“Mireqënia kombëtare, nuk m’varet nga përkatësia fetare e secilit individ shoqnor, por sjellja e shumës së këtyne individëve ndaj Atdheut.”- At Gjergj Fishta/
Shkruan Leonora Laçi*/
Kjo vepër është një memorial tjetër, për kontributin e madh të klerit katolik shqiptarë, që u përsekutua nga regjimi i egër komunist, sepse tek ata shihte armikun e vet më të madh. Rregjimi ateist komunist, mendonte se pa nënshtrimin e klerit katolik, nuk mund të nënshtronte Shkodrën dhe Mirditën.
Ky botim i mirëseardhur, nxjerr në dritë të tjera fakte, ku autori është përqëndruar në burime të dorës së parë, të arkivave shqiptare dhe të huaja. Vepra në fjalë, karakterizohet nga objektivizmi, ftohtësia e argumenti me rrënjë të thella. Në këtë mënyrë, autori Dr. Peters, ndryshon nga të tjerët, sepse në vepër mendon dhe shkruan si shqiptar, që i njeh shqiptarët po aq sa kombin, ku ka lindur në Gjermani.
Studiuesi, albanologu, meshtari gjerman Dr. Markus Peters e përqendron veprën e tij në vitet 1919 e deri në vitet 1996. Në kapitujt e librit të ri, ai përfshinë ngjarjet më të rëndësishme jetësuese të shtetit shqiptar si çorbë e gatuar, në odat e diplomacisë së vjetër europiane, por me orientime të reja, si dhe asaj amerikane, që sapo ishte përfshirë në vendimëmarrjen e kontinentit të vjetër.
Ajo që bie ne sy, në faqet e para të veprës, është udhëtimi i Ipeshkvit Bumçi në Romë, për të takuar Papën Benediktin XV, qysh në ditët e para të janarit të vitit 1920.
Ky takim historik, kishte për qëllim paraqitjen para Papës të problemeve të Shqipërisë dhe për t’i kërkuar shenjtit ndërhymje, për moscoptimin e mëtejshëm të Shqipërisë në Konferencën, që po zhvillohej në Paris.
Përgjigjia e Papës, ishte mes të tjerave: “Zoti, ka m’e ba mirë se prei Konferencet të Paris-it mos pritni punë të mira pse Zotin e kanë qitë jashtë, e aty ku s’asht Zoti drejtsija s’mundet me kenë.”
Ngjarjet, që po zhvilloheshin me shpejtësi në Shqipëri, autori i përshkruan në trajta të përgjithshme, por dhe të specifikuara kur lind nevoja. Për më shumë, ai vendos theksin tek objektivi kryesor i këtij libri Roli i Klerit Katolik, rëndësia e tij si dhe mbështetja, që i jep Vatikani shtetit të sapo rikrijuar dalë nga Konferenca e Paqës së Parisit.
Vatikani, ishte shteti i pare, që e njohu Shqipërinë, më 12 nëntor 1920, duke emëruar Delegat Apostolik Ernesto Cozzi. Në këtë mënyrë, ripërtërihen lidhjet Shqipëri – Selia e Shenjtë.
Hulumtuesi M.Peters, i kushton një hapsirë të konsiderushme gjëndjes së dioqezave, për të vazhduar me tej në mënyrë të pashkëputshme me jetën politike të vendit, ku klerikët katolik kontribuan me mendjen dhe brumin e tyre perendimorë. Ata u munduan, që t’i japin më të mirën e mundshme kombit të tyre, ku u bën dhe pjesë e Parlamentit në vitet 1921-1924.
Albanologu, bën përshkrime të ngjarjeve më të rëndësishme, ku mundohet të hyj në mentalitetin e Shqiptarëve për këtë i referohet At Gjergj Fishtës: “Mireqënia kombëtare, nuk m’varet nga përkatësia fetare e secilit individ shoqnor, por sjellja e shumës së këtyne individëve ndaj Atdheut.”
Duke u future në thellësi të veprës, shohim se albanologu gjerman, rëndësi dhe kujdes në analizë, i kushton raporteve të Kishës katolike me Monarkinë Shqiptare në vitet 1925-1939, për të vazhduar me fillimin e Luftës së Dytë Botërore. Në vijim të pasqyrimit të ngjarjeve, ai me fakte dhe argumente ndalet tek pjesa e errët mesjetare, e periudhës gjakëpirëse të sistemit komunist, që sistematikisht ushtroi dhunë, ndaj klerit në tërësis dhe ajkës së ndritur të saj në veçanti gjatë viteve 1944-1967.
Me ardhjen në pushtet të komunistëve, filloi një fushatë anti katolike, që përfshiu kryesisht veri-perendimin e Shqipërisë, me kryeqëndër Shkodrën. Kjo nisi pas përpjekjeve dashakeqëse asokohe të Ministrit Sejfulla Malëshova, ku u dërgua në Shkodër, për t’i propozuar Arqipeshkvit Metropolitan Imzot Gaspër Thaçit krijimin e një partie demokristiane, të mbështetur nga klerit, për të marrë pjesë në zgjedhjet e planifikuara, për në fillim të dhjetorit të vitit 1945.
Mirëpo, Arqipeshkvi i zgjuar e kuptoi lojën dinake të propagandës bolshevike dhe nuk ra pjesë e grackës së komunistëve, por me vendosmëri i ndaloi klerit katolik çdo lloj veprimtarie politike.
Viti 1945 solli një valë terrori për katolicizmin Shqiptarë, e cila u përqendrua në disa pika, ku, u mbyllën shkollat kishtare dhe filluan arrestimet e klerikëve.
Në mënyrë konkrete, në terren pranë kishave dhe qelëve të meshtarëve, nisi vala e arrestimeve. Kështu në qërshor të vitit 1945 iu vunë prangat At Anton Harapit O.F.M, Dom Ndre Zadejës etj.
Komunizmi dhe diktatura e saj, hapi valën e arrestimeve të tjera deri në likujdimin total të tyre, si: Etërit Giovanni Fausti, Daniel Dajani, Gjon Shllaku, Dom Ndre Zadeja, Imzot Frano Gjini, Imzot Vinçenc Prenushi, Ciprian Nikaj, Imzot Nikollë Deda e shumë të tjerë.
Përveç goditjes shkatërrimtare, që do i bëhej klerit katolik, duhej të goditej dhe qëndra e saj, që ishte Shkodra e djepit të kulturës, ku këtu gjendeshin Etërit dhe Antona të tjerë.
Lufta kundër klerit, u bë në të gjitha format deri më brutalet. E vetmja rrugë shpëtimi, ishte arratisja nëpër male, për të formuar një qëndresë antikomuniste.
Ndërkohë, shohim në faqet e veprës në fjalë, se në vitin 1950, lufta kundër klerit, vazhdonte më ashpër se në vitin 1946.
Një klerik i dalluar, që patriotizmin e ka treguar në forma të ndryshme në mesimet fetare dhe në vendimin e tij për t’u bashkuar me grupet antikomuniste në malet e Mirditës ishte Monsg. Zef Oroshi.
Në veprën: “Përballjet e Historisë së Kishës Katolike në Shqipëri 1919-1996”, studiuesi dhe albanologut bashkëkohorë gjerman Dr. Don Markus.W.E.Peters, shprehet: “Në mars të vitit 1951, në zonën katolike të Mirditës, pati sërisht një përpjekje nga dy kryengritësit Dom Zef Oroshi dhe Jak Përjaku, për të organizuar një përmbysje prej atje. Kjo aventurë ishte e dështuar që nga fillimi, duke pasur parasysh përqëndrimin e organeve të policisë në çdo cep. D. Zef Oroshi arratiset pak kohë më pas, (në drejtim të ish Jugosllavisë ku, vendoset në Kosovë dhe më ndihmën e direkte të Kapidanit të Miridtës Gjon Markagjonit dhe të birit të tij juristit Ndue Gjomarkut, mbërrinë në Itali, shënimi im L.L.) për në Itali e pastaj në SHBA, ku themeloi Kishën e Parë Katolike Shqiptare, që sot mban emrin “Zoja e Shkodrës” dhe shërbeu si udhëheqës shpirtëror shqiptarëve të emigruar atje.”
Autori, me të drejtë arrin në përfundimin se: “Në vitin 1952 bilanci i përndjekjeve të klerit katolik që nga viti 1944 ishte si më poshtë: nga mbi 180 klerikë janë denuar me vdekje ose janë vrarë pa një proces gjyqësor rreth një e pesta, gati gjysma janë të burgosur, torturohen ose bëjnë punë të detyruar, 5% kanë vdekur ndërkohë nga arsye natyrale si dhe një e pesta jeton relativisht e pakufizuar dhe ushtron veprimtarinë e vet për përkujdesjen shpirtërore.”
