Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Paradoks gjuhësor dhe letrar

by

Behar Gjoka/

Historia e gjuhës dhe letërsisë shqipe, e vështruar në diakroni dhe sinkroni, gjithnjë e më shpesh, shpërfaqet si një paradoks ekzistencial. Në kohët moderne shndërrohet në një absurd, ku kohët dhe hapësirat përplasen dhe, vihen në një betejë të pamatshme. Nëpër rrjedhat kohore dhe hapësinore, vihet re se:

A – Etërit e gjuhës shqipe të shkruar, Buzuku, Matrënga, Budi, Bardhi, Bogdani, edhe pse në pamundësi komunikimi, megjithatë me librat e shkruar, krijuan hallkat e një zinxhiri të pakëputun, që vuri në udhën e mbrodhësisë lavrimin e gjuhës shqipe.

B – Etërit e letërsisë dhe të kombit, në periudhën e romantizmit, Jeronim De Rada, Naim Frashëri, At Gjergj Fishta, edhe pse në mes tyre, nuk patën kontakte të afërta, me kaq shumë mund dhe sakrifica, arritën që të ngrenë themelet e një letërsie të vlertë, që ka shërbyer si themel i ligjërimit letrar në gjuhën shqipe, në periudhat e mëvonshme.

C – Etrit e shenjave estetike moderne, të pjesës së parë të shekullit të njëzet, Poradeci, Koliqi, Kuteli, nuk reshtën për një çast së vlerësuari të tjerët. Në atë kohë, Poradeci shpallte patriark të letërsisë shqipe At Fishtën, Koliqi udhëhiqte Migjenin, kah rrjedhat letrare, e Kuteli botonte Poradecin e Nolin…

Të treja këto periudha letrare, që limojnë gjuhën shqipe, si gjuhë e letërsisë, projektuan dhe selitën një lidhje dhe marrëdhënie organike, në mes kohës dhe hapësirave ku shkruhej gjuha shqipe, ndonëse në një pjesë të konsiderueshme, pothuajse ishte e pamundur të kishte kontakte, si dhe të komunikonin autorët dhe tekstet e shkruara.

Kur pritej zgjerimi i komunikimit, thellimi i shkëmbimit të përvojave, fill pas viteve 44 të shekullit të kaluar, për shkak të ideologjisë komuniste, e sidomos të vendosjes në jetën letrare dhe artistike të realizmit socialist, nisi paradoksi i madh, ku ca shkrimtarë dolën tepër, ca të tjerë shkëlqyen që në shfaqjen e tyre të parë. Të tjerë, atyre që nuk e deshën dhe e refuzuan realizmin socialsit dhe ideologjinë e monizmit, nuk u dihej as emri. Në skenën letrare mbeti Naimi, Mjeda, Migjeni, mirëpo iku se i përzunë Fishta, Konica, Skiroi, Koliqi, Santori. Hynë në skenë Agolli, Kadare, Arapi, Qosja, Shkreli, Podrimja, e në të njëtën kohë, megjithëse bashkëkohorë me të parët, pak arrinin të dinin për Pipën, Camajn, Trebeshinën, Pashkun, Rreshpen. Pjesa më e madhe e tyre, gdhendën tiparet e romanit, eposit modern, por sërish hartografia është e mangët, edhe në këtë tipologji që ka mbizotëruar skenën letrare, sepse përsëri na dalin shkrimtarë tepër! Kohë paradoksesh që end vonesa dhe reminishenca, ku kohët e reja, gati e kanë ndërprerë komunikimin dhe, duket sikur ia kanë mësyer betejës së fundit, për të shkatërruar, ca pak ngrehina, që ende kanë mbetur në këmbë, në lavrimin e letërsisë.

Liria e shprehjes, me ardhjen e demokracisë, së brishtë dhe të sakatuar, nuk solli lirinë e kaq pritur. Përsëri, në kohën e lirisë së shprehjes, garantuar me ligj, në kohën kur dënohet censura, në kohën kur gojëçorapet e shtuar motive të fundit, nuk lënë kusur, pa lëshuar në media, sërish na dalin shkrimtarët mangut ose tepër. Në këtë kohë të zgjerimit të komunikimit, të automatizimit të qenies dhe të jetës, në fillin përbashkues të fatit të qenies arbënore, në gjuhë dhe letërsi, si mendësi jemi më larg se atëherë kur ishim shumë larg, për shkak të rrethanave të vështirësive të komunikimit, që thurim ndërmjet vedit. Tani gjuhëtarët, jo të nivelit të Çabejt dhe Rizës, më shumë merren me shqyrtimin e letërsisë. Sa ironike, akademikë që moderojnë një mbrëmje letrare! Studiuesit e letërsisë, në bashkëkohësi, ngase i thanë të gjitha, ia kanë mësyer politikës, kush të dalë në krye. Kështu bëri Rugova, Qosja, Hamiti etj… Në këtë nahinë tonë, bjerrakohëse dhe të nginjur në llafollogjema mburrëtoresh, politikanët ligjërojnë si me qenë “akademikër”, madje pa ua kërkuar kush, e akademikët ngrefosen si kaposha, ma zi se politikanët.

Askush nuk merret me punën që ka nën përgjegjësi dhe për të cilën paguhet. Të gjithë, politikanë, oponionistër, akademikë me libra të kohës së Baba Qemos, janë vënë në garë, se kush të zërë vendin e parë në lëmë të gjuhës, letërsisë, albanologjisë. Tirana kërkon të mund me çdo kusht Prishtinën. Prishtina, me goditje nën brez, lëshohet kundër arbëreshëve, Këta të fundit, si të paskëshin shpikur mrekullinë e tetë, janë kundër të gjithëve. Piemontet e Tiranës, Prishtinës, Tetovës, të Arbëreshëve, kacavarren se kush të jetë në krye të podiumeve, të përvjetorëve, ku lëshohen flakadanët e përmallimit… Po të shohësh më me kujdes, segmente dhe persona të caktuar, të këtyre piemonteve, mblidhen në Tiranë, për ta mbajtur ndezur betejën absurde në mes këtyre piemonteve… Eh, gjuha shqipe, letërsia, ishte më pranë dikur, kur ishte e vështirë të kishte kontakte dhe mundësi për ndërlidhje.

Tani që jemi pranë, kaq pranë sa fytyrat rrudhosen nga shkëmbimi i vështrimeve të mllefosura, pushtuar nga ethet “e sundimit” sikur në politikë, se kush të krenarohet me të mbërrimet e mëhallës së vetë. Askush nuk sheh mjerimin ku zhytet secila prej këtyre mëhallave në lamin e të menduarit kritik…Megjithatë, debati për debat, po gadit situatën e mendjeve të hapura, kur shkenca dhe podium, takohen rrallë, sepse tryeza e punës nuk të lë kohë të lire, ndërsa podiumet janë shpikur për të broçkullisur…

“Dardanët”

by

Prof. Arben Hajdari/

Libri “Dardanët“ është një vepër me rëndësi të veçantë për njohjen e Historisë Antike të këtij rajoni të rëndësishëm ilir. Në këtë kontekst theksojmë se është punimi i parë i kësaj fushe ku paraqitet dinamika e zhvillimit të proceseve dhe ndryshimeve të bazuara në lënden arkeologjike. Botimi i kësaj vepre do t‘u sherbej të gjithë të studiuesve të kësaj fushe kërkimore në hapësirën Ballkanike. Po ashtu, duke qene një përmbledhje e pare e këtij lloji për këtë territor, libri do të jetë me shumë interes për studentët dhe mësimdhënësit e arkeologjisë. Libri “ Dardanët” me autor Prof. Luan Përzhitën, paraqet një punim kerkimore shkencore 20 vjecare të hulumtimeve në terren si dhe kërkime të thelluara për njohjen e burimeve historike. Kjo ka ardhur pas një pervoje të gjatë publikimesh të shkruara për dardanët, publikuar ne Shqipëri, Kosovë, Francë, Gjermani, Itali etj. Në përmbajtjen e lëndës vërehet që thelbin e zë dinamika e zhvillimit ekonomiko-kulturor dhe adminstrativo-politik i dardanëve në periudhat e ndryeshme historike.

