeve osmane, Gjergj Brankoviçi, i cili edhe sundonte një pjesë të territorit të Kosovës, ishte në anën e osmanëve. Ky veprim sikur demistifikon pretendimet e tyre si me rastin e Betejës së Parë 1389, ku përpiqen të ngrenë qëllimin se Lazari dhe serbët ishin në mbrojte të Evropës kundër invazionit osman. Sigurisht që ardhja e Skënderbeut me forcat shqiptare me kohë në këtë betejë do ta ndryshonte fatin e betejës dhe tërë historinë e Ballkanit, siç konstaton studiuesi N. Malcolm.

KOSOVA GJATË PERIUDHËS SË SHEKUJVE XIII-XV ISHTE QENDËR E ZHVILLIMEVE EKONOMIKE

Pozita gjeografike, e para së gjithash pasuritë e mëdha xehetare kanë bërë që territori i Kosovës gjatë periudhës së shekujve XIII-XV të ketë qenë qendër e zhvillimeve ekonomike. Si rezultat i zhvillimeve të gjithanshme ekonomike në Kosovë, u formuan qendrat e njohura- qytetet, si: Novobërda, Prizreni, Prishtina, Vuçitërna. Kosova ishte qendër e rëndësishme e rrugëve mesjetare për rajonin. Në qytetet e Kosovës ishin hapur dhe vepronin konsullatat raguziane, e veçanërisht konsullata raguziane në Prizren më 1332, që ndikoi në zhvillimin tregtar në Kosovë. Produkte tregtare vinin nga vendet si Venediku, Napoli, Raguza, Kostandinopoja etj. Tregtarët që vepronin në qytetet e Kosovës, pos që importonin produkte ekonomike, ata eksportonin edhe produkte të shumta nga Kosova, si drithëra, elb, li, mjaltë, si dhe produkte xehetarie, si: plumb, zink dhe argjend të kualitetit të lartë. Në mesin e shumë tregtarëve të huaj, kishte edhe tregtarë shqiptarë nga Kosova. Pas Betejës së Kosovës më 1389, fillon edhe pushtimi i Kosovës nga osmanët që përfundoi me pushtimin e Pejës, në vitin 1462. Në fillim, shtrirja e pushtetit osman u bë përmes raporteve të vasalitetit. Kështu u veprua me Stefan Lazareviçin, i cili trashëgoi pushtetin në pjesën lindore të Kosovës me qytetet e saj, Prishtinën, Novobërdën, Trepçën, Vuçitërnën. Pjesa perëndimore e Kosovës, Rrafshi i Dukagjinit, me qytetetin e Pejës, ishin nën administrimin e Dinastisë arbërore të Dukagjinëve, të cilët që nga viti 1387 deri në vitin 1462 ishin në raporte vasaliteti me osmanët. Në periudhën e viteve 20-të të shek. XV kemi shtrirjen e autoritetit qeverisës të Gjon Kastriotit, në territorin e Kosovës Perëndimore. Pas rënies së Kostandinopojës më 19 maj 1453, sulltan Mehmeti II në pranverën e vitit 1455 nisi një operacion të fortë ushtarak dhe arriti të përfshinte përfundimisht një pjesë të madhe të Ballkanit, duke përfshirë Kosovën. Në vitin 1455, osmanët pushtuan Novobërdën, Trepçën, Prishtinën, Janjevën, Klinën dhe Lipjanin. Prizreni fillimisht u pushtua më 1455, por pas kësaj shpërtheu një kryengritje kundër pushtuesit osman dhe si rezultat osmanët arritën përfundimisht ta pushtonin atë më 1459. Pushtimi i Pejës dhe i Rrafshit të Dukagjinit ndodhi në vitin 1462. Kështu Kosova ra nën sundimin e osmanëve, i cili zgjati deri në vitin 1912. Nga shtjellimi i gjithmbarshëm i historisë së Kosovës gjatë shekujve XI-XV përfundojmë se Kosova ishte pjesë përbërëse me ndikim në të gjitha proceset historike mesjetare në krijimin e substratit arbëror dhe territor të përbashkët politik të Arbërisë Veriore në mesjetë.

