Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

QEVERIA E KORÇËS NË KOHËN E FRANCEZËVE

by

Nga Vepror Hasani/

Qeveria e Krahinës Autonome të Korçës u vendos me qira në shtëpinë e zotit Lutfi bej Mehmeti. Anëtarë të qeverisë ishin 7 myslimanë dhe 7 ortodoksë: Shaqir Shabani, Tefik Rushiti (Panariti), Hysen Dishnica, Emin Rakipi, Qani Dishnica, Sali Babani, Haki Shemshedini (Mborja) Vasil Singjello, Kostandin Noçka, Rafail Avrami, Nikolla Evangjeli, Eftim Cali, Vasil Kondi dhe Llambro Mborja. Qeveria mblidhej tri herë në javë, por për shkak të problemeve të shumta që duheshin zgjidhur, nisi të mblidhej katër herë në javë. Në mbledhjet e qeverisë ishte i pranishëm edhe oficeri francez, leitant Barzhetoni, i cili më pas u zëvëndësua nga leitant Ern. Sikfrit

Sali Babani u emërua prokuror, Shaqir Shahini (Hoxha) gjykatës dhe Llambro Mborja kryegjykatës. Vendet e tyre si anëtarë të qeverisë u zunë respektivisht nga Selim Pojani, Mehmet Babani dhe Thimi Marko.
Në krye të xhandarmërisë lëvizore shqiptare u vendos kapedan Ferid bej Frashëri, i cili pas disa kohësh u dërgua si qeveritar në qarkun e Tomoricës. Drejtimin e xhandarmërisë e mori oficeri francez, kapedan Tyberi. Xhandarmëria lëvizore kishte këtë përbërje: 1 kapiten (longin), 1 kapiten (selaydin), 1 lietenan (toger) (Liza Kadiu), 1 lietenan (toger), Mehmet Qinami, 1 lietenan (toger) Tosun Selenica, 1 lietenan (toger) Ismail Panariti, 1 lietenan (toger) Qemal Panariti, 1 sulietenan (nëntoger) Senishti, 1 axhudan, 1 kapter, 12 reshterë, 20 tetarë dhe 5 kursimtarë. Xhandarmëria lëvizore për sa kohë vazhdoi lufta përbëhej nga më shumë se 1000 xhandarë. Ndërsa më pas numri i tyre zbriti në 500. Nga këta 36 ishin kalorës dhe 25 meqeraxhinj (comvoyans)

Prefekt policie u emërua Themistokli Gërmenji. Drejtor i parë i policisë u emërua Selim Emini. Në vend të tij, pas 4 muajve, erdhi Qamil Panariti, i cili qëndroi në këtë detyrë 13-14 muaj, deri në qershor të vitit 1918. Nënkomisar u emërua Xhafer Emini. U zëvëndësua pas 3-4 mujave nga leitant Voti. Ky i fundit qëndroi deri në mars të vitit 1918, kur drejtor i policisë së Korçës u bë leitant Gotie, ish qeveritar i Ostro-Tomoricës, ku tashmë qeveriste Ferit Frashëri.

Personeli i policisë së Korçës kishte këtë përbërje: 1 komisar (Xhafer Emini), 4 nënkomisarë, 15 policë, 2 enterpretër-sekretarë, 1 sekretar në Bilisht, 1 sekretar në policinë e tregut dhe 1 drejtor burgu. Policia e Korçës kishte degët e saj në Bilisht, në Bozhigrad, në Arzë, në Selenicë, në Vithkuq dhe në Pojan. Xhandarmëria e Korçës kishte këtë përbërje: 173 xhandarë, 15 kalorës, 1 kapiten (Ferit Frashëri), 1 lietenan (Hysen Fazliu). Sulietenan: 1 toger (Thanas Kota). Nëntogerë: 1 serxhan mazhor (Hafiz Hyseni). Kapterë: 8 serxhan beshtarë (Hafiz Hyseni), 16 kaporotë tetarë, 1 serxhan furnie (kursimtar).
Në krye të Doganës u vendos zoti Ymer Fazlli, i cili tregoi aftësi të rralla në drejtimin e saj. Në fund të muajit shkurt u vendos që dogana të quhej Oktrovë. Deri në muajin maj 1918 për çdo plaçkë që do të hynte në Korçë do të paguhej një taksë dogane 15%, ku nga kjo taksë përjashtoheshin drithi dhe bagëtitë (të imta dhe të trasha) për të cilat nuk paguhej asgjë. Për ushqimet, bulmetin, konservat, llampat, lëkurët, duhan etj., paguhej për okë. Për manifaktura, hekurinat, bojërat, certet, mobiljet paguhej sipas faturës. Taksa varionte nga 5-8-10-12-15-25 deri në 50%. Për pijet alkoolike raki, konjak, rum etj., paguhej 40%, ndërsa për birrën dhe verën jo. Në mesin e vitit 1918, taksa për pijet alkoolike u bë 100%, ndërsa për cincano, vermut, dhe birrë 40%. Vera u la pa pagesë. Për rakinë që vinte nga fshatrat paguhej një taksë prej 5 franga okën, ndërsa për atë që prodhohej në qytet 21 franga e gjysëm oka. Për cigaret paguhej 25%. Për periudhën 1 janar 1917 – 31 mars 1919, u realizuan 1,008,000 franga të ardhura.
Fill pas krijimit të qeverisë, u formua me urgjencë një shoqëri tregtare me një kapital prej 300,000 frangash, e cila mori përsipër sigurimin e drithrave për bukë të qytetarëve të krahinës autonome, pasi popullsia prej kohësh vuante mungesën e bukës.

Në tetor nisi ndërtimi i një spitali, i cili fillimisht u instalua në lagjen “Katavarosh” në rrugën e Maliqit dhe më pas në “Varosh” në shtëpinë e Mborjarëve. Numri i shtretërve ishte 28. Shërbimi ofrohej falas. Personeli i spitalit përbëhej nga 1 ikonom, 2 ndihmësmjekë, një infermiere (grua) dhe 1 gjellëbërës (kuzhinier).

Pas përmirësimit të gjendjes, në Korçë filluan të vinin turistë: profesorë, inxhinierë, doktorë, avokatë, tregtarë, fabrikantë, politikanë, korrespondentë të shtypit, përfshi këtu edhe korrespondentin e përgjithshëm të ushtrisë anglezë të Orientit, Ata vinin ga Franca, Amerika, Anglia, Italia e vende të tjera

 

BASHKIA E KORÇËS NË KOHËN E FRANCEZËVE

 

Këshilli i Bashkisë Korçë përbëhej nga 6 këshilltarë, tre myslimanë dhe tre ortodoksë: Belul Lutfiu, Mehmet Panariti, Nexhip Fehmiu, Thanas Viso, Ilo Protosingjelo dhe Mihal A. Mano. Personli i bashkisë përbëhej nga 1 inxhinier, 5 çaushë (policë), 20 fshesazhinj dhe tullumbaxhinj (ujitës) me 10 karro për plehrat, 1 kujdestar për çezmat, 1 kujdestar për kopshtet, 1 kujdestar për pastërtinë e sallahaneve (kasapanave) dhe 1 kujdestar për banjat publike. Mbledhejt e Këshillit të Bashkisë bëheshin një herë në javë, por pas punës mund të mblidheshin edhe 2-3 herë në javë. Detyrat e Bashkisë ishin: të kujdesej për pastërtinë dhe zbukurimin e qytetit, për zjarrin, (tullumbaxhinjtë ishin nën urdhërat e Bashkisë), dhe për udhët e qytetit që të bëheshin sipas planit urbanistik të përgatitur.

 

Bashkia e Korçës njihej si një nga më të pasurat në vend. Përveç ndërtesës që ishte pronë e saj kishte në pronësi dyqane dhe objekte të tjera. Të ardhurat siguroheshin nga taksat dhe oktrova (lloj takse), e cila më pas u bë pjesë e taksave doganore, të cilat hynin në arkën e Bashkisë. Bashkia kujdesej edhe për dy kopështet e qytetit

 

Edhe realizimi i të ardhurave deklarohej në mënyrën më transaparente. Në fund të vitit 1918, me vendim të qeveritarit delegat dhe Këshillit të Parësisë (këshilli i krahinës autonome), e dhjeta e drithit dhe e produkteve të tjera që paguajnë të dhjetë, u caktua të paguhej, në dhjetë një, d.m.th., çdo pronar të paguante 1 në 10 prej produkteve që kishte prodhuar. Në vitin 1919 nga e dhjeta e prodhimeve, arka publike e Korçës mori 2.500,000 franga, shumë më tepër nga sa ishte parashikuar (1,600,000 fr). Tejkalimi i të ardhurave u realizua  nga ngitja e çmimit të bereqetit në 1.20 franga oka e grurit. Për këtë arsye, blerësit e së dhjetës e shtuan shumë kërkesën. Vetëm e dhjeta e Korçës u shit pothuaj 140,000 franga, prandaj edhe të ardhurat e këtij moti, sipas buxhetit të ri të vitit 1919 kapën shifrat e 2,725,000 frangave, ndërsa shpenzimet shkuan 2,510,000 me një tepëricë prej 210,000 franga. Sipas kronikave të kohës, punët e doganës dhe të oktrovës i vuri në rregull drejtori i saj, Ymer Fazliu, i cili u shqua për korrektësi dhe ndershmëri në punë. Që nga 1 janari 1917 deri më 31 mar 1919 të ardhurat që u realizuan kapën shifrat e 1,008,000 franga.

 

Pas sigurimit të të ardhurave, francezët filluan të hapnin vende pune. Tërë udhët e qarkut të Korçës u ndërtuan nën drejtimin e inxhinierit kapiten Dymonit. Mijëra argatë në ditë punonin për të ndërtuar ose për të ujdisur udhët. Inxhinieri leitant z. Bidon, sikundër dhe përpara z. Vylëri u përkujdesën për mademet eA qarkut të Korçës.

 

Në Vithkuq u gjend bakër dhe baltë tunxhi, në Boboshticë u gjend gaz (vaj guri). Deri më 1 dhjetor 1917 nga qymyriguri  i Mborjes u nxorën 2,000,000 okë. Deri në fund të majit 1918 u shit me çmimin e caktura nga qeveritari, 5 franga qindi okë për civilët dhe 4 për ushtarët. U caktua edhe fondi për ndihmë publike.

 

Në fund të vitit 1917, kur hartohej buxheti i qarkut për vitin 1918 u vendos të fillonte edhe ndihma publike ashtu si në të gjitha shtet e qytetëruara. Do të ndihmoheshin të vobektët me të të holla, plaçkë, ose duke iu gjetur punë  merreshin përsipër shpenzimet e varrimit për familjet e varfëra. ndihmoheshin familjet e xhandarëve të vrarë, pleqtë e pafuqishëm dhe nuk përpiqeshin për t’i ndarë njerëzit në ca të nënës dhe ca të njerkës, ashtu siç ndodh sot në Korçë.

 

Në vitin 1917 u caktua një buxhet prej 7,000 frangash. Shkollat, nga  30 që ishin në fillim, u bënë 60, numri i nxënësve nga 2,000, u dyfishua, numri i mësueve nga 70 shkoi në 130.

(Materiali i mësipërm i referohet librit të Petro Harizit “Historia kronografike e Korçës”)

Dossier- Kur Korça ëndërronte të bëhej qendër e rëndësishme e shërbimit ajror

by

Nga Vepror Hasani/
Ne Foto: 1925-Kur aeroplani zbriti për të parën herë në Korçë/
Ishte fillimi i vitit 1925 kur lajmi mbërriti edhe në qytetin e Korçës. Thuhej se një shoqëri ajrore do të niste nga puna së shpejti. Qytetet e Shqipërisë do të lidheshin me linja ajrore. Njerëzit, tani e tutje, do të udhëtonin edhe me aeroplanë. Thuhej gjithashtu se Korça do të shndërrohej në një nga qendrat më të rëndësishme të shërbimit ajror. Udhëtarët nuk do të rropateshin më nëpër automobila e nëpër rrugë të shkatërruara, të cilët në përfundim të udhëtimit e ndjenin veten të vdekur nga lodhja. Vetëm për të udhëtuar nga Korça në Tiranë duheshin së paku 12 orë, jo rrallë herë udhëtimi zgjaste edhe më shumë se 14 orë. Ndodhte që edhe automobilat të rrëzoheshin e të përfundonin nëpër humnera. Lajmi i përhapur për shërbimin ajror ishte mëse i vërtetë. Në Korçë, një grup njerëzish kishin kohë që punonin për përgatitjen e një fushe, (aerodromi), ku do të uleshin aeroplanët. Edhe gazetat e kohës kishin filluar të shkruanin për gjithçka ndodhte:

“Informohemi se aeroplanët e shoqërisë “Adria Aero Lloyd” arritën në Tiranë dhe për së shpejti do të nisnin fluturimin. Në qytetin tonë, (në Korçë), u gatit dhe vendi për të zbritur”.

(“Gazeta e Korçës”, e shtunë 17 janar 1925).

Shtypi i kohës e përshkruante kështu mbërritjen e aeroplanit të parë, i cili ende po vononte: “Të gjithë presin me padurim aeroplanët. Puna e tyre qëndron kështu: kur aeroplanët ishin gati për të fluturuar për në Serbi, nga e cila kishte marrë leje shoqëria, zunë mjegullat e mëdha që e ndaluan fluturimin. Kur u hoq mjegulla i kish shkuar afati lejes. Kur shoqëria kërkoi leje të re, i ardhë disa vonime. Shoqëria, duke parë se do të zgjaste kjo punë, i zbërtheu dhe i dërgoi me anën e Trieshtit për në Vlorë. Sot, atje ka vajtur mekaniku i shoqërisë për të mbledhur copët dhe për t’i vënë në rregull. Kemi shpresë, për së shpejti do të fillojë fluturimi”.

(“Gazeta e Korçës”, e shtunë, 14 mars 1925).

 

Nga sa shihet, shoqëria ajrore ishte në përgatitjet e fundit. Ende punohej për riparimin dhe rregullimin e aeroplanëve të vjetër. Megjithatë, banorët e qytetit të Korçës ishin mbërthyer nga një kënaqësi e jashtëzakonshme. Dëshironin ta shihnin qytetin sa më parë edhe me shërbim ajror. Ëndërronin mundësinë e udhëtimit edhe drejt vendeve të tjera të botës. Linjat ajrore edhe biznesin do ta bënin më të shpejtë dhe shërbimin postar më të sukseshëm. Gazetat e Korçës vazhdonin të informonin për gjithçka: “Për së shpejti do të vihet në veprim shërbimi postar me aeroplan dhe letrave për brenda Shqipërisë do t’u vihet pullë prej 30% ar”.

(“Gazeta e Korçës”, e shtunë, 18 prill 1925).

Më në fund, pas disa muajsh pritjesh, aeroplani i parë mbërriti edhe në qytetin e Korçës. Ajo ditë u shndërrua në një festë të madhe. Nuk mbeti njeri, i madh dhe i vogël, pa shkuar në fushën ku zbrisnin aeroplanët. E vështronin atë send fluturues me një kërshëri të pafundme. Edhe piloti ishte një çudi më vete. Ai ishte njeriu që atë krijesë të rëndë metalike dinte ta ngrinte në ajër sikur të ishte një shpend prej vërteti. Me të mund të mbërrije edhe në fund të botës sa hap e mbyll sytë. Mbi të gjitha ata i gëzoheshin lajmit të përhapur se Korça do të bëhej një qendër e rëndësishme e shërbimit ajror. Korça priste të ishte një qytet ndryshe. Gazetat shkruanin: “Pardje ardhi për të parën herë në qytetin tonë nga Tirana një nga aeroplanët që do të udhëtojnë nëpër Shqipëri. Këtë javë, çdo dy ditë, ka ardhur dhe shkuar aeroplani. Udhëtimin Korçë – Tiranë e bën në 55 minuta. Siç lajmërohemi, shoqëria “Adria Aero Lloyd” ka hyrë në marrëveshje me qeverinë e Greqisë dhe Serbisë për një lidhje (linjë) me aeroplan dhe se qytetin tonë ka ndërmend ta bëjë një qendër të madhe aeroplanësh”

(“Gazeta e Korçës”, e shtunë, 25 prill, 1925).
Njerëzit filluan të udhëtonin me aeroplan, por një farë frike e shqetësimi nisi t’i ndiqte që nga çasti i parë i fluturimit e deri në mbërritje. Askush nuk ishte i sigurtë nëse ky shpend i hekurt nuk do të pësonte gjë gjatë rrugës. Po sikur?… Kjo ishte pyetja. Atëherë aeroplani do të rrëshqiste me shpejtësi drejt tokës dhe do të humbiste diku në humbëtira të panjohura. Askush nuk do t’i gjente dot. Por, si gjithnjë, njeriu i merr parasysh të gjitha, edhe vdekjen. Ata nisën të udhëtonin, ndoshta për të mposhtur frikën një herë e përgjithmonë. U desh të kalonte vetëm pak kohë që udhëtimet me aeroplan të bëheshin të zakonshme. Më guximtarët ua kishin hequr frikën edhe të tjerëve. Megjithatë, pyetja, po sikur?… vazhdonte të qëndronte pezull. Në ato ditë të fluturimeve të para nëpër gazeta thuhej: “Aeroplanët udhëtojnë rregullisht Tiranë – Korçë nga 3-4 herë në javë. Gjithë populli këtë udhëtim e ka marrë pa frikë dhe udhëtojnë me një kënaqësi të madhe, por duke parë se fluturimi i këtyre aeroplanëve po bëhet vetëm me një shofer (pilot) na ngut që të kujtojmë këtë shoqëri që të marrë masa për të shtuar pilotët sa pa ngjarë ndonjë aksident. Këtë fjalë po e bisedojnë dhe gjithë populli zuri të frikësohet për të udhëtuar”. (Gazeta “Koha”, e shtunë, 27 qershor 1925).