Ngjarja e D.Zef Oroshin e vitit 1952, tregoi më së miri sa shumë ishte përhapur presioni i Sigurimit ndër klerikë.
Më 20 qershor Ipeshkvi Bernardin Shllaku, i dërgon dioqezës një qarkore, nga e cila mësohet se Kisha Katolike prej kohësh përpiqej të zbulonte vendndodhjen e D. Zef Oroshit, i cili kishte qenë famulltar në Ungrej (Mirditë).
“Përsëri u sillem ju që të informoni rishtas me shkresë gjithë famullitarët e juridikcjonit tuej rreth aktit të pa-mirë, që kreu dhe vazhdon të kryej ky ish-pjestari i klerit tonë. Në të gjithë duhet t’a denojme aktin e tij”, shkruan Shllaku, siç duket nën presionin e Sigurimit të Shtetit. Qarkorja e Shllakut, ka mjaft qëndrime kontraditore pasi nga njëra anë kërkon dorëzimin e Oroshit, por nga ana tjetër vlerëson, se ai nuk ka kryer asnjë vepër anti-pushtet.
Me të drejtë autori aludon, se nëse Dom Zef Oroshi, nuk ka kryer asnjë vepër penale pse kërkohet nga regjimi komunistë pa asnjë arsye!?
Në fakt, Dom Zef Oroshi, në mars të vitit 1951, donte të organizonte një kryengritje në Mirditën katolike, duke u ndihmuar nga familjet mirditore. Në fund të qarkores thuhet: “Ky tue mos iu bindë këti parimi e tue qëndrue në mal me armë në dorë, me anmiqtë e popullit tonë, e ban veten fajtuer, para Kishës e para popullit (…) Përpiquni pra që nga të gjitha anët dhe bani çdo sacrifice, për të shpëtue këtë mështar viktimë të reakcjonit”.
Rasti i Monsg.Oroshit, zë një hapsirë të madhe në vepër, sepse me personalitetin e tij të papërkulur dhe respekti e besimi, që kishin populli tek ky shërbyes i denjë i atdheut e fesë, i kishte bërë komunistët t’a shohin me dyshim dhe si person, që nxiste Veriun në kryengritje antikomuniste.
Kjo vihet re, tek inisiativat e të dërguarve të pushtetit, për t’a arrestuar Oroshin, por as përpjekjet me mision të veçantë të dy xhelatëve të pushtetit D. Ndoc Sahatçija dhe D. Mark Dushit, nuk rezultuan të suksesshme, për të gjetur vendndodhjen e D. Zef Oroshit.
Implikimi i priftërinjëve, për t’i shpëtuar burgut e torturave, bënë që kisha të humbte pikë para popullit, por presioni që ushtrohej mbi kishën, bëri që disa priftërinjë të gjenin një rrugë të mesme “modus vivendi”, duke iu përshtatur realitetit politik e duke dhe argumentuar këtë me ruajtjen minimalisht të aktivitetit kishtar. Kjo ndodhi deri në vitin 1967, me yë ashtëquajturin Revolucionin Kulturore.
Sjelljet e pushtetit në vitet 50,’ justifikohen me faktin, se në këtë kohë vepronin në male çetat antikomuniste si dhe po gëlonte (vlonte) veprimtaria e emigracionit, nën drejtimin anglo-amerikanëve, me petkun e Komitetit të krijuar “Shqipëria e Lirë”, vrasja e Bardhok Bibës, kishte nxitur veprimtarinë kundër Mirditës e Veriut në përgjithësi si vatër zjarri, që ende nuk ishte shuar.
Arratisja e Dom Zef Oroshit, në fillim të viteve 50’ ishte alternative më e drejtë, megjithëse larg atdheut ai e ngriti zërin e Shqiptarëve në arenen e shurdhër ndërkombëtare, ku zëri i Shqiptarëve të robëruar ishte harruar.
Vitet 70’, ishin shumë intensive për klerikun, që nuk e harroi atdheun e robëruar por në Amerikën e largët afroi shqiptarët, duke themeluar dhe Kishën e Parë Katolike Shqiptare, si vatër atdhedashurie, që sillte atdheun më afër, bashkonte zemrat e shqiptarëve dhe flitej gjuha e ëmbël shqipe.
“Me 1 shtator 1973, Misioni Shqiptar pranë OKB-së në Nju Jork informon Ministrinë e Punëve të Jashtme në Tiranë se, shqiptarë të diasporës kishin demonstruar me banderola, para ndërtesës së Misionit dhe kishin shpërndarë një memorandum të “Komitetit për Shqipërinë e Lirë”, për të tërhequr vëmendjen e OKB-së në lidhje me përsekutimin fetar në Shqipëri. Një rol të rëndësishëm në gjithë këto aktivitete kishte luajtur Dom Zef Oroshi”, sikurse shkruan studiuesi Dr Markus Peters.
Me 15 prill 1973, në organin partiak “Zëri i Popullit”, shkruhej, se: “Vatikani po bënte spiunazh dhe sabotazh kundër Shqipërisë. Vatikani, po mblidhte fashistët shqiptarë dhe kriminelë të tjerë, po i merrte në mbrojtje dhe po i nxiste kundër popullit shqiptar. Dom Zef Oroshi, thelbi i vërtetë i relacionit, kishte qënë drejtuesi i këtyre veprimtarive”.
Në fillim të viteve ’70, Mons Oroshi, ishte i përfshirë në mënyrë aktive sëbashku me komunitetin antikomunist shqiptar atje, në protestat para Delegacionit Shqiptar (të kryesuar nga ish Kryeministri Mehmet Shehu, që kishte ardhur për të marrë pjesë në punimet e saj, pranë OKB-së në Nju Jork, shënimi im L.L.), për shkak të persekutimit të klerit katolik në burgjet e Shqipërisë dhe me rastin e pushkatimit të Dom Shtjefen Kurtit, pse ai kishte pagëzuar një fëmijë.
Këto veprime të shpeshta të liderit shpirtëror dhe atdhetar Mons Dr. Zef Oroshit bëheshin për të tërhequr vëmendjen e opinionit amerikanë e atij ndërkombëtar në tërsi.
Viti 1986, ishte koha kur Mons Dr. Zef Oroshi, në moshë tshmë të madhe, doli në pension dhe një ditë të bukur pranvere, më 15 mars 1989 ndërroi jetë në Bronx të Nju Jorkut.
Amerika, atdheu i tij i dytë, aty ku dhe sot i prehet shpirti ja rriti përmasat këtij atdhetari, ku me shërbimet e tij atdhetaro-fetare për 25 vite u bë një bir i denjë i komunitetit Shqiptarë duke shërbyer me devotshmëri rreth 20.000 katolikëve shqiptarë.
Atdhetarizmi, sakrifica e këtij vigani me të drejtë ka tërhequr vëmëndjen e albanologut gjerman. Aty gjen cilësitë e shqiptarit shembullor, të ndershëm, guximtar dhe besnik i idealeve të shenjta, ku Edith Durham i përshkroi e i thuri lavde aq bukur para 100 vjetësh por që i mbijetuan përplasjeve të fatit.
Vepra mbyllet me vitin 1996, por në të vërtetë është viti 1993, viti kulmor, ku ardhja e Papa Gjon Palit II (Karol Vojtila), ishte një ngjarje historike për Shqipërinë ateiste e të izoluar për 45-vite, që kishte humbur rrugën e Zotit.
Por vitet e demokracisë 1990-1993, karakterizohen nga ngritja e shpejtë e institucioneve fetare dhe aktivizimin e Kishës Katolike, në mision për të ndihmuar një popull, në kërkim të vlerave të përgjithshme morale.
* (“Përballjet e Historisë së Kishës Katolike në Shqipëri 1919-1996”, të studiuesit dhe albanologut bashkëkohorë gjerman Dr. Don Markus.W.E.Peters botuar nga Shoqata Jezuite, Tiranë 2010)
PRITSHMËRITË NGA VIZITA E PAPËS NË SHQIPËRI
Nga Frank Shkreli/
*Njohja e Pavarësisë së Kosovës nga Vatikani/
*Shënjtërimi i Nënë Terezës/
*Emërimi i një kardinali shqiptar/
Në Tiranë u njoftua sot, të Ënjten axhenda e vizitës së Papa Françeskut në Tiranë, ku ndër aktivitete të tjera fillimisht do të takohet me udhëheqsit më të lartë politikë të vendit, me udhëheqsit e Kishës Katolike Shqiptare si dhe me krerët më të lartë të besimeve të të tjera të shqiptarëve. Kisha Katolike shqiptare njoftoi gjithashtu se Papa Françesku, në vizitën e tij Shqipërisë, do të shoqërohet nga mbi 70-gazetarë të huaj.
