s p – Page 258 – Dielli

Anastas Lakçe, bamirësi i heshtur i Rilindjes Kombëtare Shqiptare

October 31, 2025 by s p

Dr. Dorian Koçi/

Anastas Lakçe (1821–1905) është një nga figurat më të ndritura të Rilindjes Kombëtare, edhe pse shpeshherë i lënë në hije nga emrat e mëdhenj të letërsisë dhe arsimit shqiptar. I lindur në Korçë, ai emigroi që herët drejt Rumanisë, ku u vendos si tregtar dhe arriti të krijojë një pasuri të konsiderueshme. Por ajo që e bën të paharruar nuk është pasuria e tij, por mënyra se si ai vendosi ta vërë atë në shërbim të çështjes kombëtare.

Në një kohë kur arsimi shqip përndiqej dhe gjuha amtare nuk njihej zyrtarisht, Anastas Lakçe u bë financuesi kryesor i Mësonjëtores së Parë Shqipe në Korçë, e hapur më 7 mars 1887. Pa ndihmën e tij, kjo shkollë – simbol i dritës dhe i lirisë shpirtërore të shqiptarëve – do ta kishte pasur shumë më të vështirë të mbijetonte. Po ashtu, Lakçe financoi edhe botimin e veprës së Naim Frashërit, duke mundësuar që fjala e poetit të madh të arrinte te lexuesit shqiptarë dhe të bëhej frymëzim i një brezi të tërë.

Në koloninë shqiptare të Bukureshtit, ai ishte ndër përkrahësit më të flaktë të veprimtarisë patriotike, duke bashkëpunuar me rilindësit e njohur si Jani Vreto, Nikolla Naço dhe Asdreni. Përmes ndihmave financiare, Anastas Lakçe nuk kërkoi kurrë lavdi për veten, por dritë për kombin. Kjo e bën atë një figurë të rrallë: bamirës të heshtur, të cilët me veprën e tyre vendosin gurët themeltarë të një kulture dhe arsimi kombëtar.

Prandaj, pyetja “Çdo të ishte letërsia dhe arsimi shqip pa Anastas Lakçen?” ka një përgjigje të qartë: një rrugë shumë më e vështirë me të tatëpjeta, një udhë pa dritën e Mësonjëtores dhe pa librat e Naimit. Kujtimi i tij mbetet një thirrje për të nderuar jo vetëm poetët dhe mësuesit, por edhe ata që me sakrificën e tyre financiare dhe shpirtërore u bënë mbështetësit e padukshëm të Rilindjes sonë.

“IKONA E PLAGOSUR” DHE IKONA E LETRAVE TONA MIRA MEKSI

October 31, 2025 by s p

SHPENDI TOPOLLAJ/

Teksa bisedonim me Mira Meksin rreth një novele të saj, ajo më pohoi se: “Kam shkuar shpesh aso kohe në Venecia sepse mblidhja materiale për novelën “Hakmarrja e Kazanovës”. Kam lexuar mbi të gjitha, legjendat dhe mitet e vjetra të qytetit të ujit, disa prej të cilave përmendnin jo vetëm rrugët me emrin Albanesi por edhe një shkollë shqipe të çelur shumë shekuj më parë dhe plot gjëra interesante. Më mrekullonin lidhjet historike të tejvjetra, që shpjegoheshin me Albania Venetican, rrënjët e përziera mes dy popujve. S`kam lënë rrugë e rrugicë pa shkelur, duke i vajtur pas miteve. Është koha, kur e kthyer nga Meksika botoja novelën “Pa zemër në kraharor” me kafkën prej sheqeri të Carlos Fuentesit që ishte shuar para pak kohe, në Natën e të Vdekurve. Unë, ndonëse jam qepur fort pas realizmit magjik, nuk shkruaj dot pa i parë vetë vendet për të cilat shkruaj. Siç thoshte i madhi Borges: “Mos shkruani për gjëra që nuk i njihni”. Dhe një herë tjetër, teksa punonte për romanin “Ikona e Plagosur” më shkruante: “Do ta shoh (një shkrimin tim), nesër me kujdes, sepse ndodhem në Valencia, në Manastirin ku është varrosur Donika Kastrioti, duke ngrënë tonelata pluhuri në arkivin e tyre”. Kushdo e ka të qartë se çdo shkrimtar, ashtu siç ka stilin e vet, ka dhe një mënyrë të të shkruarit, që zakonisht është ajo e uljes para kompjuterit në një dhomë të rehatshme. Por a mund të gjendet qoftë dhe një rast i vetëm që ai, e sidomos një femër, të bredhë qytet më qytet, shtet më shtet, institucion më institucion, arkivë më arkivë, bibliotekë më bibliotekë, duke humbur kohë, humor e para, dhe duke u përballur me një pafundësi pengesash, vështirësishë e kokëçarjesh, sikurse bën shkrimtarja Mira Meksi në të gjitha romanet e saj, çka duket qartazi edhe te ky i fundit.

Romanet e Mirës, nuk janë limonadë që krijohen thjesht falë talentit që autori ka. Ato, duke rrokur tema të një rëndësie të madhe, kryesisht të marra nga historia e populli tonë, kërkojnë seriozitet, erudicion, përkushtim, vullnet, këmbëngulje, durim e përgjegjësi qytetare, të cilat kjo shkrimtare, për fatin e letërsisë tonë, i ka si rrallëkush. E tillë është edhe ajo çka shtjellohet në këtë roman, që thuajse në çdo faqe merr karakter studimor, për të mos thënë edhe historik. Vetë historia jonë i detyrohet shumë periudhës postskënderbejane, dhe tek e fundit pas pesë shkujsh ajo asnjëherë nuk mund të jetë katërcipërisht e saktë. Do të ketë pa tjetër edhe pasaktësira apo subjektivizma, për arsye të kuptueshme. Prandaj, një libër si ky, që i qëndron më afër të vërtetës edhe pse i alternuar me veshje letrare, e mbush disi këtë boshllëk dhe për lexuesin tonë e krijon fizionominë e atyre ngjarjeve, i nxjerr nga anonimati personazhet e asaj kohe dhe na e sjell afër atmosferën sunduese, pa lënë mënjanë marrëdhëniet e tyre apo aleancat me oborret e mëdha evropiane. Deri këtu nuk ka ndonjë gjë të re, pasi subjektivizma ka edhe kur janë shkruar historitë e popujve të tjerë. Aleksandër Duma ati, kishte mendimin se historia duhet parë si sfond për aksionet dhe aventurat e personazheve. Madje, kur ai pyeste “Ç`është historia?”, përgjigjej vetë “Është gozhdë ku unë var romanet”. Te popujt e ndryshëm, janë glorifikuar heronjtë, janë mitizuar mbretër e perandorë dhe janë dhënë përfundime kontradiktore për të njëjtën çështje. Kështu, fjala vjen, vetëm për betejën e Borodinos e 7 shtatorit të vitit 1912 ndeshim dy fitues: Napoleonin nga ushtria franceze dhe Kutuzovin nga ajo ruse.