Shqetësimi që i kishte ndjekur udhëtarët vazhdimisht se një ditë do të dëgjonin edhe për rrëzime aeroplanësh, ndodhi. Dukej sikur kishte qenë parandjenja e tyre, ajo që shkaktoi rrëzimin e tij. Meraku i përditshëm se diçka kishte për të ndodhur, kishte qenë një energji negative. Kështu përpiqeshin ta shpjegonin disa prej udhëtarëve. Lajmi për rrëzimin e aeroplanit përfshiu gjithë qytetin e Korçës. Ai ishte rrëzuar në malet e Grabovës. Në atë vend do të rrëzoheshin edhe aeroplanë të tjerë. Grabova po bëhej vend i frikshëm për pilotët që udhëtonin drejt Korçës. Rrymat e ajrit krijonin korridore pasigurie për aeroplanët. Sigurisht, lajmi për rrëzimin e aeroplanit nuk mund të mbetej jashtë vëmendjes së gazetarëve: “Lajmërohemi se rënia e aeroplanit pardje, të premte, u shkaktua sepse u vulos, (bllokua) vendi i benzinës dhe kur po fluturonte dymijë metra lart, pushoi të punojë motori. Piloti z. Noaek, një aviator i mbaruar, i cili meriton tërë përgëzimet, me një mjeshtëri të veçantë, e zbriti aeroplanin përmes shkëmbinjve në varret e Grabovës, pa pësuar asgjësendi pasagjerët, vetëm një krah i aeroplanit u prish

(“Gazeta e Korçës”, e martë, 3 nëntor 1925).

 

Pasagjerë të asaj ditë kishin qenë: drejtori i gazetës “Koha”, z. Koço Grameno, zonjusha Sabiha Vërleni dhe e ëma e saj.

Me qenë se në atë fluturim aksidental ishte ndodhur vetë drejtori i gazetës “Koha”, njëkohësisht dhe gazetar, ngjarja mundi të mbetej e përshkruar në të gjitha detajet e saj. Ja si e përshkruan Koço Grameno: “Të premten në mëngjes, më ora 10.00, fluturuam prej Tirane duke marrë drejtimin e ngahershëm për në Korçë. Koha ishte shumë e bukur, por kur arritëm përmbi malet e larta të Grabovës dhe të “Shën e Premtes”, ku ndodheshim 4.200 metra lart, dëgjojmë një trokëllimë të jashtëzakonshme dhe kuptuam se një rrezik i madh po na rrethon në mes të erërave dhe të maleve…” “… Aeroplani u rrëzua më mirë se 1000 metra poshtë dhe piloti nisi të vërtitë aeroplanin nëpër malet duke kërkuar ndonjë copë vend të vogël për të qëndruar edhe për të shpëtuar jetën tonë. Kur u afrua aeroplani afër tokave të maleve, dhe rrutulloheshe si ndonjë shpezë që rend për të hyrë në fole, i dëgjuari dhe shumë i lavdëruari pilot z. Ëalter Noaek, porsa pa një copë tokë të sheshme në malin kundrejt Grabovës, – por me qenë se vendi që do të lëshonte aeroplanë ishte shumë i ngushtë edhe pllajë,- e lëshoi më turi duke marrë ndër sy prishjen e mashinës, por vetëm shpëtimin e jetës tonë, dhe na shpëtoi pa kurrfarë rreziku dhe tronditje. Aeroplani qëndroi në atë copë tokë me dëme shumë të mëdha se iu dërmua përpara fena, rrota e mëngjër u bë spica, edhe krahu i mëngjër u thye, duke mbyllur portën e aeroplanit, e cila në atë moment sado e vogël që ishte, m’u duk si një portë tepër e madhe dhe zumë të përgëzojmë njëri-tjetrin për shpëtim të jetës tonë”.

Koço Grameni vijon rrëfimin e ngjarjes: “Pas një kohe shumë të shkurtër arritnë ndënjësit e katundit Grabovë me burra, me gra, djem, vajza për ndihmë dhe për shpëtim, duke na përgëzuar e duke na sjellë lehtësirat më të mëdha. Në këtë kohë, vështrojmë dhe z. Gani bej Shënepremten, i cili vinte pe Korçe për në shtëpi të tij. Që në rrugë kishte parë përpjekjet dhe rrezikun e aeroplanit dhe u derdh pa shpirt për të ndihmuar duke pandehur se mos ndonjë prej nesh ishte pa shpirt ose i plagosur. Disa grabovarë vrapuan e lajmëruan krahinarin e Shën e Premtes. Ariti me vrap duke marrë në dorëzim aeroplanë edhe duke u përkujdesur që të lajmërojë qendrën më të afërme që kish telefon, që të lajmëronte më të gjitha anët ngjarjen dhe shpëtimin tonë. Mjerisht, edhe për fat të keq, më i afërmi stacion ishte Gramshi, ku prej atje mban 9 orë larg, kështu që deri të nesërmen para darke mezi mundmë që të lajmërohen të interesuarit për ngjarjen tragjike dhe shpëtimin e jetës tonë. Këtu, brenda në aeroplan, ishin tre pasagjerë edhe piloti, katër: i nënshkruari, (Koço Grameno), zonjusha Sabia Serezi dhe zonja Filla Falli, (nëna e vajzës) Është për t’u çuditur pra, se që të tre pasagjerët që u ndodhmë, sado që pamë tërë rrezikun, ishim gati dhe jemi prapë gati e kurdoherë që në çdo rast të fluturojmë me aeroplan…” “…Ospitaliteti i katundeve Grabovë dhe Shën e Premte është i patreguar, andaj me këtë rast u faleminderit për mirësinë e tyre që treguan ndaj nesh…”.

(Gazeta “Koha”, e shtunë, 7 nëntor 1925).

 

Edhe të nesërmen, banorët u përfshinë nga një shqetësim i madh. Aeroplani kishte mbërritur në Korçë, por nuk zbriste dot në aerodrom. Cfarë kishte ndodhur? “Pardje, të shtunë, aeroplani q’ardhi nga Tirana nuk mundi të zbresë sepse nga mjegull e shumtë që kish rënë, nuk e çquante dot vendin e zbritjes, dhe pasi u suall rrotull qytetit disa here, u kthye prapë në Tiranë.

(“Gazeta e Korçës”, e martë, 24 nëntor 1925)

Më në fund, që nga dita e parë e fluturimeve me aeroplan kishte kaluar gati një vit. Kishte trokitur marsi i vitit pasardhës, (1926). Shërbimi ajror ishte bërë edhe më i mirë. Njerëzit nuk kishin më atë frikën e mëparshme për të udhëtuar me aeroplan. Edhe në rast aksidentesh mund të shpëtoje. Aeroplanët ishin të vegjël dhe pilotët i bënin zap. Edhe ne raste avarie e detyronin mjetin të ulej në vende të sigurta për pasagjerët. Megjithatë, tashmë gjithçka ishte përmirësuar ndjeshëm. Gazetat sërish informonin: “Që pasnesër, të enjte, do të fillojnë udhëtimet e rregullueshme, (të rregullta), me aeroplanët e shoqërisë “Adria Aero Lloyd”. Po të jetë kohë e mirë, do të vijë aeroplani pasnesër nga Tirana”. (“Gazeta e Korçës”, e martë, 30 mars 1926).

 

Madje jo vetëm kaq, e njëjta gazetë sqaronte: “Drejtoria e Përgjithshme e Postë-Telegrafit i bëri të njohur dje zyrës së postës së këtushme se që dje do të fillonte përsëri shërbimi ajror midis qyteteve Tiranë – Korçë, Berat – Vlorë, duke u nisur prej Tirane për në Korçë të hënë, të mërkurë dhe të shtunë, ora 6, dhe do të kthehet në Tiranë ora 8.30. Për në Berat e Vlorë do të niset nga Tirana, ora 6.30, dhe do të kthehet nga ora 10. Nga shkaku i kohës së ligë aeroplani nuk mundi të vijë dje”.

(“Gazeta e Korçës”, e martë, 11 maj 1926). 

 

Gjithashtu po kjo gazetë, shkruante: “Sot arriti nga Tirana aeroplani dhe do të vazhdojë rregullisht shërbimin tri herë në javë për të sjellë postën dhe pasagjerë”. Përmirësimi i shërbimit ajror kishte nisur të ringjallte shpresat te banorët për shndërrimin e Korçës në një qendër të rëndësishme të shërbimit ajror.
(“Gazeta e Korçës,” e shtunë, 15 maj 1926),

Shoqëria po bënte të gjitha përpjekjet për përmirësimin e shërbimit, megjithatë rrëzimet e aeroplanëve ndodhnin kohë pas kohe, por pa ndonjë humbje jete. “Aeroplani që shkoi pardje për në Tiranë, ka rënë në mes të katundeve Sovjan dhe Symizë, (fshatra të Korçës). Pasagjerët nuk pësuan gjë”.

(“Zëri i Korçës”, e shtunë, 14 gusht 1926)

 

Megjithatë, me këto linja kishin filluar të udhëtonin edhe të huajtë. “Pardje urdhëroi këtu nga Tirana me aeroplan inxhinieri amerikan z. Vincent M. Pittsburgh, ai do të vizitojë qytetet principiale të Shqipërisë për të studiuar vendin”.

(“Zëri i Korçës”, e shtunë, 23 prill 1927). 

 

Ndërkaq, shtypi sillte informacione të tjera: “Dje bëri udhëtimin e parë aeroplani i ri i shoqërisë italiane që bleu aksionet e “Adria Aero Lloyd”-it. Aeroplani është i ri, i markës “Junkers” dhe me shtatë vise (vende). Kishin hipur kryetari i shoqërisë, direktori dhe attaché millitaire, i Legatës Italiane. Z. Fazli Frashëri, i cili urdhëroi dje nga Tirana me aeroplan na tha se fluturimi qe fare i mirë, ndonëse piloti Italian udhëtonte për të parën herë në këtë udhë. Lajmërohemi se shërbimi ajror paskëtaj do të bëhet rregullisht dhe për së afërmi do të lidhet Vlora me Brindizin, ku është stacioni i hidroplanëve që udhëtojnë për në Athinë e Stamboll. Fluturimi do të fillojë rregullisht pasi të bëhen formalitetet e duhura midis dy qeverive”.

(“Gazeta e Korçës”, e shtunë, 30 korrik 1927)

 

Gjithsesi, aksidentet ende vijonin: “Pardje , të shtunë, aeroplani kur po vinte nga Tirana ra afër Quksit sepse iu prish motori. Për fat të mirë asnjë udhëtar nuk pësoi gjë. Nga ky shkak shërbimi ajror u ndalua këtë javë”.

(“Gazeta e Korçës”, e shtunë, 22 tetor 1927).

Ajo çka ishte shpresuar nga banorët e qytetit të Korçës, tashmë kishte nisur të bëhej realitet: “Sheshi i aeroplanit këtu në Korçë ka disa ditë që po shtrohet dhe po zgjerohet që të jetë për të zbritur aeroplanë të mëdhenj, që do të fillojnë të fluturojnë për së shpejti Tiranë – Korçë dhe Korçë – Tiranë. Kjo tregon se kjo vijë (linjë) do të ketë një rëndësi për shoqërinë e aeroplanëve, prandaj për ta shtuar rëndësinë do të ishte mirë që edhe çmimi për pasagjerët të mos ishte më shumë se ai i automobilave”.

(“Gazeta e Korçës”, e shtunë, 16 qershor 1928). 

 

Madje, “sipas një letre që i dërgoi shoqëria “Adria Aero Lloyd”, Ministrisë së Punëve të Brendshme, që më 1 gusht hyri në zbatim orari i ri i shërbimit ajror, si vijon: Tiranë – Korçë e vice-verca (vajtje-ardhje) çdo të martë e të premte. Tiranë, nisja ora 8, Korçë, arritja më 9 e 5. Korçë, nisja, ora 15 e 30, Tiranë arritje 16 e 35”.

(“Gazeta e Korçës”, e enjte, 9 gusht 1928).

Tashmë banorët e Korçës ishin familjarisuar me gjithçka që kishte të bënte linjat ajrore. Ata ishin miqësuar mjaft edhe me pilotët e aeroplanëve. Kur morën vesh që njëri prej tyre do të kthehej në Itali u dëshpëruan shumë: “Pas sa morëm vesh shoqëria “Aero Lloyd” ka qëllim të heqë pilotin simpatik z. Luigi Vernizzi i cili është i mirënjohur midis atyre q’udhëtojnë me aeroplan midis Korçës –Tiranë e vice-verca. Në rast që ky lajm vërtetohet do të jetë një humbje e vërtetë për udhëtarët, por jo dhe më pak për shoqërinë, sepse piloti z. Vernizzi me zotësinë e tij të çquar është garancia më e fortë për të gjithë ata që udhëtojnë me aeroplan, sidomos në këtë rrugë mjaft të vështirë. I lutemi pra shoqërisë, ta marrë në konsideratë lutjen tonë dhe të mos e transferojë pilotin në fjalë”.

(“Gazeta e Korçës”, e shtunë, 16 shkurt 1929)

 

Ndërsa shoqëria në respekt të pasagjerëve të saj dha këtë përgjigjë: “Shoqëria “Adria Aero Lloyd”, të cilën e kanë në zemër zotërinjtë pasagjerë që udhëtojnë, siguron se nuk ka mejtuar kurrë të transferojë pilotin z. Vernizzi nga shërbimi ajror Tiranë – Korçë. Z. Vernizzi që prej 10 muajsh që gjendet në Shqipëri, dëshiron me gjithë shpirt të kthehet në Itali dhe shoqëria do të bëjë ç’të jetë e mundur të mbushë dëshirën e z. Vrenizzi duke i çmuar meritat që ka fituar në shërbimin e tij ajror… Drejtori Rag. Giuseppe Bertoço, (“Gazeta e Korçës”, e shtunë, 28 shkurt 1929). T

Tashmë përveç qytetarëve, udhëtimi me këto linja po bëhej gjithnjë e më i frekuentuar edhe nga politikanët e vendit. “Dje në mëngjes ardhi këtu me aeroplan nga Tirana z. Xhavit Leskoviku, kryekonsull i Shqipërisë në Ysqyp të Jugosllavisë”

(“Zëri i Korçës”, e shtunë, i mars 1930). 

 

Duket se shoqëria e fluturimeve ajrore ishte konsoliduar edhe më shumë. Në një përshkrim të shtypit thuhej: “Që prej një muaji shoqëria e “Adria Aero Lloyd” nga dy herë në javë i shtoi në tri herë udhëtimet e rregullueshme ajrore midis kryeqytetit dhe qytetit tonë. Po bëhen tri vjet që shërbimi ajror në Shqipëri, veçanërisht në vijën Korçë – Tiranë vazhdon rregullisht pa asnjë aksident. Jo vetëm aeroplanët janë në gjendje të mirë po edhe pilotët janë nga më të provuarit, edhe ay që ka udhëtuar dendur me këta aeroplanë e ndjen veten shumë më të sigurtë se çdo mjet tjetër komunikacioni. Me rrugën në gjendjen më të keqe dhe me automobilë të çkatërruarë, udhëtimi më i preferuar për në kryeqytet është aeroplani. Rregullisht, me automobil duhen 12-14 orë, shumë herë dhe më tepër, kurse me aeroplan arrin në më pak se një orë. Dhe përveç udhëtimit të gjatë, plot rreziqe e lodhje, në dimër nga lagështia, në verë nga vapa, njeriut i duhen dy-tri ditë për të marrë veten që shpëtojnë nga një udhëtim i lodhshëm, por fitojnë një ditë të tërë, e cila është tepër e vlefshme për cilindo”

(“Gazeta e Korçës”, e shtunë, 7 qershor 1930)
Gjithashtu, më pas do të vinte edhe një njoftim tjetër: “Që në fillim të këtij muaji shërbimi ajror Korçë – Tiranë që do të bëhet këto ditë, do të vijë në mëngjes ora 8.30 çdo të martë, të mërkurë e të shtunë dhe do të shkojë ora 4.30, gjithë po atë ditë.