SI E SULMONIN KOMUNISTËT SHQIPTARË FESTËN E PASHKËVE NË SHTYPIN ATEIST

April 5, 2021 by dgreca

Sokol PAJA – DIELLI

Në propagandën ateiste të regjimit komunist shqiptar, feja cilësohej si një helm për ndërgjegjen e njerëzve. Pashkët sipas propagandës ateiste në shtypin komunist, përgjatë diktaturës, etiketoheshin si mbeturina të besimeve të kota të lindura mijëra vjet më parë, në kohën kur njerëzit nuk ishin në gjendje të shpjegonin fenomenet e natyrës. Ritet fetare dhe festat fetare propaganda komuniste në shtypin ateist i shihte si forma me qëllim errësimin e mendjeve të njerëzve, që synonte mbajtjen në kontroll dhe errësimin e botës psikologjike dhe shpirtërore të besimtarëve dhe mbajtjen e atyre që besojnë sa më larg botës reale, duke i gënjyer dhe ushqyer me iluzione të kota hyjnore. Shkrimi ateist “Pashkët dhe origjina e tyre”, botuar në gazetën Luftëtari të datës 9 prill, në numrin 29, në faqen 3, të vitit 1967, propagandon ndër të tjera se Pashka, ngjallja e Krishtit prej së vdekuri është një legjendë që nuk ka asnjë bazë reale dhe si Pashka dhe Krishtlindja sipas ateistëve të kohës janë fund e krye një trillim. Gazeta ateiste ngulmon festën e Pashkëve duke shkruar se nga faktet historike nuk vërtetohet asgjë rreth jetës së Krishtit. “Ai është vetëm një qënie fantastike që nuk ka jetuar asnjëherë. Ashtu si vetë kristianizmi, edhe Pashka nuk është gjë tjetër veçse një përsëritje e dogmave dhe besimeve të kohëve të vjetra”- thuhet në shkrimin ateist. Festa e Pashkëve sipas autorit të shkrimit ateist e ka fillin gjithashtu, tek festat që organizonin popujt e lashtë për ringjalljen e perëndive të tyre dhe se besimi tek Zoti, tek Krishti dhe festat fetare si Pashkët u kanë shërbyer gjithmonë interesave të klasave sunduese, argumentonin komunistët ateistë. Gazeta shkoi më tej në shkrimin propagandistik teksa citon se me qëllim për ta mbajtur të gjallë dhe për ta përforcuar, këto besime që probagandonin nënshtrimin e të varfërve dhe pajtimin midis klasave, kisha, kleri dhe e gjithë veprimtaria dhe ideologjia fetare kanë përdorur të gjitha mjetet për tu rrënjosur thellë në popull, akuzonin komunistët në shtypin ateist. Komunistët sulmonin fenë katolike se gjoja propagandon të jetojnë njerëzit në varfëri e përvujtëri si Krishti. Sipas shkrimit ateist të kohës “Klasa sunduese duan ti bindin me këta masat e shtypura se po të durojnë, po t’i nënshtrohen fatit, vuajtjeve, shtypjes dhe shfrytëzimit të klasave sunduese, do të fluturojnë në qiell si Krishti”. Komunistët akuzonin krishtërimin se mashtronte më anë të legjendave. Feja sipas shkrimit të gazetës Luftëtari të datës 9 prill, në numrin 29, në faqen 3, të vitit 1967, duhet luftuar dhe zbuluar me këmbëngulje çdo shenjë e besimeve dhe paragjykimeve fetare dhe bëhej thirrje që të bëhej një punë e gjallë propagandistike e bindëse me njerëzit, duke ndikuar që edhe shokët, të afërmit dhe prindërit të flaknin çdo besim fetar që komunistët e quanin neveri, opium, helm për ndërgjegjen e njerëzve. Në shkrimet ateiste të periudhës komuniste, kisha katolike akuzohet pa fakte e pa prova si gjoja qendër spiunazhi dhe imoraliteti. Pashka për besimin katolik është festa më e rëndësishme ku themelohet baza e këtij besimi që është trinia e shenjtë, ati-biri-shpirti i shenjtë që në Pashkë simbolizon ngjalljen e Krishtit dhe ngjitjen e tij në qiell te Ati. Sistemi propagandistik antifetar komunist duke sulmuar dhe bindur njerëzit gjoja për kotësinë dhe trillin e të pavërtetat që qarkullojnë rreth këtyre festave, tentonte të bindte njerëzit se besojnë në një mashtrim dhe se duhej të hiqnin dorë sa më parë. Servet Pëllumbi në shkrimin “E vërteta mbi Pashkët”, botuar në gazetën “Zëri i Rinisë” të datës 21 prill, të vitit 1962, me numër 32, në faqen 5, deklaron se historia e festës së Pashkës që vjen nga greqishtja që do të thotë “Passiejn” vuajtje, është një histori e pabesueshme pasi sipas komunistit Pëllumbi, nëse perendia sakrifikoi të birin e vet për të shlyer mëkatet e njerëzimit, perendia mund ta shpëtonte njerëzimin pa tragjedi, pa e vrarë djalin e tij të vetëm. Sipas propagandistit komunist Pëllumbi, ky besim që përbën bazën e Pashkës është një tregim fantastik, një fabul që s’pasqyronte asgjë reale. Propagandisti komunist K. Xhavara në shkrimin “Si ka lindur Pashka”, botuar në revistën “Vatra e Kulturës” në numrin 1, në Janar – Shkurt të vitit 1963, në faqen 28, deklaron se festa e Pashkës nuk është asgjë tjetër veçse përsëritje në mënyrë të stërholluar të perëndive që vdisnin dhe ngjallëshin që në kohen përpara lindjes së Kristianizmit. Kjo festë sipas propagandistit ateist Xhavara, është përdorur nga kisha me qëllim që “të propagandojë nga njëra anë idetë që i leverdisnin shfrytëzuesve dhe në dëm të punonjësve, pra idenë e nështrimit, të përuljes, të durimit, të vuajtjes dhe nga ana tjetër atë të dashurisë dhe të paqes midis shfrytëzuesve dhe të shfrytëzuarve, midis të pasurve dhe të varfërve”. Në këtë shkrim propagandistik thuhet se ideja e dashurisë dhe kuptimit të fesë së Pashkës është komplet reaksionare në jetën e klasave. Pasi sipas shkrimit ateist të cituar më lart, feja katolike që feston Pashkën, me anë të kësaj feste propagandon dashuri për besimtarin e njërit besim dhe jo të besimeve të tjera. Sipas propagandistit ateist Xhavara, kjo festë është intolerante dhe armiqësore pasi “feja propagandon në popull mungesën e durimit ndaj besimtarëve të besimeve të tjera dhe ndaj ateistëve, megjithëse ata mund të jenë vëllezërit e tij punëtorë apo fshatarë. Intoleranca fetare i ka ndihmuar dhe u ndihmon klasave shfrytëzuese të mbajnë të nënshtruar popullin e tyre si dhe popujt e tjerë – akuzonin komunistët. Ateistët në shtyp e quanin festën e Pashkëve si një festë katolike në kundërshtim me shkencën dhe moralin komunist të kohës.

“Dielli” me shqiptarët në Beograd, Serbi

March 31, 2021 by dgreca

KATEDRA E GJUHËS SHQIPE NË UNIVERSITETIN E BEOGRADIT/

Dr. Merima Krijezi, docente në Departamentin e Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe në Beograd, me fokus shkencor albanologjinë, frazeologjinë, ballkanistikën dhe përkthimin, rrëfen ekskluzivisht për gazetën “DIELLI”, Organ i Federatës Panshqiptare të Amerikës VATRA, New York, historinë e Departamentit të Albanologjisë në Universitetin e Beogradit në Serbi. Sipas Dr. Krijezit, merita më e madhe për zgjerimin e interesimit për studimin e gjuhës shqipe, i takon indoevropianit Henrik Bariq, i cili shkroi një numër shumë të madh studimesh gjuhësore, në të cilat tema albanologjike, çështja e prejardhjes së shqiptarëve dhe historia e gjuhës shqipe zënë një vend të rëndësishëm në studimet e tij. Me docenten Dr. Merima Krijezi bisedoi gazetari i “Diellit” Sokol PAJA.