Dhe këtë nuk e gjeti as Leon Tolstoi vetë. Hajde merre vesh sesa e vërtetë është qëndresa e 300 spartanëve në Termopile, tradhtia e Anopeas, ose ato jetëshkrimet e Plutarkut te “Jetët paralele”. Na jep Salusti një histori sipas të cilës Tit Man Torkuati në vitin 340 p.e.r. ekzekutoi të birin, pasi ai theu urdhrin e tij, duke dalë nga radhët, për t`u ndeshur me një luftëtar armik, por sa e vërtetë është kjo, kur ky autor ishte i kohës së Çezarit, pra tre shekuj më pas. Ose ai Milosh (Mirash) Kopili që vrau sulltan Muratin në betejën e Fush Kosovës (Fusha e mëllenjave), në vitin 1389 në kohën e Lidhjes së Llazar Hrebeljanoviçit, edhe pse ishte shqiptar, pretendohet se ishte serb, e kështu me radhë. Kujtoni se çfarë ndikimi negativ me gënjeshtra ka luajtur letërsia në kurriz të historisë për popullin tonë. Justin Godarti te “Ditarët shqiptarë” shkruan: “Letërsia e ka shtrembëruar të vërtetën… Ajo na ka gënjyer për shqiptarët, duke na i paraqitur ata si cuba dhe njerëz të egër. Na ka gënjyer për grekët duke i pasqyruar ata si burra trima dhe të ndershëm”. Këtë ka bërë shpesh dhe letërsia serbe, gjë që nxit urrejtje mes popujve. Kurse Mira Meksi, absolutisht nuk ecën në këtë linjë; ajo për aq sa merret në romanin e saj me intrigat e fqinjëve tanë për të penguar misionin e Arbërit dhe Norës, na njeh edhe me personazhe të drejtë, të ndershëm dhe objektivë të atyre vendeve. Po cili është ky mision që ky çift historianësh relativisht të rinj, ka ndërmarrë? Ka një thënie të bukur Seneka i Ri: “Kujtimi për njerëzit e mëdhenj, ka për ne një rëndësi jo më të vogël, se sa prezenca e tyre e gjallë”. Dhe ata sikur të ishin frymëzuar nga kjo thënie, nisen në kërkim të gjurmëve të një njeriu më shumë se të madh, Heroit tonë kombëtar, Gjergj Kastriotit, Skënderbeut, me bindjen e artikuluar nga Nora se “Mendoj se njëlloj si e ardhmja, edhe e shkuara, në të vërtetë, është një masë e errët që ndoshta mund të ndriçohet nga vështrimi ynë”.

Autorja, qysh në hyrje na thotë se “Kur historia s`ka zë, letërsia i huan zërin e saj, shpesh të fuqishëm”. Vetë ajo është frymëzuar nga një studim i historianit valencian Daniel Benito Goerlich, kurse çifti shqiptar i romanit nga një gjetje në baulen e vjetër të gjyshit të Arbrit, At Isaisë, vdekur në internim nga gjermanët dhe të mbiquajtur “prifti me kobure”, ngaqë kishte luftuar me armë pushuesit. Kjo ishte një miniaturë, dhe sipas të shkruarës poshtë saj; “Ikona bizantine e Shën Mërisë së Strehës së Mëkatarëve”, e cila mund të fshehë brenda trupit të saj, ndonjë kumt, simbol, dokument apo diçka materiale tepër të rëndësishme. Dhe misterin e saj e shtonte edhe një e prerë në formë V – je, shkaktuar sipas hamendjeve ose nga armiqtë e Zotit ose nga ikonoklastët (kundërshtarë të kultit të ikonës). Mirëpo rrethanat e kishin sjellë që ashkla nga Kryqi i Shenjtë të mbetej në zotërim të Skënderbeut në lidhjen për mbrojtjen e katoliçizmit, e pas vdekjes së tij në duart e të shoqes Donika Kastriotit Arianiti së bashku me ikonën. Dhe kur kjo, zonja e parë historike – siç e quan autorja e romanit, me gjithë shpurën e saj, shkon në Itali, ku te Ferrante i Parë i Napolit, e quajnë Scanalibeca, e merr me vete ikonën reliktmbajtëse të Kastriotëve si diçka tepër të shenjtë.

Tani autorja, duke vënë në veprim fantazinë e saj, e nis çiftin në ndjekje të kësaj zonje historike, që kishte fituar besimin dhe dashurinë e dona Juanës së III – të, bashkëshortes së Ferrantes, djalit të saj Gjonit, nipit Alfonsi të cilin gjyshja e kishte caktuar si “rojtarin e Ikonës së Shën Mërisë së Strehës së Mëkatarëve” e cila nga ana e saj përfaqësonte vetë shpirtin e Kastriotëve. Për ta bërë sa më të lehtë, pse jo, edhe më të besueshëm udhëtimin e tyre, Mira shpesh i bashkon kohët dhe personazhet. Ky bashkim bëhet aq natyrshëm, sa lexuesi jo vetëm që s`para e ndien, por edhe sepse i duket se është vetë ai që merr pjesë në vizitat e Napolit, Valencias dhe Athosit, me të cilat lidhet si fati i Donikës, ashtu dhe i vetë Ikonës. Romani, me informacionet e pafundme që jep, për historinë, traditat, zakonet, fetë, manastiret, kulturën, bibliotekat, artet, arkitekturën, urbanistikën e deri kulinarinë, për të mos thënë edhe për lugët e pironjtë, shpesh të sugjestionon, aq sa kapërcimet në kohë e deri dashuritë e personazheve që nuk janë takuar ndonjëherë, duken mëse normale. Mira me gojën e personazheve kryesore thërret në ndihmë edhe filozofët, siç bën me Cassirer dhe Bergson të cilët me “…teoritë e tyre japin shumë hipoteza mbi dimensionet e ndryshme të kësaj marrëdhënieje. Filozofë të sotëm flasin për mundësinë e ekzistencës së të çarave apo krisjeve në rrjedhën e kohës dhe mundësinë relative për të udhëtuar në të shkuarën apo në të ardhmen”. Dhe të gjitha këto janë në funksion të qëllimit kryesor i cili të mban në tension gjatë gjithë romanit. Mirëpo, ngjarjet janë aq të ngërthyera, sa për të mos i ngatërruar, duhet të jesh shumë i vëmendshëm, pasi aty ka personazhe, vende dhe data të shumta. Mendoni pastaj, sesa përpjekje dhe mund i është dashur vetë autores Mira Meksi për t`i hedhur në letër ato, pa asnjë pasaktësi. Kjo mesa duket është dhe arsyeja që e bëri dikë të shprehet se “Përfytyrimi lind romancierë, mungesa e tij – lexues”. Veçse, për të qenë plotësisht të drejtë, duhet theksuar se ky roman nuk është i destinuar për çdo lloj lexuesi. Ai duhet të jetë patjetër një lexues – elitar që ta shijojë atë dhe të kuptojë se çfarë Everesti ka kapërcyer pa bombola oksigjeni, kjo autore kaq dinjitoze.

