s p – Page 2 – Dielli

Intelektuali…

February 7, 2026 by s p

Ermal Hasimja/

Intelektuali nuk është thjesht dikush me diplomë universiteti. Është dikush që ofron ide dhe mban qëndrime. Koha do të tregojë nëse qëndrimet që ai mban janë të drejta apo jo, por është më mirë të kesh qëndrime të sinqerta e të gabuara, sesa të kesh qëndrime e t’i mbash për vete sepse nuk ke guximin t’i bësh publike.

Qëndrimet për të mirën e vendit, sidomos qëndrimet e drejta që kanë edhe kosto personale, janë ato që dallojnë intelektualin nga armata e të diplomuarve. Nëse ke ide e zgjidhje, por i thua vetëm në kafe nuk ke asnjë dallim nga një i diplomuar te Kristali qe punon kamarier (me respekt per kamarieret). Idetë dhe zgjidhjet kanë vlerë në publik, jo në kafe. Dhe, të paktën, nëse nuk doni të bëni asgjë, mos e përligjni dobësinë me shprehjen “nuk bëhet, është e pamundur”. Nëse është e pamundur, është sepse nuk punohet.

Dukuni, flisni, guxoni! Nuk kemi Shqipëri rezervë. Vetëm një kemi.

SARAMAGO – MURET ME LIBRA DHE ULLIRI PARA PORTËS…

February 7, 2026 by s p

Nga Visar Zhiti/

Lisbona i ngjan një ëndrre, ndoshta në dimër më shumë, me atë pak mugëtirë, përndritëse të vjen të thuash dhe me atë shi të sinqertë, s’kam parë shi më të sinqertë se këtu….që të thërret të dalësh me zë prej shkrimtari. Ndoshta na dukej kështu se po shkonim te Saramago. Rrugëve me kalldrëm e shkuara është dhe e tanishme, historia këtu frymon ngadaltë. Ngjan me të gjithmontën si lumi Tagus përballë. Aty pranë lartësohet Casa dos Bicos, ngrehina me gurë të ndjeshëm si ato që futen në letërsi.

Mbi rrënojat romake, që duken pas xhamave, janë katër katet e Fondacionit José Saramago. Metafora është e qartë: mendimi modern nuk lind në boshllëk, por mbi shtresa kujtese. Jo thjesht muze, por hapësirë e kujtesës, e ndërgjegjes më shumë. Jo tempull, por vend dialogu. Një shtëpi e madhe, ku librat nuk pushojnë së pyeturi.

Në faqe muresh shfaqen botimet e shkrimtarit nobelist nga e gjithë bota. Gjuhë të ndryshme, kultura të ndryshme, por i njëjti shqetësim etik, do të thosha.

Ja, dhe romanet e tij në shqip, që i kam lexuar me përkthimin e bukur të shkrimtarit Nasi Lera. Ekrane, video, jo thjesht kronikë jete, por dëshmi e një qëndrimi: fytyra e Saramagos ndryshon me vitet, por shikimi mbetet ngulmues. Zëri i tij rikthehet i qetë, i saktë, pothuaj profetik në thjeshtësinë e vet:

“Ne nuk u verbëruam. Ne jemi të verbër. Të verbër që shohin, por nuk shohin.” Romani “Verbëria” nuk është alegori e një katastrofe të largët, por diagnozë e përditshme. Verbëria për Saramagon nuk është mungesë shikimi, por refuzim i përgjegjësisë. Shoqëria sheh vuajtjen, padrejtësinë, dhunën, por zgjedh të mos reagojë. Dhe ky është mëkati modern.

Kujtoj kur Eda ime lexonte këtë libër dhe ia tregonte në mënyrën e saj djalit tonë të vogël, Atjonit, që mezi priste vazhdimin… mami, tregomë…

Ngjitja nëpër shkallët e Fondacionit nga njëri kat në tjetrin bëhet një rit përsiatjeje, sikur shkohet nga kapitulli në kapitull. Në çdo kthesë citate dhe zëra. Fjala këtu nuk është dekor, por ndërprerje e duhur, të detyron të ndalosh brenda vetes. Të rikujton se mendimi kërkon guxim.

Ja studioja replikë e Saramagos, ku ishin mbartur skrivania autentike, makina e shkrimit, syzet, stilografi, librat e punës, orenditë që donte dhe muzg, vërtet aty ishte ëndrra. Në njërën nga anët, e ç’rëndësi ka në cilën mesore të ndodhive, rrezëllin medalioni i Çmimit Nobel, nuk bën zhurmë, qëndron i ftohtë madje, si pa triumf. Si një dëshmi e ftohtë, por dhe kryeneçe se kumti mund të arrijë kulme botërore pa humbur ndershmërinë. Saramago nuk e pa kurrë Nobelin si mbërritje, ca më pak si fund, por si provë se letërsia e vërtetë mund të mbetet dhe e pakëndshme, sepse ajo godet…

TAKIMI ME GRUAN,

PILAR DEL RIO.