Në shumicën e rasteve ceshtjet e trajtuara janë inkuadruar në sfondin historik të procesit transformues për periudha nga Prehistoria e deri në Mesjetë. Në këtë punim autori nënvizon gjithë procesin e zhvillimit të dardanëve duke gërshetuar të dhënat historike me ato arkeologjike që i ka shtuar vlerat kompletuese debateve shkencore për ceshtje të rëndësishme të Dardanisë. Shumë shembuj që janë reflektuar, në periudha të ndryeshme historike transformimesh, dëshmojnë për ndryshime herë herë thelbësore, që shoqërojnë shuarjen graduale të një epoke në një epokë tjetër. Përfshirja në këtë punim e kërkimeve arkeologjike pasuruan gjithnje e me tepër edhe në trajtesat për Mbretërinë Dardane, Provincën Dardane dhe Mesjeten Dardane. Kështu është arritur një ballafaqim shumë i mirë nepërmjet krahasimeve, analizave dhe sintezës të kulturës materiale apo objekte arkeologjike me burimet historike. Interpretimi i thelluar shkencor që lidhet me paraqitjen e kulturës materiale zë një vend me rëndësi në përmbajtjn e lëndës së paraqitur pasi aty pasqyrohet dukshëm jo vetëm përhapja e kësaj lendë në territorin e Dardanisë, por dhe anologjitë dhe diversitet e saj.

Në analizën shkencore dedikuar origjinës së dardanëve” Prof. Përzhita sjell të dhënat më të fundit arkeologjike që kanë pasuruar dukshëm ketë problem aq shumë të diskutuar në ambjentin shkencor ballkanike. Ky debat që është fokusuar rreth origjinës së fisit ilir dardan, i cili banonte në territorin e Ballkanit Qendror në kufijtë që mund të ndiqen në veri të Novi Pazarit, të Nishit, në të gjithë Kosovën, në pjesën veriperëndimore të Republikës së Maqedonisë së Veriut, si dhe në rrethet Kukës, Has dhe Tropojë të Shqipërisë Verilindore dhe që përbën një ndër çështjet më të rëndësishme të historisë së lashtë të popujve të Mesdheut, falë të dhënave arkeologjike në rajonin e Ballkanit, arrihet në konkulzionin që kultura ilire është formuar në këtë truall në bazë të kulturave më të vjetra të epokës së bronzit (2100-1200 para Kr.) dhe se Ilirët që jetuan në këtë territor gjatë epokës së hekurit (XII-IV para Kr.), janë pasardhës të drejtpërdrejtë të grupeve etnike që populluan këtë pjesë të Evropës që në periudhën neolitike (6000-4000 para Kr.).

Qendrat paraqytetare dardanetë cilat u ndërtuan në të gjithë territorin tashmë janë të pasqyruara edhe nga burimet e autorëve antike. Studimet kanë treguar se treva dardane në shekujt XII-VIII para Krishtit ishte një njësi etnografike e kulturore e përbashkët. Në këtë fazë kemi ndërtimin e një sërë fortifikimesh, që shpalosin një veprimtari të organizuar të dardanëve.

Themelimit të Mbretërisë Dardane (shekujt IV-I para Krishtit), autori i kushton një analizë të thellë, herë herë dhe duke debatuar për ceshtje të rëndësishme historike sic janë Dardania, territori dhe burimet e autorëve antikë; Mbretëria gjatë sundimit të mbretit Longar; Bashkëpunimi dardano-romak kundër maqedonëve (shekulli II para Kr.) ; Organizimi politik dhe zhvillimi ekonomiko-shoqëror i dardanëve (shekujt IV-II para Kr.); Gjurmë monumentesh arkeologjike të Mbretërisë Dardane.

Një vend të vecantë në ketë kapitull është analiza e ngjarjeve historike që kaloi Mbretëria Daradane që nga lindja e deri në pushtimin romak. Duke reflektuar profesionalisht mbi të dhënat e burimeve historike, autori ka sjelle jo rrallë herë një veshtrim të ri mbi historinë e shkruar të njohur deri tani për dardanët. Natyrisht kontributi kryesor është i lidhur me të dhënat arkeologjike të përfshira në ketë kapitull duke ndihmuar dhe sqaruar shumë elementë kulturore dhe etnik të munguar deri sot në këto botime. Përfshirja krahas të dhënave historike e të dhënave arkeologjike që vijnë ngë gërmimet e reja por dhe nga casjet që autori ka për territorin e Mbretërisë Dardane ku lexuesi për herë të parë do të njihet me qendrat urbane të shekujve IV-II para Kr., dhe me të dhënat e reja për kryeqendrën Damostion.

Në një ndër periudhat e lulëzuara të Dardanisë, e konceptuar me titullin “Dardanët dhe Roma”, autori analizon arkeologjikisht problematikën e proceseve të transformimit ekonomik dhe social në Dardani (shekujt I-IV), e cila po kalonte një situatë të re administrative dhe kulturore me depertimin romak në Ballkan. Kështu në sintesen mbi dardanët në Provincën e Mëzisë së Epërme, njihemi për shkallëzimin e depërtimit romak në cdo qelizë të jetës ekonomike, administrative, linguistike, ushtarake dhe urbane. Natyrisht ky proces ishte i lidhur ngushtësisht me statusin administrativ dhe ekonomik të qyteteve kryesore të Dardanisë, sic janë Naissus, Municipium DD në Socanicë, Scupi, Ulpiana etj.,si dhe me qarkullimin monetar, artin, kulturën dhe religjionin. Me interes është dhe analiza që i dedikohet Via Lissus-Naissus, arterie që lidhte Adriatikun me Ballkanin Qendrorë deri në Danub.

Transporti i ngritur në terë Dardaninë ishte ndër opsionet strategjike të Romës pasi lidhet me shfrytëzimin e minierave dhe të resorteve të tjera aq të pasura që kishte ky rajon. Një vend të vecantë në librin Dardanët autori i ka kushtuar periudhës “Nga Konstandini te Justiniani”, e cila përfshinë shekujt IV -VI, që reflekton ngjarjet historike të kohës dhe zhvillimin e qendrave urbane nga krijimi i Provincës së Dardanisë e deri në fillimin e dyndjeve barbare. Një vëmendje me rëndësi autori i kushton jetës së perandorëve të shquar me origjinë dardane Konstadinit dhe Justinianit. Ndërtimet në Dardani në periudhën e Justinianit zënë një pjesë të madhe në ketë kapitull pasi analizohen tipi, funksioni, relacionet që kanë fortesat me njëra tjetra dhe ngritja e tyre strategjike në raport me mbrojtjen e limesit Danubian. Po ashtu për herë të parë vecohet tipi qytezë si një zhvillim urban ndërmjet qyteve kryesore dhe zonave periferike të provincës. Vecojmë në këtë studim sintezën e plotë arkeologjiko-historike mbi ceshtje të diskutueshme që janë të lidhura me periudhën paleokristiane në Dardani “Dardanët në udhën e krishterimit”, në të cilin janë analizuar burimet historike me ato arkeologjike për qendra kishtare sic ishin Justiniana Prima, Justiniana Secunda, Naissus, Scupi etj. Njëkohësisht janë me shumë interes konkluzionet e nxjerra mbi monumente të periudhës paleokristiane dhe kishat e qytezave paleobizantine në provincën e Dardanisë.

Në vijim ky studim ndalet në periudhën e shekujve VI-IX, dhe sjell një vështrim rreth shekujve të errët të Mesjetës, për periudhën nga shekullin VII mbas Kr. Autori konstaton se, me rënien e botës antike ashtu si dhe viset e tjera të Perandorisë Bizantine edhe dardanët u futën në një epokë të re, në atë të mesjetës. Tashmë në provincat ilire te Praevalis, Dardani, Epirin e Ri dhe Epirin e Vjetër janë shënuar ngjarje të rëndësishme që u reflektuan në përzierjet etnike nga popullsi sllave dhe në ndryshimin e hartës etnike në Ballkan. Natyrisht për të ardhur deri në shekujt e mesjetës, shoqëria dardane ka kaluar disa momente historike mjaft të rendësishme gjatë antikitetit të vonë siç është kristianizmi.