Gjithmonë në kërkim, çifti i historianëve shqiptarë, arrijnë në përfundimin se edhe harta me vendndodhjen e varrit të Skënderbeut mund të jetë fshehur në Ikonën e plagosur, pra ai qenkej çvarrosur nga Lezha që të mos binin eshtrat e tij në dorën e ushtarëve turq. Gjithashtu, ata mendojnë se kishte të drejtë profesor Castelnuovo se sipas gojëdhanës, e çara në fytyrën e Shën Mërisë do të zhdukej vetiu vetëm kur në Arbëri të ktheheshin bijtë e Krishtit. U munduan pasuesit e Skënderbeut, por nuk ia dolën, pasi egërsia e turqve në Ballkan (Haemus), qe e pashembullt. Ja sesi e përshkruan atë monarku bullgar Isai Svjatagorec: “Disa masakroheshin, të tjerët ktheheshin në skllevër, ndërsa me ata që qëndronin në atdheun e tyre, bënte kërdinë vdekja nga uria. U shkretua toka, njerëzit ishin privuar nga çdo pasuri, vriteshin të pafajshmit, grabiteshin bagëtia, zhdukeshin njerëzit. Në të vërtetë, atëherë, të gjallët i kishin zili ata që kishin vdekur qyshkur”. Vizita e Arbërit vijon deri atje ku ishte bërë Ikona që kërkonin, pra në malin Athos, në Manastirin serb të Hilandarit, ku tentativa e një murgu arbëror për ta nxjerrë, nuk i kishte shpëtuar syrit të ushtarit të sertë turk i cili e kishte dhunuar me një thikë. Por ndjekja e përndjekja vazhdon edhe pas pesë shekujve nga ana e dy serbëve, Darko Nikoliç dhe Bojan Dordeviç, që kërkonin të dështonte misioni dhe që na kujton misionarët jugosllavë Popoviç e Mugosha. Ata nuk mund të pajtoheshin me gjenialitetin e heroit që nxorri nga gjiri i tij populli ynë dhe të cilin Papa Nikolla i V – të e dekoroi me titullin “Luftëtar i Parë i Krishtit” dhe të cilit Papa Kalisti i III – të i shkruante: “Nuk do të ketë njeri në botë i cili të mos ngrejë në Qiell, madhështinë e meritave Tuaja dhe nuk mund të shprehte fjalët më të mira për fisnikërinë Tuaj, në çështjen e mbrojtes së qytetërimit të krishterë”.

Atij Skënderbeu të cilit Papa Pali II, pasi e priti me të gjitha nderimet që i takonin, i dhuroi krahas shpatës dhe përkrenares edhe relikten e drurit, ashklën nga Kryqi i shenjtë. Arbëri, me ndihmë e dashamirësve saktësoi varret e Reposhit dhe Gjon Kastriotit, por aty u sakrifikua murgu Sava, dhe e gjithë kjo se serbët tentoni ta shpallnin si Vojsavën dhe të shoqin, ashtu dhe vetë Gjergj Kastriotin, serbë. Por ishin bërë plot zbulime që nga Napoli, Valencia e deri në Athos, ku njëkohësisht një murg i besuar, Cirili u tha se varri i Skënderbeut dhe i Gjonit nuk ndodhen më në Kishën e Pirgut të Arbrit, por në sarkofagun e Stefan Nemanjës në Hilandar. Sa pista hap ndonjëherë, qoftë edhe një vepër e vetme si kjo e të mençurës Mira Meksi që ka zbatuar si askush më parë atë postulatin e nismëtarit të teatrit absurd, Eugjen Jonesko se “Letërsia është një deshifrim i të pa thënave”.

Ju rrëfej si e ngritëm Shkollën Shqipe Vatra, në Clearwater, Florida

October 31, 2025 by s p

Bisedoi: Raimonda MOISIU –SADE /

(Intervistë ekskluzive për Gazetën DIELLI, me Drejtoreshën e Shkollës Shqipe Vatra, Znj. Meri Andrea Kodra).

Diaspora shqiptare vazhdon përpjekjet për të njehsuar identitetin kombëtar në formë e përmbajtje me barasvlerën e vlerave kombëtare mes gamës së gjerë të kulturave dhe komuniteteve të ndryshme në shoqërinë demokratike amerikane -multikulturore. Me qëllimin e dëshirën e mirë, dhe zellin e spikatur për të kultivuar e ruajtur gjuhën, traditën, kulturën, dhe trashëgiminë ndër breza të vlerave kombëtare dhe historike shqiptare, nisma e Vatra Tampa Bay dhe një grupi intelektualësh jo vetëm me profesionin e mësuesit, por edhe atdhetarë, dhe intelektualë të profileve të ndryshme bënë të mundur Hapjen e Shkollës Shqipe Vatra, në Clearwater Florida, -Diasporë. Komuniteti shqiptaro-amerikan në Floridën e Jugut, shquhen për obligimet qytetare, shpirtërore, dhe njerëzore, me përpjekjet e tyre, intelektuale dhe atdhetare, për të eksploruar shprehitë e vetëdijes kombëtare e historike, që luajnë një rol të pazvendësueshëm, në ruajtjen e identitetit shqiptar në mërgatë, dhe për të mbajtur gjallë frymën e gjuhës shqipe dhe kulturën shqiptare, Për hapjen e shkollës shqipe, grupi nismëtar mori edhe mbështetjen, mirënjohjen dhe respektin jo vetëm të komuniteti shqiptaro- amerikan, Kryesisë së Shoqatës Pan Shqiptare Vatra, respektivisht e Kryetarit Prof. Elmi Berisha, por edhe nga bisnesmenët dhe filantropistët shqiptaro-amerikanë, dhe institucionet demokratike amerikane. Falë njohjes së hershme, por edhe ish-kolege, në të njëjtën shkollë në vendlindjen tonë, Korcën, unë pata nderin të bisedoja me Drejtoreshën e Shkollës Shqipe Vatra, -Znj. Meri Andrea Kodra, – një zonjë e fortë dhe e mençur, që me urtësinë edhe maturinë e një mësonjëse veterane, unike, modeste dhe e përzëmërt, në përgjigjet e pyetjeve, ndau për Gazetën DIELLI dhe audiencën e lexuesve, punën, përkushtimin dhe kontributin e saj dhe të stafit mësimor të Shkollës Shqipe Vatra Tampa Bay, në Clearwater, Florida.

-Zonja Meri, prej disa vite, operon Shkolla Shqipe Vatra, si lindi ideja e ngritjes dhe realizimit të këtij projekti në Clearwater, Florida?

Qëkurse mërgova në Amerikë, besoja në vetvete se bashkë me mua mërgoi edhe Shqipëria, Korca, dhe shpirti shqiptar si pjesë e traditës, kulturës dhe identitetit tonë atdhetar e kombëtar. Dëshira dhe prioriteti im ka qenë, si nënë, e mësonjëse, që fëmijët e mij, të mos harrojnë gjuhën shqipe, me qëllimin e mirë e të vetëdijshëm, të njohin vendin e të parëve dhe të prindërve të tyre, të njohin kulturën shqiptare, historinë, dhe gjeografinë, veglat muzikore dhe këngët tona të bukura, serenatat dhe gurrën e pashtërshme popullore, të njohin shkrimtarët, artistët dhe poetët e shquar të kombit tonë, me dritën e veprave të tyre që lenë pas. Unë jetoj dhe punoj prej më tepër se tre dekadash në SHBA-ës. Për gati një dekadë e gjysëm, së bashku me familjen time, kemi jetuar në qytetin e “Ustër-it” (Worchester) -jo larg Bostonit, që njihet si “zemra e mërgatës shqiptare”, ku ka hedhur rrënjët, emigracioni i hershëm shqiptar, dhe bashkësitë etnike që në shekullin e 19-ë, dhe kanë jetuar dhe zhvilluar veprimtarinë e tyre atdhetare e patriotike,- njerës të shquar të letrave shqipe, që nga eruditi Fan Noli, Konica e shumë të tjerë. Tashmë është mëse e njohur në Amerikë, që Shkollat Shqipe janë hapur ngado ku ka komunitet shqiptar. Edhe kur unë jetoja në “Ustër”, një nga qytetet kryesore e tejet të rëndësishëm, ku jeton e punon një pjesë relativisht e konsiderueshme e komunitetit shqiptaro-amerikan, së bashku me Prof. Lekë Bezhani, një intelektual dhe patriot shqiptaro-amerikan mjaft i njohur, hapëm Shkollën e Parë Shqipe, në “Ustër”.