Njëri nga punonjësit e Fondacionit, jam Antonio, na tha, na priu për në katin më të lartë, ku tej dritareve të mëdha dukej lumi oqeanik, ndërsa poshtë, në oborrin e hapur me kalldrëm, bleronte një ulli i vetmuar, dramatik. Menjëherë u shfaq gruaja spanjolle e Saramagos, Pilar del Río, e qeshur dhe krahëhapur. Na priste. I kishte thënë miku i përbashkët yni, Sebastiano Grasso, poet dhe gazetar ashtu si dhe Pilar, ndërkohë dhe Presidenti i PEN Clubit Italian, ku unë jam antar. U përqafua me Edën sikur s’ishte hera e parë që shiheshim, pastaj dhe me mua. E imët me flokët e shkurtëra në ngjyrë hiri e syze të trasha, xhaketë të zezë e shall të kaltër me të bardhë, me fund vishnjë, të gjatë e me pala, me të gjitha ngjyrat e një dite të Lisbonës. Eda u ul pranë e saj dhe unë përballë.

E falenderuam për takimin dhe i thamë se Saramago ka lexues të shumtë në Shqipëri dhe e duam shumë. Të gjithë librat e tij dhe në shqip, janë në bibliotekën e Fondacionit, na thanë. Gazeta ExLibris në Tiranë po këtë javë, – ç’koincidencë, – kishte një shkrim “Dashuria e José Saramago-s dhe Pilar del Rio”, të shkruar nga botuesi i gazetës, Bujar Hudhri, ia treguam gazetën në celuar, po ajo e kishte parë, ia kishte dhenë fotografi personal i Saramagos, Joaquim Silav Rodrigues, dikur ai kishte ardhur në Tiranë për një intervistë me Kadarenë. “Sekreti” për të cilin flitet në shkrimin e Bujarit, na i tregoi dhe Pilar: Saramago kishte propozuar për çmimin Nobel Kadarenë, janë takuar në Paris, na tha, edhe në Parlamentin Europian të Shkrimtarëve. Po Kadare kaq vite kandidat, aq sa lexuesit të huaj u dukej se e kishte marrë, pse s’e ka nobelin Kadare, çuditeshin dhe kaq lehtësisht Pilar e zhvendos tonin e bisedës nga kanoni te njeriu, flet për Saramagon me një përzemërsi që rrënonte çdo patetikë. Kujtime të vogla, ironi, të qeshura. Saramago i përditshëm, që e dinte se humori është një formë e lartë inteligjence morale.

Kujtuam Sebastiano Grasson, takimin e tij me Saramagon në Milano, në foto duket Pilar duke përkëdhelur qenin, Bleikun, që shpesh e shëtiste dhe Atjoni nëpër Milano, ne fjetëm në shtëpinë e Sebastianos, edhe ne kemi qenë, i tha Eda, në të njëjtat dhoma, shtova unë, madje kemi fjetur në të njëjtin shtrat me ju, por në kohë të ndryshme. Pilari qeshi, po, po, shtoi me entuziazëm. Pastaj biseda shkoi te librat dhe te përgjegjësia e shkrimtarit. Folëm për censurën dhe diktaturat, për Frankon, Salazarin dhe Hoxhën, ky i fundit ishte më keq, thashë, njëlloj janë, tha Pilar duke bashkuar gishtat tregues.

Ne flisnim më shumë italisht, Pilar spanjisht, kur nuk kuptoheshim në ndonjë detaj, Antonio që bënte dhe video, përkthente në anglisht për ne, por kishte diçka që qendronte mbi gjuhët, që s’ishte veç buzëqeshje e gjeste miqësore mirëkuptimi, por vetë kuptimi, edhe dhimbje. Eda i kërkoi një autograf Pilarit mbi librin me poezi të Saramagos, por do ju jap dhe librin tim, tha ajo, botuar nga Feltrineli, “L’intuizione dell’isola. Ditët e Jozé Saramagos në Lanzarote” (Intuita e Ishullit. Ditët e Jozé Saramagos në Lanzarote). Dora e saj udhëtonte andej-këndej në faqen e parë të librit.

Unë kisha sjellë për të librin tim të fundit me poezi, të botuar në Itali, “Strade che scorrono dalle mie mani” (“Rrugë që rrjedhin nga duart e mia”). Ajo pati një rebelim gruaje për burgun, të dënohesh për poezi, thirri. Ah, jo, tha, kur pa autografin tim, jo zonjës Pilar, ndreqe, mikes Pilar, dhe unë i vura një vijë fjalës “signora” dhe mbi të shkrujata “amica”, por lexoheshin të dyja fjalët, ndoshta është i pari autograf me korrigjim, thashë dhe po qeshnim. Duhet më shumë miqësi mes zonjave dhe zotërinjve të kësaj bote.

Nga dritaret e mëdha, lumi Tagus kishte marrë ngjyrë autografi, po i ngjante një mendimi të gjerë, të ngadaltë, të pandalshëm. Lisbona me dritë e bënte konkrete idenë se qyteti mund të jetë dhe hapësirë etike. Romani i Saramagos “Vdekja me ndërprerje” imagjinon dhe ndalimin e vdekjes, po mendoja. Mungesa e vdekjes nuk sjell shpëtim, por krizë. Sepse pa kufi, jeta humbet kuptimin e përgjegjësisë. Pa fund, njeriu nuk di më saktë se pse duhet të jetojë. Ky roman nuk flet për vdekjen, por për jetën, për vlerë e saj morale.