Shënjtëria e Tij, Papa Françesku njoftoi në qershor se kishte zgjedhur Shqipërinë si vendin e parë europian për ta vizituar më 21 shtator, me qëllim për t’i dhënë kurajo e guxim e atij populli i cili vuan për një kohë të gjatë pasojat e ideologjive të kaluara, ka thënë Papa. Në njoftimin e tij, ai natyrisht iu referua vuajtjeve gjatë dekadave të regjimit diktatorial komunist që e kishte izoluar Shqipërinë nga pjesa tjetër e botës. Vatikani ka thënë se Papa Françesku donte që vizita e tij e parë në Europë të bëhej në një vend me një histori persekutimesh, për të nderuar ata që kanë vuajtur nën regjimin komunist dhe në një vend i cili gjithnjë vuan nga varfëria. Kjo, sipas Vatikanit, është arsyeja se pse Papa vendosi të vizitojë Shqipërinë si vendin e parë në Europë.
Siç dihet, ish-diktatori komunist Enver Hoxha kishte marrë vendimin absurd duke shpallur Shqipërinë si shtetin e parë ateist në botë në vitin 1967, dhe si rrjedhim mbylli ose shkatërroi xhamitë dhe kishat dhe persekutoi e vrau shumë klerikë të tri feve, por sidomos e kishte në shënjestër për zhdukje Kishën Katolike Shqiptare dhe përfaqsuesit e saj. Fatbardhësisht, kjo çmenduri mori fund në fillim të 90-ave, gjë që më në fund bëri të mundur vizitën e parë të një pape në Shqipëri, Papës Gjon Palit të II më 1993. Prandaj, për Papa Françeskun, Shqipëria është një destinacion aq i natyrshëm për ‘të sa është edhe i rëndësishëm në këtë periudhë për Shqipërinë dhe kombin shqiptar.
Papa Françesku deri tani nuk njihet si një Papë që i pëlqen të udhëtojë, pasi deri tani ka bërë vetëm dy vizita ndërkombëtare, një në Brazil dhe tjetrën në Lindjen e Mesme.Duke njoftuar vizitën e tij në Shqipëri, qershorin që kaloi, Papa Françesku u shpreh para mijëra pelegrinëve në Sheshin e Shën Pjetrit dhe para botës duke thënë se,”Me këtë vizitë të shkurtër dua të vërtetoj mbështetjen time për Kishën Shqiptare dhe njëkohsisht të dëshmoj inkurajimin dhe dashurinë time për një vend i cili ka vuajtur aq shumë dhe aq gjatë nga pasojat e ideologjive të kaluara.” Duke iu përgjigjur ftesës nga Kisha Katolike e Shqipërisë dhe nga udhëheqsit politikë të vendit, Papa Françesku do të vizitojë Shqipërinë me 21 shtator.
Shqipëria dhe shqiptarët kudo po presin këtë vizitë si ndër më të shënuarat që janë bërë ndonjëherë në Shqipëri, përfshirë edhe vizitën e parardhësit të tij Papa Gjon Palit të II në vitin 1993.Para dy javësh isha për një vizitë të shkurtër në Shqipëri dhe në biseda me shumë vendas vihej re një pritje me padurim për vizitën e udhëheqsit të Kishës Katolike në tokën e Arbërit: për ta takuar e për tu përshëndetur, për të marrë bekimet e tij dhe për të dëgjuar fjalët dhe këshillat e tija baritore. Edhe qeveria shqiptare është venë në lëvizje për të bërë një pritje madhështore për Papa Françeskun në kryqytetin e shqiptarëve.
Pa asnjë dyshim, me 21 shtator, Papa do të pritet në Tiranë ashtu si e kanë më së miri traditë shqiptarët, ashtu pa dallim e së bashku si gjithmonë,si përfaqsues të tri besimeve, si vëllezër e motra të një gjaku, të një gjuhe e të një fisi. Ata së bashku me Papën do të falenderojnë Zotin se më në fund, kombi shqiptar gëzon lirinë dhe pavarësinë, në radhë dhe krah për krah me vendet e kontinentit europian, aty ku gjithmonë e kanë patur vendin shqiptarët.
Është kjo një vizitë e një Pape në një vend, si asnjë tjetër në Europë.Jam i bindur se Papa Françesku është i vetdijshëm se më 21 shtator, ai viziton Atdheun e Gjergj Kastriotit – Skënderbe, i cilësuar nga parardhësit e tij si, “Atlet i Perëndisë’’, “Kalorës i Pathyeshëm”, dhe një “Burrë me një madhëri të pabesueshme shpirti”, dhe si “I gjithmonshmi i fisit tuaj, i cili gjithëherë mbi çdo interes ka vendosur vlerat e trashëguara të besës, të nderit e të burrërisë”. Ati i Shënjtë, në vizitën e tij të parë në kontinentin Europian, me të drejtë ka zgjedhur të ndalojë në tokën e “Mbrojtësit të Europës”, si dhe në Memëdheun e bijës së kombit shqiptar dhe të Nënës së botës, bamirëses me famë botërore dhe murgeshës shqiptare, Nënë Terezës.Edhe shqiptarët, nga ana e tyre, besoj se janë të vetdijshëm për ndjenjat e veçanta të Vatikanit të ruajtura ndër shekuj ndaj kombit shqiptar.Siç ka thënë edhe një para-ardhësi Papa Françeskut, Papa Pali i VI, me rastin e festimeve të 500-vjetorit të Gjergj Kastriotit-Skënderbe më 1968 në Romë, “Selia Apostolike gëzohet se bën pjesë me miqët e vjetër të Atdheut tuaj, mbasi e numëron veten ndër ata që kurrë nuk i dolën fjale.”
Vizita e Papa Françeskut në Tiranë është pra një vazhdim i kësaj miqësie midis papëve të Romës dhe kombit shqiptar që ka ekzistuar ç’prej kohës së Gjergj Kastriotit – Skënderbe. Andaj kombi shqiptar pret që kjo vizitë jo vetëm të avancojë këto lidhje, por t’i çimentojë ndër shekuj. Urat e bashkpunimit midis shqiptarëve dhe Selisë Shënjte megjithëse të forta, do të përforcoheshin edhe më shumë, sikur vizita e Papa Françeskut në Tiranë të rezultonte në disa njoftime konkrete, sidomos mbi tri çeshtje me rëndësi të cilat janë në mendjen dhe në zemrën e shumë shqiptarëve, ndërkohë që po afrohet ardhja e Papa Françeskut në Tiranë. Ato janë të karakterit fetar dhe kombëtar për shqiptarët.Ai kombëtar, ka të bëjë me njohjen e pavarësisë së Kosovës nga ana e Vatikanit, vendim i cili pritej të merrej duke pasur parasyshë ndërhyrjen kritike të Papa Gjon Palit të II me udhëheqsit perëndimorë, përfshirë edhe Presidentin amerikan Bill Clinton, në mbështetje të shqiptarëve gjatë luftës kundër ushtrisë dhe policisë terroriste të Serbisë. Ndërsa nga pikëpamja fetare, shqiptarët katolikë dhe të tjerë, presinndonjë njoftim për përshpejtimin e shënjtërimit të Nënë Terezës si dhe emërimine një kardinali shqiptar, për njërën prej kishave më të vjetëra, në mos më e vjetëra, në kontinetin europian, e cila tani për tani nuk ka një udhëheqës kishtar në atë nivel.
Duke njoftuar njohjen e pavarësisë së Kosovës nga Vatikani gjatë qëndrimit të tij në kryqytetin shqiptar dhe duke mbështetur përshpejtimin e procesit të shënjtërimit të Nënë Terezës, si dhe duke deklaruar gatishmërinë e Selisë Apostolike për të emëruar një kardinal shqiptar, Ati i Shënjtë do të realizonte objektivin që ai vet ka përcaktuar për vizitën e tij në Tiranë, siç ka thënë,për të “vërtetuar mbështetjen për Kishën Shqiptare dhe njëkohësisht të dëshmojë inkurajimin dhe dashurinë për një vend i cili ka vuajtur aq shumë dhe gjatë nga pasojat e ideologjive të kaluara.”