Zhvillimi e përdorimi i Gjuhës Shqipe në diasporë

by

Dr.Davida Marku/

Mërgimi shqiptar gjatë tri dekadave të fundit ka krijuar një realitet të ri sociolinguistik, ku gjuha shqipe përballet njëkohësisht me sfida dhe me mundësi zhvillimi. Lëvizjet e mëdha demografike drejt vendeve perëndimore, kryesisht Gjermanisë, Italisë, Zvicrës dhe Shteteve të Bashkuara, e kanë shndërruar shqipen në një gjuhë diasporike me prani të fortë, por me rrezik të dukshëm të humbjes graduale të përdorimit ndër gjenerata. Ndërsa për gjeneratën e parë gjuha mbetet një mjet identifikimi, kujtese dhe lidhjeje me atdheun, për fëmijët dhe të rinjtë emigrantë shqipja shfaqet shpesh si gjuhë e dytë, e cila përdoret më pak intensivisht se gjuha e vendit pritës. Ky dualizëm gjuhësor krijon tensione zhvillimi dhe rënie, të cilat lidhen ngushtë me politikat gjuhësore familjare, shkollimin, integrimin social dhe ruajtjen e identitetit kulturor.

Në shumë raste, familjet shqiptare vazhdojnë të përdorin shqipen në shtëpi, duke e konsideruar atë si një element të rëndësishëm të trashëgimisë kulturore. Fëmijët e gjeneratës së dytë e mësojnë shqipen përmes komunikimit të përditshëm me prindërit, përmes medias shqiptare dhe përmes udhëtimeve të herëpashershme në vendlindje. Kjo krijon një hapësirë të qëndrueshme ku gjuha vazhdon të jetojë, edhe pse shpesh në një formë të përzier, ku ndikimet e gjuhës së huaj bëhen gjithnjë e më të dukshme. Megjithatë, emigracioni i gjatë dhe integrimi i thellë në shoqëritë perëndimore zbehin natyrshëm nevojën praktike për përdorimin e shqipes. Fëmijët që rriten në shkollat e huaja marrin një kompetencë të lartë në gjuhën e vendit ku jetojnë, ndërsa shqipja mbetet një gjuhë pasive, e lidhur kryesisht me mjedisin familjar. Në shumë raste përballimi i detyrimeve shkollore në gjuhën e vendit pritës e ul ndjeshëm përdorimin aktiv të shqipes, duke bërë që brezat e rinj të mos zhvillojnë aftësi të plota të shkrimit dhe leximit.

Shqipja në diasporë përballet gjithashtu me sfida strukturore që lidhen me mungesën e institucioneve të rregullta të mësimit plotësues të gjuhës amtare. Edhe pse në disa shtete ekzistojnë shkolla plotësuese të organizuara nga komunitetet shqiptare, ato shpesh funksionojnë me vështirësi si mungesa e fondeve, e hapësirave fizike dhe e stafit pedagogjik të kualifikuar. Pjesëmarrja e fëmijëve shqiptarë në këto shkolla nuk është gjithmonë e vazhdueshme, pasi prindërit e integruar në ritmin e jetës perëndimore gjejnë pak kohë për aktivitete të tilla shtesë. Për më tepër, fëmijët shpesh nuk e shohin shqipen si domosdoshmëri praktike, pasi gjithë arsimi, shoqërizimi dhe perspektiva profesionale lidhen ngushtë me gjuhën e vendit ku jetojnë. Kjo shkakton një hendek gjuhësor ku shqipja mbetet e pranueshme emocionalisht, por jo funksionale në të gjitha dimensionet e saj.

Megjithatë, duhet theksuar se procesi i rënies së përdorimit të shqipes nuk është linear. Diaspora shqiptare ka treguar një interes në rritje për ruajtjen e identitetit kombëtar, veçanërisht pas vitit 2010, kur mjetet digjitale, rrjetet sociale dhe platformat online e kanë bërë më të lehtë konsumimin e medias shqiptare. Muzika, filmat, emisionet dhe komunikimi i vazhdueshëm me familjarët në Shqipëri, Kosovë e Maqedoninë e Veriut kanë krijuar një lidhje të re gjuhësore që ndihmon ripërforcimin e identitetit shqiptar. Fëmijët e lindur jashtë shpesh e mësojnë shqipen përmes rrjeteve sociale, TikTok-ut, YouTube-it dhe komunikimeve të pandërprera digjitale, duke e mbajtur gjuhën të pranishme në forma të reja dhe jo tradicionale. Në rastin e komuniteteve të mëdha, si ai shqiptar në Zvicër, Gjermani apo SHBA, krijohen gjithnjë e më shumë organizata kulturore, qendra komunitare dhe aktivitete të cilat e përdorin shqipen si gjuhë të përditshme komunikimi, duke i dhënë asaj një funksion të ri publik.

Faktorët që ndikojnë në rënien e përdorimit të shqipes lidhen ngushtë me perceptimin e prindërve për të ardhmen e fëmijëve të tyre. Shumë prindër i kushtojnë rëndësi të madhe integrimit, duke i shtyrë fëmijët drejt përdorimit ekskluziv të gjuhës së vendit pritës për arsye praktike. Në këtë mënyrë krijohet ndërprerja e transmetimit gjuhësor, për të cilin linguistët e diasporës e konsiderojnë si faktor kyç në asimilimin kulturor. Nga ana tjetër prindër të tjerë përpiqen të ruajnë një qasje dygjuhësore, ku fëmijët mësojnë paralelisht shqipen dhe gjuhën e vendit ku jetojnë, duke përfituar nga avantazhet e dygjuhësisë. Modeli i familjeve që praktikojnë dygjuhësinë në mënyrë të qëndrueshme rezulton më efektiv në ruajtjen afatgjatë të shqipes, por kërkon përkushtim, kohë dhe mbështetje institucionale.

Në kontekstin e globalizimit, ruajtja e shqipes nuk është vetëm çështje identitare, por edhe kulturore dhe shkencore. Humbja e gjuhës nënkupton humbje të trashëgimisë, humbje të vlerave të të folmeve lokale dhe të gjithë strukturës së pasur që gjuha shqipe mbart. Për këtë arsye është e nevojshme që shtetet shqiptare dhe vetë diaspora të investojnë në krijimin e politikave të reja gjuhësore që nxisin mësimin e shqipes jashtë vendit. Mësimi online i gjuhës, krijimi i platformave ndërkombëtare për fëmijët shqiptarë të diasporës, botimi i teksteve të reja moderne dhe trajnimi i mësuesve të gjuhës shqipe janë hapa të domosdoshëm për të ruajtur përdorimin aktiv të gjuhës.

Një ndër fenomenet më të rëndësishme sociolinguistike që vërehet sot në diasporën shqiptare është zhvendosja graduale nga një dygjuhësi natyrale familjare drejt një monogjuhësie të kushtëzuar nga mjedisi shoqëror. Në moshat 6–12 vjeçare, fëmijët shqiptarë të emigrimit shfaqin aftësi të mira të komunikimit në shqip, por pas moshës së adoleshencës prirja drejt dominimit të gjuhës së vendit pritës bëhet dukshëm më e fortë. Kjo shfaqet në rënien e përdorimit të shqipes në situata formale, në zvogëlimin e fjalorit aktiv dhe në rritjen e ndikimit të huazimeve gjuhësore. Ndërkohë, prindërit shpesh e pranojnë këtë proces si të pashmangshëm për shkak të presionit të integrimit, por studiuesit e fushës së edukimit dygjuhësor theksojnë se ruajtja e gjuhës së parë ka ndikim të drejtpërdrejtë në zhvillimin kognitiv, emocional dhe akademik të fëmijëve.