ULLIRI I VENDLINDJES

Dolëm si nga një ëndërr. Jashtë, para portës së Fondacionit, Ulliri i sjellë nga Azinhaga, vendlindja e Saramagos. Një pemë fshati, e heshtur, e fortë. Te rrënjët e ullirit ndodhet urna me hirin e José Saramagos, shkruhej dhe mbi pllaka. Dhe Pilari e sheh përditë nga dritarja këtë ulli. Prandaj dhe flokët e saj i ka në ngjyrë hiri. Më shumë se sa në flokë, madje dhe më shumë se te rrënjët e ullirit, ai hi është hedhur mbi libër si mbi zemër.

Jo një varr monumental mermeri. Por tokë. Rrënjë. Në vazhdimësinë e tyre metaforike. Hiri i shkrimtarit ushqen pemën që qndron. Fjala e tij bëhet dhé, jetë, kohë. Ky akt është ndoshta dhe gjesti filozofik i gjithë trashëgimisë së tij. Sepse Saramago nuk deshi të ngrihej statujë mbi njerëzit, por të qëndronte mes tyre si jetë. Ai nuk deshi pavdekësi korpi, por lëvrim të mendimit. Dhe këtu sikur na rishfaqet thelbi i “Ungjillit sipas Jezu Krishtit”, hyjnorja zbret në tokë, bëhet njerëzore, edhe më shumë akoma, bëhet përgjegjësi.

“Njeriu është i vetmi qenie që refuzon të jetë ajo që është.”

Jezu i Saramagos nuk është ikonë, por njeri që dyshon, që vuan nga përgjegjësia, që pyet Zotin. Një figurë që e zhvesh besimin nga bindja e verbër dhe e kthen në ndërgjegje. Ulliri para portës nuk është simbol, as dekor memorial. Është një ulli, ti po deshe mbill një mendim. Ai është një ftesë për durim dhe dritë, për kujtesë. Qëndron aty për këdo që hyn dhe del, për këdo që ndalon një çast, për këdo që ende beson se letërsia nuk është luks, por kërkesë estetike dhe po aq edhe nevojë morale, formë e etikës.

Vlerësimi që populli portugez i bën Saramagos së tij nuk është ceremonial. Është i heshtur, i përditshëm si një marrëdhënie e gjallë mes shkrimtarit dhe qytetit. Kështu dhe letërsia sikur nuk mbyllet në libra, por vazhdon të jetojë. Një shkrimtar ka zgjedhur të mbetet tokë.

“Manifesti i sarkazmës”…

February 7, 2026 by s p

Artan Nati/

Në Perëndim, qoka nuk konsiderohet as dhuratë, as dekoratë morale, as shenjë fisnikërie kulturore. Ajo nuk vendoset në xhaketë si medalje, por çohet në mes të sheshit dhe, po qe nevoja, digjet në dritë të diellit. Sepse atje, respekti nuk jepet me buzëqeshje, por fitohet duke mbijetuar kritikën. Shembulli klasik është Dale Peck, eseist dhe kritik amerikan, i cili në vitin 2002 bëri atë që çdo sistem letrar e urren më shumë: foli troç. Ai botoi në gazetën “New York Times” artikulin, pa asnjë filtër diplomatik, me titull “The Snark Manifesto” ose “Manifesti i sarkazmës”. Peck deklaroi se kritika letrare amerikane kishte degraduar në klub miqsh, ku lavdërimi ishte bërë ligj dhe miqësia kriter estetik. Ai nuk u mor me hijet, por me ikonat: Rick Moody, Jonathan Franzen, David Foster Wallace, emra që në sallonet letrare trajtoheshin pothuaj si relike të shenjta. Fjalia që ndezi zjarrin ishte e pamëshirshme: librat nuk mbijetojnë për shkak të vlerës, por sepse sistemi i mbron si specie të rrezikuara.

Efekti ishte i menjëhershëm dhe brutal. Media e kapi skandalin me instinkt grabitqari, polemika shpërtheu, kampet u ndanë, dhe për herë të parë kritika e butë u quajt publikisht kompromis, ndërsa lavdërimi pa argument u etiketua si dembelizëm intelektual. Reputacione që dukeshin të betonizuara u lëkundën dhe disa kritikë u detyruan të dilnin në publik për të shpjeguar pse kishin lavdëruar libra që, në heshtje, nuk i kishin besuar kurrë.

Por mbi të gjitha, u rrëzua qoka. Nuk pati më strehë, nuk pati më “respekt reciprok”, nuk pati më heshtje të kulturuar. Gjithçka ndodhi para publikut: ishte e zhurmshme, ishte e dhunshme, ishte e pakëndshme dhe pikërisht për këtë arsye, ishte e vërtetë. Në atë moment, letërsia nuk u plagos, por u pastrua.