(“Gazeta e Korçës”, e martë, 5 maj 1931).

 

Megjithatë asgjë nuk shkoi sipas dëshirës së banorëve, që Korça të ishte një qendër e rendësishme e shërbimit ajror. Sot edhe aerodromi ndodhet në gjendje të mjerueshme dhe askush nuk kujtohet për të.
Vepror Hasani

Dossier- Gazeta “Korça” financohej nga lexuesit, Grekomanët kundër gazetës “Korça”

by

*Gazeta “Korça” e Sami bej Pojanit financohej nga lexuesit e saj Qëndroi në shërbim të tyre deri ditën kur botimi i gazetës u ndalua./

NGA VEPROR HASANI/

Ne Foto: Sami bej Pojanit , botuesi i Gazetës “Korça” 

KORÇË- Pas shpalljes së konstitucionit më 10 korrik 1908, Sami bej Pojani botoi gazetën “Korça”, të parën gazetë shqipe në Shpipëri. Ajo u bë e dashur për të gjithë lexuesit, madje ata u shndërruan në sponsorizues të saj. Shkëmbenin letra me botuesin, jepnin mendime, kërkonin mbështetjen e gazetës dhe ofronin pa rezerva përkrahjen e tyre. Gazeta “Korça” u bë zëri i tyre. Mirënjohja e njerëzve nuk i mungoi kurrë kësaj gazete, ashtu sikurse për të u shkruajtën edhe poezi nga patriotë, intelektualë dhe njerëz të thjeshtë. Këtë  dossier kushtuar botuesit të gazetës “Korça”, po e nisim me një poezi kushtuar asaj, ndërsa do të vijojmë me shumë fakte të tjera të mbledhura në shtypin e kohës.

 Vjershë për gazetën “Korça”

O moj Korç’ e lvdëruar,

Ti moj fletë e nderuar,

Më çdo anë e dëgjuar,

Kurrë mos qofsh e harruar.

Pas emrit të mirë që ke,

Dole ti moj lule e re,

Si të gjorin mëmëdhe,

Ashtu na ruaj dhe ne.

Ymer Zavalani

Gazeta “Korça” 22 janar 1909

Grekomanët kundër gazetës “Korça”

Jo me qëllim tjatër, po vetëm me një mejtim për të mbrojtur të drejtat e Shqipërisë dhe të shqiptarëve, të cilët janë një komb i dëgjuar edhe me nder në ballë, me ndihmën e Zotit zumë të nxjerrim fletën “Korça”. Qyteti i Korçës s’themi që është qendër e Shqipërisë, po ia vumë emrin “Korça”, po me qenë ky qytet nga shërbimet q’i ka bërë Shqipërisë, është dëgjuar midis shqiptarëvet, prandaj na pëlqen ky emër i bukur. Me të nxjerrë në shesh numrin e parë të gazetës muarrëm nder t’ia u dërgojmë gjithë shqiptarëve që ndodhen në Shqipëri dhe atyre që janë jashtë Shqipërisë. Si çdo shqiptar që mori fletën “Korça”, me gaz na uroi. Vetëm ca shqiptarë të qytetit Korçë, që pa turp dhe pa nder në ballë, e quajnë veten e tyre grekomanë, iu paska ardhur shumë rëndë kur paskan parë emrin e Korçës të shkruar me shkronja shqip… (Pikërisht në këtë vend, gazeta është e dëmtuar dhe nuk lexohet qartë, por kuptohet që gekomanët kanë vendosur ta bojkotojnë gazetën, ndërsa më poshtë artikulli vijon): Ç’thoni mo mendje karkalecësh! Ç’qytet u kanë lënë Elinët, akoma me të vjetrat, prapë zutë nga megalidhetë? Oh, të mjerët fatzez! Kur do t’i lini këto mejtimet e ndryshkura; mosni mor të mjerë u gënjeni kaq shpejt se nuk është Korça vent greku dhe nuk ia u kanë lënë Elinët, po ky qytet ka qenë, është, do të jetë Shqipëriii, a muarët vesh. Se prej bojkotazhit tuaj gazeta “Korça” nuk tundet fare nga vendi, se fuqia juaj nuk është e zonja të lëvizë një fill kashte, prandaj sus, mos lihni shumë.

(Gazeta “Korça”, 22 janar 1909)

 

Shtypshkronja “Drejtësia”

Për shtypshkronjën “Drejtësia” në Korçë na lipsen dy radhonjës që i cili, njëri prej tyre lipset të dijë dhe të përdorurit e maqinës. Si kushdo që ka dituri në vethen e tij  është i lutur të na bëjë zë që të merremi vesh me pagesën

Drejtonjës i gazetës “Korëa”, Sami Pojani

(Gazeta “Korça” 12 shkurt 1909)

 

Letër  nga Simon Shuteriqi

Nuk mundem me të vërtetë me çfaqun plotënisht gazin e ngazëllimin q’i ndjeu zemra ime kur për të parën herë këndova fletën e bukur “Korça”. nuk më pyetni vallë kush asht shkaku i gjithë këtij gëzimi q’i s’mundem dot me e dëftyemun me gojë. Përgjigja asht mjaft e dobishme. Shqiptarët do- me-thanë, marsi u dha liria, dëftyen fort bukur q’i kanë nji dëshirë të madhe për diturinë e për mësim. Rrëfyen q’i janë me të vërtetë një kom i veçantë, një kom i squtë me një shpirt e me gjallje, q’i andërron me nat’ e me ditë përparim e mbrodhësi kombëtare, q’i zunë në  fillësimet e shpirtit të tij një mall të shejt për me u përhapun me çfarëdo mënyre gjuha amtare në katër anët të atdheut të dashun të tij, (duke) pasun përpara sysh se kështu vetëm do mundemi të kthehemi së mbari, të mirosemi sikurse mirëvetisht ashtu ene landisht të qytetënohemi, me fjalë të tjera, të arrimë në at shkallë naltësie, në të cilën gjindën sot gjithë komet e qytetënumun. O burrani pra! Mos përtojmë fare! T’i përvishemi punës, sikurse e kërkon koha sot. Të çelim klube në çdo qytet të Shqipërisë, të shtypim ditarë sa mundemi më shumë, të bajmë fletoret e nevojshme për mësim, se kështu vetëm do t’i dëftejmë botës q’i jemi vërtet në jetë, që dumë të rrojmë kombënisht si me thanun. Kështu themi, do t’marrin vesht anmiqtë, q’i me natë e me ditë faqezestë përpiqen të na bajnë vorrin, se neve q’i kemi nderin të quhemi bijt e Skëndërbeut, i çelëm sytë, muarrëm vesht se jemi një kom me emën e me za, e se armët e diturisë me arsimin komtar, do t’i kundërshtohemi çdo djallëzie q’i vjen nga ana e atyne. Përpara tre muajsh afër, u çel këtu mësonjëtore nate. Punët q’i po ban janë për të shënumun. Do t’shofësh mbramje për mbramje 60-70 djem të ri, myslimanë e të krishterë, të mështillen në këtë faltore të ditunisë me mall dhe me dëshirë të shpejt në zemër për me mësumun gjuhën amtare at’gjuhë të shejtënueshme, q’i e folën moti Perënditë e Olimbit. Nga mesi i zemrës i lutemi Fuqimadhit, të këtilla mësonjëtore të hapen së shpejti në çdo qytet t’atdheut jonë, me qenë q’i dobia q’i vjen prej këtyne asht shumë e madhe për komin e jonë, i cili sot duhet të lëkundin e të largohet nga errësira, nga padija e shkretë, e cila prish kombe, zvetënon e çkombëson, njerëzinë e dënon me mjerim e padukmënie të tmerrueshme
Simon Suteriqi

(Gazeta “Korça”, 22 janar 1909)

 

Letër nga Petro Nini Luarasi

Fort i ndërçim zoti Direktor i gazetës Korça.

U lutem të më dhuroni pak vent në të nderçimen gazetë të Z-s (zotërisë) suaj të çpall dy fjalë vëllazërisht në të dashurit shqiptarë. Me qenë që shumë shqiptarë pandehin se kanë  shprehje (të drejtën e shprehjes- shënimi ynë – V.H), duke patur fatin që t’u epetë pak liri për të kënduarë dhe nxënë gjuhën’ e tyre, pa vënë re fjalën e urtë që thotë: “Kush ra poshtë të kujdeset të ngrihetë, dhe kush qendron ngrehetë (ngritur) të vërë re se mos bjerë”.(Petro Nini Luarasi kërkon që shqiptarët të mos behen pre e armiqve të tyre, fal lirisë që u është ofruar, shënimi ynë)

Të tillë shqiptarë janë si shqerat që s’kanë provuar nonjëherë thonjt’ e ujkut, as kanë dëgjuar për lagjet (çarqet) dhe dinakëritë e dhelprës dhe me qenë që shumë Shqiptarë e dëshirojnë përparimin e gjuhës së tyre po e kërkojnë si manushaqe, ta mbjellin të tjerë e ta përgëzojnë ata, pa kur e shohin që fishket ajo manushaqe e bukur, tek duhetë t’i apëmë (japim) krahun e shërimit, ata, pa turp kthejnë sytë mënjanë dhe bëjnë sikur s’e njohinë, andaj për ta, të thjeshtë mëmëdhetarë që kanë shpresë të vdesën si Shqiptarë, u themi që të dini se në fshatrat e Kolonjës një propagandë greke me intriga të hidhura është ngrehur kundër shqiptarisë dhe me (vrik), vërtik e kuxim po përhapet e po dërmon zemrat e Shqiptarëvet, po më shumë të krishterëve të tillë. Në ato fshatra që kanë marrë pjesë Shqiptarija, epet (jepet) pagë në priftrinjtë që të ngatërrojnë fshatarët dhe të priren nga an e grekërvet, dhe në pleqt të fshatit (n’ata më të fortët) e këtyre fshatrave, epet dhe me të fitimçime, (pagesa të larta), po të përkrahin anën e grekomanëvet. Veç këtyre armëve (gra dhe snaider) po ngulenë dhëndurë prej Greqie, e po forcojnë qëllimnë e kësaj propagande. Sot nuk do të zë ngoje për qendrat dhe për vetat e kësaj propagande që gjendet në mes të Kolonjës si thëngjill i mbuluar, por dyke ruajtur të gjurmojmë më tepër e më kthjellët paskëtaj, për qëllim të kësaj propagande të armiktë që po çnderon Kolonjën dhe shqiptarët e atjeshën. U lutemi gjithë shqiptarëvet të kthjellët që ta hedhin këtej dy orë gjumë dhe të rrinë zgjuar për fatin e tyre, dhe veçan lutemi, duke patur shpresë se kolonjarët që janë rrëfyer gjer dje mëmëdhetarë të kulluar do të lenë mënjanë zihjet dhe thashethemet, të cilat po trashin dhe forcojnë propagandat e huaja në vatrat e tyre, se gjithnjë, kur zihen macet, bëjnë minjtë dasmë.

8 Kalmar 1909. P. Raulasi)

Gazeta “Korça”, 22 janar 1909)

 

Letër nga Lek Dukagjini
Zoti drejtonjës!

Pas ca letrave që marrim nga Pogradeci (Starova) mësojmë këto:

Me qenë që në atë qytet u përgatit çelje e shkollës shqipe, mësonjësi i shkollës greqishte i pyetke çunat (nxënësit): Kush nga juve do të vejë në shkollën shqipe?

Dhe çunat që kuxuan e thanë që do të venë, i rrahën. Turp të madh që na dëgjojnë veshët!. Z. dhaskal, me qenë që është shqiptar dhe vëlla i një zoti që është nërmjet të pleqësisë së klubit të Korçës, na vjen keq. I dyti mësonjës i asaj shkolle, i cili është uratë ga Elbasani, Thanasi, i këshillon çunat dyke thënë se po të venë në shqipen do të jenë të mallkuar dhe as të vdekur nuk do t’i varrojë, janë turp t’i shkruajmë, po le t’i shkruaj Perëndia mbi kokë.

Nuk kanë turp nga hoxhallarët?!

Nuk shikojnë që shkuan kohët e para?

Lekë Dulagjini

(Gazeta “Korça”, 18 shkurt 1909)

 

Përgjigjja e gazetës “Korça”

Dhaskalin e njohim fare mire, se Mitropoliti i Korçës atë zot nuk e ka dërguar për t’u futur mend djemve, se nuk ka i gjori për veten e tij, po e ka dërguar t’u nxjerrë dhe ato dy fara që kanë dhe t’i mësojë të bëjnë dush në gjol që t’u trashen kokat dhe t’u zënë çmers si kok’ e tij, se i mjeri, po të kishte dy zolota ment, do t’ish si të vëllezërit që janë të ndjerë dhe të nderuar nërmjet vëllazërisë edhe botës, po zotëri e tij me patur atë kokë do të zërë cironka në atë gjol të Pogradecit do bjerë dhe do fundosnjë e do gjenjë “tin megali idhean” e grekëvet. Sa për priftin, s’mund të themi gjë, që kur veshi atë rrobë do t’i qelbet firoma. Po me qenë që erdhi kjo kohë, më s’u kanë duk profkat.

(Gazeta “Korça”, 18 shkurt 1909) 

 

Letër e dardharëve nga Amerika

Zoti Dreqtonjës!

Pas ca letrave që marrim nga fshati ynë, Dardha, na shkruajnë se mësonjësi i shkollës elenishte, z. Ligor Sulioti u thotë nxënësve të tij: “Tu alvanizman i psora maqedhonas dhen mulini uti apomakrini apo ton elenizmas!” (zgjebja e shqiptarizmit nuk fëlliq maqidhonët, as që i largon ngaj elenizma) edhe shumë poshtërime të tjera, po më së fundi vë djemtë të thërresën zitooo o elenizmos, kato masono arvanites. Përveç mësonjësit (mësonjësve) janë edhe dy të poshtër që përzihen në të këtilla mejtime, dyke marrë rogë nga ark’ e të qelburve andarë, të cilët janë Thoma Kjano dhe Andon Daku me shokë të tjerë. O qirios dhaskalos, me këta faqezinjtë së bashku, trembin fshatin dyke thënë se ay që kërkon të këndojë shqip ose që i thotë vetes së tij shqiptar, pa dyshim do ta vrasim!! Kur qenka kështu, atëherej çfarë konstitucioni paska në vend tenë?!

(Gazeta “Korça” 6 mars 1909)

 

 

Ndihma për gazetën “Korça”

Shahin bej Kolonja (deputet) 93 grosh, Musa bej Goça 50, Qemal bej Frashëri 50, Rifat bej 30, Eshref bej 50, Nexhar effendi Gjinokastra 50, Dr Mishe Rupishti ( deputet) 113,  Koço pazali 25, Qemal bej Leskoviku 50,  Abaz Zihni Kanina 50.

(Gazeta “Korça”, 12 shkurt 1909)

 

Shtypshkronja “Korça”

Shtypshkronja e gazetës “Korça” ardhi në Korçë, por për fat shkronjat s’kanë ardhur të gjitha, kështu pra, simotra tonë vonojti të botohet. Shumë për një javë besohet të arrijnë shkronjat e të dalë me rregull.

 “Lidhja ortodokse”, 10 korrik 1909)  

 

Sami Pojani mësues

Mësonjës për gjuhën shqipe në shkollën gjimnasto të Korçës u zgjodh direqtori i gazetës z. Sami Pojani

(Gazeta “Korça” 1 vjesht e II-të 1909)

 

Shtypshkronja “Korça”

Simotra t’onë “Korça” doli në dritë prej shtypshkronjës së saj. E urojmë nga zemra: përparim e jetë të gjatë!