Kombi shqiptar ka nevojë për lutjet dhe ndihmën e Papa Françeskut në këtë moment të historisë së tij.Ndihmë më të madhe nuk besoj se mund të jepte.Mbështetja e këtyre tre propozimeve gjatë qendrimit të tijnë Tiranë do të kulminonte në suksesin e vizitës dhe në realizimin e plotë të objektivave të përcaktuara nga vet Vatikani për vizitën e Atit të Shënjtë në trojet e shqiptarëve.
Për më tepër, një gjë e tillë do të njihte konkretisht meritat e shqiptarëve për rolin ndërtues dhe paqësor që shqiptarët kanë luajtur dhe luajnë në Ballkan si dhe për faktorin e tolerancës fetare dhe shoqërore midis tyre, duke i inkuruajur shqiptarët, të cilët Papa PaliVI i kishte cilësuar si, “para-ardhësit e ekumenizmit modern”, ashtuqë pasardhësit e Gjergj Kastriotit –Skënderbe në këtë rrugëtë vazhdojnë të jenë shembull për të gjithë – ashtuqë kombi shqiptar të shënojë — jo përçarje e mos pajtim — por triumfe të reja dhe një shpërthim fuqishë ringjallëse duke i dhënë vetes dhe botës një dëshmi të pashoqtëdinjiteti politik, shoqëror dhe kombëtar.
Kjo ishte një pullë poste e lëshuar nga Vatikani, Kosova 1999, e cila paraqet refugjatët shqiptarë të Kosovës gjatë luftës me fjalët e Papa Gjon Palit II: “Papa është përkrah njerëzve të vuajtur dhe u bën thirrje të gjithëve: Gjithmonë është koha për paqë!”
Logo-ja per viziten e Papes
Tiranë, 31 Korrik/Koordinatori i përgjithshëm i vizitës së Papa Françeskut, në Tiranë, Albert Nikolla ka shpjeguar gjatë takimit të sotëm me mediat, logon e vizitës.
Sipas tij, personi në qëndër të logës simbolizon mishërimin e Zotit tek njeriu duke drejtuar duart drejt kryqit, ndërsa gjurmët e gjakut poshtë këmbëve të personit simbolizon sakrificën dhe vuajtjen e martirëve.
Për Nikollën, motoja e vizitës së Atit të Shenjtë në Shqipëri “Së bashku me Zotin drejt një shprese që nuk na zhgënjen”, është një thirrje e madhe për besimtarët e krishterë.
Ndërsa përsa i përket ngjyrës së kuqe dhe të zezë simbolizojnë ngjyrat e flamurit ahqiptar , nga ana tjetër ngjyra e verdhë dhe e bardhe nënkupton ngjyrat e Vatikanit”, tha koordinatori Nikolla për mediat.(Zina Tosku)
Publikohet programi i vizitës së Papës në Shqipëri
Është përmbyllur programi i plotë i vizitës së Papa Franceskut në Shqipëri më 21 shtator 2014 në të gjitha detajet e tij.
Koordinatori i përgjithshëm i vizitës së Papës, Doktor Albert Nikolla, ka lexuar sot programin dhe logon e vizitës në një konferencë shtypi në katedralin e “Shën Palit” në Tiranë.
Më 21 shtator 2014, ditë e diel, Papa do të mbërrijë në aeroportin e Rinasit në orën 9.00 ku do të pritet me një ceremoni të veçantë nga Kryeministri shqiptar Edi Rama.
Në orën 9:30, Papa do të mirëpritet nga Presidenti i Republikës.
Në orën 10:00 do të takohet me autoritetet në sallën e pritjes së Presidencës dhe do të ketë një fjalim të Atit të Shenjtë.
Në orën 11:00 do të kremtohet një meshë në sheshin “Shën Tereza”, shoqëruan nga fjala e Papa Franceskut në fund të saj.
Në orën 13:30, papa do të takohet në një drekë me Ipeshkvinë shqiptare dhe shpurën papnore.
Në orën 16:00, papa do të takohet me krerët e komuniteteve të tjera dhe komuniteteve të krishtera në Universitetin katolik “Zoja e Këshillit të Mirë” dhe aty do të mbajë nëj fjalim.
Në orën 17:00 do të ketë një kremtim të lutjes mbrëmësore në katedralen e “Shën Palit” në Tiranë, ku do të ketë edhe një fjalim të posaçëm.
Në orën 18:30 do të ketë një takim me fëmijët e qendrës “Betania” dhe një përfaqësi të qendrave bamirëse të kishës katolike në Shqipëri.
Në orën 19:45, Papa do të largohet me një ceremoni nga aeroporti “Nënë Tereza”.
VIGANI SHQIPTAR ALI PASHË TEPELENA
NGA AGIM SHEHU/ GJENEVE/
Rrallë ndodh te popujt në botë si në Shqipëri, që një figurë e madhe e historisë së tij të qëllohet kaq shumë e kaq gjatë me baltë si vigani Ali Pashë Tepelena. Të tjerë edhe kur s’i kanë të tillët, marrin gurë e i bëjnë ‘heronj’. Ne marrim heronjtë e i kthejmë në gurë për t’i shkelur. Sigurisht nuk është thjeshtë rastësi. Kjo bëhet ose nga ‘historianë’ krimba me mungesë kulture e me etje për t’u dukur. Bëhet më tej nga të paguar prej shovenëve fqinjë, armiq të përjetshëm të Shqipërisë, pasi siç gjykojnë dijetarët: “Historia e një vëndi është historia e personaliteteve të tij.” Në krye të kësaj kryqëzate të shëmtuar e të paprerë kundër Pashait Tepelenas është Athina.Mjetet kundër herojve kryesorë të shqiptarëve janë njollosja, përvetësimi dhe heshtja mospërfillëse.
Ali Tepelena ai është aq i lartë sa pështymat i arrijnë vetëm te këpucët e i lajnë pluhurin e bronzit-monument. Ngulur në trojet e të parëve Ai u ndodh në kryqëzimin e historive të Ballkanit me të tëra ngarkesat që mbartin popujt e trazuar të kësaj siujdhese. Guximit për t’i përballuar ato erëra mbi Atdheun e tij doemos do t’i paguante haraç. E pagoi të madh haraçin për vete që t’ia lehtësonte atë vendit të tij nga tirania osmane. Brezat që e vazhduan gjer në Pavarësinë e Shqipërisë, me shpatë apo me penë, e ruajtën në kujtesë më tepër si një humbës të fituar se sa fitimtar të humbur.
Dy shekuj me radhë që nga dukuria e tij Ai troket madhërishtnë çdo ndërgjegje të trazuar që ka pjellë koha mbi të. Në horizontin e Ballkanit dhe më larg në Evropë, detyrimisht i dukshëm nga të gjithë, me përmasat e mëdha ai e ka detyruar natyrshëm leximin dhe vlerësimin tij. Shumica dërmuese, gjer personalitete dinjitoze të letrave dhe shteteveduke mos pasur asnjë interes e ngrenë tepër lart. Liliputët kanë synuar ta futin në lente zvogëluese. Të ligjtë, shovenët e më tej vazhdojnë ende ta nxijnë. Bujashkat mbi trungun vigan, më tepër produkt i klimës jashtë tij se i genit tëbrendshëm nuk e zvogëlojnë lartësinë e tij. Kur ra trungu mbi të e rrotull tij mbinë fidanë Shqipërie që ia vazhduan dhe ia plotësuan shqetsimin parësor, një Shqipëri të pavarur të kombit shqiptar, shkëputur nga Perandoria Osmane. Ky vizion shoqëruar me guximin tejnjerëzor që kërkontepër kohën e për të cilin Ali Tepelena dha jetën, mjafton për të mbetur në histori i madh mes të Mëdhenjve. Se qe i tillë, ai do të luftohej për t’u errësuar dhe nga ata që harrojnë se Ali Pashë Tepelena qe pika nisëse e lirisë së tyre.