Imagjinoni tani të njëjtën skenë të transplantohet në Shqipëri. Eseja nuk do të arrinte kurrë te shtypshkronja. Do të vritej që në redaksi, me arsyetimin klasik se “nuk është momenti”, “nuk ndihmon klimën kulturore” ose “krijon përçarje”. Autori, ndërkohë, do të etiketohej menjëherë sipas fjalorit standard: i paguar, i hidhur, me mision nga ish sigurimi, patjetër xheloz. Jo për atë që tha, por për faktin se guxoi ta thoshte.

Më pas do të vinte ndëshkimi real, ai i butë dhe i heshtur: përjashtimi i porositur nga gazetat letrare, pikërisht nga ata që ishin dënuar në mbrojtje të fjalës së lirë. Çmimet, juritë, panelet, promovimet, festivalet, të gjitha do të mbyllnin dyert me një buzëqeshje korrekte. Në Shqipëri, në ndryshim nga perëndimi, qoka funksionon si virtyt kombëtar dhe si garanci karriere. Sa më pak tekst të ketë lavdërimi, aq më i sigurt është. Lavdërimet pa lexim nuk rrëzohen kurrë, kritikët nuk sfidohen, dhe polemika trajtohet si sëmundje sociale, jo si funksion i shëndetshëm i kulturës.

Këtu qëndron dallimi fatal. Në Perëndim, qoka mund të kthehet në njollë reputacioni: kritiku që nuk bind humbet kredibilitet, dhe lavdërimi pa argument përfundon në turp publik. Në Shqipëri, qoka është e pathyeshme. Ajo nuk shqyrton, por certifikon, nuk sfidon, por ruan, nuk përplas ide, por harmonizon interesa. Është mekanizëm mbijetese, jo instrument gjykimi.

Për pasojë, kritika shqiptare mbetet një sallon i mbyllur, një rrjet miqsh të përhershëm, një hierarki buzëqeshjesh, heshtjesh dhe respektesh të ndërsjella. Libri nuk testohet kurrë në debat, por nderohet paraprakisht. Nuk lexohet për t’u vlerësuar, por për t’u përfshirë në rreth.

Dhe kështu, ndërsa në Perëndim qoka vdes në dritë dhe letërsia fiton standard, në Shqipëri qoka jeton rehat në hijen e lavdisë së rreme. Letërsia mbetet e pazhvilluar, e paprovuar dhe e heshtur, por gjithmonë e shkëlqyer në retorikë.

Në mitologjinë e saj moderne, kritika letrare paraqitet si një hapësirë e zhurmshme përplasjesh, një arenë ku idetë ndeshen, tekstet sfidohen dhe autorët zbresin nga piedestalet për t’u ballafaquar me leximin publik. Ajo supozohet të jetë ura mes veprës dhe shoqërisë, një gjykatë estetike që flet me gjuhën e argumentit dhe jo të interesit. Kjo është tabloja ideale, ajo që përmendet me solemnitet në librat e teorisë dhe në fjalimet akademike. Por sapo largohemi nga kjo skenografi dhe shohim realitetin kulturor shqiptar, tabloja zbehet: kritika nuk mungon, ajo thjesht ka ndryshuar profesion. Nga analizë është kthyer në ceremoni, nga konflikt në konsensus, nga gjykim në miratim të butë.

Në Shqipëri, kritika letrare ka pësuar një transformim të heshtur, pothuaj të padukshëm, por thelbësor. Ajo nuk ushtron më funksionin e saj përçarës dhe emancipues, por vepron si ritual afirmues, si një akt mirësjelljeje kulturore që synon ruajtjen e ekuilibrave, jo tronditjen e tyre. Për ta emërtuar këtë gjendje, mund të përdoret termi Q.O.K.A – Qasje Oportuniste Kritike Afirmuese – një akronim që tingëllon i pafajshëm, por përmbledh një regjim të tërë diskursiv, ku kritika nuk mat vlerën e tekstit, por peshon marrëdhëniet shoqërore që e rrethojnë atë.

Në këtë regjim, gjykimi estetik nuk zhduket: ai thjesht shndërrohet në akt simbolik lavdërimi. Kritiku nuk pyet më “çfarë bën ky tekst?”, por “çfarë pozicioni ka ky autor?”. Analiza zëvendësohet nga konsensusi, argumenti nga fjalia e ngrohtë, konflikti estetik nga paqja artificiale. Dhe kjo nuk ndodh për shkak të mungesës së dijes apo aftësisë kritike, por nga një ndërthurje e frikës kulturore, interesit simbolik dhe mungesës së institucioneve që do ta mbanin fushën letrare të hapur ndaj përballjes.

Q.O.K.A nuk është ves individual, as sjellje sporadike. Ajo është strukturë kolektive. Brenda saj, vepra letrare shërben si pretekst, jo si objekt i vërtetë analize. Autori trajtohet si kapital simbolik që duhet menaxhuar me kujdes dhe kritiku shndërrohet në administrator marrëdhëniesh, në garant të harmonisë dhe jo në interpretues të pavarur. Në këtë kuptim, kritika nuk prodhon më kuptim, por stabilitet. Ajo nuk hap debate, por mbyll mundësi.

Nëse do ta përkthenim këtë situatë në gjuhën e Pierre Bourdieu-së, do të thoshim se fusha letrare shqiptare vetë-riprodhohet përmes lavdërimit reciprok. Pozicionet mbrohen jo me argumente teorike, por me komplimente. Kush lavdëron sot, siguron heshtje nesër. Kush kritikon, rrezikon përjashtimin nga rrethi i ngrohtë i njohjeve, promovimeve dhe parathënieve.