Shumë familje shqiptare deklarojnë se fëmijët e tyre e kuptojnë shqipen, por nuk arrijnë ta përdorin në mënyrë të qartë ose të strukturuar. Kjo lloj “kompetence e kufizuar” është një nga format më të zakonshme të rënies gjuhësore në diasporë dhe shpesh shoqërohet me humbje të lidhjes emocionale me kulturën e origjinës. Në këtë kontekst, shqipja nuk është vetëm mjet komunikimi, por edhe bartëse e vlerave shoqërore, të historisë dhe identitetit kolektiv. Kjo e bën edhe më të rëndësishme krijimin e modeleve të qëndrueshme të edukimit gjuhësor që mund të kombinojnë metodat tradicionale me ato bashkëkohore digjitale, duke e bërë gjuhën tërheqëse dhe të aksesueshme për brezat e rinj.

Në dekadën e fundit është vërejtur një rritje e aktiviteteve kulturore që synojnë ruajtjen e gjuhës shqipe jashtë vendit. Festivali i diasporës, aktivitetet letrare, klubet e leximit dhe mësimi online i shqipes po krijojnë një formë të re bashkësie gjuhësore që tejkalon kufijtë gjeografikë. Këto nisma tregojnë se diaspora shqiptare ka potencial të jashtëzakonshëm për të ruajtur dhe zhvilluar gjuhën, por për ta realizuar këtë potencial nevojitet koordinim i qëndrueshëm midis institucioneve shtetërore dhe komuniteteve jashtë vendit. Bashkëpunimi ndërinstitucional, sigurimi i fondeve dhe ofrimi i programeve të specializuara për edukimin gjuhësor janë hapa të detyrueshëm për të shmangur rënien e mëtejshme të përdorimit të shqipes në brezat e ardhshëm.

Në përfundim, ruajtja e gjuhës shqipe në kontekstin e emigrimit kërkon një qasje të shumëanshme, ku familja, shkolla, institucionet shtetërore dhe diaspora të veprojnë së bashku. Gjuha nuk është vetëm një sistem komunikimi, por një element i qenësishëm i identitetit personal dhe kolektiv. Vetëm me përpjekje të vazhdueshme dhe me programe të strukturuara të edukimit dygjuhësor, shqipja mund të mbetet gjuhë e gjallë dhe funksionale për brezat që lindin dhe rriten larg vendlindjes.

Diaspora, kapitali kombëtar që ende nuk dimë ta vlerësojmë

by

Ph.D. Dashnim Hebibi/

Diaspora shqiptare, prej dekadash forca më e qëndrueshme dhe më e sinqertë e kombit, vazhdon të mbetet në periferi të vëmendjes së institucioneve tona shtetërore. Në fushata zgjedhore, në podiume e debate, politika shpesh e mbush gojën me fraza patriotike, vargje të “forta” dhe premtime të larta morale. Por poezia e fjalëve nuk e zëvendëson dot domosdoshmërinë e veprimit konkret. Patriotizmi nuk matet me deklarime, por me politika, me strategji dhe me angazhim të vazhdueshëm.

Sot, ndërsa gjenerata e katërt e diasporës tashmë ka ardhur në jetë dhe po rritet duke folur shqip, duke kënduar për flamurin, gjuhën dhe dëshmorët, ne nuk kemi të drejtë t’i lëmë këto breza vetëm në përkushtimin e prindërve të tyre. Ata meritojnë mbështetje reale, institucionale, të organizuar – jo fjalë të prodhuara nga llafazanët e kohës. Nevojitet një riorganizim i thellë dhe i qëndrueshëm i diasporës shqiptare, sepse sot kemi dy shtete shqiptare, dy qendra politike, por vetëm një komb dhe një të ardhme. Këto dy shtete duhet të veprojnë me vetëdije historike e vizion strategjik, duke e parë diasporën si pjesë organike të zhvillimit kombëtar, si investim afatgjatë në identitet, kulturë, ekonomi dhe diplomaci.

E ardhmja e gjeneratave të reja në diasporë nuk mund të lihet në dorë të rastësisë. Integrimi i tyre në shoqëritë ku jetojnë nuk shihet si pengesë për lidhjen me rrënjët, por urë që i pasuron ata dhe kombin. Për këtë duhet politika të mençura, të bashkërenduara, që e kuptojnë se forca e një kombi matet edhe nga mënyra se si i ruan dhe i kultivon fëmijët e vet kudo në botë.

Mundemi, dhe do t’ia dalim. Por vetëm bashkë – sepse bashkimi nuk është slogan, por një projekt filozofik dhe një nevojë historike.

Jepni hapësirë meritokracisë! Deri kur do të shiten postet?

Pse duhet të vrapojmë pas trumbetuesve?

Le ta shohim të ardhmen e kombit tek rinia dhe ta falënderojmë, në këtë rast Zvicrën dhe popullin e saj, për mbështetjen e pastër që na kanë dhënë. Ndërkohë që ne po ndahemi e përçahemi, sikur po na hyn përçarja si kancer. Pse po e lejojmë këtë?

Diaspora është ambasadori më i ndershëm dhe më i palodhur i kombit tonë.

Zoti e bekoftë diasporën shqiptare – zemrën që rreh larg, por gjithmonë për Shqipërinë dhe tokat e saj gjithandej.

Diaspora shqiptare nuk është vetëm një aset moral, por një kapital kombëtar që meriton strategji, investim dhe respekt institucional. Nëse duam një të ardhme më të bashkuar, më të zhvilluar dhe më të drejtë për brezat që rriten në çdo cep të botës, atëherë duhet ta shohim diasporën jo si mjet elektoral, por si partner të pandashëm në projektin historik të forcimit të kombit.

Vetëm përmes meritokracisë, bashkërendimit dhe vizionit afatgjatë mund të ndërtojmë një urë të qëndrueshme mes rrënjëve dhe botës moderne ku jetojnë shqiptarët. E ardhmja është e mundshme – por vetëm nëse veprojmë së bashku.

HOMAZH E NDERIM PËR TË GJITHË ATA QË NDIHMUAN TË BËHEJ SHQIPËRIA

by

Dr. Ermira ALIJA

QSA, Universiteti “Luigj Gurakuqi”

Shkodër, më 28 Nëntor 2025/

Ky studim është një homazh e nderim për të gjithë ato që kontribuan për të bërë Shqipërinë dhe shqiptarët. Një rol të madh e të padiskutueshëm këtu ka luajtur shtypi, i cili në periudhën e ngjarjeve me intensitet të madh politik ekzistencial për Shqipërinë dhe shqiptarët, u bë një mjet i fuqishëm propogandistik jo vetëm për edukimin kombëtar dhe shpirtëror për çdo shqiptar brenda e jashtë Shqipërisë, por edhe për formësimin e identitetit kolektiv.

Ne kemi mbledhur në një tabelë të dhëna nga gazetat e revistat kryesore që kanë qarkulluar nga fillimi deri në vitet 1920 në Shqipëri e jashtë saj, bashkë me përgjegjësit e botimit, për të parë në një mënyrë sintetike udhëheqjen dhe organizimin e periodikëve në shqip gjatë kësaj periudhe. 

Tabela me një pamje të përgjithshme të gazetave e revistave me karakter kulturor që nga fillimi i periodikëve shqip e deri në vitin 1920 në Shqipëri e jashtë saj