Mbetet detyrim për shqiptarët, sidomos për institucionet përkatëse që të bëjnë detyrën për figura të tilla. Kjo do të jetëdhe përgjigje për tërë ato shpifje (për fat të keq dhe brenda Shqipërisë) që synojnë të njollosin të parët e ndritur, që qimja i pengon të shohin trarin.Shpifësve do t’u dridhej dora po të kujtonin sadopak këngën e popullit, edhe të rralluar, mbi të: “O gjëmimi që gjëmon”;“Gjarpëri që drodhi dhenë”; “Duro top e kumbara/ moj kalaja mbi bedena/ se lufton me Padishah/ Ali Pashë Tepelena/”; “Njëmijë gegë e dymijë toskë / qëndruan me Ali Pashanë/, ata vunë kryet poshtë / dhe me të me besë u vranë”; “Ali Pasha i kalave…E kish lindur balli i grave”. “Luani i Janinës”…Historia bën të vetën por Ai është i pandarë nga Janina ku bëri rrënjë pasi Mëmë e Bir (Janina dhe Ai) qenë njëri më shqiptar se tjetri e nga kjo krijuan atë harmoni si në jetë dhe në vdekje. Kryeministri anglez Bikonsfild i shkruan të emës: “Isha në Janinë, Kryeqyteti i Shqipërisë”. Kryeministri i parë grek me prejardhje shqiptare, Kapodistria tha botërisht se “Janina është e banuar kryesisht prej shqiptarëve” (e vranë grekët e zinj Mavromihali tek dilte nga kisha në Korfuz). Janë pohime se Janina e Ali Pasha qenë dy sy të një balli e kur flet për njerin nënkupton dhe tjetrin.
Për të vënë duart në kokëështë vlerësimi zyrtar që i jepet te “Historia e Shqipërisë” nga S. Pollo e K. Frashëri: “Ali Pasha ka bërë jetë kaçaku e plaçkitësi…që në rini u regj me jetën e hajdutërisë…akoma 20 vjet në krye të një bande hajdutësh…synonte të përfshinte krahina greke si Thesalinë, Epirin…nuk kish besim te aleatët…” Të bën përshtypje shpërthimi i befasishëm i disa arumunëve në Shqipëri që duke menduar se u bë deti kos për ta në gjëra që s’u takojnë, kanë fyer si askush rëndë figurën e Ali Tepelenës. Brenda nesh në sy tonë shkelin e përbaltin personalitetin e madh të kombit shqiptar në atë shkallë që asnjë shtet nuk do t’i lejonte ta fyenin të ardhurit, aq më tepër kur i kemi quajtur miq e vëllezër. Njëri thotë: “Gjenocidi i pashoq i satrapit të Tepelenës…sulmuan Voskopojën e cila u shkatërrua, u grabit e u rrënua”. Tjetri, K. Goçi shkruan: “Voskopoja – margaritari vllah… nuk iu nënshtruan asimilimit mysliman të Ali Pashës dhe hordhive të tij, e u dogj i tëri”.
Por le t’u përgjigjemi me fjalët e figurave të ndritura të historisë sonë për Ali Tepelenën. Përballë tyre shpifësit e xhuxhërit sidomos zyrtarë e ‘shkencorë’,edhe me një çikë mend do t’u takonte të pështynin publikisht veten. Kurse çdo shqiptari duhet të ndjejë turp që është shqiptar kur i njollosen hapur njerëzit e mëdhenj të tij.
Në ‘Kujtime’ Ismail Bej Vlora gjykon: “Pas një qëndrese burrërore Ali Pashës, Luani i Janinës, iu pre koka”. Në Enciklopedinë e tij Sami Frashëri shkruan: “Mençuria, zgjuarsia, shkathtësia, aftësia politike dhe shpirtmadhësia e Ali Tepelenës kanë habitur Europën. Kryerja prej tij e disa veprave pak si të egra që i lypte koha e atëhershme nuk mund të shlyejë gjithë këto merita të tij dhe nuk ka si njollos një komb”. Ai qe Pasha si do vetë Zoti e me Sulltanin mund të bënte jetën më të lumtur. Mirëpo përtej vetes ai mendoi për Shqipërinë, për popullin e tij. Me rrebelimin madhështor e të habitshëm nga guximi Ai i tha Sulltanit“Ne jemi ‘Shqipëri’.” Në shpirtin e tij i mërmërinte mendimi “Ti Shqipëri më ep nder…” e për këtë qe gati të flijohej. Mirëpo për një pjesë të dëgjuar bejlerësh si në Delvinë, Berat etj. atdheu qe prona e tyre e nuk shihnin përtej gardhit të vet. Ndaj kësaj këmbënguljeje të tyre Ali Pashë Tepelena u tregua i ashpër e i pamëshirshëm. Konica spjegon: “Aliu urrehej se kish idenë e unitetit, disiplinës”. Noli plotson: “T’u shenjtërofshin kockat o Ali, se vetëm ti dije si t’u përgjigjeshe shqiptarëve të cilëve u pëlqen mëndja e tyre”. Është një habi komike e tragjike bashkë te shqiptarët: Pjetri i Madh, megjithë meritat e tij qe një pushtues drejt Europës. Ai bëri thirrjen, se ‘Rusisë i duhet një dritare në Balltik’, dhe e pushtuan me gjak. Pushkini, poet kombëtar e hymnizon te poema ‘Polltava’: “Në shpatën e tij qe e shkruar drejtësia…”. Ali Pasha ynë deshi të ngrinte si shtet më vete kombin shqiptar, dhe s’lënë baltë pa i hedhur!..
Vaso Pasha vlerëson më tej: “Mustafa Bushati i Shkodrës e Ali Pasha i Janinës arritën një shkallë të tillë fuqie që nuk pushoi së shqetësuari Portën e Lartë. Të dy ditën të bashkonin elementin mysliman, krishter dhe bajraktarë në ide atdhetare e në të njëjtën vrull për lavdi ushtarake. Të dy kishin guxuar të synonin ndryshime të pashembullta nga rëndësia”. Më tej pohon disi me pikëllim: “Rivaliteti që ish shfaqur mes tyre ua hëngri kokën më në fund… Preng Lleshi, bajraktar i Mirditës mori anën e Mustafa Pashës kundër Ali Pashës”. Më tej kronika thotë se Ali Pasha nuk e ndihmoi Sulltan Selimin e III-të në fushatën kundër Mahmut Pashës së Shkodrës. Në të njëjtën kohë Aliu me kthjelli të veçanë kombëtare i shkruan atij se “rusët qenë armiqtë nga të cilët duhej të ruhej më shumë”. Së fundi Vaso Pasha përcakton: “Ishin kleftët dhe kapedanët shqiptarë…në shërbim të Ali Pashë Tepelenës të cilët i dhanë Greqisë së re burrat më trima të Luftës për Pavarësinë”.
Faik Konica shprehet: “Ali Pasha pa shkollë, pa shokë, i rrethuar me armiq arriti vetëm me forcën e vullnetit të tij në një shkallë pothuaj mbretërore…nuk pushoi asnjë ditë të rreshtojë një ushtri shqiptare. Mendimi i tij qe çlirimi i Shqipërisë”. E. Çabej shkruan se pas Gjergj Kastriotit “shekuj më vonë Shqipëria u vë veshin veprave të Ali Pashë Tepelenës. Ky shtron nën fuqinë e tij një pjesë të madhe të vendit; fiset më të shumta shqiptare shërbejnë nën armët e tij. Vdekja dramatike e tij në Janinë bashkon në ndjenjën e zisë gjithë Shqipërinë. Kënga popullore shqiptare e vajton dhe sot që prej Çamërie në Shkodër; e prej kësaj edhe kënga popullore greke e aromune”. Me krenari për Ali Tepelenën prof. Aleks Buda përsërit këngën për të: “Moj kalaja me bedena / çfarë luani paske mbrenda / Ali Pasha me shtatë zemra!”.
Do thonë se këto vlerësime të bujëshme e të pakundërshtueshme janë zëra Shqipërie! Ahere po sjellim zërat e huaj të cilat janë të papërballueshme për mashtruesit zvarranikë.
I njohuri kancelar i Perandorisë së Vjenës princi Meternik, bashkëkohës i Ali Tepelenës tërheq vëmendjen për lartësinë sovrane në nivele europiane të tepelenasit të madh. Siç e citon dhe Konica, ai shkruan: “Ali Pasha më dërgoi më 3 mars 1821 një njeri të besës…lutej t’i dërgoja një këshilltar për të bërë një konstitucion e një Kanun themeltar të shtetit për Shqipërinë”. Napoleon Bonaparti shkruan për Pashallëkun e Janinës“një shtet i qëndrueshëm me popullsi e zakone të të gjithë shqiptarëve…Ali Pasha, një kundërpeshë ndaj grekëve e serbëve që qenë ushtri rezervë të Rusisë në Ballkan”. Hygo shkruan madhërisht: “Ali Pasha – i vetmi vigan që shekulli 19 mund të verë kundruall Napoleon Bonapartit…Ai ishte Bonaparti muhamedan”. Pastaj shkruan në poezi: “Një ditë Aliu shëtiste. Kokat gjer në re/ të arnautëve të tij u ulën gjer në dhè./ Një jatagan nën qyrk Aliu kish / dhe pushkë e lartë, bukur mbushur ish./ Kobure tri. Një thikë- hataà!”. Hajne përforcon: “Gëte është ‘Ali Pasha’ i letërsisë gjermane”.