Origjina e kësaj gjendjeje nuk është e rastësishme. Shqipëria vjen nga një përvojë totalitare ku kritika ishte instrument ideologjik, një mjet ndëshkimi dhe jo mendimi.

Kjo prodhoi një frikë strukturore ndaj gjykimit negativ. Pas rënies së sistemit, kjo frikë nuk u shndërrua në liri kritike, por në heshtje konsensuale. Kritika nuk u çlirua; ajo u neutralizua. Sot, askush nuk të ndalon të kritikosh, por të gjithë të bëjnë të ndihesh i papërshtatshëm nëse e bën. Q.O.K.A është kështu vazhdimësi psikologjike e censurës, por në formë vullnetare, të internalizuar dhe të buzëqeshur.

Kjo qasje bie ndesh drejtpërdrejt me traditën e kritikës moderne perëndimore, ku figura si Adorno apo Barthes e shohin konfliktin interpretativ si kusht themelor të mendimit kritik. Për ta, kritika që nuk rrezikon është dekor dhe kritika që nuk përplas është propagandë e heshtur. Q.O.K.A, përkundrazi, e trajton konfliktin si kërcënim ndaj rendit kulturor. Ajo prodhon qetësi, por jo zhvillim; stabilitet, por jo kuptim. Në këtë kuptim, nuk kemi të bëjmë me dështim kritik, por me anti-kritikë të sofistikuar, të veshur me gjuhë etike dhe solidariteti.

Një nga justifikimet më të shpeshta është ai i tregut të vogël: “jemi pak, duhet të sillemi mirë me njëri-tjetrin”. Por ky argument ngatërron mbijetesën me pandryshueshmërinë. Historia letrare tregon se zhvillimi estetik nuk lind nga përkëdhelja reciproke, por nga përplasja e ideve. Solidariteti pa kritikë nuk prodhon cilësi, prodhon homogjenitet dhe mediokritet të paketuar bukur.

Pasojat e dominimit të Q.O.K.A-s janë të dukshme: inflacion vlerash letrare, kanone të paqëndrueshme, mungesë figurash kritike autoritative dhe një publik gjithnjë e më skeptik ndaj diskursit letrar. Letërsia izolohet nga shoqëria dhe reduktohet në ritual të brendshëm, në një bisedë të pafundme mes të njëjtëve emra.

Kjo qasje manifestohet konkretisht në disa forma të njohura. Parathënia ka zëvendësuar kritikën: libri certifikohet estetikisht para se të lexohet. Recensat mediatike funksionojnë si akte mirësjelljeje, pa analizë formale dhe pa asnjë gjykim negativ. Autorët e konsoliduar mbrohen nga një heshtje selektive që i kanonizon pa i vënë në provë. Kritika negative, kur shfaqet, etiketohet si problem personal dhe jo si debat teorik.

Akademia, nga ana e saj, riprodhon referenca autoritative, por shmang qëndrimin interpretativ, duke prodhuar një kritikë pa tension dhe pa rrezik.

Në fund, Q.O.K.A nuk është thjesht një term polemik, por një mjet diagnostik për të kuptuar krizën e kritikës letrare në Shqipëri. Ajo shënon kalimin nga kritika si akt emancipues në kritikë si mekanizëm sigurie sociale. Rikthimi i kritikës nuk kërkon më shumë lavdërime, por më shumë guxim interpretativ, më shumë konflikt të arsyetuar dhe më pak frikë nga prishja e qetësisë. Sepse në momentin që kritika pushon së qeni e pakëndshme, ajo pushon së qeni kritikë.

Fundi i marrëveshjes START. Si Trump do ta ndalë apokalipsin!?

February 7, 2026 by s p

Nga Rafael Floqi/

Bota po hyn në një fazë të rrezikshme të historisë së saj moderne, ku armët bërthamore po rikthehen nga tabu strategjike në instrumente presioni politik. Skadimi i marrëveshjes New START, që për dekada kufizoi arsenalet e SHBA dhe Rusisë, shënon jo vetëm fundin e një traktati, por kolapsin e një mendësie: idesë se vetëpërmbajtja bërthamore është interes i përbashkët i njerëzimit. Në mesnatën e së enjtes, një marrëveshje 15-vjeçare e quajtur New START skadoi dhe bashkë me të u hoqën kufijtë mbi numrin e armëve që të dyja palët mund të dislokonin në raketa, bombardues dhe nëndetëse.

Për herë të parë që nga vitet më të errëta të Luftës së Ftohtë, dy fuqitë më të mëdha bërthamore nuk kanë më asnjë kufizim ligjor mbi numrin e armëve strategjike. Siç paralajmëroi Christine Wormuth nga Nuclear Threat Initiative:

“Nuk ka më barriera kufizuese për madhësinë e arsenaleve bërthamore të SHBA-së dhe Rusisë. Kjo nuk ka ndodhur prej dekadash.” Kjo situatë nuk është aksident historik. Ajo është produkt i vendimeve politike, i arrogancës strategjike dhe i refuzimit për të pranuar se bota e sotme nuk mund të menaxhohet me instrumentet e djeshme – por as pa asnjë instrument fare”.