FILLIMI I INTERESIMIT PËR MËSIMIN E GJUHËS SHQIPE NË SERBI

Fillimi i interesimit për mësimin e gjuhës shqipe në Serbi, e ka zanafillën më 1905, kur Universiteti i Beogradit, nxori rregulloren për fillimin e mësimdhënies së gjuhës dhe letërsisë shqipe. Në kuadrin e seminarit të Gramatikës krahasuese të gjuhëve indoevropiane për dëgjuesit e Gjuhësisë së përgjithshme në Fakultetin Filozofik, në vitin shkollor 1920/21, u vu lënda “Historia dhe gramatika e gjuhës shqipe”. Ai vit merret edhe si fillimi i albanologjisë në Universitetin e Beogradit. Merita më e madhe për vënien e kësaj lënde dhe zgjerimin e interesimit për studimin e gjuhës shqipe,i takon indoevropianit Henrik Bariqit, lindur në Dubrovnik, që kish mbaruar studimet jashtë vendit, në Grac dhe Vjenë të Austrisë. Ai për shumë vite u mor me studimet e gramatikës krahasuese dhe historike të gjuhëve indoevropiane dhe ishte veçanërisht i interesuar për studimin e gjuhëve parasllovene dhe ballkanike, duke treguar prirje dhe interesim të posaçëm për studimin e gjuhës shqipe. Që nga punimet e para shkencore (1918) deri te faza e më e maturuar e tij (1950-60), ai shkroi një numër shumë të madh studimesh gjuhësore, në të cilat temat albanologjike zinin vendin kyç. Henrik Bariq, veç të tjerave, u mor me çështjen e prejardhjes së shqiptarëve dhe historinë e gjuhës shqipe, u dallua si kryeredaktor i publikimeve, të cilatu vlerësuan për nivelin e lartë shkencor brenda dhe jasht vendit, midis të cilave mund të veçojmë : “Arkivi për vjetërsinë, gjuhën dhe etnologjinë shqiptare” I-IV (1923-28), „Biblioteka e Arkivit” I-IV (1925-27), „Biblioteka Linguistike“ I (1938), „Vjetari i Institutit Ballkanologjik“ I (1957).

MË 1924 THEMELOHET SEMINARI PËR FILOLOGJINË SHQIPE

Më 1924, Këshilli i Fakultetit Filozofik mori vendimin për themelimin e Seminarit për filologjinë shqipe, i cili iu besua Henrik Bariqit. Në vitin 1925, si lektor me honorar për gjuhën dhe letërsinë shqipe,u zgjodh Xhevad Korça, emigrant nga Shqipëria, ish-drejtor i gjimnazit në Shkodër. Profesor Korça lindi më 1893 në Korçë, doktoroi në Universitetin e Vjenës, më 1923, me punimin “Tri çështje nga jeta e Skënderbeut”. Gjendja erëndë financiare dhe mungesa e mjeteve,ndikuan qëkonkursi për lektorin e ri të gjuhës shqipe të shpallej me vonesë, në vitin 1935. Në këtë postu zgjodh Vojisllav Dançetoviq, serb nga Kosova, që e zotëronte shumë mirë gjuhën shqipe dhe qëatë vit u diplomua për romanistikë në Zagreb. Si lektor vullnetar Dançetoviq ka mbajtur periodikisht ushtrime lektore në gjuhën shqipe. Vendi i punës së tij paguhej me honorare, pasi nuk ishte rregulluar brenda buxhetit. Në këto rrethana ai u detyruatë punësohej si mësimdhënës në një shkollë të mesme, por ushtrimet lektore në Seminar (si vullnetar), ai i mbajti në vazhdimësi deri në vitin 1940 (shih Zbornik Sto godina Filozofskog fakulteta, 1963). Rrethanat politiko-historike çuan në mbylljen e Seminarit në 1937. Në vitin 1947 lektori Vojisllav Dançetoviq angazhohet përsëri nga ana e Fakultetit Filozofik dhe pikërisht në këtë vit dërgohet në Shqpëri për të marrë librat e nevojshëm për bibliotekën e Seminarit, që duhej të ribëhej. Me angazhimin e Dançetoviqit në punën e kërkimit dhe blerjen e materialeve dhe librave të nevojshëm, si edhe marrjen e librave-dhurata d.m.th. donacionet, biblioteka arriti të kapte shifrën prej 1.000 titujsh. Fondin e bibliotekës e pasuroi edhe fondii librave të paraluftës i Seminarit, fondi i bibliotekës i rimarrë nga Shoqata për Bashkëpunimin Kulturor midis Jugosllavisë dhe Shqipërisë, si edhe kompletet e botimeve të dikurshme, që kishte redaktuar prof. Henrik Bariq.

KRIJOHET BIBLIOTEKA E RIBËRË E SEMINARIT TË ALBANOLOGJISË

Gjatë viteve 1948-49 krijohet kështu biblioteka e ribërë e Seminarit të albanologjisë. Në vitin shkollor 1948/49 Seminari rifilloi punën dheligjërues ishte zgjedhur Vojisllav Dançetoviq. Dançetoviq mori përsipër organizimin e mësimdhënies dhe rregullimin e programit studimor deri në 1950, kur asistent ishte zgjedhur Anton Çeta dhe dy vjet më pas,në 1949 vjen si lektor Idriz Ajeti, i diplomuar në Universitetin e Beogradit, ndonëse studimet i kishte nisur në Zagreb, në 1938, në Departamentin e romanistikës. Në Katedrën e albanologjisëai dha mësim nga 1953 deri në 1960 (në atë periudhë mori titullin e doktorit të shkencave filologjike, me temën “Zhvillimi historik i së folmes gege të shqiptarëve të Zarës së Dalmacisë”. Nga viti 1960 ai filloi punën në Fakultetin Filozofik të Prishtinës, ku dha disa lëndë). Me angazhimin e këtyre dy ekspertëve, vetë Seminari u forcua dhe u krijuan kushte më adekuate për organizimin e mësimdhënies së gjuhës dhe letërsisë shqipe në Universitetin e Beogradit. Pas hapjes së Fakultetit Filozofik në Prishtinë në 1960, asistentët prof. Anton Çeta dhe prof. Idriz Ajeti u larguan nga Beogradi dhe filluan punën në fakultetin e sipërpërmendur, në Prishtinë.Prof. Vojisllav Dançetoviq, në 1958 mbrojti doktoratutën dhe në 1962 u zgjodhsi ligjërues i lartë. Ai mbeti kështu i vetmi mësimdhënës, jo vetëm në Seminar, por në gjithëDepartamentin e gjuhës dhe letërsisë shqipe, domethënë në Grupin studimor XXI në Fakultetin Filologjik. Në vjeshtë të vitit 1962 Remzi Nesimi zgjidhet lektor i ri. Në 1960/61 u themelua Fakulteti Filologjik i Beogradit, me hapjen e të cilit zyrtarizohet edhe ndarja e Fakultetit Filozofik dhe Fakultetit Filologjik.