Kronika e kohës njofton se “Mbreti Gustav i Suedisë në udhën për Jerusalem u ndal në Prevezë, të piqej tërë nderim me Ali Tepelenën”. Bonaparti i shkruan vëllait në Napoli duke vlerësuar çiltër: “Ju duhet të vazhdoni të keni marrëdhënie me Ali Pashën dhe t’i bëni të njohur se unë jam mësuar me keqardhje që ai nuk ka më ndjenjat e para për mua”! GjetkëBonaparti shkruan: “Unë e shoh me keqardhje që ata lejojnë të përlyhet flamuri ynë nga Ali Pasha dhe anijet e tij, komandanti i anijeve të mia të hidhet mbi anijet e tij e t’i ç’dukë!”. Në këtë këndvështrim Pukvili shkruan: “Është më lehtë të bësh marrëveshje me një oborr të madh se me Ali Pashën. Ali Pasha na bën një luftë të drejtpërdrejtë dhe më shkatërruese se Anglia”.Më tej e cilëson atë, se “i kundërvihet paqes pa dashur të marrë vetë pjesë në luftë. Ai kërkon të përfitojë nga ajo për të rritur zgjerimet e tij dhe për të çimentuar pavarësinë e tij. Po e shoh në revoltë të hapur kundër Sovranit të tij. Unë herë e kërcënoj atë herë e përkëdhel po tani i kam humbur shpresat fare”. Gjetkë thotë: “Në kohën e Sulltan Selimit të III unë kam parë të grisen e të shkelen me këmbë pa pikë nderimi fermanet e Sulltanit”. Nga ana e saj Porta e Lartëmë 1810 i shkruan Francës të vërtetën e madhe dramatike shkaktuar guximshëm nga Aliu: “Ju po e shihni gjendjen tonë, ne nuk mund ta ndëshkojmë dot atë!” Studiuesi i njohur gjerman Fallmerajer vlerëson lart: “Në lashtësi shqiptarët i udhëhoqi Pirroja, në mesjetë Skënderbeu, në kohën e re, Ali pasha”. Studiuesi A. Blunkamp më 1882 gjykon: “Aliu… ka qenë njëgjigant dhe zhdukja e tij nga mezi i një populli të cilit ia hoqi barbarinë la një boshësi të madhe”. Më 1868 studiuesi Spenser përgjithëson: “Ali Pasha kish energjinë dhe kurajon e racës së tij, një shqiptar i vërtetë që po të kishte arritur të flakte zgjedhën e osmanëve, më në fund vendi do të përparonte nën sundimin e tij”. Studiuesi A. Slade më 1823 shkruan: “Ali Pasha është heroi i shqiptarëve, temë e këngëve të tyre që i robëronte pavarësisht nga despotizmi i tij, me një influencë qës’e kish pasur askush që nga koha e Skënderbeut”. “Njeriu është më i sigurtë në shtetin e Ali Pashës se në rrugët e Londrës” i shkruan në letër Bajroni nënës. Më tej shton: “Ali Tepelena thirri një luftëtar shqiptar, Vasilin i cili si gjithë shqiptarët është trim, i ndershëm pa masë dhe besnik” dhe shton: “Vasili e Dervishi të cilët i caktoi Vezir Aliu të më ruanin i thanë mjekut kur isha sëmurë, se po të mos më shëronin do t’i prisnin gurmazin brenda një kohe të shkurtër”. Historiani Erhart kur zbriti në Artë gjykoi hapur e saktë: “Para meje shtrihet toka e Pirros, e Skënderbeut, e Ali Tepelenës”.
Në udhën për Jerusalem, Baroni Ifubset shënon në kujtime: “Urdhërat e rrepta që veziri i Madh (i Sulltanit) i dërgon atij ai nuk i dëgjon fare. Aliu shpall e komandon në Shqipëri si senjor i madh në Kostandinopojë”. Gjetkë Gëte shkruan: “Ali Tepelena në krye të shqiptarëve kundër osmanëve myslimanë, u bashkua me grekët krishterë e me shqiptarë të pamposhtur, trima, çajnë mes osmanëve ku mbjellin vdekjen”. Studiuesi E. M. Vogne më tej: “Trevat e Janinës ruhen me zili nga shqiptarët që nuk pranojnë ligjin nga asnjë zot tjetër. Epirotët e vjetër të Pirros, tëAleksandrit, të Ali Tepelenës e të Mehmet Aliut nuk u shpërbënë. Ata mbetën luftëtarë të pakrahasueshëm që i siguruan fitoren dhe ruajtjen e pushtetit gjithëfitimtar të Lindjes”. Publicisti gjerman Arnold gjykon: “Ali Pasha – në fillim shtypës e më pas shok armësh i helenëve. Ditët e karnavaleve në jetën publike një maskë veçanërisht e dashur qe ajo e Ali Pashë Tepelenës”. Gabriel Remerand thotë: “Emërimi i Ali Pashës thyente traditë e zëvendësonte autoritetin e pashallarëve të bindur te Porta e Lartë me atë të një njeriu të vendit, të një kryetari fisi ambicioz”. Uliam Plomer Ali Tepelenën e quan “Diamanti i Janinës”. Personalitetet franceze Bessier dhe Pukvil i shkruajnë Tajleranit: “Ali Pasha është një burrë i matur që llogarit mirë dhe nuk nënvlerëson asgjë. Nuk ka asnjë arsye të dyshojmë në besimin e tij”. Dhe Bonaparti i shkroi Ali Tepelenës si të barabartë: “Unë i jap shumë rëndësi miqësisë suaj! Unë do pres me kënaqësi gjithçka që do vijë dhe nga ana juaj!”.
Është e njohur një vjershë e shpifur që i vihet në gojë Ali Pashës, kinse me urrejtje gjaku kundër të krishterëve: “Çaush bej, Çaush Hormova/ dyll e dhjamë të kullova/ po dot fenë s’ta ndërrova!”. Për të qeshur e për të qarë! Ç’është ky i krishterë me myslimanizma – dhe ‘bej’ dhe ‘Çaush’ me të cilin po merret Pashai i madh!? Ai u martua me krishteren Vasilika dhe ajo mbante ungjillin e vinte në kishën e lirë karshi oborrit të Pashait. Luftëtari dhe miku më besnik i tij qe ortodoksi nga Lekëli, Thanas Vaja. Kapedanë të tjerë të ngushtë të tij e të krishterë qenë ‘vëllemër’ me të si Andrucot etj. Dhe të huajt pohojnë të vërtetën: Historiani gjerman Gervinus: “Ali Pasha nuk bënte asnjë dallim mes myslimanëve e krishterëve”. Anglezi Hjuz përmend: “Një Dervish i tha Aliut që të vriste 30 të krishterë, dhe Aliu e dëboi me urrejtje atë”. Alfred Lemaitre plotson: “Në pallat të Ali Tepelenës ku fëmijët shqiptarë myslimanë mësonin Kuranin përmendësh nën kontrollin e një turku të mësuar, të rinjtë grekë mësonin gramatikën e tyre me një prift ortodoks”. Dijetarja rumune me origjinë shqiptare Dora D’Istria shkruan: “Aliu… ish njeri i jashtëzakonshëm nëse e krahasojmë me veprat e shekullit tonë”. Gjetkë ajo vlerëson duke e quajtur Ali Pashën Bir dhe përfaqësues gjenetik të Labërisë: “Labëria e Aliut nuk është e përkëdhelur nga Qielli si luginat e bukura të banuara nga çamërit…” Dijetari Le Konté de Gobino vlerëson më 1905: “Ali Tepelena ish njëri nga njerëzit më të shquar të kohës së tij”. Studiuesi dhe personaliteti rumun Nikolla Jorga shkruan: “Asnjë tjetër në Perandorinë Osmane nuk qe bërë kaq i fuqishëm sa ky shqiptar toskë. Ai mendoi të krijonte një shtet të ri, të aftë për progres… reformator i madh në kuptimin evropian… i ngjashëm me Skënderbeun i cili u përpoq si edhe Ali Pasha t’i hapte një vend botës perëndimore në Gadishullin Ballkanik…kurioz i pazbërthyeshëm për atë që nuk e njeh Lindjen, e cila po ashtu është plot të kundërta sa dhe vetë jeta, sa dhe natyra”. Historiani Finlej shkruan: “Aliu ish në krye tënjë kombi luftarak dhe kish shpresa tëbazuara për të ngritur një fron të