Nr
Titulli e lloji i periodikut
Përgj. i botimit
Vitet  e vendi botimit
Titulli e lloji i periodikut
Përgj. i botimit
   Vitet e  vendibotimit
1AGIMI… revistë e përtremuajshme, letrare, shoqërore, politike, pedagogjike, satirike,Shkodër, Organ i shoq. ”Vllazënija” në shqip.
Dr. Kristo Floqi,Karl Gurakuqi
Shkodër19191920
ADRIATIKUGazetë me program kritikënë gjuhën shqipe
Drejtues: Josif PaniPërgj bot Fan Noli
Amerikë1918
2ALBANIA  gazetëe përjavshme, kombëtare dhe politike, shoqërore e letrare në shqip, anglisht e frëngjisht. Organ i Partisë Kombëtare dhe Politike.Dr.A.G. Nache, D.Bala  etj Worchester 
191819191920		ALBANIA… revistëe përmuajshme e ilustruar letrare, kulturale, arkeologjike, ekonomike, historike,artistike etj., në italisht,A.R.Caffa-Relli Reggio-1919-1921Calabria 1920
3ALBANIA (ESTRATTO DA “LA NAZIONE ALBANESE”)  revistë e përdyjavshme, politike,kulturale, letrare, në ital. e pak shqip1897-1924Roma19191920ATDHEUDel dy here ne muaj. Gazetë politike, shoqerore, kulturore, letrare, folkloristike etj. Nga 1914 nr. 37 « Organ kombëtar » me qendër në DurrësDrejtor Ioan N. Mihail- LehovaKonstancë(Rumani)Bukuresht 191219131914
4ANNUARIO (1917-1918)  Vjetar kalendarE përvjetshme, kulturore, gjuhësore, historike, ekonomike,ngjarje, lajme.Botuar nga Instituti Oriental i Napolit, në italisht, 1918Napoli1918BASHKIMI I KOMBITe përjavshme Botohet prej shoqerisë Botonjese Literare ManastirDrejtor; A. Fehim Zavalani; Gjuke Dukagjini (Salih Gjuka)Manastir 1910
5BESA SHQYPTAREGazetë e përdyditshme politike, shoqërore, kulturale, letrare, ekonomike, lajme të kohës etj., në shqip, gjermanisht e  italisht, 1913-1921(Prej 1918 eshte dy here ne javë) Pas 1915 botohet si  ZANI I SHKODERS. Pas ’16 serish si BESA SHQIPTARE.
Dr.Ndoc Nikaj,Qasim Përdoda,Tomë Pistulli

Shkodër 
191314, 15 1916, 191819, 20		BIBLIOTEKA “ZËRI I SHQIPËRISË”Revistë e përmuajshme, politike, shoq, kulturale, letrare, lajme të kohës etj.,
në shqip, frëngjisht e anglisht
Dr. Th. Gërmenji
Red.Kristo A.Dako 

Sofie 
1915, 1916
6
CORRIERE DELLE PUGLIEgazetë
Italisht  e vetem nje faqe shqip
Redaktor i shqipes Sotir Gjika,
Bari 
191415, 16		Yll’ i mëngjesit=The morning starRevistë  e përdyjavjshme me ilustrime, pol, letr, shoqër, pedagogjike, hist, gjuhës, letr etj., në shqip e angl
Publ. Paraskevi D. Kyrias
Boston1917-1920
7DIALËRIArevistë vjetore, letrare, shoqërore,Kulturale etj., me ilustrime, organ i Shoqërisë së studentëve Shqiptar, në shqip,1920-1929 e përjavshme(të shtunave), politike, shoqërore, letrare, kulturale, pedagogjike, ekonomike, lajme e kronika të kohës etj., 
Kr.red. Nush Bushati,Gj.Basha, M. Zallari, Gj. Pekmezi, H. Ceka, S. Luarasi, F. Wallisch
Wien1920		DIELLI[Nr. 2302 (1921) e 2370 (1922) kanë shën.Botim i  BostonDetoit Mich.pos. për Evropën]organ i Federatës Panshqiptare t’Amerikës “Vatra”,1909-1939…-…1972Kulturore

Dr. Fan Noli,Faik. Konica, Kristo Floqi, Kristo Dako,Bahri Omari,etj. 
në shqip e anglisht,
Boston 191019111912191519191920
8DILLI E perjavshme.Shkodër Mehmet Pardo 19101911DIELLI E FLAMURI… gazetë1910-1911(shih te Dielli…),Boston 19101911
9DITURIARevistë e përmujshme me ilustrime kulturale, letrare, shkencore, në shqip  (bot. i 1909 me alf.e  Stambollit),1909,1916, 1926-1929, 
Dr.Lumo Skendo,Carshi Bashi,Myshir Sokak,Rafail Anastas
Selanik, BucurestTiranë1910-1920
DRITA…  gazetëdy herë në javë,politike, shoqërore,kombëtare, literare, në shqip, 1911-1912		Dr. Mustafa. HilmiLeskoviku, Ali  Panariti E.N.Elbasanasi 
Manastir 19111912
10E DREJTAGazetë e perjavshme, politike e sociale.Dr. Leonidha Naçi Korfuz19111912DRITAGazetë kombëtare, në shqip. Dr. Veli Hashorva Gjirokastër 1920-1924
11*ELÇIJA E ZEMRËS S’JEZU KRISHTIT… ,  revistë1891-1913Nga  1914, 1915 dhe 1916 është ”PËRPARIMI”,Pastaj del  me emrin:.”LAJMTARI I ZEMERS T’JEZU KRISHTITe përmujshme fetare e klerit katolik, letr, kult, prej Kolegjit t’Jezuitve,…në shqip me alf.e autorëve të veriut, alf.italian e alf.latin E perkohshme. Mujore e klerit Katolik. Drejtimi në shtypshkroje te Zojes së Paperlyer- Shkoder 1891

Dr. P.J. Jungg,P. D. Pasi,P. Fr. Gjenoviçi,P. E. Serreqi,P. Sh. Zadrima,P. A.Busetti,P. A.Xanoni
Botohet prej kolegjit te jeuzitëve në Shkodër.  
Shkodër 
19101911191219131914191519161917191819191920
FIALA E T’IN ZOTI
revistë e përjavshme fetare e ritit grek nga Hora e t’Arbëreshevet Dr. Ndon Masi, Bot. Paolo Schiro
në shqip, 1912-1915 


Palermo 191319141915
12FLAMUR’I SHQIPËRISËGazetë pol. e shoq. në shqip e rumanisht  Tri herë në muajAlexandru ÇeravaRumani Constana19151916GAZETA E KORÇESGazetë kombetare politike e ekonomike, kulturale, letrare, sportive. Tre herë në javë.Arhimidhi Vangjeli
 		Korçë 1916- 1920
13GRUAJA SHQIPTARERevistë e përmuajshme pedag, Shoq etj., organ i Komitetit “Gruaja shqiptare”Dr.Marka PllanaShkodër në shqip 1920-21GREETHIFletore satirikeShkodër 1914
14HYLLI I DRITËS…Revistë e përmujshme fetare, filozofike, juridike, letrare, kulturale, shoqërore, gjuhësore,folklorike, lajme të kohës etj., në shqip e pak italisht, frëngjisht, gjermanisht, lat.  organ i Kuvendit t’Fretenve, në shqip,Dr. Gjergj Fishta, Kolë Topalli, Gjon Shllaku, Benedikt Dema, A. Harapi, V. PrenushiShkodër1913-1914,1921-1924,1930-1944HANAMudir e Muhair (drejtor e redaktor)Mehmet Hidajet (Pardo)- ScodraShkodër19111912
15ILLYRIArevistë E përkohshme politike e literare Dy herë në muaj.Anglisht frëngjisht dhe shqip
Botonjes dhe drejtorKost.Chekrezi 
USA 1916		KORÇAGazetë e përjavshme politike, literare dhe tregetareShtypur në shtypshkronjen e KorçesDrejtonjes; Sami Bej PojaniKryeshkronjes; Lytfi be Zavalani 
Korçë 1910
16KALENDAAR I PJESSHËMme diftime e msime  gjithfarësh,në shqip, 1910Shtyp.”Nikaj”Shkodër1910KALENDARI e Vreemet mbi funkcione qi bahen n’ kishe t’ Shoqnis Jezu per vieten 1911. Kalendar liturgjik kishtar, që flet për festat fetare.()ArqipeshviaShkodërShtypshkroja e Zojes Paperlyeme
Shkodër19101911
17KALENDARI I SHOQËRISË “DIJA”…e përvjetshme, kalendar fetar të tri besimeve, lëndë kulturore,Letrare, shoqërore, kronika etj., në shqipKalendar 55WienSofieManastir1906-1908, 1910KALENDARI I VATRËS I MOTIT Federata pan shqiptare “Vatra” e AmerikesAmerikeBoston 1918
18KALENDARI KOMBIARE përvjetshme, kalendar fetar, lëndë kulturore, letrare, enciklopedike, shoqërore, kronika etj., në shqip (deri më 1916 me alf. e Stambolit),1897-1916, 1926, 1928 Diterrefenjesi Shtypur prej shoq “Dëshirë”, ne shtypshkronje Mbrothesia”Për vitet 1909-1910 drejtimi: Bulevard Dondukof;  Carshi Bashi Myshir Sokak- Selanik/ Nga viti 1911-1916 Sofje. Nga 1901 titullohet “Kalendari Kombiar.”