DEPARTAMENTI PËR GJUHË DHE LETËRSI SHQIPE NË BEOGRAD

Seminari për albanologji mori një emër të ri dhe qënga 1961 quhej Departamenti për gjuhë dhe letërsi shqipe. Drejtuesi i këtij Departament, qëishte përgjegjës edhe për programin dhe zhvillimin e mësimit, ishte profesor Vojisllav Dançetoviq. Pas vdekjes së tij në 1974, shefi i këtij departamenti për një vit, u bëprofesori i ballkanistikës Momçillo Saviq, që për një kohë dha lëndën“Histori e gjuhës shqipe”. Më vonë, nëvitin 1975, shef i Katedrës u zgjodh dr.Halit Trnavci (u diplomua në Katedër për letërsi botërore, studimet pasuniversitare për gjuhë shqipe i kreu po në këtëKatedërdhe në vitin 1970 mbrojti doktoraturën me temë: Motivi i motrës dhe vëllait të vdekur në letërsinë gojore të popujve të Ballkanit). Në vitin akademik 2003/04,në Katedrën filloi të punonte prof. dr. Vanja Stanishiq, që nga ai viti akademik filloi ta mbante lëndënHistoria e gjuhës shqipe me dialektologji. Prof. Stanishiq magjistroi në 1990 në Fakultetin Filologjik të Beogradit,me temën “Marrëdhëniet gjuhësore serbo-shqiptare”, ndërsa në vitin 2000 mbrojti doktoraturën me temë“Baza fonologjike dhe forma grafike e gjuhëve ballkanike”.

PROFESORËT SHQIPTARË MË TË SHQUAR TË ANGAZHUAR NË MËSIMDHËNIE NË BEOGRAD

Gjatë viteve akademike 2012/13, 2013/14 lëndën “Historia e gjuhës shqipe me dialektologji” e ka dhënë profesor Dhimitri Bello, profesor i jashtëm nga Shqipëria dhe nga viti akademik 2015/16, profesor Vanja Stanishiq fillonpërsëri dhënien e kësaj lënde në Katedrën e albanologjisë. Deri në fund të viteve tetëdhjetë, në këtë Katedër kanë studiuar kryesisht shqiptarë me prejardhje nga Kosova, jugu i Serbisë dhe Mali të Zi. Numri i studentëve të regjistruar në studime themelore, ishte mbi njëzet. Në fund të viteve tetëdhjetë, situata filloi të ndryshojë. Një numër i madh shqiptarësh, shkollohen në Prishtinë dhe Shkup, ndërsa në Katedrën e gjuhës dhe letërsisë shqipe, fillojnë të regjistrohen gjithnjë e më shumë serbë dhe studentëme prejardhje nga martesa të përziera, që nuk dinin fare ose dinin shumë pak shqip. Programi studimor ndryshoi shumë here gjatë kësaj periudhe. Në 90-tat moduli i grupit përmbante lëndë të detyrueshme dhe lëndë me zgjedhje, që zhvilloheshin në dy semestra, por nga viti 2006, me vënien në zbatim të sistemit të Bolonjës, të gjitha lëndët janë njësemestrale. Në vitin 2007, si rezultat i bashkëpunimit të Fakultetit Filologjik të Beogradit me Shqipërinë, angazhohen në këtë katedër dy profesorë të jashtëm – dr. Stefan Çapaliku, për lëndën Letërsi shqipe dhe Primo Shllaku për lëndën Gjuhë shqipe, si dhe lektorja Ledia Dushi. Pas mbarimit të kësaj kontratetëprofesorëve të mësipërm, në maj të vitit 2010, angazhohen në katedër profesorTefë Topalli për Gjuhë shqipe dhe profesor Alfred Çapaliku për Letërsi shqipe nga Universiteti “Luigj Gurakuqi” i Shkodrës. Marrëveshja për bashkëpunim midis Serbisë dhe Shqipërisë është nënshkruar në vitin akademik 2010/11. Mbështetur në këtë marrëveshje,dy profesorë të Universitetit të Tiranës dërgohen në Katedrën e Albanologjisë në Serbi. Ata janë – Prof. dr. Avni Xhelili (për lëndën Gjuhë shqipe) dhe prof. dr.Adem Jakllari (për lëndën Letërsi shqipe), me një kontratë dy vjecare.Nga viti 2009 deri në 2013, si lektore për gjuhë shqipe ka punuar zonja Adelina Çaushi. Falë mirëkuptimit dhe ndihmës së madhe të profesorëve nga Tirana, studentët e Katedrës së gjuhës dhe letërsisë shqipe, për herë të parë ftohen dhe marrin pjesë në shkollën verore të gjuhës shqipe për të huajt, organizuar nga Fakulteti Histori dhe Filologji në Tiranë dhe patën mundësinë të rrinë një muaj të tërë në Shqipëri. Në vitin 2012 me kërkesën e Ministrisë së Arsimit dhe Universitetit të Beogradit, Universiteti i Tiranës dërgon dy profesorë të Katedrës së albanologjisë, dr.Dhimitri Bellon dhe dr. Persida Asllanin. Profesori Bello ka mbajtur lëndët: Historia e Gjuhës shqipe me Dialektologji, Sintaksë I-II, Morfologji e gjuhës shqipe I-II, ndërsa profesoresha Asllani ka mbajtur ligjeratat për Letërsi shqipe nëtë gjitha kurset (për të gjitha vitet), gjatë dy viteve akademike 2012/13 dhe 2013/14. Nga marsi i vitit 2015, si profesorë të jashtëm angazhohen përsëri nga Shqipëria dr.Olimbi Velaj nga Universiteti i Durrësit dhe dr.Eljon Doçe nga Universiteti i Tiranës. Deri në vitin 1960 në Katedrën e gjuhës dhe letërsisë shqipe janë diplomuar rreth 400 studentë, ndërsa nga 1958 kanë magjistruar me dhjetëra. Midis tyre mund të permëndim profesorë dhe letrarë nga Kosova, si: Ramiz Kelmendi, Demush Shala, Mehdi Bardhi, Hilmi Agani, Besim Bokshi, Gani Luboteni, Latif Mulaku, Faredin Gunga, Enver Gjergjeku, Din Mehmeti etj., si edhe të tjerë që me kohë u bënë shkencëtarë, akademikë, profesorë dhe përfaqësues të shquar të jetës akademike dhe kulturore të Kosovës dhe ish-Jugosllavisë.