pavarur në Shqipëri”. Studiuesi italian T. Kandileri thotë: “Aliu nuk duhet të krahasohet me qeveritarin ideal europian por me pashallarët e tjerë të Perandorisë Osmane. Një shqyrtim i saktë i hollësive të qeverimit të tij tregon se kurrkush nuk mund t’i afrohet sadopak përsa u takon aftësive të tij”. Në maj1820 “Revista e Debateve” në Paris shkruan: “Rebelimi kundër Sulltanit është në karakterin e një njeriu të tillë. Dihet, ai nuk do përkulet para sundimtarëve të tij, dhe akoma më pak para armiqve të tij në Stamboll”. Më tej revista shkruan: “Cilido qoftë fundi i tij Ai do mbetet një njeri me të cilin do merret historia, dhe shkatërrimi i tij nuk do t’i fshijë efektet që shembulli i ngritjes së tij ka prodhuar në mendjen e kombit shqiptar, më luftaraku nga gjithë sa ka sunduar Turqia”. Funksionari i Carit rus E. Gollubinski thotë: “Atdheu i tij, qyteti i Artës nuk gjendej në Perandorinë e Kostandinopojës po në një principatë të lirë shqiptare që qe pushtuar nga turqit më 24 mars 1449”. Kronika osmane shënon: “Qëndresën më të madhe na e kanë bërë shqiptarët, Ali Tepelena, Mustafa Bushati, Z. Poda, T. Buzi, Gjoleka”. Kjo në një kohë kur Porta e Lartë, siç shkruan përfaqësuesi francez Morier, “i vendoste rusët në kufi me Ali Tepelenën që t’i merrnin pushtetin”. Pushtuesi rus admiral Ushakov shpallte: “Nuk e ndaj fitoren me Ali Tepelenën” edhe sepse e dinte që kontributi i tij qe vendimtar në çlirimin e shtatë ujdhesave. Studiuesi udhëtar Evans shkruan në “Letra ilire” më 1878: “Fustanella e bardhë dhe e gjerë… jeleku bojë karafili është veshja më e shkëlqyer në Europë…Këta janë me të vërtetëbashkatdhetarët e Skënderbeut e të Aliut të Janinës, raca më luftarake dhe më e pamposhtur e cila i qëndronende Sulltanit”. Hobhauz, mik i Bajronit shkruan kur ishte pranë Pashait: “Nuk kish këngë që të mos bërtisnin e të mos mbanin zërin me një energji të veçantë kur përmendej emri i Aliut”. Pukvili kujton për Aliun kur iku nga Porto Palermoja në Janinë: “Himarjotët, pas tregimeve me kujtime të çuditëshme kënduan, kërcyen e pinin për shëndetin e udhëheqësit e prijësit e si mbaruan, shtrinë dorën për të na përshëndetur”. Duke i parë nga afër këto këngë e valle, anglezi Holland shkroi: “Ashtu kërcenin luftëtarët në kohën e Pirros”. Për këta njerëz Hurshit Pasha që rrethoi dhe vrau Ali Tepelenën me kurth, më 1822 shkruan: “Me gjithë thirrjen që u bëra shqiptarëve dhe zotimet për t’i bashkuar me trupat e mi, nuk munda t’i bëj për vete”. Pukvili kujton më tej: “Ali Pashë Tepelena, i shkathët si Ai, rrinte në krye të kërcimtarëve të valles ‘komitçe’ ose ‘pirrike’”.
E më poshtë, kur qeveria ruse i ndërhynte në punët shqiptare: “A do na lejohej neve të ndërhynim në punët tuaja? Pse ju ia quani të drejtë vetes kërkesa të tilla?” Hygo i bën vlerësim tjetër të lartë në lartësi Europe: “Aliu qe i vetmi personalitet i shekullit për t’u krahasuar denjësisht me Napoleonin. Sunduesi i Janinës dhe Perandori i Francës shkonin përbri njeri tjetrit si tigri me luanin”. Tepër bukur e jep historiani Hofman: “Aliu qe përbindëshi më romantik që ka parë historia, një nga tmerret më të bukura që ka lindur natyra”. Ferdinandit të 4-t i shkruan me botë kulture të adhurueshme: “Shkëlqesi, duke qenë i sigurt se madhëria juaj e njeh përparësinë që rrjedh nga qytetërimi i shqiptarëve…t’i jepni nga ana juaj nder e mbrojtje mbretërore, gjë qëështë e nevojshme që ai (i riu shqiptar) të fitojë dije. Unë bazohem më tepër në dashurinë tuaj se në porosinë time. Do jem shumë i kënaqur nëse do të arrija të jem në borxh te shkëlqesisa juaj. Vezir Aliu”. Bessierit i shkruan me vizion të gjerë prej shtetari kombëtar për Bonapartin: “I ofroj këtë shpatë të Khanit të madh të Krimesë Napoleonit të Madh i cili u hakmor aq mirë kundër rusëve në Austerlic”. Tjetër saktësi në marrëdhënie tregtie, Bonapartit i shkruan dhe me një lloj humori nga Korfuzi: “Derdh paratë të marrësh grurin! Aliu!”Ka dhe shumë ngjarje të tilla në botën intime të Pashait të madh thënë lirshëm prej tij në biseda dite, shpesh me humor të hollë Tepelene. Në një rast pakënaqësish me Francën i dhuruan një kuti të bukur ari prej Bonapartit, e Ai u tha me nënqeshje ironie: “Nuk kam mall as për kutinë, as për të zotin e saj!..” Për arsye kundërshtimi, ushtarët e tij dogjën një shtëpi në Zagori. E zonja, e pajtuar me fatkeqësinë u ul karshi flakëve e po ngrohej qetësisht. Vanë ia thanë Aliut atë që panë e Ai, me adhurim për të zonjën burrneshë urdhëroi që t’iaq ngrinin shtëpinë më të re nga sa e kish…Pyeti një njeri, se me cilën anë të kundërshtarëve qe! Ai iu përgjegj se s’qe me asnjë palë, nga ta shpinte ryma. Pashai që i kish inat asnjanësit urdhëroi ta lidhnin në një trung, ta shtinin në lumë e ryma ta përcillte nga të donte!..Mjeshtrit himariotë i thanë se kalanë e Palermos, dhuratë për të shoqen-Vasilikën ia kishin ndërtuar për mrekulli! Ai dyshoi e u tha mjeshtërve të futeshin në kala pasi do t’i provonte muret me të shtëna të fuqishme topi. Ata panë njeri tjetrin e kërkuan të bënin koregjimet…
Kur i pa kokën madhështore vënë në kamare në Stamboll, historiani R. Volsh shkruan citimin te koka e tij: “Këtu pushon koka e të famëshmit Ali Tepelena, pashai i Janinës që gjatë 50 vjetëve punoi për Pavarësinëe Shqipërisë”.
Sa herë del figura e tij, pothuaj nuk lihet pa u përmendur si ‘mizor’ etj. E këtu kihet parasysh dënimi tepër i ashpër që u bëri kardhiqotëve. Sigurisht nuk jemi me ato dënime të tmerrshme. Por nuk duhet harruar koha kur u bë e sidomos arsyet pse u bë. Kardhiqotët i kishin dhunuar e fyer si burracakë të pështirë vatrën aq të shenjtë për shqiptarin, familjen, nënën dhe motrën. Akt i pafalshëm sidomos për krahinën e tij. Ato ia lanë amanet marrjen e hakut e ai nuk mund ta harronte. Nëna e tij, Hankua qe një zonjë sovrane Tepelene sa e hijëshme dhe me ndjeshmëri njerëzore. Kënga popullore e përjetëson në vargje të paharrueshme si vajtore e rrallë sa kur qante të vdekurit si në elegji Iliade ndodhte e jashtëzakonshmja: “Hanko, mos shko nëpër varre/ se të vdekurit i ngjalle/, të gjallët i vdiqe fare!..” Shtojmë se në çështje nderi Ali Tepelena edhe si Pasha mbeti besnik i vëndlindjes, nuk kish harem. Dëgjoi që lavirja greke Frosina arriti të futej gjer te gjiri i të birit, Myftar Pashës, e i ati e mori atë dhe e hodhi në liqen (grekët e bënë ‘heroinë’ e i thurën këngë mallëngjyese).