(“Lidhja ortodokse”, e premte, 2 vjesht’ e II-të 1909)

 

Ndihma për gazetën “Korça”

Abedin (Bilisht) 5 grosh, Emin Arsllan (Bilisht) 5, Ibrahim Qesaraka 10, Salih Butka Kolonjë 10, Vangjel Qati (Janinë) 10, Sami Vrioni (Fier) 10, Teufik Çelo Leskoviq 10, Shoqëria “Bashkimi” Kolonjë 10, Ahmet Dakli Elbasan 10, Shaban Plasa (Korçë) 10, Vëllazaria Cico Korçë 10, Vëllazëria Çipi Korçë 10, Kosta Leksi Fundo Korçë 10, Behlul (Korçë) 10, Osman Babani  Bilisht 10, Dionis V.Pepo Amerikë 1.20,  Sotir D. Hoçisht 26.20, Xhafer Zejnel Bilisht 10, Fehim Babani Bilisht 5, Velishah Bilisht 5.

Gazeta “Korça”, e enjte 22 vjesht e II-të 1909

 

Shtypshkronja “Korça”

Shtypshkronja e Korçës u pasurua me çdo lloj shkronja. Që sot pra, marrim përsipër të bëjmë çdo porosi që na jepet në çdo gjuhë që të jetë shkrojtur. Shtypim zëdhënie, kart-vizita, pliko dhe kartë tregtije me çdo firmë, polca, fletë shqip dhe të përkohshme, libra,  ftime (ftesa) për dasmë dhe çdo gjë tjetër që të na jepet. Provoni të gjithë shkronjat tona, të rejat. Punojmë me çmime të njerëzijta. Në qoftë se e provoni njëherë punën tonë, jemi të siguruar (të sigurtë) se do të na nderoni përhera me porositë e z. suaj

Mahmud Pojani

(Gazeta “Korça”, e enjtE 22 vjesht e II-të 1909)

 

Letër nga Stambolli

Zot’ i nderçmi Direqtor

Një yll, një shkëlqezë e zjarrtë që del prej artikulave të flakta plot me fjalë të nxehta e të ambla që ka gazeta e Juej, e cila shtypet në një qytet të zgjuar të mëmëdheut tonë javë për javë, po na nderon, po na freskon, edhe tregon detyrat e udhët tona kombëtare, si çashtjen e shqiptarizmit, randësinë e kombit, – për shkurt, – gjithë gjendësinë tonë e nevojat që ka kombi jonë, i mësojmë me anë të kësaj gazete.

T’u-njatë jeta o moj fletë Korçe, o engjëll i bukur i gjuhës sonë. Jetoftë edhe punoftë gjithmonë!

Sa më dridhet zemra e ime, qysh më tundet mendja e ime në këtë cast, dyke kujtumun shkretësin’ dhe varfënin’ e kombit t’onë! Gjer kur vallë o Perëndi, gjer kur na shqiptarët do të mbesim në këtë errësinë të tmerrueshme? Ky fat i keq e ky mallkim i randë gjer kur do të zgjatet? Vrasja e kombeve të tjera që janë shtye në vend t’onë edhe fikja e padijës.

Këqyr o Zot sa keq po na dëmtojnë! Një komb kaq i vjetër e kaq i urtë të jetë sot kaq poshtë!… Të shkelet, të vritet e të copëtohet pa shkak!… Bota të lulëzohet e na të mbesim shkretë… Ah, o Zot, mjaft! Mjaft se shqiptarët  si kanë vue (vuajtur) gjer tash për njerëzinë e shumë vendeve edhe mbas tashit (pas kësaj)  kanë për të vumun (vuajtur).
(Pas këtyre fjalëve, gazeta është e dëmtuar dhe nuk lexohet. Vijojmë më poshtë):

Ah, të mjerët na, që ende jemi në gjumë, që edhe ma s’i kemi kuptumun nevojat t’ona kombëtare! Më një anë padija, më tjetër anë vorfnia edhe shkretnija, këto tri sende që s’mund ta lanë kurrë një komb të punojë e të jetë i lirë, qysh mund një komb të përparojë?

E dimë mirë të gjithë na, se sot të tanë kombet janë në një luftë të madhe e të pasosme; po hutat (pushkët) e kësaj lufte s’janë  arma, plumbi edhe hekuri, po asht penda, mendja edhe puna, apo kroni i këtyre veglave asht mësonjëtorja

Po prapë them se për fat të keq shumë shqiptarë s’e kanë kuptumun kët’nevojë kaq të madhe!
Mësonjëtore pas shekullit të njëzetë nuk kemi kërkund. Udha të hekurta i shkojnë afër vendit t’onë, por për së largut. Kur këto dy vegla të qytetërimit  na mungojnë, kur do të shofim përparim e mirësi në vend t’onë, kur do t’i shofim geg e tosk janë bashkumun në një mendje e zemër e të punojnë, vrapojnë e mundohen për mëmëdhe? Kur do t’i shofim katundarët me buzë të qeshur dhe me ballë të pakujdesun?

Kombi shqiptar këtë mirësi për tashti e pret prej zotnive që janë të zgjumun, që kanë ndjenja kombëtare; edhe padyshim mbasi e kanë hap këtë udhë të shenjtë, kemi për të vajtur përpara, se bashkë me ata do të jenë ndihmëtare edhe femnat, me një fjalë gjithë shqiptarët, i kini mbarë jush.

Belkis
E bij’ e Mahmud Pash’ Elbasanit

Stamboll, 21 vjesht II-të 1909

Botuar te gazeta “Korça”  e enjte, 29 vjesht e II-të 1909.

 

Përgjigjja e gazetës “Korça”

Korça – Këtë letër të vjejtur (të vlerë) shtyllat e gazetës sonë e pritnë me gaz të madh sepse kjo zonjë kurdoherë ka hequr psherëtimet për të mjerin, kombin e saj. Kjo zonjë është (ajo) që protestoi ca kohë, përpara kryeministrit dhe ministrit të Punëve të Brendshme… për shkrimet e ashpra që kish botuar fleta “Tanin” për shqiptarët

I lutemi zotit që zonja të tilla t’ia falë atdheut tonë që të mundnjë të shohë pikën e dritës

Gazeta “Korça” 29, vjesht’ e II-të 1909

 

Letër nga Tirana

Urime dhe disa fjalë për gazetën Korça.

Kur këndova në fletët të ndershme “Korça” letrën me firmën “Belkis” nëgjova një gëzim të paprashëm në zemrët teme. Këtë gëzim nuk mu rrite pa e rrëfy, po mora penën e fillova me shkru; çar me shkru, nuk po dishe prej ati gëzimit të madh, kur sheh një goce Shqyptare kështu, një letër të bukur, me fjalë të flakta, si mos të gezohet.

Po ! Po ! Fort lipset të gëzohet se kombi i vorfën Shqyptar pat ardh më nji shkall të poshtër (te ulët) në kohën e sundimit të kuq të Hamidit, se i pat lidh gjuhën e ambël e i pat lan në errësin. Prej këti shkaku Shqyptarët e vorfën patën met nër kamb të armiqve: Grekët më nji an dojshin t’i bojshin Shqyptarët grek, më tjetrët Nemsja me Italjen luftojshin për dëshirat e veta e përnej Shqyptari dita q’i vinte shkojte në psherëtim.

Funi i shkallës poshtër asht humbja e kombësisë fare; po desh Zoti doli një za nga Resnija dhe pështoj, jo vetëm kombin Shqyptar po gjithë kombet që rrojnë në Turqi. Ky za i rrebët, qi doli nga Resnija e pështoj kombin tonë nga reziku e i tha Shqyptarvet: Çohi! prej këti gjumi, se Kombi i Juej asht i nderum, po juve ju ka pru despotizma më këtë shkallë të poshtër.

Ne Shqyptarët e vorfën u zgjumë dhe i muarëm vesht armiqtë….(Gazeta e dëmtuar nuk lexohet). Vijojmë më tej: Disa rob të fëlliq  fillun me than: “Harfet bervala të latinit të prishin besën. (Është fjala për alfabetin latin), Kjo fjalë dilte prei gojës të disave, qi luftojshin – jo për atdhen – por për dëshirat e poshtra të vetat. Sado qi këta të marrë luftun ta mshihnin të drejtën prap sun fitun gja.

Sun fitun gja se e drejta pra, po e drejt asht. Mos të menohen ata rob kot!. Se ata qi luftojn kështu për dëshirat do të përmenden gjithë herët me nji emën të lig. E pra, kur asht kështu, i lutemi të gjith Shqyptarvet ta hekin prei vetiu dëshirën e poshtër të vetën dhe t’i hidhen punës (së) mamëdheut, qi mos të meret nër kamb prej armiqve, po të përparoj si kombet e tjera.

Ne shqyptarët na duhet të përpiqna ma fort se gjithë kombet, se neve si kur dihet, ja ka pas pru dhespotizma më nji shkall të poshtër fort, po nashti asht detyra e Shqiptarvet të punojm; se kur na thot fleta e bukur e Korçës: “Pun, pun, nat e dit, qi të shohim pak drit” dhe të hekim dor nga dëshirat e poshtra, se ata qi po luftojn; po i shohin që po fëlliqen.

Për mirësinë e mamdheut le t’i mprojm të drejtat e kombit tonë, se me rrena nuk shtohet bota, në ata qi thon që të prishin fenë harfet e latinit, të hekin dor se mesin të fëlliqun.

E zgjata fjalën, po më falni se dëshira e madhe që kam për gjuhën amtare më shtyni të shkruaj këtë fjal.

Nji goc’ nga fshati i çerdhes petritit

(Gazeta “Korça”, e enjte 3 dhjetor 1909)

 

Letër nga Bilishti

  1. Direqtor i fletës “Korça”, Sami Pojani, kënduam në të nderçmen fletën e zotërisë suej që lipset ndihmuar ata shërbëtorët, atdhetarë, të cilët me tepëricën e kafshitës së gojës nisnë të nxjerrin kalendarin “Korça” që do të jetë një vepër fort e bukur për ndriçimin e atdheut të dashur.

Dëshir’ e zemrës t’ime sado që është prej gruaje, po është fort e qëruar në sipathinë e atdheut. Dyke ditur sesa mirësi do të ketë vendi ynë prej këti të shënuari Kalendar, ja ku të dërgoj një mexhite t’ja jepni zotërinjve botonjësve.

Vërtet, kjo ndihma ime është e vogël po them se të kem dorën e mbarë, që të gjitha ato zonja shqiptarka të ndihmojnë ca.

Me nder

Zonja H.B.,

(Bilisht, 22 vjesht’ e III-të 1909).

 

Ndihma për gazetën “Korça”

Ymer Pasha Vrioni (Fer) 10 grosh, Gabil Pasha Vrioni (Fier) 10, Abdurrahman (Serfixe) 10, Hasan (Alasonjë) 10, Salih Hilmi (Ysqyp) 10, Vasil M. Andoni (Elbasan) 10, Klubi “Bashkimi” (Janinë) 5, Klubi “Bashkimi” Delvinë 10, Klubi “Bashkimi” (Meçovë) 10, Aqif Pasha Elbasani (Jevixe) 10, Tashko Tasi Ilo (Rumani) 7, Vëllazëria Gërmenji (Monastir) 10, Abdi bej (Tiranë) 10, Adham Shkaba (Monastir) 10, Shefqet bej (Elbasan) 10, Dhimitri Mole (Filibe) 46.20, Sadik Gjinokastra (Janinë) 5, Refik bej Toptani (Tiranë) 10, Rexhep libohova (Alasonjë) 10, Ali Fasli Gjinokastra (Monastir) 5, Mehmet Sadi (Prevezë) 5, Hasan ef. Binbashi (Dramë) 5, Arslan Korça (Dramë) 5.

(Gazeta “Korça”, 29 vjesht’ e II-të 1909)

 

Ndihma për gazetën “Korça”

Arsllan Korça (Dramë) 5 grosh, Hysen Hastopali (Elbasan) 10, Dr. Simon Rapo (Elbasan) 10, Dhimitri Lazar Papajani (Elbasan) 10, Klubi shqiptar i Filatit 10,

Nxënësit e shkollës dhematje Stamboll 5, Gaqi Athanas Ciko Bukuresht 20, Ali bej Starja Kolonjë 10,  Jakub bej Starja Kolonjë 10, Emin Abem Kolonjë 10,

Vasil Spiro Barmashi Rusi 37, Gjekki Pashë Konica Izmir 10, Vasil Zografi Bukuresht 40.20, Pandeli Durmishi Bukuresht 46.20, Fuad Frashëri Lurës 10, Nikollaq Zoi Korçë 10, Hysejn Dishnica Korçë 10, Thimi Marko Korçë 10, Rustem Klisyra Përmet 10, Vëllazëria klisyra Përmet 10, Vëllazëria jemenli Përmet 10, Baba Hysen melçani Korçë 10 , Emin Selenica Korçë 10, Koçi Paravani  Korçë 5, Qenedi Amerikan Korçë 10, Pandeli Evangjeli Bukuresht 37, Idris Galib Ergjiri 10, Jovan x. Pozo Avlona 10, Minella Mano Korçë 10, Ngjeli Stratobërda Korçë 5, Kola Barmashi Korçë 5, Ilia Kosturi Bukuresht 37, Xhevdet Fehim Lskoviku 10, Osman bej Prevezë 10, Haxhi Lumçe Ajdonatë 5, Klubi Osmanlli Korçë 10, Neki Frshëri Korçë 10.

(Gazeta “Korça” e enjte, 12 vjesht’e II-të 1909) 

 

Kërkohen korrespondentë 

Secili zot që mund të marrë barrën të na lajmërojë ngjarjet e Elbasanit, Shkodrës, Durrësit, Vlorës, Argjirokastrës, Stambollit, Monastirit edhe Janinës, i lutemi të na shkruajë për së shpejti, që të merremi vesh shkoqitur

Nga direqsi e “Korçës”

(Gazeta “Korça”, 21 vjesht’ e parë 1909)

 

Sami Pojani akuzohet për thirrje kundër qeverisë

Gjykatorja e Korçës thirri në pyetje gjithë Komisionë të Mitingut (të shkronjave) për të dhënë përgjigje që, ç’përshtypje u bënë fjalët (fjalimet) që u mbajtën atje edhe më shumë të z. Sami Pojanit, direktor i simotrës t’ënë. U habitmë, siç duhet të habiten gjithë bota, me qenë që në miting kishin urdhëruar edhe nga Hyqymeti (qeveria), edhe po të kishte folur nonjë kondra mbretërisë, duhej thirur ay vetëm, edhe dënuar, e jo gjithë Komisioni. Megjithkëtë, e drejta do të dalë në shesh edhe ata që çpikën këtë çështje do të mbeten të turpëruar.

(“Lidhja ortodokse”, e shtunë 3 prill 1910)

 

Sami Pojani braktis Korçën

Zoti Sami bej Pojani, direktor i simotrës s’ënë, “Korça”, shkojti nga shkaku që u dha vendim për ta burgosur për fjalët që mbajti në miting (të shkronjave)

(“Lidhja ortodokse”, e shtunë 3 prill 1910) 

 

Sami bej Pojani shpallet në kërkim

Njëdizaj policia bastisi shtëpinë e z. Sami bej Pojani, po nuk e gjeti brenda. Për zotërinë e tij është dhënë vendimi që të burgoset gjer sa të gjykohet çështja e mitingut

(“Lidhja ortodokse”, e shtunë, 3 prill 1910)

 

Komisioni i mitingut i shkruan qeverisë

Komisioni i Mitingut hoqi një tejshkrim të gjatë (telegram) vezirit e gjithë deputenjëve shqiptarë për të protestuar masat e pengimet të hyqymetit të Korçës, kundra z. Sami Pojanit dhe Komisionit.