Dr. Lumo Skendo

SofieSelanik Tiranë
1910-1915
19261928
KALENDARI “KORÇA”e përvjetshme, kalendar fetar të besimit ortodoks, lëndë kulturore, letrare, shoqërore, kronika etj., 

në shqip (me alf. e Stambolit),1909-1933
Dr.M.S.Xoxe, Jani Kremo, Dhori Koti
Korçë, KonstancëManastir191011, 1213, 1415, 1617, 1819, 20

19
KALENDARI I VJETËS (VEPRA PIJORE)E përvjetshme, kalendar fetar, lëndë kulturore, letrare, kuriozitete, historike, kronika etj.,		Botim i klerit katolik të  Shkodrës, në shqip, Shtypshkronja e Zojes se Paperlyer191213, 1415, 1617, 1819, 20
Shkodër
KALENDARI “SHQYPJA”E përvjetshme, kalendar fetar, lëndë kulturore, letrare, historike,kronika etj., në shqip, 1915
ShkodërShtypshk. “Nikaj”
Shkodër 1915
20KALENDARI PORADECII pervitshem.Kalendar i festave fetare ortodokse.
Mihal V. Belkameni
Pogradec?19191920 		KALENDARI I SOKNISËṠ “DIJA”  Nga  1908  shtypur në  “Mbrothësia“ e Kristo Luarasit, Sofia Bullgari Me 1910 në Manastir Nga nr. 2 është e radhuar prej Sakolit (pseud. i Hilë Mosit)Wien 1910
21KOHA Gazetë e përjavshme  politike, kulturale, shoqërore, letrare, ekonomike, kronika e lajme,etj., në shqip, frëngjisht e anglisht, 1911-1926
Dr. Mihal e KoçoGrameno		Korçë191112, 1314, 1516, 1718, 191920KOHA Gazetë e perjavshme. Kujdeson punet Komtare e t’ DituniisBASHKIMI (në vazhdim)e përdyjavshme, pol, shoq, kult, letr, ek, lajme të kohës
D. Ndoc Nikaj 		Shkodërnë shqip e turqisht,1910-1911
22KOHA E REGazete e përdyditshme, politike, shoqërore, në shqip e frëngjisht  1919, 1925Dr. Nikoll IvanajShkodër1919KOMBIGazetë pro Patriis Laribus, politike, kulturale, shoqërore,  në shqipDr. Sali Nivica1919Shkodër
23KOPËSHTI LETRARRevistë e përmujshme kulturale, gjuhësore, folklortistike, letrare, pedagogjike, në shqip, 1918-1919Dr. A. XhuvaniElbasan19181919KUVENDI…Gazetë vazhdim i Corriere delle Puglie… e përjavshme, politike, shoqërore, letrare, kulturale, gjuhësore etj.Dr. Sotir Gjika,ErnestoFratoni Shqip e italishtRoma191819191920
24LAJMETARIGazetë Politike shoqerore, letrare, kulturore.Kristo LuarasiSofje, Bullgari19111912LAJMET E KOMISIS LETRARE SHQIPEgazetë e përkohshme gjuhësore, botim i “Komisis Letrare Shqipe”në shqipShkodër 1918 
25LIDHJA ORTHODOKSEGazetë e përdyjavshme politike, fetare, letrare në shqip e greqisht,Dr.Mihal Grameno Korçë 1909-1910Lirijagazetë e përjavshme, pol, shoq, kult, letrare, kronika etj., në shqip, 1908-1910Dr.Lumo Skendo=Midhat FrashëriDoktor ShabanSelanik
26LIBERI I PERVJETSHEM SHQIPTARIPër festat fetare, lende kult, shkenc, letr. e shoq Vjetar shqip e turqishtShkronjesi; Hil MosiStamboll1911MBROJTJA SHQIPETAREE përjavshme, politike, shoq, ekonomike e letrare. në gjuhën shqipe dhe pjesërisht anglishtBotohet prej Shoqëria Mprotja ShqipetareUSA1916 
27LAHUT E MALSISNjë herë në muajHristo D. Qirias1910ManastirLiri e ShqipërisëGazetë e përdhjetëditshme politike, shoqërore, kulturale, letrare, kronika etj., në shqip,Dr.Kristo LuarasiSofia1911-1915
28LUFTETARI I DREJTESISERevistë politike e shoq. H.LumiBoston1917OPINGArevistë e përkohshme politike e letrare, në shqip e frëngjisht, 1919-1920Dr.Nikolla Lako, M. GuillotBologna19191920
29RASSEGNA ITALO –ALBANESE  (Rrjeshtime Italo-Shqiptare)politike, kulturale, historike, gjuhesore, lajme.  E përkohshme mujore Italisht e pjeserisht shqip e frengjishtRosolino Petrotaperiodik Palermo19191920MBROJTJA KOMBËTARE…  gazetë e përjavshme, politike, shoqërore, letrare, lajme të kohës etj., shqipDr. Dom Mark Vasa, Qazim KokoshiVlorë 1920-1923
30NAZIONE(LA)  ALBANESE=KOMBI SHQIPTARRevistë e përdyjavshme, pol, kult, letr. Në italisht e pak shqip.Dr. Anselmo Lorecchio,Eugenio CalioCatanza-ro1897-1924LA RIVISTA DEI BALCANIRevistë e  perdyjavshme me politike histori, gjeografi tregtare, finance, bujqesi, art, doke e zakone.Drejtor Terenc ToçiKryredaktor ; Françesk ArgondicaRomë19121913 italisht e pjeserisht  shqip.
31PËRLINDJA E SHQIPËNIËSgazetë e përdyditshme politike, shoqërore, lajme të kohës etj., në shqipDr. D. BeratiVlorë19131914PERLINDJA Nje here/javë.Gazetë pol e shoq në gj shqipeIraklin N. TrajanUSA1917 
32Vëllazënija Gazetë  e përjavshme me ilustrime, pol, kult, shoqër, organ i shoqërisë “Dija” në shqip.Red. Leo Freu  ndlichmWienE vërteta=The ThruthGazetë  e përjavshme pol, letr, shoqër, lajme e kronika të kohës  në shqip.Dr. Vangjel LaskuSaint-Luis1920-1923
33PËRPARIMI… revistëe përmujshme e ilustruar politike, shoqërore, letrare, kulturale etj.,  Në italisht pjesërisht në shqip e frëngjishtDr. Vangjel D.Nasse,Zenel H.DizdariNew Yorknë shqip 191617, 1819, 20RASSEGNA ITALO-ALBANESE = SHQYRTIME ITALO-SHQIPTARE Revistë e përmujshme politike, gjuhësore, historike, kulturale, lajme etj.,