SERBËT DASHURI PËR GJUHËN SHQIPE

Në dhjetë vitet e fundit, në këtë Katedër regjistrohen nga çdo vit 12 studentë, shtatë të rregullt dhe pesë me vetëfinancim. Në vitin akademik 2015/16 interesimi për studimin e gjuhës shqipe rritet dhe në Katedër u regjistruan 26 studentë. Nga viti 2012 një numër studentësh serbë ndjekin studimet master në Fakultetin e Historisë dhe Filologjisë në Tiranë. Sot në këtë Katedër janë punësuar 4 pedagoge, dr. Nailje Mala Imami (profesore e asociuar) shefe e Katedrës, dr. Merima Krijezi (docente), ma Marija Popoviq (asistente) dhe ma Nora Bezera (lektore).Në Katedër është angazhuar një profesore e rregulltë me kontratë nga Shqipëria, dr. Olimbi Velaj (profesore e rregulltë). Kjo katedër është një nga katedrat më të vjetra e gjuhës shqipe në Europë. Karakterizohet nga një historik i begatshëm dhe interesant. U themelua shumë para Departamentit të gjuhës shqipe në Prishtinë (1960) dhe Tiranë (1968), themeluesi i saj ishte shkencatar i njohur, prof. Henrik Bariq, që ishte katolik me prejardhje serbe nga Dubrovniku. Duke mos llogaritur disa ndërprerje të shkurtra në punim, kjo katedër punon dhe ekziston njëqind vjet në Beograd. Shumë shqiptarë u arsimuan në këtë departament dhe u bënë profesorë të respektuar, akademikë, gazetarë, shkrimtarë, artistë etj.

KUSH ËSHTË DOCENTE DR. MERIMA KRIJEZI

Merima Krijezi është docente në Departamentin e Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe në Beograd. Fushat e saj kryesore të interesit shkencor janë albanologjia, frazeologjia, ballkanistika, përkthimi. Aktualisht po punon në fazën e tretë të hartimit të një fjalori elektronik shqip-serbisht/serbisht-shqip, së bashku me kolegët nga Fakulteti Filologjik në Beograd (Prof. Dr. Predrag Mutavxhiq dhe Dr. Ana Sivaçki) dhe profesorët nga Instituti Albanologjik në Prishtinë, Prof. Dr. Hysen Matoshi, drejtor i Institutit Albanologjik në Prishtinë dhe prof. Dr. Qemal Murati,këshilltar shkencor i Institutit Albanologjik në Prishtinë. Ky projekt u nis në vitin 2019 nga Organizata Ndërkombëtare për Migrim (IOM) në bashkëpunim me Misionin e Kombeve të Bashkuara në Kosovë (UNMIK), me ndihmën dhe mbështetjen e Ambasadës Britanike në Prishtinë dhe Zyrës së Komisionerit të Gjuhëve në Kosovë. Njësitë e përpunuara në fazën e parë të hartimit të këtij fjalori tashmë mund të gjenden në faqen e internetit: https://ëëë.fjalor-recnik.com/ (mbi 30.000 fjalë). Merret edhe me përkthimin letrar dhe deri tani ka përkthyer një numër të madh tregimesh, novelash, si dhe poezi nga shqipja në serbisht dhe anasjelltas. Do të dëshironim të përmendim: përkthimin e poezisë nga Ariana Leka Ndreqje gabimesh, poezinë e Bardul Maliqit në serbisht, Dejan Gjorgjeviq dhe Gordana Pavlloviq në shqip, përkthimin e tregimeve nga Mirosllav Qurçiq (Hipnozë, Uria, Si mbeta pa gishtin e madh të dorës së majtë), Ag Apollonit, Ridvan Dibrës, Edmond Tupjes, Roland Gjozës etj. në serbisht. Në fillim të marsit të këtij viti u botua përkthimi i saj i romanit “Ridënimi” nga Fatos T. Ljubonja në serbisht (u botua nga shtëpia botuese “Partizanska knjiga” (Kikindë, Serbi) dhe me mbështetjen e TRADUKI-t.

SHQIPËRIA PËRBALLË COVID, NGA VAKSINIMET TE RREZIKU I INFEKTIMEVE MASIVE GJATË FUSHATËS ELEKTORALE

March 29, 2021 by dgreca

Prof. Dr. Arvin Dibra, Profesor i Kirurgjisë, Departamenti i Kirurgjisë, Fakulteti i Mjekësisë, Universiteti i Mjekësisë Tiranë, në një rrëfim ekskluziv dhënë gazetarit Sokol Paja, për gazetën DIELLI, Organ i Federatës Panshqiptare të Amerikës VATRA, New York, analizon natyrën e sfidave me të cilat është përballur kirurgjia në Shqipëri gjatë pandemisë, si ka ndikuar pandemia negativisht në formimin profesional mjekësor të studentëve dhe të specializantëve, si fushata e vaksinimit është e pamjaftueshme në raport me nevojat e një vendi me një popullsi të vogël dhe frika që mund të stimulohen valë të reja infektimesh masive gjatë fushatës elektorale. Me Prof. Dr. Arvin Dibra bashkëbisedoi gazetari i DIELLIT, Sokol Paja.