Presidenti Trump shkroi të enjten në rrjetet sociale: “Në vend që të zgjasim ‘NEW START’-in (një marrëveshje e keq-negociuar nga Shtetet e Bashkuara që, përveç gjithçkaje tjetër, po shkelet rëndë), ne duhet t’u kërkojmë ekspertëve tanë bërthamorë të punojnë për një traktat të ri, të përmirësuar dhe të modernizuar, që të zgjasë për një kohë të gjatë në të ardhmen.”

Shtëpia e Bardhë i kishte thënë më herët NPR-së se Trump dëshironte të “përfshinte Kinën në bisedimet për kontrollin e armëve”.

Ndërkohë duke folur më herët këtë javë për mbarimin e afërt të marrëveshjes, zëdhënësi i Kremlinit, Dmitry Peskov, paralajmëroi se bota do të ishte “më e rrezikshme” pa kufizime mbi arsenalet bërthamore të SHBA-së dhe Rusisë.

Çfarë bënte marrëveshja New START

New START u negociua me Rusinë gjatë presidencës së Barack Obama-s. Në atë kohë, marrëveshja ishte thjesht kapitulli më i fundit i një përpjekjeje 50-vjeçare për të ulur numrin e armëve bërthamore që secila palë kishte të drejtuara nga tjetra. (“New START” është shkurtimi për New Strategic Arms Reduction Treaty – Marrëveshja e Re për Reduktimin e Armëve Strategjike. Ajo zëvendësoi marrëveshjen e mëparshme START I, të nënshkruar në vitin 1991 nga Presidenti George H. W. Bush dhe Mikhail Gorbachev.)

Në kulmin e Luftës së Ftohtë, këto shifra besohet se ishin rreth 12 mijë, tha Rose Gottemoeller, profesoreshë në Universitetin Stanford dhe drejtuese e negociatave për New START.

“Marrëveshja New START i uli [SHBA-në dhe Rusinë] në 1.550 koka bërthamore të dislokuara.”

Çfarë humbi njerëzimi me fundin e START-it

Marrëveshjet START nuk e bënë botën të sigurt, por e bënë më pak të çmendur. Ato krijuan një sistem inspektimesh, njoftimesh dhe verifikimesh që ulën rrezikun e gabimeve. Siç e përshkroi një ish-zyrtar i Komandës Strategjike të SHBA-së:

“Kontrolli i armëve nuk i eliminon armët bërthamore; ai eliminon surprizat.”

Mbi 25 mijë njoftime për lëvizje raketash, bombarduesish dhe nëndetësesh u shkëmbyen gjatë jetës së New START-it. Inspektorët amerikanë dhe rusë shkonin në bazat e njëri-tjetrit. Kjo transparencë nuk ishte shenjë miqësie, por frike të ndërsjellë – frikë e arsyeshme.

Sot, kjo frikë është zëvendësuar nga supozimi. Dhe në strategjinë bërthamore, supozimi gjithmonë prodhon skenarin më të keq.

Ukraina: dhe normalizimi i kërcënimit bërthamor

Lufta në Ukrainë ka qenë laboratori i ri i kësaj logjike të rrezikshme. Rusia nuk ka përdorur armë bërthamore, por i ka futur ato në diskursin e përditshëm politik dhe ushtarak. Paralajmërime, zhvendosje doktrinash, retorikë e qëllimshme për përshkallëzim nga Putini. të gjitha kanë shërbyer për një qëllim të vetëm: ta bëjnë armën bërthamore sërish mjet presioni.

Një analist ushtarak rus e formuloi hapur këtë realitet: “Nuk mund të kërkosh transparencë strategjike nga një shtet që e shpall armik ekzistencial.”

Por precedenti është më i rrezikshëm se vetë konflikti. Mesazhi që del nga Ukraina qw i dorëzoi armët e saj bërthamore, është i qartë për pjesën tjetër të botës: nëse ke armë bërthamore, bota sillet me kujdes; nëse nuk ke, je i zëvendësueshëm.

Tajvani: konflikti që mund të thyejë tabunë globale

Nëse Ukraina është prova e sotme, Tajvani është prova e nesërme. Një konflikt mes SHBA-së dhe Kina mbi Tajvanin do të ishte përplasja e drejtpërdrejtë e dy superfuqive bërthamore në një teatër pa asnjë mekanizëm kontrolli armësh.

Paqësori nuk ka START, nuk ka inspektime, nuk ka linja besimi të krahasueshme me ato të Luftës së Ftohtë. Çdo incident detar apo ajror mund të përshkallëzohet shpejt. Dhe ndryshe nga Evropa, distanca gjeografike nuk ofron kohë reflektimi – armët hipersonike e shkurtojnë vendimmarrjen në minuta.

Lindja e Mesme dhe paradoksi izraelit

Lindja e Mesme është një vatër e përhershme krize, por sot ajo është më e rrezikshme se kurrë. Izraeli, i cili zotëron armë bërthamore në mënyrë jozyrtare, operon si fuqi bërthamore rajonale pa asnjë regjim kontrolli. Kjo krijon një ekuilibër frike, por edhe një asimetri të thellë.