Dr.Përgj.RosalinoPetrotta 
Palermo 1919-1921
34POPULLIGazetë e përjavshme politike, shoqërore, kulturale, ekonomike, lajme të kohës etj., në shqip e frëngjisht,Dr.Mustafa Qulli,Kryered.Seit QemalVlorë- Shkodër19141915
POPULLI…Pro Patris LaribusGazetë politike e shoqerore në shqip dhe frëngjisht. pesë herë në muaj.Salih NivitezaGerant Malik Bey BushatiBedri Pejan
Shkodër19191920
35PERLINDJA E SHQIPËNIËSGazetë politike e shoqerore. Në gjuhen shqipe2 herë në javëD. BerattiVlorë19131914POSTA E SHQIPËNIESGazetë e përdyditshme politike, kulturale shoqërore, lajme të kohës etj.,Dr. Gjergj Fishta  shqip e gjermanisht, Shkodër191619171918
36RIVISTA DEI BALCANI (LA) …   revistë politike e shoqërore, historike, kulturale, letrare, gjeografike, art, doke e zakone, ekonomike, financiare, E përdyjavshme me ilustrimenë italisht e pjesërisht në shqip,,Dr.e Përgj.Terenc Toçi,Red. F.Argondizza
Roma1912-1913		SHQIPËTARI…LIBERI I PERVJETSHEMkalendar fetar pol, shoq, kult, letr, kuriozitete etj., botuar prej zyrës së fletës“Shqipëtari”,E përvitshme, në shqip me alf. e Stambollit e turqisht, 1909-1911Kostandi-nopojëStamboll19101911
37RRUFEJA… (Qyr me kujdes dëmet prej të huajvet) … e përjavshme, pol, shoq, ek, etj., në shqipDr. H. Jusuf Banka,J.R.VruhoKairo19091910SHQIPËRI E  RE =  NUOVA (La) ALBANIA Gazetë e përjavshme, politike, letrare, satirike, kult, shoq, ek, sportive, lajme etj.,Shqip e frëngjisht e rumanisht,1919-1935…Red.I. Qafëzezi,Dr.  Pron. Mihal XoxeRed.Dr. GjergjBubani (Mandi Kardo)Bucurest-Constan-ta1920
38SHQYPNIA E REGazetë politike, letrare, shoqerore, kulturale, lajme te kohes etj. Drejtor H. MosiKryshkrojes R. Siliqi Arketar: Karlo SumaShkodër191319142 / javëne shqip(ALBANSKI OREL) SHQIPONJA E SHQIPENIS= …  gazetë e përdyjavshme, politike, shoq, kult, letrare…Dr.Josif Jovan Bageri  shqip e pjesërisht në bullgarishtSofia19101911
39SHKUMBI E përjavshmeKasim FrasheriHiqmet SalihStamboll
19111912		SHQIPËTARI …  gazetë e përjavshme, pol, shoq, kult, lajme etj., Në shqip me alf.e Stambollit, frëngjisht e turqisht Dr. Dervish Hima
Kryered. Hil Mosi		Kostandi-nopojëStamboll1909-1911
40SHKEPTIMA gazetë e përjavshmeE. ToptaniAleksander XhuvaniKajro19101911SHKUPIGazetë e përjavshme.Pruen intereset e kombit. Nuk tregohet se çfarë lloj gazete është.Drejtimi i gazetes amanet prej nje tufe shqiptare.Uskub(Shkup)19111912
41SHKODRANjë herë në javëGazetë politike e shoqërore.
Drejtor Riza Dani
Shkodër1915		SHQIPERIA ( ALBANIARevistë në shqipShoqëria fetare muhamedane shqiptareUSA 1918
42TARABOSHIGazetë inform, pol, kultur, shoq, letr, ekon, lajme të kohës etj., në shqip e italisht, e përditshme dhe e përmuajshme
Dr. Terenc Toçi
Shkodër19131914		TOMORRI… gazetë e përkohshme politike, letrare, në shqip me dy alf.e Manastirit, 1910Dr. e pronarLef  NosiElbasan1910
43TRUMBETA E KRUJËS = THE TRUMPET OF CROYA Gazetë politike, letrare, shoqërore, e përdyjavshme në shqip e anglishtDr. e pronarFaik Konica1911Saint-LouisTRUMBETA E KRUJËSGazetë politikeFaik KonicaLeonidha Naçi
Durrës 19131914
44THE ALBANIA ERARevistë politike, shoqërore, historike letrare. Shqip dhe anglishtJohn AdamsAnastas PandeleUSA1915 1916ZANARevistë; Dy here/ muajE përkohshme vetem letrare, shqip. Me ilustrime kulturore, shoqërore.Drejtor Lulo Malësori (Milo Duçi) Durrës 1914
45THE ADRIATIC REVIEWRevistë e përmuajshme kulturale, shoqerore, politike e letrare Fan Noli Anglisht e  pjeserisht në shqipBoston19181919KUVENDI … vazhdim i Corriere delle Puglie… Gazetë, e përjavshme pol, shoq, letr, kult, gjuhës…Në shqip e italSotir GjikaErnesto FratoniRomë1918-1920
46USHTIMA I KRUJËS=L’ECHO DE CROYA…  gazetë e përjavshmepolitike, letrare, shoqërore. në shqip e  frëngjishtPërgj. Asllan Kruja, Leonidha Naçi, Dr. Josif Bageri19131914BariDurrës VËLLAZËNIJA… gazetëme ilustrime politike, kulturale, shoqërore, 1916-1918E përjavshme organ i shoq. ”Dija”, në shqipRed.LeoFreundlichWien191619171918
47VËRTETA(E) =THE THRUTH Gazetë e përjavshme, politike, letrare, shoqërore, lajme e kronika të kohës etj., në shqip, 1920-1923
Dr. Vangjel Lasku		1920Saint- LouisE VERTETAgazetë Politike fetare e letrare. E perjavshme shqip- greq.DrejtorLeon M. Frasheri
Stamboll1911
48VULLNETARIGazetë popullore, politike dhe satirike Organ kombëtar. Del dy herë në muaj.
Kole P. Rodhe
Washington 1916-17		VIOSAgazetë komb, popullore, literare, satirike Dy herë në muaj. Në gjuhën shqipe.
Red. V. Hashorva
New York1916
49Xgjimi… revistë e përmujshme me ilustrime politike, shoqërore Dr. Dhori KottiShkronjës Mihal S. Xoxe
Korçënë shqip,1913-1914 		ZGJIM’ I SHQIPERISEDel një herë në javë Frengjisht e shqipE permuajshme Per te mbrojtur te drejtat e kombit dhe arsiminDrejtor Nikolla NaçiHamza TetazatiFehmi TepelenaJaninë19101911
50YLL’I MËNGJESIT=THE MORNING STARRevistë e përdyjavshmeme ilustrime politike, letrare, shoqërore, pedagogjike, historike, gjuhësore, letrare etj.Publ.Paraskevi D. Kyrias në shqip e anglishtBoston1917191819191920ZANI I RIGazetë e përjavshme politike, shoqërore, lajme të kohës etj., në shqip, 1920Dr. Osman MyderriziTiranë1920
51ZANI I SHKODRËSGazetë e përdyditshme politike, shoqërore, lajme të kohës etj.,  shqip e pjesër serb e italisht.Dr.Ndoc NikajShkodër19151916ZËR’I POPULLITGazetë e perjavshme, komb, politike  letrare shqip dhe pjeserisht dhe anglishtDrejtor; Kristo Floqi New York 19121913
52ZÂNI I SHNA NDOUT…Revistë fetare e kulturale, letrare e historike, organ Kuvendit t’Fretenve, në shqip 1913-1944Dr. Zef GiciMarjan Prela A. Harapi, V Prennushi, J.Rrota, Antonin Fishta, Jak Marlekaj, Pron. Pashk Bardhi, Dr. Gj. Fishta, Dr. Agustin AshikuShkodër 
191314, 1516, 1718, 191920		ZOJA E SHKODERS. DRITA E SHQYPNIËSRevistë e përmujshme fetare e klerit katolik: pol, letrare, kulturore, shoqërore, lajme të kohës etj.,në shqip