SFIDAT E SHËRBIMIT TË KIRURGJISË GJATË PANDEMISË

Në gjykimin tim natyra e sfidave me të cilat është përballur kirurgjia në Shqipëri dhe gjithandej në periudhën tashmë mbi njëvjeçare të gjendjes së pandemisë nga infeksioni SarsCov 2 kanë qenë të shumta, dhe besoj se secili vend, veç të përbashkëtave, ka pasur edhe sfida specifike të lidhura kryesisht, me mënyrën sesi sistemi shendetësor të cilit i përket ka zgjedhur apo ka qenë i detyruar të menaxhojë pandeminë. Në Shqipëri unë mendoj se natyra e problematikave mund të konsiderohet në disa drejtime. I pari, ai teknik profesional, që vendos kirurgun përballë një pacienti Covid pozitiv apo, çka në eksperiencën tonë duket me impakt akoma më të gjërë e të thellë, pacienti post Covid që e ka kaluar sëmundjen relativisht rëndë dhe që mbart pasoja që vështirësojnë dhe komplikojnë traumën kirurgjikale. Ndërsa drejtimi tjetër lidhet me mënyrën e modifikimit të organizimit spitalor, me uljen e mundësisë për një akses të thjeshtë ndaj strukturave shëndetësore për pacientët që vuajnë nga sëmundje të tjera dhe që është përkthyer në një ulje të kujdesit shëndetësor. Kjo prodhoi, sidomos në pacientët që vuajnë me kancer, rritje të rasteve që në vëmendjen e kirurgut vijnë shumë vonë, shpesh kur nuk është më e mundur të realizohet një ndërhyrje kuruese dhe me pasojat që besoj kollaj imagjinohen. Impakti psikologjik i karantinës dhe i vështirësive që nxori në pah kjo periudhë, në një numër çuditshëm të madh pacientësh, ka qenë i tillë që i ka detyruar të vendosin në një plan të dytë një sëmundje të pranishme në organizmin e tyre për tu ruajtur nga një infeksion potencial siç është ai nga Sars Cov 2. Natyrisht duhet shtuar këtu edhe modifikimi i strukturimit të burimeve spitalore, veçanërisht të atyre njerëzore, kryesisht mjekë anestezistë dhe infermierë që në momente të ndryshme ka sjellë vështirësi në punën e përditshme të kirurgjisë.

PROBLEMATIKAT E STUDENTËVE DHE MJEKËVE NË FORMIM

Në opinionin tim, por që tashmë ndahet botërisht nga kolegët, impakti i kësaj pandemie në formimin profesional mjekësor si të studentëve ashtu dhe të specializantëve ka qenë dukshëm negativ. Studentët e mjekësisë janë reduktuar praktikisht vetëm në aktivitet online në të cilin pavarësisht tentativave për të zhvilluar forma të ndryshme mësimore, praktika klinike dhe kontakti human janë të një rëndësie madhore e për pasojë problemi mbetet i madh. Në rastin e specializantëve, duke pasur një ulje të numrit të rasteve të operuara si shtrime të planifikuara (pasi një numër patologjish që nuk përbëjnë nevojë imediate për ndërhyrje janë ndërprerë), impakti gjithshtu ka qenë i ndjeshëm. Një tjetër problem lidhur me përgatitjen e specializantëve është vendimi për përqëndrimin e të gjitha urgjencave të kirurgjisë të përgjithshme larg QSUT. Një vendim ky që nëse në momentet e para të amullisë për përballimin e flukseve të pandemisë mund të kishte një farë kuptimi, pas majit të vitit të shkuar e ka humbur fare arsyen. Kjo impakton ndjeshëm në formimin e mjekëve specializantë të cilët, ndonëse shkojnë periodikisht për të shërbyer në urgjencën e Spitalit të Traumës, nuk e kanë as sasinë as cilësinë e dëshiruar të nxënies nga ky proces. Duhet të mendojmë se në një shkollë që zgjat 6 vjet si mjekësia apo 4 vjet për specializimet, kohëzgjatja që po merr pandemia është me influencë serioze.

HUMBJET DRAMATIKE NË PERSONELIN SHËNDETËSOR

Fatkeqësisht numri i të infektuarve dhe të humbjeve të jetës nga personeli shëndetësor ka qënë i lartë dhe mjaft dramatik. Kemi humbur dhjetëra kolegë, një pjesë e mirë e të cilëve edhe në moshë të re. Nuk mund të them që në spitalin ku punoj të ketë influencuar në cilësinë e shërbimit të dhënë pasi ka mbizotëruar ndjenja e sakrificës për të kompensuar mungesat por çfarë dallon ndër ne në këtë periudhë ka qenë ndjenja e dëshpërimit për kolegët e pacientët e humbur. Ndjenja e pafuqisë dhe e pamundësisë për ti dhënë atyre ndihmën e mjaftueshme për ti rikthyer mes nesh, e bashkuar me nevojën herë pas here për të kontribuar financiarisht në mënyrë vullnetare private për përpjekje të dëshpëruara për të shpëtuar kolegun, në të vërtetë ka mbjellë fort trishtim ndër ne.

NDËRHYRJET KIRURGJIKALE TEK PACIENTËT COVID POZITIV

Për fat të mirë, numri i ndërhyrjeve në pacientë Covid pozitiv nuk ka qenë i lartë dhe nuk ka evidentuar vështirësi në pjesën më të madhe të rasteve. Disi më i ndjerë është impakti i traumës kirurgjikale në pacientët që kanë kaluar Covidin në forma të rënda pasi, kompromentimi i mushkërive, i koagulimit të gjakut apo dhe organeve të tjera, rrit rriskun kirurgjikal dhe shpesh detyron në shtyrjen e ndërhyrjeve.

SHQIPËRIA PËRBALLË COVID-19, SFIDA DHE PROBLEMATIKA

Gjendja në Shqipëri sot përsa i përket pandemisë është mjaft serioze. Kemi luhatje valë valë të rritjeve drastike të numrit të të infektuarve, të shoqëruara me ulje të kapaciteteve për trajtim dhe me shifra të larta të humbjeve të jetës. Të dhënat krahasuese të vdekjeve në periudha të ngjashme të vitit në raport me vite më parë në fakt duket të jenë shumë shqetësuese. Mbi këtë duhet edhe të konsiderojmë impaktin e rëndë ekonomik të kësaj periudhe mbi familjet shqiptare. Ekonomia nuk ecën dhe njëkohësisht kostot për përballimin e trajtimit mjekësor janë vërtetë të larta dhe besoj për pjesën më të madhe të qytetarëve të papërballueshme. Fatkeqësisht edhe fushata e vaksinimit duket që ecën me ritme mjaft të ngadalta në raport me çfarë do të dëshironim.