(Lidhja ortodokse, e mërkurë, 14 prill 1910)

 

Vdekja e Sami bej Pojanit

Korçarët gjithë, pa ndryshim (pa dallim), feje ose politike, vrapuan të tregojnë helmin e madh që ndjejnë për vdekjen të Sami bej Pojanit duke dhënë ngushëllimet familjes të të ndjerit. (Gazeta “Koha”, 24 shkurt 1911) 

 

Banda e Lirisë një javë zi për Sami bej Pojanin

Pleqësia e Bandës, me të lajmëruar për vdekjen të Sami Pojanit, vendosi që banda të mbanjë zi një javë, me qenë se ishte një nga themelonjësit edhe këshillonjës i vjetër

(Gazeta “Koha”, 24 shkurt 1911)

 

Dëshpërimi i Pojanit në poezi

Një thirrje nga thelb’ i zemrës djegur

Rënkoni zemra dhe ju shpirtra të helmuar

Dhe ju o sy e buzë aq të dëshiruara

Tundi drurë e male plot dëborë mbuluar

Vajtoni burra dhe ju gra të martuara…

 

Ju zogj heshtni, ah ti fëllëzë mos këndo

Ti zall e lumë me kaq nxitim mos vraponi

Hidhërimin gjindjes thojani ju kudo

Qani me vajtim e zinë ta tregoni

 

Ju fusha mos gjelbëroni, nxihuni më tepër

O pyje fletë mos lëshoni, thahuni fare

O botë lëri punërat dhe mos e bëj një vepër

Ngrihuni ju të vdekur dhe hapni varre

 

Mos rrutullo moj botë, diell mos ndrit

Ashtu dhe ti moj hënë e yje mos shkëlqeni

Ti natyrë e bukur prishu dhe mos prit

Për gjakun që derdhet në Shqipëri, në zi të jeni

(Gazeta “Koha”, 3 mars 1911) 

 

Kush ishte Sami bej Pojani

Sami bej Pojani lindi në Korçë më 1880 prej një oxhaku të vjetër e të ndershëm të Çerçiz Pojanit. Që në foshnjëri Samiu jepte shpresë që do të arrinte një njeri i madh. Si mbaroi ruzhdien e Korçës, vajti në Manastir ku mbaroi gjimnazin turk, pastaj hyri në shkollë të Drejtësisë në Stamboll. Që atje vajti në Edrene nëpunës dhe për pak kohë arriti mydir në Neveskë, Opar dhe kajmekan në Kolonjë. Po ndjenjat kombiare të cilat i kishin dëshirë me qumështin e nënës, nuk e linin të shohë nëpunësinë dhe hidhet në luftë kombiare duke marrë kryesinë e lëvizjes kombiare të komitetit të Korçës në kohë të tiranisë. Xemieti, përpara lirisë në Korçë, Saminë e shkroi në krye anëtar dhe i djegur për liri u përpoq me gjithë fuqinë e tij. Më 1907 u martua, duke u bashkuar me një shoqe nga të mëdhenjtë oshakë të Shqipërisë, të Këlcyrës. Si u dha liria, mori penën në dorë dhe botoi gazetën “Korça” gjersa e ndaloi regjimi ushtarak i Dibrës. Vdekja e djalit të tij, më anën tjetër brengat kombiare, e hodhën në shtrat të lëngatës. Po vdekja nuk mund të tmerronte Saminë se ay dhe i sëmurë gjer në orën e fundit përpiqej për kombësinë. Me karakter të shkëlqyer, me kalorsinë dhe atdhetarinë kishte fituar simpatinë e të githëve. Orator i madh, bënte kudoherë dëgjonjësit të qajnë nga fjalët e tij. Në çdo lëvizje, në çdo çështje kombiare, Samiu ishte i pari. Tani dy javë shkoi në Evropë që të gjente shërim, por vdekja e tmerrshme nuk e la, dhe më 19 të këtij (shkurtit) Samiu dha shpirtin në duart e Perëndisë në Selanik. Me vdekjen e Samiut mbretëria dhe Shqipëria humbasin një bir të dashur e një patriot të madh dhe Korça një flamurtar të shkëlqyer e të dashur. Po përpara gjykimit të Zotit, nuk kemi përveç t’i përulemi e të lutemi që ta ketë nën kujdes e në prehje dhe të pangushëlluarës familje, si dhe gjithë të dashurve, u hedhtë nga një pikë balsam në zemrat e përvëluara

(Gazeta “Koha”, 24 shkurt 1911) 

Kalivet e Boboshticës – historia e vllehëve të Korçës

by

(Sipas studiuesit Ilo Mitkë Qafëzezit dhe profesorit rumun Th. Kapidan)/

Përgatiti :Vepror Hasani/

Kur i sheh së largu  këto kalive thua se po ke përpara ndoca kosherëza mizëbletësh apo kërpudha të mëdha (Th. Kapidan, Frasërotii, fq. 37-38)

Kur vemi që nga Korça për në fshatin Dardhë përtej grykës së Boboshticës, mbë të djathtë të rrugës së re, në rrëzat e malit Lisec ndën një sheshtirë të qarkuar prej malesh, që nuk e rrahin pothuajse fare erërat erëforta, syri i udhëtarit sheh me habi një shumicë kasollesh. Janë kalivet e vllehëve të Shqipërisë, nomadë, të cilët beharit verojnë bagëtinë në malet plot kullota të Korçës edhe, në dimër e shkojnë në vëri, pranë buzëdeteve të ngrohta shqiptare. Në muajin korrik të vjetëm, duke u ngjitur për në Dardhë, u kthyem  dhe ne për një copë herë që të shohim këto kalive të çuditshme sa edhe të  bukura. Janë lart nga 30 copë kalive në trajtën e një mullareje a të një qipiu të madh me bar së largu, këto kasolle të duken si ca të vërteta “koshka mizëbletësh”. Përveç këtyre, mbë një anë të të togut të kalibeve, është edhe një ndërtesë e vogël e gurtë, e cila shërben si depo e bulmetrave të zbritura prej malit, ku është “stani-fabrikë” e kaçkavallit prej kualiteti të shkëlqyer e të tjera. Në derë të depos na priti plaku “çobanbash”, xha Plasoti, (i ati i çobanbashit) – tregtar kaçkavallesh (Thoma Plasoti, i mirënjohuri si në Korçë, si dhe në tërë Shqipërinë). Plaku xha Plasoti me hapsin e madh të depos, ndër duar,  të bën përshtypjen e një “Shën Pjetri” të vërtetë, si ruajtës e kujdestar i togjeve “të kuleçëve” kaçkavallë të bukur e fort të pastër, plaku çobanbash mban dhallin for të shijshëm, me të cilin  “qiras” edhe vizitonjës korcarë, qoftë se psonisin apo jo nga bulmetrat e çkëlqyera të stanit të tyre. Me qetësinë të Shqipërisë xha Plasoti, plak 70-vjeçar, është tepër i kënaqur dhe hera-herës u kallëzon shtruar-shtruar çobanëvet djelmoshë se sa keq ishte në kohrat e Turqisë, kur s’kishte darkë e drekë prej perëndie që të mos xheremetisej me nga një e më shumë të pjekura kur e shkelte kapedani Ali Farmaqi dhe të tjerë hajdutë, të cilët pasi hanin mirë-mirë, kërcenin nga një valle rrotull stanit duke kënduar:

Mirëse të gjetëm

O çobanbash

Se darkë e drekë

O nga një dash

II

Përveç dy a tre çobenëve të kësaj kollonie pitoreske, të gjithë të tjerët ishin ndër malet me tufat e bagëtive. Njëri nga barinjtë na shpie ndër kalivet, përshkrimin e të cilave do ta japim gjerësisht më tej, ashtu siç e bën bukur profesori Kapidan i Universitetit të Kllushit të Rumanisë në librin e tij të titulluar “Frasërotii”. Përjashta kalibeve ishin të gjitha plakat çobanka, duke tjerur me furkë apo duke gatuar gjellën, edhe pranë tyre po luanin, rrëmeti i shumë kalamanëve të shëndetshëm e fytyrëpjekur. Përbrenda “kasolleve” ndë të gjitha ato gratë dhe vashat, po ujdisnin gropat e zakonshme (pranë hyrjes së kasolles, mbë të djathtë) për të storasur avëlmendet e tyre. Pyetmë dhe na thanë se ajo ditë ishte dita e caktuar, kur të gjitha këto shtëpresha, punëtore si mbletët, bënin po atë punë. Atë ditë bëhej më çdo kalive “instalimi” avëlmendeve, kurse, siç na thanë, gjer atëherë ishin bërë parapërgatitjet e tjera të kësaj industrie të bekuar shtëpiake, si lëvrimi i leshit, të tjerrurat, majë e hinit etj. Pothuajse gjithë këto kasolle prej purtekash të këtyre vëllehëve nomadë të Shqipërisë, që janë mbase “njerëzit më të lumtur të kësaj natyre, me gëzim të shihte syri edhe një a dy djepe të thjeshtë, ndë të cilët flinte apo rrinte zgjuar e të vështronte me ca sy të zez të mprehtë, voci lonjak vllah, vashë a djalë, bariu i nesërm i tufës së bekuar apo mbase “çobanbashi” dhe tregtari i bulmetrave të uruar e aq të mira të Shqipërisë. Voci e vocja e djepi ishte mbështjellur dhe lidhur në djepe porsi të gjitha foshnjat tona në Shqipëri, në qytete dhe fshatra, me mënyrën e qëmoçme, të cilën mënyrë një shëtitar ingliz Smart Hugher-i, sot e njëqind vjet të shkuar, e quan “të mbështjellur” e të lidhur si mumjet e Misirit”.

III

Këta vllehë ndënshtetas të urtë, të bindur sa edhe punëtorë, të çkathët e të fortë, kanë historinë e tyre  fort   të  nderesaçme, (interesante), të përnguljes në vendin t’ënë dhe ndër viset e tjerë të Ballkanit Jugor. Mbi këtë pikë do të përshkruajmë një studim të shkurtër në këtë shtyllë, kur të vinjë radha. Kemi disa mijë vllehë shqiptarë të mirë që jetojnë bashkë me ne, një pjesë e tyre rrojnë veçuar, mirëpo një tjatër, mjaft i madh, si për shembull voskopojarët, korçarët e të tjerët, pasi u vendosën në qytetin tënë të ardhur këtu pas prishjes së Voskopojës u asimiluan aq mirë me ne, me anë të krushqive dhe janë çquar dhe po çquhen aq si tregtarë edhe si profesionistë të çdo dege në mes tonë, sa edhe si shqiptarë e qytetarë të mirë

* * *

Siç po sheh këndonjësi i nderuar, këtë radhë po bëjmë fjalë për atë pjesë vllehësh shqiptarë të cilët shkojnë një jetë natyrore të bukur për çudi: “jetë nomade”. Kjo jetë nuk është gjë tjetër veçse zakoni i dhënarëve vllehë që së bashku me të çuarit e tufave të gjësë së gjallë në mal apo në vërri, të këmbejnë edhe banesat e tyre fëmijare, (familjare), domethënë t’u venë pas bagëtive me gjithë fëmijë e plaçkë shtëpiake. Këtë zakon, që quhet “nomadizëm” e kanë patur edhe shqiptarët në kohët e moçme, kurse sot dhënarët tanë, si edhe vllehë të tjerë, që s’janë “nomadë” përcjellin vetëm bagëtinë me barinj, edhe vetë rrinë me fëmijën (familjen) atje ku i kanë shtëpitë: në mal apo në vërri. Këta blegtorë quhen vetëm “dhënarë nomadë”

IV

Të vazhdojmë temën e nisur, “Kolibet e Boboshticës”, pas përshkrimit të hollësishëm që na jep zotëria Profesor Kapidan, specialist në studimet e nomadizmit të vllehëve tanë. Zotëria e tij i vizitoi këto kalive në verën e vitit 1928, sot e katër vjet të shkuarë. (Ky material është botur në vitin 1932, shënimi ynë – V.H). Qëllimi i zotërisë Kapidan ka qenë, siç na thosh ai vetë, (në faqen 35 të volumit “Frasëriotii”), të vizitonjë veçanërisht edhe fshatin Boboshticë të Korçës, i banuar më tepër prej një fisi shqiptarë sllavësh, me qenë se pati marrë vesh që ata flasin një gjuhë  bullgare “fort arkaike” dhe me veçorira, të cilat gjoja nuk i ka e folmja e sllavërve të Maqedonisë, kjo pikë e ka tërhequr dhe interesuar tepër studionjësin e ndrituar. “Përveç kësaj,- thotë zoti Kapidan, – ma kishte ënda ta shoh këtë plit edhe sepse aty është monastiri i Shën Kollit, (i ngrehur në vitin 1503, sot e 429 vjet të shkuar), në të cilin, në vitin 1709, Patriku Joasafi, voskopojari, është zgjedhur si i pari peshkop i Korçës, përpara se të bëhet patrik i Ohrisë, i prasmi, (i fundit) patrik i këtij qyteti, që më 1718-1745), siç thotë gjermani H. Gelzzer (në veprën Von Heiligen Berge und aris Makedonien Leipzig, 1904, f 1., 154). Kështu pra, mik i ndrituar i Shqipërisë, përpara se të vijë të shohë kalivet e vllehëve përtej grykës së Boboshticës, qëndroi së pari në fshatin Boboshticë, të cilin e viziton mbë të gjitha anët dhe bën një përshkrim mjaft me hollësi të vendit të fshatit të dëgjuar. Flet me fshatarët me gjuhën e tyre (pika që e intereson kryesisht profesorin e nderuar dhe i kupton fët-fët veçoritë që ka bullgarçja e këtyre, nga ajo e sllavëve të tjerë të Ballkanit. Tani po e lëmë të na kuvendojë vetë zotëria Kapidan: hem për Boboboshticën dhe vëllezërit tanë boboshtarë, hem për kalivet dhe vllehët nomadhë që verojnë përmatanë këtij fshati të bukur

V

“Fshati Boboshticë është i ngrehur tatëpjetë një bregu, i mbuluar me aq shumë blertëtirë e drunjëra, manash të shumta sidomos, që edhe pasi të afrohesh, shtëpitë nuk duken veçse kur të hysh në fshat”. “Posa arritëm në fshat, ia mbajmë drejt për në monastirin e Shën Kollit. Aty duallë na pritnë një plak dhe një plakë, të cilët na urdhëruan të hyjmë në manastir, duke na kuvenduar në gjuhën vllahishte të Vllahisë. Këta ishin sllavër të fshatit, të cilët patën bërë (jetuar) shumë kohë në Vllahi. Shumë nga këta sllavër dhe shqiptarë të Boboshticës jetojnë edhe sot në Rumani si tregtarë apo zi zanaqarë (zanatçinjë). Nga shqiptarët boboshtarë më të shumtit janë të vendosur në Bukuresht. Njëri nga këta ka qenë edhe i ati i shkrimtarit t’ënë Viktor Efthimiu (Ky shqiptar boboshtar është nga vjershëtorët dhe aktorët dramatikë  më “fekundër” nga sa ka patur Rumania  gjer më sot

Përpara katër vjetësh poeti Viktor Eftimiu ishte drejtor i përgjithshëm i theatrove të të gjithë Rumanisë. Veprat “ Feerik” më  fort   janë  përkthyer dhe në gjuhë të huaja edhe luhen shpesh herë në  Berlin ,  Paris ,  Budapest  etj

VI

“Pasi vizituam kishën e manastirit, bëmë një shëtitje ndëpër fshat. Aty kuvendova bullgarçe me disa pleq duke marrë shënimet që më duheshin mbi veçoritë (partikularitë) e gjuhës së tyre, të cilat takohen më të folurit maqedhobullgar”. “S’po terjas të bënj këtë herë një shqiptim të hollësishëm mbi këtë pikë të vogël; këtu po mjaftohem të them se, nga sa munda të vë re unë, sllavët e Boboshticës dhe të atij që flasin bullgarët e Ohrisë “qëndron më pak në format gramatikore edhe më tepër në të theksuar. Sa për leksikun, domethënë fjalët e sllavishtes boboshtaro-drenovare, përveç disa trajtave (formave) shqipe që kanë hyrë rishmë në atë gjuhë, unë nuk munda të vë re asgjë më të ndryshme  nga sllavishtja e bullgarëve të Maqedonisë…”

VII

Pakëz më poshtë, zotëria Kapidan do të flasë për kalivet e Boboshticës. Siç po dihet, në qarkun e Korçës dhe brenda në qytet kemi tri lloj vllehësh, të cilëve u themi edhe çobenër (fjalë turçe –bari ). Kështu i quajnë edhe në vise (vende) të tjera të Ballkanit, sepse rrënja e punës së tyre kryesore që nga kohërat më të moçme ka qenë puna “dhenare” e bekuar. U themi edhe “Cën-cërë” edhe vllahishtes së tyre “cërcarçe”. Kur drejtoja shkollën vllahe në Korçë, një nga nxënëset, “vashëzë myzeqare”, në mes të mësimit të historisë mbi fisin vllah të Shqipërisë, më ka bërë një pyetje më rëndësi në këtë pikë, duke më thënë: “Epo zoti mësonjës përse arbëreshët (shqiptarët), kur qeshin me ne, na thonë edhe “dënce” dhe “dacër?” Shpjegimi i këtij emri ironik ishte i zorshëm përnjëmend, po megjithatë, zë besë se munda ta jap fare mirë dhe të pagabuar: “Vllehët, ndër kohëra të moçme treqind e kusur përpara Krishtit, quheshin Dakër, kanë qenë fqinj të mirë me ilirët, shqiptarët dhe farefis madje, siç thotë historia dhe siç e dëshmon gjuha shqip e rumanisht me qindra fjalë të përbashkëta dhe, që në atë kohë, populli i Shqipërisë, siç e ka përdorur emrin dac për dakët, stërgjyshërit e të gjithë vllehëve të sotëm e thonë gjer më sot, ndonse për qesëndi.