Zyra famullitare
Shkodër
191719181919
53ANTHROPOSRev ndërkomb etnologjike e gjuhësore, në frëngj, gjerm. e shqip 
P.J.Ginneken		Salsburg, Wien1907…1930ARBRI I RII = La giovane AlbaniaRevistë e përmuajshme kult, hist në shqip e ital, 
Dr. F.S.PettaG.Schiro		Palermo 1887
54Dašamiri i RiGazetëE përdyjavshme, shoqërore, kulturale, ekonomike, në shqip me alf e shoq AgimiMati LogoreciGiuseppe Wester-Mayer
Trieste1908		DiturijaRevistëE përmuajshme me ilustrime, kulturale, letrare, shkencore, në shqip Dr. Lumo Skendo, Çarshi Bashi, Myshir Sokak, Rafail AnastasSelanik, Bucurest, Tiranë 19091916
55DritaGazetëE përdyjavshme pol, shoq, letr, kult … në shqipDr. Shahin KolonjaSofia1906-1908Fiala e t’in Zoti…e përjavshme fetare e ritit grek nga Hora e t’Arbëreshevet, në shqip.Dr. Ndon MasiBot. Paolo SchiroPalermo1913-1915
56Fiamuri i Arbërit = La Bandiera dell’AlbaniaRevistëE përmujshme, kulturore, gjuhësore, letrare, shoq, folkl … në shqip e në italDr. Gerolamo de RadaItaliCorigliano Calabro1883-1887Kalendari i Maleve… e përvjetshme, calendar fetar, lëndë kult, hist, këshilla bujq, kronika, ek, biografi albanologësh, kuriozitete etjDr. Faik KonicaBruxelles1900
57KombiGazetëE përjavshme pol, kult, shoq, letr, në shqip, frëngj, it e angl. 1906-1908Dr. Sotir Petsi, red. Ali Baba Cytexa=F. Noli Boston1908Mbrojtja KombëtareGazetëE përjavshme pol, shoq, letr, lajme të kohës etj., në shqipDr. Dom Mark VasaQazim KokoshiVlorë1920-…
58NUOVA (La) ALBANIA = Shqipëria e  re  Revistë e përdyjavshme, pol, letr, kult, folkl, në ital e pak shqip.1919-1935…Dr. Gennaro LusiNapoli1898-1904Shqipëria…  gazetë e përjavshme, letr, kult, shoq, në shqip e rumanisht, frëngj e greq.Arkëtar V. DodaniBucurest18971898
59Shqiponja e Shqipërisë=Albanski orel … e përdyjavshme,pol, shoq, kult, letr, në shqip e pjesërisht në bullgarishtDr. Josif Jov.BageriSofia1909-1911TOSKA… e përmuajshme pol, letr, shoq, në shqip e frëngjKryet. Milo DuçiKairo19011902

Nga këto tabela, nuk është e vështirë të vihen re botimet në gjuhën shqipe jashtë Shqipërisë, veçanërisht në Amerikë (22), ku ka më shumë botime edhe se në Itali (19). Kjo tregon rolin e madh të mërgatës shqiptare në Amerikë. 

Gjithashtu vërehet se nga afërsisht 118 tituj gazetash e revistash, 65 tituj e kanë të shprehur se kanë karakter letrar, ashtu si edhe 16 të tjera prej tyre (nga 120) kanë të shprehur karakterin kulturor dhe artistik. Pra, bëhen 81 tituj nga 118 gjithsej . Duke marrë parasysh se një pjesë e medias nuk e ka te shprehur profilin editorial, ne mund të themi se përqindja e tyre ka shanse të jetë më e madhe. Kjo na tregon për rëndësinë që i dhanë mediat aspektit kulturor. 

Normalisht që në një media kulturore, një rol kryesor luajnë intelektualët e shkrimtarët. Në tabelën e mësipërme, ku i është dhënë hapësirë më vete përgjegjësve dhe kontribuesve të veçantë të botimit, nuk është e vështirë të gjenden jo vetëm emra të njohur shkrimtarësh, si: Gjergj Fishta, Fan Noli, Faik Konica, Lumo Skendo (Mit’hat Frashëri), Ndoc Nikaj, Vinçens Prennushi, Anton Harapi, Justin Rrota, Anton Xanoni, Hil Mosi, Mihal Grameno, Risto Siliqi etj, por edhe shkrimtarë të tillë, të pastudiuar sa duhet, ose pothuajse të pastudiuar, si: Skënder Luarasi, Kristo Floqi, Lef Nosi, Josif Bageri, Milo Duçi, Nikolla Lako, Nikollë Ivanaj, Antonin Fishta, Jakë (Luigj) Marlekaj, Nikolla Lako, Kudret Kokoshi,  Leonidha Naçi etj. 

Nëse shqyrtojmë kontribuesit kryesorë në secilin prej periodikëve me karakter kulturor, do të shohim se numri i tyre në raport me drejtuesit që përmendëm më sipër, normalisht që rritet ndjeshëm. E nëse shqyrtojmë njerëzit karizmatikë të kohës që e deshën Shqipërinë dhe u morën me cështjen shqiptare, normalisht që ato do të ishin shumë dhe të gjithë së bashku përbëjnë një politikë kulturore idealiste.

Duke e parë me këtë këndvështrim, këto periodikë ndihmojnë për të vënë në fokus shkrimtarët “minorë” dhe figurat “e vogla” të kulturës, të cilët kanë luajtur një rol jashtëzakonisht të rëndësishëm në historinë politike dhe kulturore të Shqipërisë. Ato janë interesantë të gjurmohen në shkrimet e tyre publicistike, po aq sa edhe në kontekstin e periodikëve ku kanë botuar apo që kanë drejtuar dhe të lidhjeve kombëtare e ndërkombëtare ku kanë vepruar. 

Mes këtyre personaliteteve, ka figura, si: Nikollë Ivanaj, Kristo Floqi, Hilë Mosi, Mati Logoreci, e shumë të tjerë që e kanë ndarë jetën dhe aktivitetin e tyre mes Shqipërisë e vendeve të tjera. Ato paraqesin interes të studiohen, përveç të tjerave, për rolin ndërkomunikues që kanë luajtur me veprimtarinë e tyre letrare e publicistike, ashtu si paraqesin interes të studiohet fillimi i veprimtarisë së disa intelektualëve që kontribuan në periodikun e viteve të paraclirimit dhe pastaj u larguan dhe jetuan jashtë Shqipërisë.

Këto drejtues dhe veprimtarë i vunë vetes si mision të stimulonin kujtesën sociale dhe kulturore kombëtare dhe ta institucionalizonin atë. Ato e dinin se kujtesa nuk është thjesht “arkiv” i fakteve, por ajo luan një rol kyç për ndërtimin e “self”-it kolektiv, në formësimin e identitetit. 

Duke kërkuar, evidentuar dhe duke u përpjekur të institucionalizonin “pika të fiksuara të së shkuarës” që i perceptonin si thelbësore për identitetin shqiptar, ata u përpoqën të ndërtojnë Kujtesën Kulturore Shqiptare. Për këtë arsye pjesa dërrmuese e mediave që ato drejtuan, kanë karakter kulturor, shoqëror e letrar. Këto media nuk flisnin vetëm për ngjarjet aktuale, por edhe për ato të së kaluarës, të cilat simbolizonin detaje të rëndësishme për komunitetin shqiptar e kontribuonin në vetëkuptimin e kohezionin shoqëror e kulturor të tij. 

Ndërsa, duke e parë veprimtarinë e këtyre intelektualëve në media nën dritën e konceptit të “floating gap”, të Jan Vansinës, këto shkrimtarë, krahas institucionalizimit të traditës, u përpoqën edhe të plotësonin boshllëqet mes kujtesës aktive dhe arkivit të mëparshëm, ose, e thënë ndryshe, mes kujtesës së afërt dhe kujtesës mitike. 

Kurse në këndvështrimin e Assmann, të kujtesës si sistem i hapur dhe dinamik, mes kujtesës komunikative  dhe asaj kulturore (që konstituohet dhe ruhet), ku transmetimi ndërbrezor nuk është vetëm çështje e ruajtjes, por edhe e riinterpretimit, këto shkrimtarë, nëpërmjet medias, u përpoqën të  formësojnë dhe rimendësojnë të shkuarën (shkrimet, tekstet, folklorin, gjuhën, ritualet, performancat, objektet etj …) për të formësuar identitet. 

Ata e konsideruan kujtesën kulturore si themel për stabilitetin identitar.

A e kemi studiuar ne sa duhet këtë periudhë e këto personalitete? Jo, aspak! Le të jetë kjo tabelë dhe ky punim si homazh e nderim për të gjithë ata që ndihmuan të bëhej Shqipëria e për të gjithë intelektualët që e duan Shqipërinë, brenda e jashtë saj, që jo vetëm të ndriçojnë punën e bërë nga këto personalitete e të tjerë më pas, por edhe të gjejnë forma të ecin në gjurmët e tyre. Shqipëria ka nevojë gjithmonë për bijtë e vet!

Dr. Ermira ALIJA

QSA, Universiteti “Luigj Gurakuqi”

Shkodër, më 28 Nëntor 2025