U gjet rasti e u pyet ambasadori grek në Tiranë, Rokanis e për Ali Pashë Tepelenën ai u përgjegj me mospërfillje cinike e injorante: “Ka ndihmuar në artin e kulturën greke”. Kaq. Asnjë vlerësim për ndihmën vendimtare të tij në Pavarësinë e Greqisë. Mirëpo dijetarë të huaj nga çdo anë e të çdo vlere vlerësojnë të vërtetën, se një nga motivet e prerjes së kokësështë ndihma vendimtare që Aliu i dha Filiqi Eterisë për Pavarësi, tok me një yllësi të tërë të ndritur të figurave shqiptare, heronj për lirinë e Greqisë. Pukvili, mik i grekëve dhe armik i shqiptarëve shkruan megjithatë: “Duhet t’i kushtohet Ali Pasha Tepelenës fillimi i kryengritjes greke”. U. Miler më 1895 shkruan: “Pashai i Janinës ish-pararendës i Revolucionit grek”. Studiuesi i njohur J. Irmscher më 1965 shkruan: “Filiqi Eteria predikonte, kundër mendimit të Rigës se kisha jo kombësia do formonte bazën e saj, dhe eteristë të zellshëm qenë gati t’i propozonin shqiptarit Ali Tepelena fronin e Konstandinit (perandori i fundit i Bizantit), mjaft që ai të pagëzohej”. Mendelson – Bartoldi gjykon: “Ali Pasha i dha shtysë shpërthimit të Revolucionit grek. Lëvizja e tij kundër Sulltanit dhe organizata e fshehtë greke “Filiqi Eteria” përgatitën në radhë të parë Revolucionin e vitit 1821”. Dijetari Bartoldi plotëson: “Ali Pasha shtypi Mesjetën dhe i hapi rrugë qytetërimit. Në Shqipëri e në Greqi duhet të ndërhynte forca e Aliut që këto vënde të kalonin në kohën e re”.
Para këtij vlerësimi të bujshëm si një vërshim meteorësh mbi figurën e madhe të tij mbeten me baltë të pistë në fytyrë ata që e shajnë. I tillë mbetet dhe ambasadori grek i cili mesa duket e ka të saktë mbiemërin “Rokanis” (që ‘rokanis’ me fjalë). Pas tij vinë dhe shërbëtorët e vet të tipit Panajot Barka kur shton shpifjen se ‘Ali Pasha dogji Voskopojën ngaqë ajo po ia kalonte Janinës” (një grekoman me virus grek në çdo qelizë bëhet arbitër i qyteteve shqiptare!) Fushata e gjatë zyrtare e Athinës kundër viganit Ali Pashë Tepelena bëhet për të përligjur pabesinë e tyre që nuk e ndihmuan atë në çastin vendimtar siç bëri Ai për ta. Populli grek thotë nëmënyrë intuitive një këngë: “Arvanites peremeni/ pu in’ Ali Tepeleni?!…” (Arvanitë o fatkeqë/ ku është Ali Tepelena?).
Vazhdojmë më tej mestudjues objektivë grekë që me logjikë objektive kundërshtojnë dhe mashtruesit e tjetërsuesit e historisë brënda tyre?Shkencëtari grek Kosta Biri shkruan: “Të kujtojmë… se fara e tyre dha figurat më të shquara në Kryengritjen greke, një Xhavellë, një Miaul, një Marko Boçar, një Bubulinë… një Ali Tepelenë. Përsa i takon trimërisë, kryelartësisë, karakterit, këto janë cilësi të njohura për shqiptarët, të njohura edhe nga ata të cilët nuk ushqenin simpati për ta”. Dijetari Aravantinoi, i njohur si antishqiptar vlerëson: “Është punë që nuk mohohet dot, Ali Pasha kish vënë që me kohë në mend të bërit e një mbretërie shqiptare”. Më tej shton: “Ideja e rimëkëmbjes kombëtare greke nuk do zhvillohej dhe as do përparonte me të tillë shpejtësi nëse nuk do gjente truall veprimi kaq të begatë e të përgatitur nga duart e Aliut”. Studiuesi P. Rodhaqi duke hymnizuar Pavarësinë e Greqisë shton: “Kjo ështëhistoria e lëvizjes së Ali Tepelenës i cili luajti një rol aq të madh e të rëndësishëm si në shpërthimin e revolucionit ashtu dhe në përfundimin e tij”. N. Zhegu më tej: “Shteti i Ali Pashës kish karakter përparimtar për kohën”. Në “Kleftët dhe Arvanitët” 1975, P. Rodhaqi shton: “Ali Pasha shkëputi realitetin shoqëror nga mesjeta e feudalizmi dhe i hapi rrugë qytetërimit”. S. Aravantinoi përcakton më tej në hapsirën e qytetërimit grek: “Aliu vendosi rendin dhe e forcoi atë; i dha shtysë përpara tregtisë e industrisë së vendit. Në asnjë kohë tjetër të mëparshme nuk u ndërmorën vepra të tilla botore që u bënë prej tij në të katër anët e vendit ku ai qeveriste”. Vurnas në “Burime greke”: “Prej asnjë pashai tjetër grekët nuk u respektuan në shkallë të tillë, në kundërshtim me ligjin osman, se nga Ali Pasha”. Duke polemizuar me falsifikatorë Dh. Hasioti shkruan në mbrojtje të Ali Pashës: “Kush tjetër u rrezikua e luftoi tre vjet të tëra në dobi tëgrekëve veç shqiptarit nga kombësia, Ali Pashë Tepelena?”. “Njeriu është më i sigurtënë shtetin e Aliut se në rrugën e Londrës”, shkruan Vurnas Tassos.
Para të tilla vlerësimeve që mund të zgjaten shumë ç’mund të thonë shpifësit në shtypin tonë e mediet tona? Le t’u përgjigjemi me fjalët e Konicës: “Është turp të ndodhen njerëz të lindur shqiptarë që përpiqen të pakësojnë fytyrat që i dhanë shkëlqim Shqipërisë, në vend që të përpiqen të rrëfejnë se fajet e atyre fytyrave ishin faje të asaj kohe, vlera ish vlera e tyre… Po kur mendohemi se çfarë shqiptarë janë ata që duan të mbulojnë me këlbaza emrin e Luanit që i vuri sëpatën Turqisë, shpejt ngushëllohemi”.
Me figurën që i ngriti vetes Ali Tepelena nuk i shpëtoi vëmendjes as të personaliteteve historike e shkencore, as të krijuesve. Mëson diçka nga veprat që janë shkruar për të nëpër botë me adhurim, dhe ndjen pikëllim si ato nuk i njeh populli i tij! Dikur Teodor von Haupt ka shkruar melodramën në tre akte “Ali Pasha” më 1825. Po këtë vit, tri drama në një titull “Pjesë nga jeta e Ali Pashë Tepelenës”, autorë gjermanë. Albert Larzing ka shkruar operën e parë për Luanin e Janinës. Më 1823 në Paris u luajt melodrama “Ali Pasha”. Më 1840 në të famëshmen Skala të Milanos jepet baleti “Ali Pasha i Janinës”. Autori E. Schul jep veprën “Ali Pasha – despot i Janinës”. Kronisti Ibrahim Mensur Efendi boton veprën kronike“Kujtime për Ali Tepelenën”. O. Grimaldi jep baletin “Rrënojat e Janinës”. Melodrama “Ali Pasha” me autorë M. Aleksandër e H. Alfred, koreografi i Renancit, Paris 1822, “Ali Pasha nga Janina” – opera e Gustav Albert Lorcig 1924. Veprimi pantomimik “Ali Pasha i Janinës – 1840, krijim i G. Golceranit. E me radhë, pa përmendur artet figurative.
Sa pak në Shqipëri! Sa keq është shikuar biri i madh i tij që e nderon kaq gjerë bota! Një vepër e mrekullueshme e shkrimtarit Sabri Godo, e denjë për figurën e Aliut ka zënë vënd në fondin e veçantë të artit shqiptar. Po ashtu, një studim i gjerë monografik qindrafaqesh për Ali Tepelenën me burime të rralla tëpanjohura nga studiuesi Ilir Ushtelenca. Poema brilante e poetit Pertrit Ruka për kokën e prerë të Ali Pashës të cilën ai e ka sjellë në vëndlindje mbi krahët e baladës. Është për t’u nderuar në mënyrë të veçantë nisiativa e djemve të vendit në Tepelenë që me bujari të paharrueshme e nderuan me një monument nga mjeshtri i madh Mumtaz Dhrami Birin e madh të tyre e të gjithë kombit shqiptar.
Si një epigram mbi Monumentin e tij do të shkonin fjalët e madhërishme që Ai i tha konsullit rus Flori: “Unë e urrej Divanin tim dhe Qeverinë time. Unë e parashoh vdekjen e tyre. Unë dua të rroj me nder në këtë sundim të vogël që drejtoj e dua të vdes si njeri i nderuar”