VIII

Të tri “filirat” apo fiset e vllehëve pra, me të cilët bashkejtojmë vllazërisht në Korçë quhen;  vllehë Frashërjotë, Voskopojarë dhe Myzeqarë. (këta të prasmit (të fundit) janë  fort   të  pakë) Të parët përbëjnë numrin më të madh, mirëpo krushqëri me “Arbineshët” korçarë edhe me qarkun Frshërjoti bën vetëm rrallë e tek. Vllehët voskopojarë bëjnë “radhë” krushqi me shqiptarë po, nga sa dihet, kurrë me sy të mirë nga të dy fiset e parë, të cilët i heqin si më të poshtëm. Gjithashtu voskopojari vllah nuk e bën aq kabull të martohet me vllahun frshërjot por me korçarin “Arbinesh” u përzie duke bërë edhe krushqi që prej gjashtëdhjet vjet e tëhu, edhe u asimilua çpejt. Voskopojari zanaqar a tyxhar, duke u vendosur në Korçë zgjodhi për vend shtëpie mëhallën e quajtur e “Voskopojarëve” pranë pazarit edhe përveç kësaj u vesh me dollma e me xhybe si tyxhari shqiptar korçar i asikohe. Mirëpo Frashërjoti, dhëndër i djeshëm dhe terzi shajaku i sotëm, zgjodhi një tjatër vend në Korçë: pëlqeu rrëzën e bregun e Shën Thanasit, me erën më të pastër e të shëndetshme, dhe përveç kësaj nuk e këmbehu rrobën e stërgjyshëvet të tij; veshjen e bekuar të shajaktë dhe këmishë me kinda të dhënarisë. Sidoqë kështu është një gabim historik po të besohet se fiset vllehe që kemi në Korçë dhe kudo në Shqipëri gjoja nuk paskan lidhje gjaku në mes tyre dhe se, Voskopojari, për shembull, është më “i fismë” nga Frashërjoti dhe Myzeqari apo Frashërjoti “më i fismë” nga Myzeqari. Kjo gjë ngjet tani sikur të mburremi se cili prej nesh toskë e gegë që, njëri fis prej tjetrit, gjoja, të kemi më tepër sipërorësi  fisnikërie.

IX 

“As ndonjë ndryshim gjaku në rrënjët nuk është në mest të “Cëncarit” Frashërjot, Voskopojar apo Myzeqar. Që të gjithë kanë rrënjën dakë të vjetër të Dacisë së (Rumanisë së sotme) kushërinj jo të largët me Ilirët (stërgjyshërit e shqiptarëve), siç e dëshmon fare mirë historia. Siç thamë më përpara ngjarjen historike, se qysh janë gjendur vëllezërit vllehë shqiptarë në mest tënë si dhe në kusurin tjetër të Ballkanit përkëtej Tunës do ta shoshitim herë tjetër, hollësisht sa të jetë e mundshme. Për këtë herë po shënojmë vetëm se: “të gjithë vllehët e Shqipërisë, të Maqedonisë, Thrakës dhe Bullgarisë dhe Sërbisë qenkan Gramozllinj, domethënë që prej krehërit të malësisë Gramoz (përtej vargut Moravë të Korçës). Që nga Gramozi, pra barinjtë vllehë kanë ardhur me tufët e tyre të mëdha dhe janë vendosur qëmoti në qarqet e Korçës e të Dangëllisë (Frashër), që këtu rrjedh edhe emri i fisit: Frashërjotë). Gjithë po këta vllehë, duke shkuar pako gjë më tutje, populluan edhe Voskopojën e dëgjuar” (Faimoasa Noscopole, C.N, Burileanu, I., Romeni di Albania, 124 & Th. Capidan, Romani Nomazi, 61)

X

“Që të gjithë vllehët tanë pra, kanë një rrënjë e një gjak: si frashërjotët ashtu edhe Myzeqarët. Asnjëri nga këto fise nuk i bie të mburret veç e veç se është prej fisi të romanëvet që pat vendosur në Kandavi (qarku i Ilirisë), rreth Gjolit Lyknidies –Pogradec). Konsulli Kuint Fab Maxim (Quintus Fabius Maxemus), siç paskan dashur të heqin veten qëmoti vllehët voskopojarë (Puqvile) Voyage dans la Grece, (1820) f., 392-393, që të gjithë vllehët tanë të Shqipërisë janë të fisit të përzierë dake-roman, të çkëputur prej trungut të tyre dhe të hedhur ndër ne, nga njëra anë me urdhër të Romës si kollonistë të saja më përpara, edhe pas shkretimit të Shqipërisë prej gjaksorit çkatërronjës të madh, siç e quan Neibuhr-i, konsullin L. Aemilius Paullus, si edhe nga ca ngjarje historike të tjera, të cilat do t’i përshkruajmë në një studim të veçantë. Shkrimtarët e sotmë, që janë marrë me jetën e vllehëve të Ballkanit Jugor, të tërë vllehët e Shqipërisë i përmbledhin me një mbiemër të vetëm: vllehët gramozllinj (Gramusteni). Të gjitha këto nuk po i themi veçse të mbështetur mbi studime të stërholla specialistësh në këtë lëndë, evropianë dhe rumunë të çquar. U larguash pakëz nga tema, siç e kemi zakon shpesh herë, kur është fjala për ngjarje historike, të cilat e do puna, doemos, të lidhen edhe me historinë e kombit shqiptar prej historianit të arthmë

“Është koha pra që t’ia japim kuvendin zotërisë, profesor Kapidanit “Mbi kalivet e Boboshticës”, i cili me këtë rast, na jep dhe një konizmë (pikturë) të bukur të kalibeve. Në këtë duken vetëm dy copa nga të malit Lisec. Përpara këtyre kasollevet të mëdha është sërëndritur në vrak, si valle, një qym i madh nuse e vasha, çobanka të veshura me xibunet, linjët dhe këculat e gjata të pashkës”.

XI

“Jo shumë larg që prej Boboshticës, thotë zotëri Kapedan – gjenden edhe ca kolube frashërjote, ndër të cilat barinjtë nomadë shkojnë në muajt e verës. Të gjitha së bashku, nja 30 copë, përbëjnë një katund (fshat të vogël),  “Catun” “katund”  i thonë rumanisht.  Përpara se t’u qasesh afër këtyre kolibeve, të cilat frashërjotët i quajnë “këlive”, kur t’i shohësh së largu, të duket se po lë përpara ndoca kosherëra mizë-bletësh apo ndoca kërpudha të mëdha të mbira prej dheu. Vetëm pasi të hysh në katund të dalin përpara njerëzit që rrinë ndër to, atëherë sheh se edhe ato janë banesa njerëzish. Të këtilla banesa nga të frashërjotëve nomadë, të cilët merren me rritjen e dhenve do të shohësh kudo ndër vise e malësira të Shqipërisë së mesme dhe të jugës”.

XII

“Një kalibe, ashtu siç duket në konizmët (fytyrë, e cila gjendet në faqen 37 të volumit “Frashëriotii” të zotit Kapidan), ka një gjatësi që prej 5 gjer më 6 metra diametër. Prandaj kur hyn brenda, lipset të kesh mendjen që të mos përpjekësh kokën pas muri. Deriçka e kalibes, si lartësirë është më e vogël se sa shtati mesatar i një njeriu, po-po trashësia e mureve nuk është më tepër se dhjetë apo pesëmbëdhjetë pond (centimetra). Orenditë dhe plaçkat e një kalibeje janë të pakta, vetëm nga ato që duhet me doemos; disa shkorsa e velenxa për t’u mbuluar, të vëna në tokë njëra mbi tjetrën, janë vendosur ndë një anë ndë hyrje të kasolles, po-po në anën tjetër është storasur avëlmendi. Në murin nga fundi i saj, në mes, është vatra në të cilën gjenden plot enë për zjerjen e qumështit apo për të gatuarit e gjellës. Një kusi e vogël e varur për një çengeli i ngulur ndë mbulesën e kalibes rri pothuajse ngahera përsipër vatrës. Mbërdhe, zakonisht, nuk ka asnjë të shtruar. Vetëm kur vjen ndonjë i huaj, ndonjë mysafir, si për nder, i shtrohet një velënxë, që të sheshohet të rrijë. Përndryshe, vllehët frashërjotë, të zënë afro mbë të gjitha anët me punën e shumë me tufat e tyre, edhe të mësuar që të shkoj në gjithë ditën përjashta në erën e lirë të malit e të vërrisë, nuku ndjejnë nevojën e gjërave të mira e të llusave me të cilat të janë mësuar vëllezërit e tjerë të tyre që janë vendosur ndër qytete të mëdhenj e të vegjël. Çobani frashërjot hyn ndë kalibe vetëm kur është kohë e keqe, po në kohë të mirë, ay ha, zbavitet, prehet edhe fle përjashta ditën si dhe natën, i shtrirur

Na vinim tock u harao!

K’askapam di jarnë greao!

I

Ne po vijmë të gëzuar!

Se nga dimri i keq shpëtuam!

“Me këtë këngë, e me të tjera si këtë, kanë ardhur për mot që nga vërria në Malin e Thatë dhe në malet e tjerë të bukur të Korçës vllehët shqiptarë me mijërat kokë bagëti: “Plot gëzim se shpëtuam nga dimri i keq”, siç thonë të dy vargjet “cëncarçe” që sërëndit në krye. Është kënga e tyre, por këndohet më tepër prej çunave vllehë, që e këndojnë kur na shkojnë përmes Korçës, të gëzuar se po u qasen maleve të tyre, të cilët i duan me shpirtin, aq sa u këndua t’i quajnë “malet e veta”, “muncili armaneshti”. Këngët gazmore të tyre të përziera edhe me dringëllimin e harmonishëm të këmborëve të tufëve, përbëjnë një koncert tepër të pëlqyer për ne korçarët kur i dëgjojmë ndaj të gdhitë të mëngjeseve të majit, kur na shkojnë përmes qytetit duke u drejtuar për në malet e tyre. Është tamam ajo kohë e mëngjesit kur shqiptarkat, nuse e çupa të Korçës, llërëpërveshura e kryelidhura me dylbenka të bardha, vaditin dhe fshijnë secila pjesën e sokakut të shtëpisë, një punë shtëpiake që i ka bërë aq evropianë shkrimtarë të lëvdojnë shtëpresën korçare dhe qytetin tënë ta numërojnë si më të pastrin e të gjithë qyteteve të tjerë të Shqipërisë. Pamja plot bukuri e vargut të pambaruar të tufëvet, si dhe xhallahia e dëndshme e koncertit të tyre i bën shqiptarkat korçare të lënë për një hop fshesën edhe të thërresin shoqja-shoqes:

Po  vijnë vllehët, po vijnë stanet! Rend moj e bardhë t’i bëjmë sehir!… Edhe shoqja i përgjigjet: “ Po  vinj, po vinj të shohim dhe çobankat, ato këculgjatat, me djepet në kurriz dhe duke thurur çorape”.

II

“Të gjitha tufët e bagëtive kur na vijnë nga vërria apo kur shkojnë për atje, kanë të pamët të hijshme, po jo aq sa kopetë të vllehëve nomadë, domethënë të atyre që venë e vijnë me gjithë fëmijë e plaçka të shtëpisë. Va-et-vient-i (vajtje e ardhja) e këtyre ka një bukuri të veçantë për syrin e sehirtarit, aq më tepër për një të huaj që i sheh për herë të parë

Me gjithë dimrin farmaq të hidhur të këtij viti, edhe me çvleftësimin, qesatin e madh, që është edhe për lloj pasuri kombëtare tonën prapë, por nga mot ashtu edhe këtë vit, javën që shkoi, i pamë përsëri këto tufë dhen të vëllezërve vllehë nomadë. Puna e donte që të ktheheshin nja dy-tri javë më përpara, mirëpo i paska penguar puna e pengimit të xhelepit. Nga rrëzimi i madh i çmimit të gjësë së gjallë i sivjetëm, të mjerët nomadë si edhe shokët e tyre jo nomadë, erdhën shumë ngushtë për pagesën e domosdoshme të mbretërisë. Mirëpo qeveria shqiptare, apo siç e kanë kuptuar këta dhenarë, më mirë të themi “vetë mbreti Zog të rronjë sa malet”. Siç tha nomadi çobanbash, si babë i vërtetë dhe i vllehëve shqiptarë, u paskan bërë një tog lehtësirash në pagesën e xhelepit një mirësi që i ka bërë t’u largohet mjaft “qederi” vreri i madh i qesatit të gjësë së gjallë edhe të na vijnë prapë “Ku mullt harao”, “me shumë gëzim” që të na gëzojnë malet dhe kodrat tona me tingëllimat e bukura të zileve të fyellit dhe të xhurasë, të cilat na i ka kënduar me aq hije, me zjarr dhe ëmbëlsirë vjershëtori kombëtar Naim Frashëri në “Bagëti e Bujqësi”.

Vllahinka e stanit 

Porsi çobanbashi

Kur mbledh dhentë

Ndë strugë!

Moj çobankë e malit

Moj vllahinkë e stanit

Zoti më të bëftë

Turkë

Apo  mirë je kaurkë?!…

(Këngë e kohës turke)

III

“Sa e çuditshme aq edhe e bukur, piktoreske është jeta dhe të gjitha zakonet e vllehëve tanë nomadë. Shumë prej jush këndonjës të nderuar i dini mbase, por më të shumtit nuku. Shumë vetë prej nesh na kanë pëlqyer ndonjëherë, të qesëndisni kur shkojnë me tufët e mëdha të bukura vllehët nomadë, çobenët siç u themi, me çobankat sokëgjata e këculëgjata. Sa faj i madh! Sa gabim i rëndë! Jo vetëm të mos qeshim me këtë fis punëmadh të popullit të Shqipërisë por bile t’u bëjmë nder, t’u gëzohemi për jetën që shjojnë dhe t’i lumturojmë. Këta nomadë dhënarë janë shumë më të lumtur se sa ne! T’i admirojmë, të çuditemi me jetën e tyre dhe t’i kemi kryesipër. Në një kohë varfërie të madhe si këtë që kemi arritur sot, kur ne të tjerët, qytetarë a fshatarë, pasi hoqmë dorë nga shajakët e gjyshërve, po na vjen festja (vërdallë) rrotull se nuk jemi të zotët të vishemi me një shajak kombëtar të hollë, të endur në Shqipëri (siç bën kombi bullgar trim dhe ikonom e të tjerë për të mirë të ekonomisë sonë kombëtare. Këta barinj të lumtur e kanë të rregulluar “pikë” rromjen (rrojtjen) e tyre, si hamjen shqeto të thjeshtë, si edhe të veshjes, vllehët nomadë i mbajtnë me shenjtëri, ashtu siç ua lanë stërgjyshërit e tyre, që kur u vendosnë në Gramoz, mbase që nga qindvjeti i gjashtë pas Krishtit e më tëhu.

Vllehët nomadë pra, janë njerëzit më të lumtur të botës dhe, kur na shkojnë përmes Korçës për në Mal të Thatë apo tekdo gjetkë, le të shohim vetëm me sy nderimi dhe dashurie vëllazërore. Qëllimi ynë këtu është që të përshkruajmë për këndonjësit e nderuar të kësaj gazete, një nga skenat (pamjet) më të bukura të jetës së vllehëve nomadë të Shqipërisë: “Të ngjiturit e tyre që nga vërria në mal”, pamje të cilën e shohim të përsëritur për mot në javët e para të majit. Një skenë tjetër e bukur dhe ajo është kur këta njerëz të mëmës natyrë zbresin me tufët në vërri në vjeshtë me ndryshimin që, atëherë shkojnë të qederosur që po i lënë malet sepse jeta e fushës nuk u pëlqen se atje nuk ka ujë të ftohtë si fjala vjen në malet korçare e të tjera

Kë-s vicac tu apa-arace

Se u këndua n’uj’ të ftohtë

Si-sh fakë këlivi n-afoare,

Të bëjmë kalibe jashtë

Pute kaplu s’-nu li doare…”

Kurrë  koka mos t’u dhëmbë

IV

“Në mungesë të një klisheje prej fotografie do të mundohemi të bëjmë një përshkrim të konizmës së bukur të tufëve të vllehëve tanë nomadë, siç i pamë ditët e shkuara, posi edhe nga moti në këtë kohë. Ndë ballë të tufës së gjatë shkon një nga barinjtë, i cili me të hyrë në Korçë e vë ndë xhep fyellin apo xhuranë, së cilës i bie gjithë udhëve ndër fusha e male. Anëve të tufës janë të tjerë barinj, shokë të të parit; që të gjithë kanë përdore lidhur me zinxhir nga një “Balik” të madh, të keq, i cili vështron me sy prej ujku, që posa t’i shohësh këta qenër të nomadëve, përnjëherë të vete mendja tek qenërit e famshëm të Mollosve (Labro, Çamërve) që na bën fjalë historia e vjetër. Nja pesë a gjashtë çape më tej ballit të tufës, ecën me ngadalë “tradicionali” gomar, kafsha e pandarë e saja, i urtë, siç na thanë, figuron kurdoherë më tepër që të mos marrë mbësy kopeja e bekuar. Mbi njërin nga këta veshëgjatë pamë të hypur dhe një nuse çobankë, e cila qëndronte e storasur, sikur duke nusëruar. Qenka tepër i çuditshëm, po edhe fort i bukur, roli i kesaj nuseje vllahinkë e cila i hipka gomarit vetëm kur tufa ka për të shkuar përmes një fshati apo qyteti. Shkakun na e shqiptuan kështu: Kur Arbineshët dalën të bëjnë sehir tufët e vllehëve të mos i kenë aq  fort   sytë  tek dhëntë e të mbësyshin, por të shohin më tepër nusen të hipur mbi gomar”

Linjën të gjatë

Xibunin të shkurtë!