Pas largimit nga “Uster-i” (Worcester) bashkë me familjen u vendosëm, në Clearwater Florida, ku edhe aty jeton e punon një komunitet modest dhe i rëndësishëm shqiptaro-amerikan, por ajo që më ra në sy, nuk gjeta shkolla shqipe. Duke qenë se vija nga një eksperiencë e mëparëshme, -hapjen e shkollës shqipe në “Ustër, – porse edhe profesioni im, e diplomuar për mësonjëse e Gjuhë-Letërsi, më lindi ideja dhe dëshira ishte e madhe, për të hapur edhe aty një shkollë shqipe.

– Cila ishte pritshmëria e kësaj ideje, mbështetja dhe interesimi i komunitetit shqiptaro- amerikan për Shkollën Shqipe Vatra?

E para që përkrahu idenë e hapjes, së një shkolle Shqipe, ishte ALBANIAN HERITAGE FOUNDATION OF TAMPA BAY

me president Dr, Adrian Kraja. Kështuqë me ndihmën e dhe mbështetjen e këtij Fondacioni, në hapëm Shkollën e Parë Shqipe në Clearwater. Në vitet e mëpasme, Shoqata Vatra TAMPA, me Kryetar Z. Tasim Ruko, një burrë fisnik, i mençur dhe i urtë, më sugjeruan idenë dhe më kërkuan ndihmë për të hapur edhe një tjetër shkollë shqipe. Duke qenë se zanati im është mësonjëse, nuk mundesha ta anashkaloja, jo vetëm se mua më pëlqen të punoj dhe të jap kontributin tim arësimor, por pavarësisht mundësive që ofron dhe shanseve që të jep Amerika, të gjithë përballemi me vështirësitë që hasim në emigracion, pra, kontributi ynë është më tepër angazhim vullnetar ekstra prej punës e obligimive të ndryshme familjare e ekonomike, kështuqë edhe unë iu bashkova idesë duke punuar vullnetarisht për bashkëkombasit e mi, për t’iu mësuar e trashëguar brezave të ardhshëm, gjuhën e bukur shqipe dhe kulturën shqiptare. Në këtë mision historik, për hapjen e Shkollës Shqipe Vatra morëm mbështetjen e pakursyer edhe nga Prof. Elmi Berisha, Kryetarit aktual të Federata Pan Shqiptare e Amerikës VATRA, në bashkërendim me rolin qëndror të Shoqatës Vatra Tampa Bay. Më duhet të sjell në vëmendje rëndësinë e veçantë të komunitetit shqiptar në Tampa Bay, i cili luan një rol të pazëvendësueshëm në ruajtjen dhe përhapjen e vlerave kulturore dhe identitetit shqiptar në diasporë. Gjithashtu mjaft bisnese kanë treguar interesim të vecantë dhe na kanë ndihmuar për nevojat e mjetet mësimore të shkollës, emrat dhe ndihma morale dhe financiare e këtyre bisneseve, dhe atdhetarëve, bëhen të ditura në “Faqen e Shkollës”, dhe numuri i pjesëmarrjes të fëmijëve arrin deri diku te 65-ë, një numur i kënaqëshëm, që tregon interesin dhe mbështetjen e prindërve shumë më pozitive nga sa e kisha imagjinuar unë.

-A mendoni se është e vonuar hapja e kësaj shkolle, apo më mirë vonë se kurrë?

Mendoj se është hapur në kohën e duhur. nuk më duket se jemi të vonuar. Madje jemi në kohë edhe me përcaktimin e semestrave sipas programeve të vitit shkollor, me kriteret për emërimin e mësuesve të shkollës dhe interesat e mësimdhënies që ata përfaqësojnë në suksesin e procesit mësimor, i konceptuar si tërësi komplekse dhe integrale, i përbërë nga një sërë lëndësh të veçanta që ofrojnë njohuri në mësimin e gjuhës shqipe, historisë, kulturës, dhe traditës.

-Cilat janë kriteret për emërimin e mësuesve të shkollës, dhe si e vlerësoni punën tuaj si drejtoreshë dhe të mësuesve të kësaj shkolle?

Eksperienca e mësueses në Shqipëri e në Amerikë është kriteri parësor. Mundësisht të kenë diplomë pedagogjike, të jenë të formuar nga ana qytetare e njerëzore, me dashuri e përkushtim, t’i duan fëmijët dhe vëndin e tyre, të duan e respektojnë gjuhën amëtare shqipe, traditën, zakonet, historinë e kulturën shqiptare. Unë e vlerësoj stafin mësimor, pra mësonjësit janë qytetarë të shkëlqyer, punojnë me dashuri dhe falin dashuri, ata punojnë pa u kursyer dhe në harmoni midis tyre, me fëmijët, me prindërit e me komunitetin. Të gjithë punojnë vullnetarisht, vijnë përherë të pergatitur me planin mësimor, gjithmonë konsultohemi bashkarisht kryesisht rreth njohurive për gjuhën shqipe, por edhe muzikën, vallen popullore, biologji e informatikë, etj. Mendoj se këto lëndë mësimore duhen konsideruar si pjesë e integrimit në kulturën amerikane pa e humbur identitetin shqiptar.