FUSHATA ELEKTORALE RREZIKON KOLAPSIN E SISTEMIT SHËNDETËSOR

Natyrisht që të pasurit një fushatë elektorale në këtë periudhë kontribuon negativisht në aftësitë e shtetit tonë për të menaxhuar pandeminë. Vëmendja zhvendoset, vendimmarrjet janë të kushtëzuara nga kostot politike që mund të kenë dhe pavarësisht rregullave duket qartësisht e pamundur që ato të respektohen. Frika që mund të stimulohen valë të reja infektimesh masive në fakt është e arsyeshme.

PROCESI I VAKSINIMIT DHE POLITIKA

Unë mendoj që fushata e vaksinimit në këto tre muajt e parë të vitit është fort e pamjaftueshme në raport me nevojat. Kur mendon pastaj për numrin e vogël të banorëve që ka vendi ynë kjo ngadalësi bëhet mjaft revoltuese. Një tjetër këndvështrim shqetësues është edhe ai i një fushate vaksinimi thuajse inegzistente në Kosovë. Në të vërtetë unë mendoj se veçanërisht në pikën ku kemi mbërritur, ne nuk e kemi luksin e të injoruarit të asnjë vaksine që jep shpresa për funksionim. Natyrisht do më pëlqente që të kishim mundësinë e produkteve të certifikuara nga FDA apo EMA por deri tani, në tre muaj akoma nuk është arritur të mbyllet vaksinimi i personelit shëndetësor, ndërkohë që do duhej të ishim duke menduar për mbulimin e forcës së punës, të studentëve etj etj. Mendoj se me një hetim të mirë të të dhënave dhe të eksperiencës së vendeve që deri tani i kanë aplikuar, duhet të jemi të hapur për çdo vaksinë efektive. Nuk dua të mendoj që procesi i vaksinimit po politizohet. Do ishte fort neveritëse. Besoj gjithsesi se së shpejti secili prej nesh do e kuptojë nëse ishte kështu apo jo.

DIELLI ME “SHQIPONJAT E MENDAFSHTA” NË NJË TAKIM ME VEPRIMTARË TË SHQUAR NË BARI DHE PUGLIA TË ITALISË

March 22, 2021 by dgreca

Aurela Hasku presidente e shoqatës “Shqiponjat e Mëndafshta” në Bari të Italisë në një bashkëbisedim me gazetarin Sokol Paja, rrëfen për Diellin e Vatrës në New York, takimin me gra shqiptare të suksesshme në rajonin e Barit dhe Pulias si dhe aktivitetin e zhvilluar nga autoritet italianë në Bari të Italisë në përkujtim të 30 vjetorit të eksodit shqiptar drejtë Italisë.

ZONJAT NË INTEGRIMIN E SHQIPTARËVE NE ITALI

Shoqata “Shqiponjat e mëndafshta” – “Le Aquile di Seta” organizoi një takim online me gra dhe vajza shqiptare me vëndbanim në Bari dhe Puglia të Italisë. Organizueset e takimit kishin si qëllim bashkimin e anëtarëve të Diasporës shqiptare si një mundësi për fuqizimin e mëtejshëm të femrës shqiptare dhe komunitetit shqiptar në Itali dhe kudo në botë. Shoqata “Shqiponjat e mëndafshta” ka në qëndër të aktivitetit të vet forcimin e rolit të gruas në shoqëri dhe përkujtimi i këtyre dy datave ishte nje fill i artë për prezantimin e figurave femërore që kanë kontribuar për integrimin e shqiptarëve ne Itali.

VËSHTIRËSITË E HASURA PËR INTEGRIM NË NJË TOKË TË HUAJ

Covid 19 ka përkeqësuar situatën në mbarë botën dhe gratë janë shtresa që ka vuajtur dhe po vuan në mënyrë të ndjeshme, prandaj shoqatat dhe istitucionet duhet të marrin përsipër të krijojnë sa më shumë momente të tilla për një dialog të vazhdueshëm e kostruktiv. Tema kryesore e bashkebisedimit ishte roli i gruas në nje shoqëri paralele italo- shqiptare. Pjesëmarrëset sollën eksperiencat e tyre personale si dhe vështirësitë e hasura për integrim në një tokë të huaj. Shoqata “Shqiponjat e mëndafshta” kishte ftuar 6 gra që kanë luajtur një rol të rëndësishëm në jetën sociale, ekonomike e politike të Diasporës ne këto vitet e fundit. Ishte prezente Znj. Klodiana Çuka, Presidente e Integra Onlus, një nga shoqatat më aktive si në Itali dhe në Shqipëri. Znj. Cuka foli midis të tjerave dhe për një nga iniciativat e fundit që kanë ndërmarrë si shoqatë për të shpëtuar shkollën “Cor Jesu” në Shkodër, duke ftuar këdo që dëshiron të kontribuojë, të vizitojë faqen website të shoqatës për t’u njohur më nga afër me këto programe. Presidentja e Integra Onlus foli gjatë për rolin e shoqatave dhe të grave në një integrim sa më cilësor dhe gjithë përfshirës.

PIANISTJA AKSINJA XHOJA, ART DHE LOBBYING NË INTERES TË SHQIPËRISË

Ndërhyri gjithashtu dhe argëtoi të gjithë ata që për 2 orë rresht ndoqën me interes aktivitetin, artistja me famë botërore Aksinja Xhoja, pianiste dhe producer që gjatë periudhës së lockdown nuk ka ndalur aktivitetin e saj kulturor dhe lobbying në interes të Shqipërisë. Bija e artistit te madh Nikolin Xhoja, e ardhur në jug të Italisë prej gati 30 vitesh tashmë. Jeton afër Brindizit dhe tashmë është shumë e njohur nga publiku italian. Një tjetër artiste kënaqi shikuesit me artin e saj, violinistja Anila Bodini, që gjatë karrierës së vet ka bashkëpunuar me artistë me origjinë nga e gjithë bota, duke u ndalur pikërisht në forcën e artit për integrim e bashkim. Anila është me origjinë nga Elbasani, mbesa e Mustafa Bodini ( autori i këngëve të famshme popullore, si “Lule t’bukra ka Tirona”).