Çdo konflikt me Hezbollah-un, çdo përplasje me Iranin, zhvillohet nën hijen e një kapaciteti bërthamor që askush nuk e pranon zyrtarisht, por të gjithë e marrin parasysh. Ky është një destabilitet i heshtur, por real.

Irani: mësimi i gabuar që po mësohet

Çështja e Iran është nyja ku bashkohen hipokrizia globale dhe frika strategjike. Superfuqitë i kërkojnë Iranit të mos zhvillojë armë bërthamore, ndërkohë që vetë modernizojnë arsenalet e tyre dhe heqin dorë nga traktatet.

Irani ka nxjerrë mësimin e gabuar, por logjik: vendet pa armë bërthamore janë të ekspozuara; vendet me armë bërthamore mbijetojnë. Ukraina e vërteton këtë; Koreja e Veriut po ashtu.

Nëse Irani arrin armën bërthamore, gara rajonale do të jetë e pashmangshme. Arabia Saudite, Turqia, ndoshta edhe Egjipti do të ndjekin të njëjtën rrugë. Lindja e Mesme do të bëhet një mozaik fuqish bërthamore në konflikt të përhershëm. Ndaj është i nevojshëm kufizimi i tyre me çdo kusht.

India dhe Pakistani: bërthamorja me rrezik maksimal

Nëse SHBA-ja, Rusia dhe Kina e trajtojnë armën bërthamore si instrument prestigji global, India dhe Pakistan e përfaqësojnë versionin më të rrezikshëm të saj: armën bërthamore si zgjatim të konfliktit historik dhe identitar.

Të dy vendet kanë zhvilluar arsenale bërthamore jo për dominim global, por për të frenuar njëra-tjetrën në një rivalitet të përhershëm, të mbushur me luftëra, kriza kufitare dhe nacionalizëm agresiv. Problemi është se ky ekuilibër frike është jashtë çdo arkitekture ndërkombëtare kontrolli: nuk ka traktate kufizuese, nuk ka mekanizma verifikimi dhe nuk ka komunikim të strukturuar krize të krahasueshëm me atë të Luftës së Ftohtë. Çdo incident në Kashmir, çdo sulm terrorist, çdo përplasje ushtarake mund të përshkallëzohet shpejt në një konflikt ku vendimmarrja bërthamore ndodh nën presion ekstrem kohor dhe politik.

Në këtë kuptim, India dhe Pakistani tregojnë se rreziku bërthamor nuk vjen vetëm nga superfuqitë, por edhe nga fuqitë rajonale të bllokuara në histori, emocione dhe mungesë mekanizmash frenues. Ato janë paralajmërimi më i qartë se pa kontroll armësh dhe pa diplomaci krize, bërthamoret nuk kanë nevojë për superfuqi për të kërcënuar njerëzimin

Trump: diagnozë e saktë, ekzekutim i vështirë

Në këtë panoramë të errët, qasja e Donald Trump ndaj kontrollit bërthamor shpesh është keqkuptuar ose karikaturizuar. Trump e quajti New START një marrëveshje “të keq-negociuar” dhe refuzoi ta zgjaste pa përfshirjen e Kinës. Kritikët e panë këtë si sabotim. Por nga këndvështrimi strategjik, diagnoza e tij nuk ishte e gabuar.

Po — citimi më i fundit i Donald Trump lidhur me idenë e një marrëveshjeje të re bërthamore është dokumentuar gjatë komentit të tij ndaj skadimit të New START, ku ai tha se: “If it expires, it expires. We’ll just do a better agreement.” “Nëse skadon, skadon. Ne thjesht do të bëjmë një marrëveshje më të mirë.”

Kjo deklaratë, e bërë në një intervistë për The New York Times, pasqyron qasjen e tij ndaj skadimit të New START — që ai të mos kërkojë thjesht zgjatjen e një traktati të vjetër, por të synojë një tratativë të re, më “moderne” dhe gjithëpërfshirëse, që mund të përfshijë edhe aktorë të tjerë si Kina. Një version i ngjashëm i kësaj linje është ripërsëritur edhe në komentet e tij më të fundit, bazuar në raportimet e medias amerikane se ai ka kërkuar që ekspertët bërthamorë të punojnë mbi një “traktat të ri, të përmirësuar dhe të modernizuar” në vend të zgjatjes së traktatit ekzistues.

Trump kishte të drejtë në një pikë thelbësore: nuk mund të ketë kontroll bërthamor të qëndrueshëm në shekullin XXI pa Kinën. Një sistem që kufizon SHBA-në dhe Rusinë, ndërsa i lejon Kinës të zgjerohet pa kufi, është i destinuar të dështojë.

Një strateg amerikan e formuloi qartë: “Kontrolli i armëve që injoron Kinën është kontroll armësh me afat skadence.”

Trump gjithashtu ekspozoi një hipokrizi të vjetër: traktatet shpesh shërbenin për të ngrirë avantazhet ekzistuese, jo për të krijuar siguri reale. Nga kjo pikëpamje, refuzimi i tij për të vazhduar një marrëveshje të vjetëruar pa rinegocim ishte akt realizmi, jo nihilizmi.