-Na përshkruani një ditë mësimi dhe stafin mësimor…

Kemi Bordin e Shkollës i përbërë nga stafi i mësuesve, prindër, dhe Shoqata Vatra Tampa Bay. Shkollën e drejtojnë administratori i shkollës Z,Tasim Ruko, Sekretari, Prof. Dr. Bledar Prifti dhe Drejtoresha e Shkollës, që jam unë, Meri Andrea Kodra. Puna fillon në orën 1pm. me përgatitjen e klasave dhe kontaktimin e koordinatorëve të shkollës. Mësuesit paraqiten në shkollë dhe marrin direktivat e shpërndahen nëpër klasa për t’i pritur fëmijët. Fëmijët paraqiten dhe pajisen me etiketa me emrat përkatës e më pas shpërndahen nëpër klasa. Procesi mësimor zhvillohet cdo të shtunë, nga ora 2pm-3pm përdorim abetaret dhe monitoret nga 3pm-4pm, secili nxënës ka fletoren e tij/saj, dhe shkruajnë, prej orës 4pm-5pm, tradita shqiptare, si histori e gjeografi, të ilustruara të gjitha këto me pamje e foto, për të njohur atdheun e të parëve të tyre, Shqipërinë, Dhe në fund e mbyllim me vallet e bukura shqiptare nga “Grupi i valleve”që drejtohet nga mësuesja e talentuar dhe e apasionuar Znj. Lida Zaimi. Pjesë e Satfit mësimor është mësuesja e letërsisë Arjana Poloska, që e pasuron orën mësimore me tregime, poezi e vjersha në gjuhën shqipe. Mësueset e gjuhës shqipe operojnë në 4 grupe, sikundër me mësuesen e talentuar Ana Kulla, të gjithë punojnë në ‘TEAM”, bashkarisht, njëri më i mirë se tjetri. Mësuesit e lartpërmendur të shkollës kanë planin mësimor, të cilin e marrin në dorëzim para fillimit të semestrit, dhe në bazë të këtij plani dhe të tekstit që kemi hartuar posaçërisht për fëmijët e diasporës, ata ndërtojnë punën parapërgatitore. Mësuesit zgjedhin mjetet e tyre të punës, e ndër to bën pjesë edhe ditari ditor mësimor. Kemi edhe vullnetarë që vijnë e japin ndihmën e tyre në shkollë, iu qëndrojnë nga afër problemeve dhe punës tonë, po përmend këtu; Almira Derveni, Mimoza Mano, Ilir Sako, Gina Ruko, Eva Keta, avokaten e shkollës Vera Xhafaj, bisnesmenin, Sekretarin e Shoqatës Vatra Tampa Bay, Endri Filipi, Marion, dhe anëtarë të denjë nga Shoqata Vatra Tampa Bay, e plot të tjerë që tregojnë interes e na pyesin se për cfarë kemi nevojë. Kjo tregon se ne po kontribuojmë

mjaft dhe kemi tërhequr vëmmendjen e komunitetit shqiptaro-amerikan.

-Si funksionon trekëndëshi “komunitet-mësues-nxënës” dhe sa ndihmon kjo në zhvillimin e procesit mësimor në këtë shkollë?

Nga numri i nxënësve, që ne e kemi gjetur mbështetjen në komunitetin shqiptar e Clearwater. Ruajtja dhe kultivimi i vlerave dhe identitetit kombëtar shqiptar, nëpërmjet shkollave shqipe në Amerikë, mendoj se duhet konsideruar si pjesë e integrimit në kulturën amerikane pa e humbur identitetin shqiptar. Ne këtë e arrijmë në sajë të aktiviteteve të ndryshme të organizuara nga Vatra Tampa Bay dhe Shkolla Shqipe Vatra, të cilat përfshijnë mësimin e gjuhës shqipe, organizimin e ngjarjeve kulturore dhe festive, si dhe nisma të tjera që forcojnë lidhjet mes anëtarëve të komunitetit dhe trashëgimisë shqiptare. Këto përpjekje synojnë të mbajnë gjallë frymën e kulturës shqiptare, veçanërisht për brezat e rinj që rriten larg atdheut. Ndërsa unë si mësonjëse, nënë, gjyshe dhe qytetare shqiptaro-amerikane u them për rëndësinë e bashkëpunimit komunitar dhe angazhimit të përbashkët për të promovuar traditat, gjuhën dhe historinë shqiptare. I nxit të gjithë anëtarët e komunitetit që të marrin pjesë aktive në këto iniciativa, duke e konsideruar këto si një mjet për të forcuar identitetin shqiptar dhe për të krijuar një lidhje të fortë mes brezave.

– Cfarë dëshironi të shtoni dhe një mesazh për komunitetin shqiptar në Diasporë…

Me emrin e artistit, kantautorit, këngëtarit korçar i serenatës , Mihallaq Andrea, i cili është, edhe vëllai im, -tashmë njihen të gjithë shqiptarët ngadoqë janë, në Shqipëri, Kosovë, kudo në trojet ku jetojnë e punojnë shqiptarë. Prej disa vitesh vëllai im, Artisti Mihallaq Andrea, ka gjetur veten edhe si shkrimtar, dhe deri më tani ka botuar tre libra në gjininë e romanit “Margarita”, “Dorëshkrimi” dhe “Deputeti”, dhe ai sapo ka përfunduar librin e tij të katërt me tregime të titulluar “22 Ëndrra”. Në rrafshin njerëzor, moral, edukativ, dhe atdhetar, Mihallaq Andrea është edhe një nga bashkëpunëtorët e mij, dhe të shkollës, më të mirë si tregimtar dhe shkruan enkas tregime për nxënësit e Shkollës Shqipe Vatra Tampa Bay. Leximi i këtyre tregimeve ka vlera shumë të mëdha edukative, ju krijojnë emocione dhe nxënësi zgjeron njohuritë dhe aftësitë për drejtshqiptimin e drejtshkrimin e gjuhës shqipe. Këtë të shtunë fëmiëve do iu lexojmë tregimin për fëmijë, me titull, “Sorkadhja” i shkruar posacërisht për ta nga Mihallaqi. Dhe dicka tjetër, dëshiroj të shpreh, se Shkolla Shqipe Vatra Tampa Bay, sponsorizohet nga ana materiale dhe financiare, nga Vatra, bisnesmenët shqiptaro-amerikanë Z. Tasim Ruko dhe Z. Isuf Spahija, nga filantropistja mjaft e njohur në Amerikë, dhe Shqipëri, Fotini Kokeri, e cila gjendet përherë pranë shkollës për cdo problem dhe ndihmesë në nevojë.

Mesazhi im për komunitetin shqiptar në Diasporë, kjo intervistë e imja, le të shërbejë si një thirrje për unitet dhe përkushtim ndaj kulturës shqiptare, duke vlerësuar rolin e çdo individi në komunitet për të kontribuar në këtë kauzë të rëndësishme.

Federatës Pan Shqiptare Vatra, respektivisht Kryetarit, Prof. Elmi Berishës, Kryetarit të Degës së Vatra Tampa Bay, Z. Tasim Ruko, Presidentit Z. Isuf Spahija, Zv/Presidenti Z. Endri Filipi, dhe filantropistes dinjitoze, Fotini Kokeri, -që qëndrojnë përherë pranë shkollës, ju shpreh mirënjohjen dhe falënderimet më të përzemërta për punën e tyre të palodhur dhe kontributin e jashtëzakonshëm në forcimin e komunitetit shqiptar dhe promovimin e kulturës shqiptare. Ju uroj shëndet dhe suksese të gjithë shqiptarëve kudo që ndodhen!