Moj çobankë e malit

Moj vllahinkë e stanit

Zoti më të bëftë turkë

Apo mirë je kaurkë

(këngë e kohës turke)

V

Në arsyetimin tonë që: në këtë rast, atëherë do të jetë në të keqe, mbasi e mjera nuse, të bierë ajo mbësy, muarrëm shpjegimin  fort   të  lezetshëm. Nusja vllahinkë s’është puna të mbësyshet, sepse ajo është e armatosur me një hajmali, të cilën e mban në gji të varur për qafe, përveç gjerdhanit që ka, me florinj, ndër të cilët figuron edhe një kostandinar (flori nga të Kostandinit të madh). Siç po dihet, hajmalia ka fuqinë të madhe që të prapsonjë çdo “sy të keq” me qenë se brenda ndë të na është qepur me kujdes një copëz kartë e cila përmban ja-se një stih ungjilli të shkruar në greqisht prej një prifti, ja-se po një ajet kurani, të shkruar arabisht prej një hoxhe. Sikur mezallah copa kartë të jetë shkruar gabimisht në gjuhën shqipe, hajmalia nuk bën, pasi edhe si kopeja si nusja e gjorë mbi gomar markan sy sakaqherë. Pas tufës së dhenëve vjen karvani i kafshëve, mushka e kuaj të ngarkuar me tërë plaçkat shtëpiake të nomadëve. Karvanin e kryeson doemos çobanbashi i hipur mbi kalë. Të gjithë të tjerët; burra, gra, fëmijë që përbëjnë një farë unafara ecin mbë këmbë, përveç ndo njëj plake të lodhur tepër, e cila çeku hipën mbi ndonjë kafshë të ngarkuar. Siç kemi parë, kur ka rastisur, të gjitha gratë plaka e të ra, duke ecur dhe sado të lodhura të jenë, nuk reshtin së punuari punën paragatitore të avëlmendit; të tjerurat me furkë apo dhe të thururit çorap; disa nga ato bile e bëjnë këtë punë duke patur të ngarkuar mbi kuriz edhe djepin ndë të cilin bën gjumë të lehtë voci lonjak çobanth, i bukur e sy-ulli (me sy të zez).

VI

“Sa thamë gjer tani, janë pamja e tyre e hijshme dhe nënshtypjet e këndshme që lënë në mendje të sehirtarit që di të çmojë bukurinë të jetës së këtyre vllehëve nomadë. Në radhët që vazhdojnë kemi për të parë se qysh gatiten dhe nisen që nga vërria, që nga fushat e ngrohta të anëdeteve të Shqipërisë, ç’rregulla kanë në udhëtimin e tyre gjer sa arrijnë ndër ne e të tjera të cilat janë të dobishme t’i çmojmë

Çobankat e kolonjës

Çobankat e Kolonjës

O leo Qicë Fërshiroatë,

Moj qicë pe Frashëri

Çihtisesh Kulonja toata!

Shastise Kolonjën

Qica mia, qica li-mame!

Qica ime, Qica e nënës

 

O llaj xhoni ku oklju llaj,

Djal’ more, o sy zi

Ce-i acel di tine graj?

Ç’këndon mor, ashtu ti?

Tri kulonja jo nu-nj hiu

Për Kolonjën unë nuk jam

Ma-nj hiu tri un xhone-armën!

Po  jam për një trim çoban!

 

Xhone armen, xhone ka veara,

Djalë vllah,  musi behari

d-in aushti-a nosht s’fitare

q’ atje kun a u lindnë pleqtë

Hajde xhone, – s’në fuxim

Hajde trim more të ikim

Ka dol’i në ujdisim

Se të dy ne ujdisim

(Këngë e vllehëve kolonjarë)

“Në krye të muajit maj, kur të gjithë dhentë janë mbaruar së qethuri në viset vërri të fushës, përbrenda Shqipërisë apo buzë Adriatikut, ngrohtësia zë e bëhet më e madhe. Atëherë, jo nomadë shqiptarë, si dhe vllehët shqiptarë, ashtu dhe fëmijarët nomadë nisin të bëjnë gati për të çuar bagëtitë në malt. Këto gatitje, si edhe të nisurit e tyre bëhen dhe çvillohen kështu: Nja shtatë a tetë ditë përpara se të shkojnë, vllehët nomdë, gratë të ndihmuara dhe prej burrave, zënë e mbledhin të tërë plaçkën e shtëpisë, të cilën e futin ndër  harare (hërej-thasë) të mëdhenj të avëlmendit. Pasi mbarohen të gjitha gatitë edhe mbeten fëmijakët ndën kryesi e kumandës të çobanbashit (çelikut) së pari hanë drekë. Pas këtë, ngarkojnë plaçkën e shumë mbë kuaj, po më tepër mbë mushka dhe pastaj nisen për udhë duke uruar njëri-tjetrin, urimin vllaho-shqip: hajde kala- mbarë; d.m.th. paçim udhën e mbarë.

VII

Përpara të gjithëve ecin tufët me barinjtë të shoqëruar edhe prej qenëve besnikë të tyre. Pas këtyre vijnë fëmijë ( fumel’ le- graria me fëmijët) së bashku me të tërë nikoqirësinë e tyre si shtëpiakë nomadë. Nuk ka asgjë më impononjëse, që të frymëzon habi dhe nderim, na thotë profesori Th. Kapidan në veprën “Romëni Nomazi” nuk kanë njohtime mbi jetën nomade të këtyre barinjve, se sa pamja plot bukuri që na faqëson të shkuarit e këtij karvani madhështor kur ecën shushasë apo përmes një fshati a qyteti”. Që shumë së largu duken, duke ngritur lart mu- si retë të turbullta, pluhuri i madh që ngrihet përsipër dhe rreth e rrotull tufëve të dhënëve. Sa më tepër që afrohen kopetë dhe kusuri i karvanit të vllehëve, aq më kthjellët dëgjohen edhe tingëllimat e zileve si edhe kënga e çunave të tyre që ia thonë:

Ne vinim toc ku harao

Ne po vijmë të gëzuar

K’ askëpëm di iarnë greao

Se nga dimri i keq shpëtuam

Nga zërat e këtyre dhe në xhallahinë të madhe që bëhet, nga të gjitha fshatrat, katundet (katund-fshat i vogël), që janë shushavet, dalin plot njerëz, që të bëjnë sehir vllehët që po shkojnë me dhëntë për në mal.

VIII

Pas  tufëvet të dhënëve në një larkëtirë prej disa qindra çapesh, ja tek jep krye e vjen vargu i gjatë i fëllkërëvet domethënë i familjarëve “Përpara shkojnë mbë këmbë kalamanët më të mëdhenj, të shoqëruar prej disa plakave të palodhura si burrnesha, po-po pastaj pas këtyre shkon i tërë fisi (tuti fara), i përbërë prej burrash, gra, vasha e djem. Që të gjithë ecjen ngadalë dhe afër-afër ndëpër kuajt dhe mushkat e ngarkuara gjer në xverkut. Rrallë e tek  shihet nga ndonjë plakë tepër e shkuar nga mosha, e cila  hipën nga pak mbi ndonjë mushkë

Se të kam rrëmbyer

(Folklori shqiptar)

M’u lodhe, çobankë

M’u lodhe!

Torbën të kuqe

Mbi supe ç’e hodhe

Moj m’u lodhe!

M’u lodhe çobankëzë

E bij’ e Maxharitë

Se të kam rrëmbyerë

E bijë e vllahinkësë

Të marça të keqenë

Të rrypit të opingësë

(Këngë e qëmoçme)

Nga ana tjetër, disa nga burrat hipin mbi binekë (kuaj atllarë) më tepër për qejf se sa nga të lodhurit. Fëmijët më të vegjël dhe lonjakët janë vendosur të parët ndër ca koshere të lidhur mbë të djathtë edhe mbë të mëngjër të samarit, po-po vocërit lurekë, ndër djepe të bërë kastile ndë mes të samarit, përsipër mbulesës që e thonë “sazmë” ( një farë mutafi) me të cilën, zakonisht, mbulojnë hararët (thasët e mëdhenj). Është e tepërt se këta vocër engjëllushë të ngarkuar mbi samarët e kafshëve të uruara, s’duan të dinë, s’kanë fare kasavet nga të troshiturit e gjatë të parreshtur, edhe se tingëllima e kuajve është për ata nani-nonua më e ëmbël.

IX

I radhitur kësifarësh, karvani madhështor ecën vetëm në mëngjes edhe mbrëmanet. Në mëngjes baret që posa zë të zbardhëllojë drita, gjer ndaj sahatit dymbëdhjetë, kur nuk ka nisur edhe të shtrengojë vapa. Në mbrëmje ecën që prej sahatit pesë (që në zemërherë) gjer më dhjetë të natës. Përpara drekës qëndrojnë pothuajse kurdoherë pranë një burimi me ujë të ftohtë; mbrëmanet më tepër bëjnë konak ku të rastisin. Përndryshe, posi të gjithë dhënarët e Shqipërisë, ashtu edhe vllehët nomadë i dinë me pëllëmbë të gjitha viset, burimet, udhët e monopatet nga shkojnë, pra zgjedhin viset më të mira për të bërë konak dhe gjithë po në ato qëndrojnë çdo vit. Posa arrijnë tek vendi ku do të qëndrojnë për t’u gdhirë, kuajt dhe mushkat çkarkohen dhe lëshohen pas barit; po ashtu edhe dhëntë i përhapin fushës që të kullosin. Pas këto, burrat përnjëherë zënë e ndezin një zjarr bubulak të madh. Rrotull zjarrit ngrehin tendat për t’u mprojtur nga shiu; anëve të tendës arëmojnë (rrëmihin) edhe një endek në të cilin lipset të kalojnë ujët, në rëntë ndonjë shi i madh. Vllahinkat më tjetër anë si shtëpresha, të çkathta, zënë e bëjnë gati darkën

X

Po  kur koha është e mirë dhe nuk ka shumë shi, shumë prej ta as që i ngrehin fare tendat, po ja seç bëjnë: vendosin hararët (thasët) njëri mbi tjetrin duke bërë një farë shtrofke që ata i thonë  “puravë”. Përpara kësaj shtrojnë degë gjethe dhe përsipër këtyre hapin një velenxë (cërcarçe: velenxë). Posa vjen koha e gjumit bien duke u shtritur të gjithë mbi velenxën, me kryet mbështetur përmbi anët e hararëve apo duke vënë ndën kresë një plaçkë çfarëdo dhe flenë duke bërë gjumin kështu në erë të pastër, gjer në mëngjes kur ngrihen dhe nisen përsëri për udhë. Gjella e tyre në udhë e sipër është më tepër bulmeti. Hanë edhe mish, të pjekur për helli, si dhe zarzavate të thata, fasule apo fierza (groshë), mirëpo qumështi, bulmetrat janë themelia e ushqimit të tyre udhës. Për këtë qëllim, kur nisen që nga verria, fëmijarët nomadë (fëllkërit) marrin me vete edhe një tufë më të vogël e quajtur “tufa e udhës” e pjellë dy-tre ditë përpara se të nisen. Qumështi i tufës së vogël përdoret për ushqimin e kalamanëve edhe, kudo, dhe në vendin e të veruarit, bulmetrat e kësaj janë vetëm për ushqimin e kollonisë nomade

 Llaj Kole mërat

(Folklor cëncarisht)

O – llaj Kole, o llaj frate,

More Kole, more vëlla,

Kole mor i mjerë!

Des u sarka lla’ në parte

Verë gunën mënjanë

Llaj Kole mërat!

Kole mor’ i mjerë

 

O! Nj-u ded, llajhu, nj-u ded!

As-po e vura, i ziu, e vura!

Feotile mu pot s-li ved!

Po  vashat nuk i shoh dot!

Njika ce u kaftu mine

E vogla që dua unë

Sh-va dul miç me ibrëshime

Do anteri me ibrëshim!

 

O-llaj Kole, o llaj frate

Kole more vëlla,

Fë-sh’ dulmio, tr’ ahtore vrutë

Bëj-i dh’ anteri të tillë mikeje

Ka vas ë-u-ai trë etë tutë!

Se me të ti do t’shkosh jetë

(këngë e vllehëve kolonjarë)

XI

“Kur bie puna që qëndrojnë për të bërë konak ndë çifligun e ndonjë beu apo ndonjë agai, atëherë janë të ngasur të paguajnë një pagesë të vogël për çdo kokë kali apo mushke. Kësaj pagese, vllehët i thonë “utllaqe”; ashtu i thonë edhe shqiptarët tanë (otllak). Por edhe shumë herë ata shpëtojnë nga kjo pagë me të gostitur pojakun e çifligut me qumësht, djathë apo me ç’të ngrëna që të kenë” (Th. Kapidan, Rom. Nomazi, 98). “Kështu udhëtojnë vllehët nomadë disa ditë me radhë gjer sa arrijnë në malt në banesat e tyre  malësore që janë kolibet, të cilat i përshkruam në artikullin “ Kalivet e Boboshticës”. Në tërë qarkun e Korçës vëllezërit tanë vllehë nomadë apo jo nomadë, qëmoti, kur dhënëria e Shqipërisë ka qenë në vulkun e saj më të madh, kanë patur një qender të tyre nadhështore në malin e fshatit Plasë, në veri të qytetit tonë të bukur, (Korçës). Sipër këtij fshati, në një sheshtirë  mali  të hijshme, me ujëra nga më të mirat e burimeve të atdheut kishin afro njëqind kalive posi ato që shohim sot përtej grykës së Boboshticës si edhe gjetkë në malësitë rrotull Korçës, ku verojnë. Mirëpo pas kohe, kur këta nomadë duke shijuar tepër këta malet tanë plot lullotë të mirë vendosnë që duke mos patur nevojë ta këmbejnë vendin e të veruarit, Malin e Thatë të Korçës me tjatër malësi gjetkë, në vend të kolibeve si kosherëza mizëbletësh ndërtuan shtëpi të gurta të mira me dy kate si edhe shkollë edhe një kishë mjaft të bukur

XII

“Është “gusto” e madhe me këtë fis të uruar barinjësh se, edhe pasi i ndërtuan shtëpitë të gurta të bukura në mal të Plasës, duke i prishur kasollet me purteka dhe kashtë, prapë nuk na u vjen mbarë t’i thonë “fshat” kësaj qendre të tyre, po gjene “Kalivet e Plasës!” Kështu i thonë edhe sothem ata, si edhe gjithë ne. Sot fshati Kalivet e Plasës, i cili ka patur gjer shtatëdhjet shtëpi të gurta ka mbetur vetëm me pesëdhjetë shtëpi të banuara, sepse të gjithë vllehët e tjerë “Kalivjotë” emigruan në Vllahi dhe u vendosën ndër vende pranë kufirit rumano-bullgar në krahinat Silistrë edhe Durostar, atje ku kanë vajtur dhe të tjerë vllehë fërshërotë. Për kujtim të rrënjës (origjinës) së tyre vllahe Dangëlliase, atje ngrehnë edhe një fshat të ri të bukur, të cilin e pagëzuan me emrin “Frashër”.Po me gjithë këto, më gjithë që atje në Rumani u bënë zotër toke bujqësie mjaft të madhe (çdo fëmijak njëzet hektarë), këta vllehër shumë herë rënkojnë për malet e Shqipërisë së bukur që ngaha shkuan jo të varfër, por me qerret plot, edhe pa asnjë shtrëngatë të keqe nga an’ e popullit shqiptar. Plakat e nderuara çobanka bile, qajnë me vaj shumë herë  për kalivet e Plasës e për bukurit e maleve korçare, për Malin e Thatë, ku u rritnë dhe u plaknë aq më tepër u shtohet ngashërimi të gjorave çobanka, plaka e të ra.