Problemi nuk ishte që Trump kërkoi përfshirjen e Kinës, por që bota nuk ishte gati për modelin e ri që kjo kërkon. Kina nuk pranon të hyjë në një marrëveshje që do ta “institucionalizonte inferioritetin”, siç deklaruan vetë ekspertët e saj. Rusia nuk kishte interes ta shtynte Pekinin. Dhe kështu, sistemi u shemb.

Teknologjia: katalizator i apokalipsit të gabuar

Në epokën bërthamore të shekullit XXI, rreziku nuk buron vetëm nga arsenalet, por nga shpejtësia dhe automatizimi me të cilat ato mund të përdoren. Armët hipersonike kanë shkurtruar kohën e paralajmërimit nga dhjetëra minuta në pak minuta, duke e zhvendosur vendimmarrjen bërthamore nga analiza strategjike te reagimi instinktiv. Inteligjenca artificiale po integrohet gjithnjë e më shumë në sistemet e paralajmërimit të hershëm, duke rritur efikasitetin, por edhe rrezikun e alarmit të rremë—një rrezik që historia e Luftës së Ftohtë e ka provuar tashmë si potencialisht fatal. Militarizimi i hapësirës, ndërhyrjet kibernetike në sistemet e komandimit dhe iluzioni i “luftës së saktë” po krijojnë një realitet ku udhëheqësit mund të tundohen të besojnë se përshkallëzimi është i menaxhueshëm. Ironia tragjike është kjo: sa më “të zgjuara” bëhen armët, aq më e vogël bëhet hapësira për gjykim njerëzor, për dyshim dhe për ndalim. Në këtë kontekst, apokalipsi nuk vjen nga çmenduria, por nga gabimi teknik ,nga një algoritëm i keqinterpretuar, nga një sinjal i rremë—një fund i botës jo i qëllimshëm, por i “llogaritur

Përfundim: një botë me shumë vatra, pa asnjë frenë

Nga Ukraina te Tajvani, nga Gaza te Irani, bota po hyn në një epokë ku konfliktet rajonale ndërthuren me logjikën bërthamore globale. Fundi i START-it nuk është shkaku i kësaj gjendjeje, por simboli i saj më i qartë.

Trump kishte të drejtë të thoshte se sistemi ishte i vjetëruar. Por bota nuk arriti të ndërtojë një sistem të ri. Dhe sot, njerëzimi ndodhet mes dy gabimeve: traktateve të pamjaftueshme të së kaluarës dhe mungesës totale të rregullave në të tashmen.

“Në epokën bërthamore, strategjia, paralajmëronte, Henry Kissinger, nuk ka më të bëjë me fitimin e luftërave, por me parandalimin e tyre. Paradoksi është se armët që garantojnë mbijetesën, njëkohësisht e kërcënojnë atë.”

Nëse superfuqitë vazhdojnë të mendojnë në terma prestigji dhe frike, jo mbijetese kolektive, atëherë armët bërthamore nuk do të mbeten përgjithmonë teori strategjike. Historia nuk do t’i gjykojë për mungesë fuqie, por për mungesë urtësie.

Ndërkohë, SHBA-ja është e shqetësuar për rivalët e saj bërthamorë, veçanërisht për Kinën. Duke folur të mërkurën, Sekretari i Shtetit Marco Rubio tha se qeveria nuk do të konsideronte bisedime për kontrollin e armëve nëse Kina nuk merr pjesë.

“Presidenti ka qenë i qartë në të kaluarën se për të pasur kontroll të vërtetë të armëve në shekullin XXI, është e pamundur të bësh diçka pa Kinën,” tha ai.

Duke pasur parasysh gjithë pasigurinë globale, Wormuth shprehet e shqetësuar se SHBA-ja mund të fillojë të rishqyrtojë madhësinë e arsenalit të saj.

Nëse kjo do të ndodhte, do të kishte me shumë gjasa kërkesa të reja për të dislokuar më shumë armë bërthamore për të synuar objekte të reja kineze dhe ruse, paralajmëroi ajo.

“Shumë shpejt e gjen veten në një botë shumë të çuditshme të logjikës së armëve bërthamore,” tha ajo, duke shtuar se në atë logjikë, shpesh duket sikur sa më shumë armë, aq më mirë.

Dhe çmimin nuk do ta paguajnë superfuqitë – do ta paguajë njerëzimi. Ndaj duke e mbyllur me Kissingerin “Detyra e një burri shteti sot është të parandalojë katastrofën, jo të arrijë triumfin.’ Dhe unë do të apeloja në emër të njerëzimit:

“STOP APOKALIPS NOW!”.

The first-ever Albanian Festival in Upstate New York is coming to Albany on July 18, 2026!

February 7, 2026 by s p

Hosted by Noteworthy Resources, this historic event celebrates Albanian culture through food, music, dance, art, and community—while promoting mental health awareness and small business growth.

We’re now accepting Albanian vendors and festival sponsors. Space is limited.

Learn more or apply today at www.nwralbany.org

or email noteworthyresourcesalbany@gmail.com

Be part of history. Be part of the first.