Bisedoi: Raimonda MOISIU –SADE

Florida, Tetor 2025

“Historia e Çamërisë nuk mund të zhbëhet nga tentativat negacioniste të Greqisë së sotme”

October 31, 2025 by s p

Luan Rama/

(Konferencë në Breshia të Italisë me Federatën e Shoqatave Shqiptare të Italisë)

Historia njerëzore është përvojë njerëzore, eksperiencë, mësim nga e kaluara. Në përshkrimet e historisë kanë ekzistuar gjithnjë dy lloje historianësh : kronistët e vërtetë, dëshmitarë të historisë dhe ngjarjeve, luftrave, armëpushimeve, zhvendosjes së popujve dhe shuarjes së qytetërimeve të tyre (Pausanias apo Herodoti ishin ata që udhëtonin dhe shkruanin atë çka u shikonte syri) dhe haxhiografët, ata që jetonin në oborret e perandorëve, tiranëve e diktatorëve, me detyrën për të shkruar atë çka u pëlqente atyre (çka e shohim edhe sot me Putinin që kërkon ta shuajë historinë dhe gjuhën e Ukrahinës). Pra ndodh që dhe kur historitë, ngjarjet janë shkruar nga kronistë të vërtetë, dëshmitarë okularë të një jete e qytetërimi, kjo lloj historie kthehet në një lloj makthi për një politikë zyrtare, e cila kërkon ta shuajë dhe fshehë një të vërtetë historike, një ngjarje të hidhur që ka ndodhur me qeveritë paraardhëse. Dhe në këtë rast, shëmbulli i Greqisë « demokratike » është mëse i dukshëm në sferën historike të vendeve të Bashkimit Europian.

Shumë studime janë shkruar rreth kësaj teme, shumë kërkesa i janë bërë qeverive të njëpasnjëshme greke që pas ndryshimeve politike në Shqipërinë e fillimit të viteve ’90, që Greqia të kërkojë falje për krimet e kryera në emër të një ideologjie dhe urrejtje nacionale dhe masakrën historike ndaj shqiptarëve të Çamërisë e cila pas Konferencës së Londrës mbeti në kufijtë e Greqisë. Por në të kundërtën, Greqia vazhdon të këmbëngulë në negacionizmin e saj, thua se “kjo histori s’ka ndodhur ndonjëherë dhe se s’duhet të flitet më për të ». Negacionizmi lindi si nocion kur filloi të flitej për holokaustin e hebrejve. Negacionizëm do të thotë të mohosh një realitet historik, do të thotë një interpretim i deformuar i historisë, siç e kemi parë gjithashtu dhe me Ligjin e Luftës që ende nuk është abroguar. Ajo që deklaroi koloneli Zerva kur ndërmori masakrën ndaj shqiptarëve çamë se « këtej e tutje s’do të dëgjohet më fjala çam dhe Çamëri », duket se ka mbetur sllogan i përqafuar nga tërë politika greke. Përse ky makth i madh kur flitet për Çamëri dhe çamë, term që më së fundi gjatë këtyre 80 vjetëve Greqia zyrtare e varrosi në të gjitha tekstet e saj të shkollave apo dhe në tekstet e vetë historianëve, të cilët jo rrallë kanë guxuar ta thonë fjalën e tyre por që janë ndëshkuar. Madje Shqipëria, përmes presioneve të ndryshme politike arriti ta zhdukë atë dhe nga kurrikulat e teksteve shkollore shqiptare që në vitin 2018.

Ky është absurdi më i madh fatkeqësisht i pranuar nga politika shqiptare që për interesa të caktuara dhe jo rrallë personale, ti shtrojë « qilimin e kuq » historisë politike greke. Historia nuk mund të diktohet nga qeverisësit dhe dëshirat e tyre. Historiografija moderne duhet të ketë koncepte moderne dhe të gjykojë mbi koncepte novatore, siç janë ato të historianit të madh evropian Fernand Braudel lidhur së pari mbi identitetin kombëtar por dhe mbi impaktin e gjeografisë mbi historinë, që është një nga konceptet revolucionare të tij, të impaktit të ekonomisë dhe lëvizjeve sociale apo të asaj që ai e quante « civilisation materielle », pra « qytetërim material ». Para më shumë se dy dekadash, kur parlamenti francez tentoi të vendoste diçka për tekstet shkollore lidhur me përkufizimin e historisë së kolonializimit francez, historianët nuk e pranuan diktatin e politikës. Madje edhe vete ish kryeministri francez De Villepin pohoi se « historinë nuk mund ta bëjnë legjislatorët ». Dhe këtu ishte fjala vetëm për « rolin pozitiv » që kërkohej ti jepej kolonializimit dhe jo siç ndodh në botën shqiptare për diktatin që i bëhet botës shkencore për ta rishkruar me urdhër historinë.

Zhdukja e fjalës Çamëri

Si mund ti fshish nga tekstet historike fjalët “çam” dhe “Çamëri” kur ato kanë ekzistuar prej shekujsh në tekstet dhe hartat e vjetra? Një nga helenistët më të mëdhenj të para Revolucionit Grek për Pavarësi ishte konsulli francez François de Pouqueville që Napoleon Bonaparte e dërgoi si konsull të tij pranë Ali Pashës në Janinë. Meqë Greqia zyrtare sot kërkon të zhdukë përfundimisht emrin Çamëri dhe çam nga librat e historisë (çfarë ka bërë prej kohësh në botimet e saj në gjuhën greke) le të kujtojmë këtu shkrimet dhe atë çfarë pohonte në vitet 1810-1820 mbojtësi më i madh i Greqisë së shtypur në librat e tij si “Udhëtim në Moré, në Konstantinopojë dhe Shqipëri” (Voyage en Morée, à Constantinople et en Albanie), “Udhëtim nëpër Greqi” (Voyage de la Grèce) dhe “Rilindja e Greqisë” (La Régéneration de la Grèce), tre libra themelorë për të kuptuar se ç’ishte Greqia e asaj kohe. Në të tri librat, kur udhëton apo bie fjala për çamët dhe Çamërinë, ai nuk shkruan thjeshtë për banorë të Epirit, por shkruan për çamët dhe Çamërinë, siç e shkruanin dhe disa historianë disa shekuj para tij. Ja çfarë shkruan ai në librin “Voyage de la Grèce » në faqet 217-220 : « Në brigjet e detit jonian, mes vendeve të mrekullueshme të Thesprotisë, në vendet e gjelbëruara që përmbledhin Thyamis dhe Achéron, jetojnë çamët, që i kanë shpëtuar shpatës së satrapit të Janinës… Çamët thesprote kanë sy të mëdhenj dhe të zinj, flokë të gjatë e gështenjë, kanë një lëkurë delikate, disi brune ku shfaqet qafa e tyre e bukur, sensuale e me këmbë të holla…” Në vëllimin e dytë të këtij libri prej 6 volumesh, në f. 53 ai vazhdon: “Fshatarët e fshatrave që ngrihen nga ana e djathtë e lumit Thyamis, të cilët i numurova që nga Sarashovica, janë shqiptarë kristianë që flasin gjuhën çame (chamides).

Mes tyre gjen një vitalitet të lindur, një gjak të pastër, burra bjondë apo brunë dhe krenarë që nuk e durojnë dot zgjedhën…” Madje në këto faqe ai sjell dhe një këngë të bukur, “këngën e zambakut”, një këngë lirike të cilën e ka regjistruar dhe sjellë në frëngjisht me një poetikë të jashtëzakonshme. Në kapitullin e VI, nën titullin “Cestrine dhe Chamourie”, ai shkruan: “ Cestrine është ajo pjesë e Thesprotisë që përfshin zonën mes Thyamis dhe Acheron dhe që grekët e quajnë Çamëri, ndërsa turqit Çam-Sanxhak, me kryeqendër Paramithinë”. Më tej, në faqen 132 ai shton se “Çam-Sanxhak ose pashallëku i Çamërisë përfshin dhe zonat e Ajdonatit dhe Margaritit gjer në brigjet e detit jonian. Ky territor është i shënuar në arkivat perandorake të Konstantinopojës nën titullin “Vilajeti i Ajdonatit”.