DY MJEKE SHQIPTARE TË SUKSESSHME NË BARI TË ITALISË

Ndoqën ndërhyrjet e Zonjave dhe ishin protagoniste edhe doktoreshat Arianita Nebi dhe Ina Ali, të dyja mjeke në Bari, të cilat folën për situatën pandemike, për sakrificat e personelit mjekësor dhe për punën e palodhur në repart dhe në familje për t’u qëndruar pranë fëmijëve të tyre. U fol për vështirësitë që has një grua me profesion mjeke që ndërkohë duhet edhe të perkujdeset edhe për familjen. Nuk mungonte në këtë takim edhe Valentina Ndou, e cila është pedagoge në Universitetin e Salentos dhe gjithashtu është edhe aktive në kërkime shkencore të teknologjisë së fundit. Valentina Ndou është nga Shkodra me origjinë dhe prej vitesh është trasferuar familjarisht në Leçe, ku edhe ka përjetuar edhe eksperiencën politike duke qënë një nga të paktat gra shqiptare të zgjedhura në grupin bashkiak të Leces. Së fundmi, bashkëbisedimi dhe historia e Suor Roza Biba prekën zemrat dhe shpirtrat e të gjithë pjesëmarrësve të cilët patën rastin të njihen me punën e palodhur të Motrave dhe Kishës në mbështetjen e shtresave e personave më delikate. Një dëshmi me shumë vlerë ishte ajo e mediatores kulturore, Znj. Anila Cili, që me punën dhe rolin e saj ka mbështetur anëtarët e Diasporës në rrugën e gjatë e të veshtirë për t’u bërë faktor dominues në zhvillimin e Italisë.

GRAVTË DHE VAJZAT SHQIPTARE SHEMBULL PËR BREZAT E RINJ

Synimi kryesor i këtij takimi, i moderuar nga 2 prej anëtareve të “Shqiponjave të mëndafshta”, Aurela Hasku dhe Fabiola Ismaili, ishte shkëmbimi i eksperiencave të grave dhe vajzave që kanë hapur dhe kanë lehtësuar rrugën për brezat e rinj. Gjithashtu, në përfundim të të gjitha diskutimeve dhe dialogut të përbashkët, doli në pah rëndësia e aktiviteteve të tilla në të ardhmen në mënyrë që të mbushet boshllëku i krijuar nga situata aktuale. Sepse qëllimi i shoqates është që ajo të shërbejë si urë lidhëse për të bashkuar komunitetin këtu në rajon por edhe për të shërbyer si pikë referimi për lidhjet me Shqipërinë dhe Diasporen Shqiptare anembanë globit. Është vullneti i këtij gupi organizues që duan të tregojnë historinë e gruas shqiptare ndër vite dhe të vënë në pah vështirësitë e hasura dhe të përballuara gjithmonë me kurajo dhe dinjitet.

PËRKUJTIM NË 30-VJETORIN E EKSODID SHQIPTAR DREJTË ITALISË

“Shqiponjave të mëndafshta” mori pjesë në përkujtimin e eksodit të 30 viteve më parë drejtë Italisë. Tre dekada më parë në bordin e anijeve të vjetra tregtare, por dhe të çdo lloji tjetër mjeti lundrues, me mijëra shqiptarë ia mbathnin nga Shqipëria e zhytur në një krizë të thellë ekonomike ku e kishte lënë regjimi 50-vjeçar i diktaturës komuniste. Në natën e 6 marsit 1991, anijet shqiptare “Tirana” e “Iliria” me rreth 6500 emigrantë mbërritën në tokën italiane e bllokohen nga kapiteneria e portit me urdhër të prefektit të Brindizit Antonio Barrel. Pas tyre mbërrin anija “Apollonia” e gjatë gjithë natës deri në mëngjesin e 7 marsit mijëra shqiptarë të tjerë të nisur nga porti i Vlorës e Durrësit, mbërritën në portin e Brindisit. Në orën 10.00 të mëngjesit të 7 marsit urdhërohet zbritja e tyre në tokë. Mediat lokale të kohës informojnë mbi një situatë dramatike, higjenike e humane. Mijëra shqiptarë të uritur e të pa veshur, mes të cilëve mjaft gra e fëmijë, kishin mbushur hapësirën e betonuar në portin e Brindisit. Mijëra të tjerë kishin mundur t’i shpëtonin mbikëqyrjes së forcave të rendit duke populluar rrugët e qytetit. Autoritetet lokale në Brindisi deklaruan pamjaftueshmërinë e forcave e mjeteve për të përballuar këtë eksod, duke kërkuar ndihmën e qeverisë, ndërhyrjen e ushtrisë e të mbrojtjes civile. Kryetari i Bashkisë së Brindizit Giuseppe Marchionna regjistron në mediat lokale radio e TV mesazhin: “Shqiptarët e mbërritur në Brindisi kanë vetëm uri e ftohtë. Ndihmojini”. Brenda pak orësh kudo në qytet u ngritën pikat e ndihmës ndaj shqiptarëve ku grumbulloheshin ushqime e veshje. Rreth 36 shkolla në provincën e Brindisit u vunë në shërbim të strehimit të emigrantëve shqiptarë që i kishin kaluar këto netë në qiell të hapur, mbi bordurat e portit apo më fatlumët në vagonët e vjetër të trenave. Me urdhër të kryetarit të Bashkisë mensat e punonjësve kudo në qytet gatuan çdo ditë rreth 2000 racione më shumë në ndihmë të emigrantëve. Solidariteti i qytetarëve të Brindisit ndaj shqiptarëve qe i jashtëzakonshëm. Brenda dy ditësh numri i shqiptarëve përllogaritej rreth 25 mijë e vetëm pas tre javësh nisi shpërndarja e transportimi i tyre nga rajoni i Pulias në rajone e provinca të tjera italiane.