Varrosmëni në vathë

(Folklor cëncarisht)

Kara s’mor, karas’nu mor

Në vdekça, në mos vdekça

S’-nj-askulltaç un sigur zbor

Njerëz porosi t’më mbani

 

La turuste s’mi ngurpac!

Ndë vathët të më groposni!

Primavera kënd s’vë tarmac,

Që kur të ktheheni n’pranverë,

S’treakë oile, sin j-leakac!

Të shkojnë dhentë e mia t’i kap

Si-nj le akac si-nj-le mulgu,

Të miat t’i kap e të miat t’i mjel!

Shi ku mëma mia s’li tundu!

Dhe t’i qeth me dorën time

 

Flluera s-nj-o avdu dipriunë

Të dëgjoj fyellin papaushuar

Këndu oile va s’adunë!

Kur dhentë mblidhen të flenë!

(këngë e vllehëve shqiptarë)

Dera më e përmendur e fshatit të “Kalivet e Plasës” të Korçës  paska qenë ajo e çobanbashit Bullamaç. Nga kjo derë çelnikësh është qytetari ynë Korçar z. Nikucë Bullamaçi, i ati i i të cilit, i ndieri Papa Llambro Bullamaçi është vrarë lemerisht në Korçë prej andartëve në prill të vitit 1914. Për kujtim të këtij prifti dëshmor, bashkia e Korçës ka pagëzuar një rrugë me emrin e të ndierit në krye të së cilës është shtëpia Bullamaçi.

XIII

Pasi u larguam përsëri, sado prej themës, gjë e cila nuk besonj ta ketë rënduar këndonjësin e nderuar, është koha të kthehemi tek karvani madhështor, të cilin e lamë udhës:

“Në të gjithë ditët e udhëtimit të gjatë, gjer arrijnë në mal, vllehët nomadë e shkojnë kohën me këngët e çunave edhe, natën me përralla dhe meseletë të pleqve e të plakave . pothuajse nuk ka mal apo breg, i cili të mos jetë i shkelur nga këta barinj nomadë, as edhe pllajë, përrua e lumë të kapërcyera prej tyre që të mos ketë lidhje me nga ndonjë ngjarje të jetës së tyre. Të gjitha këto ngjarje, pleqtë dhe plakat çobanka, ua tregojnë të rinjve dhe kalamanëve kur ecin udhës apo mbrëmanet kur prehen ndën tendat, pa-po këta kur rriten pastaj, ua kallëzojnë pasanikëve të tyre. “Vetëm kush ka qenë bashkë me ta në këto migracione të përvitshme të vllehëve nomadë, thotë zotëria Profesor Kapidani- vetëm ay është i zoti të kuptojë se sa hije e shije ka jeta e tyre e shkuar gjithmonë ndër male”. Posa u qasen kodrave, atëherë karvani i pasosur i këtyre, zë të firakset, të paksohet, fëmijakët duke patur në ballë çobanbashërit (çelnikët) e tyre, tani zënë e ndahen në vargje më të vegjël, duke marrë secili perin e udhës së malit ku gjenden fshatrat e tyre apo atje ku kanë menduar që të ngrihen kalivet e tyre. Disa nga këta që nuk kanë banesa të qendrueshme për kohën e verës, i këmbejnë vendet e të veruarit ku të gjejnë në mal me kullotë më të mirë dhe të bollshme. Fundja tani barinjtë nomadë arritnë të gjithë në malt. Gëzimi i madh që shihet ndër fytyrat e të gjithëve, burra, gra nuk mundet të përshkruhet. Sikundër edhe për shqiptarët dhënarë, të moçmë dhe të sotmë, gjithashtu edhe për vllahun shqiptar “ mali ” është është gëzimi dhe shija e jetës së tij.  Mali  për shqiptarin dhe për Vllahun është posi deti për grekërit dhe posi fusha e gjerë për bullgarët. Në mal ata gjejnë me bollësi ushqim për gjënë e gjallë, në mal kanë gjetur strehën dhe sigurimin për t’u mbrojtur nga çdo plaçkitje barbarësh në kohërat e qëmoçme, edhe prapë në mal rrojnë e shkojnë kohët e kthjellta të qeta, kur pas punës së lodhshme të gjithë ditës të mbledhur qyme-qyme, rrotull zjarrit bubulak ndë vathët, e shkojnë me këngë, përalla dhe plot qyfyre. Dashuria e madhe që ka bariu vllah i Shqipërisë për malin, rrëfenet  fort   bukur  në këngët e tyre. Në atë sërënditmë dhe dje, në krye, bariu vlla, i cili lindet dhe vdes ndër male u lë porosi që, edhe kur të vdesë ndë malt të mbulohet pranë vathës së dhënëve

 Shënim i Ilo Mitkë Qafëzezit: Përkthimi shqip këmbyerazi, i këngëvet cëncarishte, siç po shihet, nuk është bërë fjalë për fjalë, po në mënyrë që mesa na ishte e mundur t’i qaset pak a shumë stilit të shqipes sonë popullore

Shënimi ynë – V.H: materiali është marrë nga “Gazeta e Korçës” dt. 3, 4, 8, 11,14, 17 dhe 18 qershor 1932

Nga Vepror Hasani

 

Pa varr edhe themeluesi i qytetit të Korçës, Iljaz bej Mirahori; monument jo e jo!

by

Nga Vepror HASANI & Raimonda MOISIU
Pas lajmit të dy ditëve më parë për prishje të varreve të gjyshërve të vëllezërve Frashëri, Abdylit, Naimit dhe Samiut, ia vlen të veçohet dhe fakti se pa varr është dhe themeluesi i Korçës, Iljaz bej Mirahori. Pra, as varr as ndonjë monument, siç e ka fjala vjen Themistokliu i pushkës dhe i penës.
SAHATI
Shumë vite më parë, eshtrat e tij preheshin në një varr me shtrat në tyrben pranë Xhamisë së Madhe të Korçës, në pjesën e pasme të saj. Aty ndodheshin edhe varret e dy djemve të tij, Mehmet beut dhe djalit të vogël Sefer shah beut. Pranë të shoqit (Iljaz bej Mirahorit) qëndronte edhe gruaja e tij, e cila ishte bijë e sulltan Mehmetit II. Në hajatin e tyrbes ishte varrosur gruaja e dytë e Mirahorit dhe shërbyesja. Tashmë, që prej një shekulli nuk gjendet më asnjë gjurmë e gjashtë varreve të përmendura më sipër.
Varret u shkatërruan nga ushtria greke, e cila hyri në Korçë më 7 dhjetor 1912 dhe qëndroi aty deri më 22 tetor 1916, kur u përzunë nga francezët. Gjatë kësaj kohe grekët plaçkitën pronat dhe pasuritë e myslimaneve, pazarin që ishte pronë e tyre dhe grabitën gjithë floririn e qytetit. Plaçkitja përshkruhet me detaje nga Petro Harrizi te libri i tij “Historia kronografike e Korçës”.
Iljaz bej Mirahori njihej si njeri me pasuri të përmasave të mëdha. Pronat e tij gjendeshin gjithandej: në Korçë, në Kolonjë, në Përmet, në Janinë ku kishte punuar si sanxhakbej e gjetkë. Në Kostandinopojë pronat e tij nuk kishin të numëruar: dyqanet, shtëpitë, ujësjellësat, hamamet ishin të shumta, veçanërisht në lagjen “Ivlanka”. Në trashëgimin e tij pasurore bënin pjesë edhe një sërë shkollash të ndërtuara për djem dhe vajza. Kjo ishte edhe një nga arsyet që nxiti grekët për të kërkuar flori edhe në eshtrat e të vdekurve, por jo e vetmja arsye, ata synonin zhdukjen e çdo shenje që tregonte se qyteti i Korçës u ndërtua nga myslimanët dhe banohej prej tyre.

PAMJE

Iljaz bej Mirahori pati tre djem: Mehmet beun, Sefer shah beun dhe Muhamet beun, i cili u vra në një nga betejat në afërsi Bagdatit. Vajzat e tij ishin: Fatimeja, Shoh-Hatun, Aishja, Hondi dhe Hatixheja. Dy vajzat e fundit i kishte me gruan e dytë. Kishte gjithashtu një shërbëtore turkeshë, një skllave të quajtur Hurshide Abdullah dhe disa skllevër, të cilëve më pas u dha lirinë as qëndrimit për një kohë të gjatë në Turqi, u kthye sërish në atdhe me ëndrrën për të ngritur një qytet të madh dhe të bukur, por që të braktiste Turqinë iu desh të linte peng te sulltan Bajaziti II djalin e madh, Muhametin, i cili do të vritej në Bagdat. Më 1486 nisi ndërtimin e xhamisë së Madhe dhe të qytetit. U ndërtuan dyqane, lokale, hane, hamame, etj. Gjithashtu u ndërtua edhe një shkollë (e para në Shqipëri) për vajza dhe djem. Nisi të konturohej edhe pazari, i cili do ta bënte Korçën qytet të famshëm. U ngritën menca për të varfërit. Mirahori dha urdhër: “Të gatuhet dy herë në ditë, në drekë e në darkë. Do të gatuhet çorbë gruri dhe orizi, por edhe gjellë të tjera, dhe do të hajë kushdo që do të jetë i pranishëm në kohën e bukës, i vobektë, pasanik, i varfër, i huaj, udhëtar apo banues, fëmijët e studentëve e të tjerë. Kushdo qoftë, ç’kado që të hanë, e kanë hallall e t’u bëjë mirë”.

XHAMIANë Xhaminë e Madhe të Korçës për shumë kohë u ruajt një këmishë prej teli hekuri të rrahur, e cila mund të rëndonte gjer në 10 okë, që mesa duket Mirahori e kishte përdorur gjatë luftimeve në Turqi, shkruan Nuçi Naçi, te libri i tij, “Korça dhe katundet perqark”, gjithashtu një shkop i gjatë e me dobec në fund, sepse siç thonë ia kish ënda shumë bujqësinë, një anteri e bardhë e linjtë e me gajtanë të mëndafshtë, shumë e gjerë dhe e gjatë, gjë që na tregon se ka qenë shtatmadh, dy riza, me të cilat fshihej, të qëndisura me mëndafsh dhe një krehër i brinjtë, me të cilin krihej. Krehri, meqë i ka dhëmbët të rrallë e të trashë, na tregon se do ta ketë patur perçen të gjatë, shkruan Naçi, ndërsa shton se ka patur edhe një palë tespie të zeza, të shkuara në një gjalmë të mëndafshtë, tri lugë, që një nga këto është e brinjtë, ndërsa dy të tjerat të drunjta e të qëndisura me tel shumë të gjerë. Ka qenë njeri me shtat të madh sikundër na tregojnë rrobat e tij, por edhe shkopi, i cili ishte i gjatë afro tre kute të sotme”, përfundon Naçi. Sot nuk gjendet asnjë shenjë e tyre e relikteve te tij, Për datëlindjen e Mirahorit jepen data të ndryshme, ashtu sikurse edhe për vdekjen. Sipas Rustem Myteveliut, Mirahori lindi në vitin 1408 në fshatin Panarit të Kolonjës. Kur ishte rreth 14 vjeç. Babai i tij, siç shkruan vetë Mirahori në testament, quhej Abdullah. Iljazi u mor peng nga sultan Murat II. Fal aftësive të tij fitoi një sërë titujsh: Iljaz bej, Iliaz bej Mirahor, Mirahor Evel që do të thotë Mirahor i parë, ose gjeneral i parë i kalorësisë, dhe Khoxha Mirahor, titull që iu dha nga vetë sulltani dhe që ka kuptimin “i madh” dhe “i nderuar”. Siç shpjegon Sami Frashëri te “Kamus-ul alam”, (fq 1028), “Mirahori, kishte qenë pedagogu i preferuar i Sulltan Bajazitit II”. Sipas Nuçi Naçit, Mirahori vdiq në vitin 1500, sipas Sami Frashërit në vitin 1501, ndërsa sipas studiuesit Nedai Thëllimi në vitin 1512. Për Mytevelinjtë, Mirahori jetoi një shekull.Mirahori është themeluesi i qytetit të Korçës, por pa varr në qytetin që e themeloi vetë.

Korçë: prishen varret e gjyshërve të vëllezërve Frashëri

IMG_20150824_152827 (1)
Varret e gjyshërve të vëllezërve Frashëri, (Abdylit, Naimit dhe Samiut) nuk ekzistojnë më. Deri në fillim të gushtit këto varre gjendeshin në oborrin e xhamisë së themeluesit të qytetit të Korçës, Iljaz bej Mirahori, pasi ata që preheshin aty ishin në të njëjtën kohë ishin edhe pasardhës së Mirahorëve. Por ja që një fadromë që punonte për rikonstruksionin e territorit para xhamis, bëri që eshtrat të dalin mbi sipërfaqe. Sigurisht të dëmtuara. Megjithatë puna nuk u ndal.

Që eshtrat e gjyshërve të vëllezërve Frashëri preheshin pikërisht aty, na u konfirmua prej Besnik Myteveliut, pinjoll i familjeve që krijuan qytetin. Madje këta të fundit, përveç se kanë filluar të ndihen të alarmuar nga gjithë ajo që ndodhi, nuk arrijnë të kuptojnë dot përse nuk u ndal puna që nga çasti kur eshtrat nisën të dilnin mbi sipërfaqen e tokës.

VARRET 2

Njerëz që u ndodhën aty, pohuan se numri i varreve të prishura mund të ishte 20 apo 30. Gjithë sheshi u mbush me skelete të vdekurish. Megjithatë askush nuk mund të thotë me siguri sa ishte numri i varreve të prishura. Për të zbardhur sadopak këtë ngjarje tejet dëshpëruese, familja Myteveli kërkoi ndihmën e portalit “tesheshi.com” me qëllim zbardhjen sadop pak të kësaj ngjarjeje, por që realisht nuk ishte e lehtë.

Organet kompetente nuk flasin

Mëngjesin e ditës së hënës, u interesuam posaçërisht për këtë ngjarje në Komisariatin e Policisë së Korçës për të mësuar sa ishte numri i varreve të prishura, çfarë po bëhej konkretisht me eshtrat e dëmtuara, si do të evidentoheshin eshtrat që u përkasin gjyshërve të vëllezërve Frashëri, deri ku kishin shkuar hetimet etj., por drejtuesit e Komisariatit na thanë se duhet të interesoheshim pranë Drejtorisë së Policisë së Qarkut Korçë, por edhe atje, për të njëjtat pyetje, nuk morëm asnjë përgjigje, duke u justifikuar me faktin se çështja i kishte kaluar Prokurorisë së rrethit Gjyqësor Korçë.

Për këtë arsye, Besnik Myteveliu, si palë e dëmtuar, u paraqit në Prokurori për të mësuar mbi hetimet që po kryheshin, por edhe Prokuroria nuk u tregua e gatshme të jepte ndonjë shpjegim. Deri më tani gjithçka po mbahet në heshtje të plotë. Ajo që dihet ka të bëjë me faktin se eshtrat e gjyshërve të vëllezërve Frashëri u nxorën nga varret.

Familja Frashëri

Dri më sot shumëkush njeh vetëm tre vëllezërit Frashëri, por në të vërtetë Emineja me Halitin patën një sërë fëmijësh çupa dhe djem. Haliti u martua me Emine Mirahorin, stermbesen e Iljaz bej Mirahorit nga Korça. Patën 6 djem dhe 2 vajza:

1- Abdylin (1839-1892), u martua me Ballkëzin, vajzën e Ibrahim Laçit

2- Nafisenë (1841-1894), u martua me Halim Bej Permetin, nuk lanë fëmijë ????

3- Sherifin (1843-1874), u martua me Hatixhenë (Hatçenë)

4- Naimin (1846-1900), u martua me Hatixhenë (Hatçenë), pas vdekjes së Sherifit

5- Shanishanë (1848-1871), u martua në Elbasan, lanë djale Vasfi Pashën në Stamboll (1870-1931) Ai la vajzën Lejla (1910) dhe djalin Ohran (1911). Ohrani la një vajzë, Samira

6- Saminë (1850-1904), u martua me Ballkëzen, pas vdekjes së Abdylit

7- Tahsimin (1853-1876), vdiq i ri, student

8- Mehmetin (1856-1918)

Vepror HASANI/Raimonda MOISIU