Për Çamërinë dhe fisnikët e Çamërisë kanë shkruar shumë autorë, studjues, historian e gjeografë, arkeologë dhe etnografë të shekujve XVIII-XIX-të, dhe meqë s’mund ti përmendim të gjithë, jo vetëm francezë por dhe anglezë (duke filluar me Martin Leak), gjermanë, italianë, etj, le ti drejtohemi librit të Henri Belle, përfaqësuesit të Francës në Athinë në vitin 1852, i cili në raportet e tij drejtuar Quai d’Orsay-it dhe më gjerë në librin e tij “Chretiens et Turcs” (Të krishterë dhe turq”) një vend të rëndësishëm i kushton dhe Çamërisë. «Shqiptarët e Çamërisë – shkruan ndër të tjera ai, – janë konvertuar shpesh në fenë muslimane vetëm që të mos paguajnë haraç. Në familjet e tyre gjen fëmijë me emrat Mehmet dhe Abdullah, bij të Konstantinit apo të Dhimitrit…» Dhe më tutje ai shton: «Ajo çka është e famëshme, është se ata janë virtuozë në përdorimin e armëve. Venecianët i ndihmuan në luftën kundër pashallarëve në Shqipëri. Gjatë pushtimit të shtatë ishujve nga francezët, çamët ishin pro Francës. Tregëtia e tyre në atë kohë lulëzonte dhe prijësat çamë mund të vinin të armatosur në Korfuz…”

Belle, i cili i ra kryq e tërthor Greqisë, në librin e tij “Të krishterë dhe turq” me një interes të veçantë përshkruan vendbanimet arvanitase dhe figurat e tyre historike gjatë Revolucionit Grek e më pas si dhe mbi çamët e famshëm Çaparët, Pronjot, Dematët e Sejkatët etj, pa harruar Tafil Buzin. Si një vëzhgues i hollë dhe erudit, ai përshkruan vlerat e shoqërisë çame dhe karakteristikat e trashëgimisë çame në histori e kulturë, në zakone dhe pasurinë folklorike. “Gratë muslimane të Janinës janë shumë të bukura dhe shamia e hollë mbi kokë i bën ato akoma më shumë tërheqëse duke shtuar misterin rreth tyre. Brenda shtëpisë, zonjat greke veshin kostumin elegant çam apo të Shqipërisë së jugut që qepin aq bukur rrobaqepësit e Janinës. Fustani prej mëndafshi është i shtrënguar rreth trupit me një copë kashmiri punuar me shumë finesë. Shalli zëvendëson korsenë pa e shtrënguar fort trupin dhe ku gjinjtë nuk i humbin hiret e tyre dhe voluptetin, çka të nxit imagjinatën….” Duke shkruar për kontributin e madh të arvanitasve në Revolucionin Grek ai shton se “Tombazët, Çamidët (familje e Çamërisë) dhe veçanërisht Miaulët e Hidrës, panë që emri i tyre u duartrokit shumë herë nga e gjithë Europa…” Këtë aleancë të arvanitasve dhe çamëve me liderët e Greqisë së kohës së Revolucionit e gjen në shumë tekste historike. Në librin e tij, Belle nuk harron të përshkruajë dhe udhëtimin e tij drejt Sulit dhe Çamërisë, i shoqëruar nga sulioti Niko Zerva, i cili i zemëruar me qeverinë e Athinës, ishte bashkuar me pashain e Janinës i cili e kishte lënë si kapedan që të mbronte interesat e suliotëve dhe çamëve. Duke ndaluar në Kamarina, Belle shënon: “Sapo u ulëm në taracë kur agallarët e fshatrave përreth erdhën të na takojnë.

Ishin veshur njëlloj si Zerva, me kostumin shqiptar e me një fez në kokë, me ato flokë të gjata e të shpërndara në mënyrë të çrregullt. Ishin muslimanë dhe me Zervën flisnin vetëm shqip apo “skip”, dhe quheshin “skipëtares”. Agallarët u vendosën rreth nesh dhe vëzhgonin me një kureshtje fëminore e të vrazhdë armët e mia, hartat gjeografike që kisha, librat dhe nargjilenë time. Vështirë të kuptonin dhe të bindeshin se Çamëria tashmë ishte e njohur nga gjithë europianët si shqiptare dhe jo greke. Lëshonin britma habie duke parë apo dëgjuar kur u tregoja në hartë emrat e fshatrave të tyre…” Dhe më pas, duke vazhduar udhëtimin e tij ai shton: “Le ta lemë tani Sulin dhe të shohim Margaritin, qytezën e vogël të Çamërisë që varet nga peshkopata e Paramithisë, Pargën në bregun jugor të Margaritit, qytezën e fortifikuar, emri i të cilës duhet grisur nga faqja e historisë së Anglisë; Delvinën, qytezën e vogël dhe të fortifikuar, e cila varet nga peshkopata e Janinës, me shtëpitë e saj të shpërndara mes lirishtash dhe popullsinë e saj të armatosur…”

Edhe konsulli britanik, skocezi James Henry Skeene, deklaronte para Shoqatës ethnologjike të Londrës në qershor të vitit 1848 : « Çamët janë një popullsi e paqtë dhe që merren me zejtari, tregëti dhe bujqësi. Vishen me kostume të shkëlqyera dhe veshjet e tyre janë me dantella ari dhe plot qëndisma ; mbajnë armë si bashkëpatriotët e tyre që janë më luftarakë edhe pse nuk i përdorin shumë. Banojnë një zonë që laget nga lumi Thyamis, që është përballë ishullit të Korfuzit. Vendin e tyre e quajnë Çamëria dhe veten çamë, që padyshim vijnë nga emri i lumit Thyamis. »

Në librat e shekujve XVII-XIX të autorëve perëndimorë që i referohen historisë greke dhe ngjarjeve të mëdha, shkrimet për çamët janë të shpeshta. Gjenerali Grivas në Nafplio hidhte vallen çame, shkruan një tjetër autor. Të tjerë shkruajnë për kontributin e madh të admiralit dhe familjes Chamides në Hidra, etj, etj. Mjafton të hapësh librat e vjetër për të gjetur aty të vërtetën! A nuk ishte linguisti Ksylander që na solli nga Greqia gjuhën e vërtetë çame siç flitej në përrallat dhe këngët e vjetra çame të shekujve XVII -XIX? Dhe Charles Claude Fauriel, ky linguist dhe folklorist i madh që para Pukëvilit, shkruante për Tchamourie në librin e tij voluminoz “Këngë popullore në Greqinë e sotme”… E po kështu piktori francez Louis Dupré që në librin e tij “Voyage à Athènes et à Constantinople” shkruante se në “Regjimentin e shqiptarëve” që takoi dhe pikturoi disa prej tyre, “ndër 3000 luftëtarët e regjimentit shumica ishin suliotë dhe çamë”? Ja pra çamët dhe historia e vërtetë e luftës së tyre.

Tentativat për revizionimin e historisë na bëjnë ti kthejmë sytë prapa dhe ti drejtohemi urtësisë antike, pasi historia moderne gjithnjë u referohet historianëve të mëdhenj të antikitetit si Herodoti, Ksenofoni, Tuqididhi, Tit-Livi, Lucieni, etj. Ishin pikërisht ata që hodhën bazat e historiografisë, baza që dhe sot mbeten aktuale, pasi në to është një përvojë mijëravjeçare, ku pleksen drama de tragjedi të perandorive të mëdha, luftra dhe shuarje kombesh, shtetesh, ndryshime kufish dhe krijime shtetesh të tjerë, pra ndryshime gjeopolitike të mëdha. Pikërisht ata na mësojnë se ç’janë haxhiografët. Shkrimet e tij për historinë dhe historiografinë mbartin vlera të mëdha për historiografinë moderne, pasi në to është shprehur thelbi i vërtetë i shkencës së historiografisë : e vërteta, fakti, ngjarja dhe pavarësia e atij që e shkruan historinë. «Historiani, – shkruani Lucieni, – duhet të jetë i lirë në opinionet e tij. Ai s’duhet të ketë frikë askënd.» Mësimi i Lucien-it ka të bëjë jo vetëm me objektivitetin historik dhe të vërtetën por dhe me çlirimin nga etno-nacionalizmi, pra shikimi i historisë në frymën nacionale, shoviniste dhe të krenarisë kombëtare që nganjëherë arrin tek disa historianë gjer në megalomani. Vështrimi nacionalist ka qënë tipar jo vetëm i historiografisë ballkanike veçanërisht. «Lufta» mes historianëve ballkanas, shqiptarë apo serbë, serbo e kroatë, maqedonas, bullgarë apo grekë, etj, dëshmohet jo vetëm në konferencat e ndryshme por siç po e shohim gjer dhe në tekstet shkollore të historisë, ku për të njëjtën ngjarje, vështrimet dhe përfundimet historike janë të ndryshme, kontradiktore, të kundërta.

Historia e Kosovës është një nga ato, pasi histori të shumta ngërthejnë historinë ballkanase, veçanërisht nga shekullit XII e këndej. Historia e Çamërisë, po ashtu. Po, për Çamërinë si mund të shkruhet kur Greqia zyrtare i bën barrierë çdo lloj diskutimi, duke ua mbyllur arkivat e saj historianëve shqiptarë? Historiografia e ka thënë fjalën e vet dhe ti politikan, i çfarëdo ngjyre qofsh, s’mund ta zhbësh historinë. Historia duhet ti shërbejë gjithnjë të ardhmes sonë të përbashkët.

Lucieni shkruante : « Faktet historike nuk duhen bashkuar në mënyrë të rastësishme por duhet ti nënshtrohen një pune të palodhur dhe një kritike të ashpër. Historiani duhet të dëgjojë vetëm ata që janë besnikë ndaj faktit ». Kjo frazë lakonike përbën një koncept të tërë, pasi ajo përmbledh një nga karakteristikat kryesore të historiografisë shkencore : atë të referimit me besnikëri të faktit dhe atë të analizës. Historia nuk mund të shkruhet apo rishkruhet pa u mbështetur në faktet konkrete. Lucieni shkruante gjithashtu se « Kur të gjitha faktet mblidhen, pikërisht atëherë historiani fillon tregimin e tij ».

Toponimia – prehë e nacionalizmit

Gjatë 80 viteve, qeveria greke ka venë në zbatim një plan nacionalist dhe konseguent për të shuar çdo kujtesë rreth Çamërisë dhe historisë së saj. Në fillim ishte tkurrja e territoreve të tyre, nisma e dëbimeve në vitet 1922-1923, përndjekja e pastaj shfarosja e tyre përtej kufijve, drejt Shqipërisë, atdheut të tyre. Gjatë 80 vjetëve emrat e fshatrave çame kanë ndryshuar nga emra në shqip në emra grek që u kanë vendosur. P.sh. fshati Skupica quhet sot Kestrini, Spllanxa quhet Amudhia, Spathari quhet Trikofirio, Shgetari- Miloi, Stanova – Mandhotopos, Popova – Ajia Qiriaqi, Nemica – Vuvopotamo, Pleshvica – Planisio, Picari- Aetos, e shumë të tjerë. Nëse sot një çam i moshuar dhe i dëbuar nga Çamëria më 1944-1945 gjatë masakrave të mëdha dhe të donte të shikonte fshatin dhe shtëpinë e tij të fëmijërisë (për çka do i duhej ndonjë pasaportë europiane apo amerikane se ndryshe do të kthehej mbrapsht në kufi si shumë të tjerë gjatë këtyre 30 viteve) ai padyshim do të ç’orientohej thua se do ta kish lënë kujtesa, pasi tabelat sinjalitike të rrugëve që tregojnë fshatrat prej kohësh janë ndryshuar., sepse Manxhari p.sh. do ta kishte emrin Qiparisos, se Liku quhet tashmë Haravanji, Luarati – Kathovothra, Logati-Agora, Kushovica – Marina, etj.

E pamundur ta ndihmonin dhe mjetet më të fundit të komunikacionit GPS. Dhe padyshim ai do ta pyeste veten se përse kishte ndodhur gjithë kjo. Por menjëherë do ta kuptonte se gjithë kjo ishte pasojë e një politike nacionaliste dhe që mbështetej gjithnjë në “Megalo-idenë” e Greqisë së madhe, se aty ku ka ortodoksë duhet të jetë Greqi, edhe pse tashmë Greqia është një republikë parlamentare, demokratike dhe e të Drejtave të Njeriut, edhe pse këto të drejta nuk u njihen shqiptarëve. Po të rikrijosh sot hartën toponomastike të Çamërisë veçse disa emra të kujtojnë Çamërinë me këto toponime të vjetra që kanëm betur: Filates (Filati), Paramithia, Margariti (Margëlliçi) apo Igumenica.

Siç dihet, toponimia është pjesë e gjeografisë. Për më tepër kjo fjalë vjen nga greqishtja e vjetër “topos-vend” dhe “onoma-emër”. Emërtimi i vendeve është një proçes historik që lidhet me ngulimet e popullatave dhe që kanë të bëjnë me jetën shekullore të tyre. Toponimet kanë ndryshuar veçse në kohë luftrash të mëdha dhe kolonizimesh. Ndryshimi me forcë i toponimeve është tregues i luftrave pushtuese. Të ndryshosh toponimet do të thotë të emërosh dhe ç’emërosh botën sipas politikës dhe synimeve hegjemoniste e nacionaliste. Kështu ka ndodhur në kohën e instalimit të perandorive të vjetra, kështu ndodhi në kohë e perandorisë Otomane, kështu ndodhi në vitet ‘20-‘30 të shekullit XX në Bashkimin Sovjetik i cili i zhvendoste lehtësisht popullatat. Por kjo nuk ndodhi në Europën e qytetëruar dhe republikane e demokratike, kjo nuk ndodhi në Francën e Gjermaninë e dalë nga një luftë e gjatë dhe e tmerrëshme. Toponimet gjermanike në Francën lindore mbetën të tilla. Një vend demokratik nuk mund të legjitimojë një përkatësi territoriale duke ndryshuar toponimitë, duke i përdorur ato si prova historike.

Savoja e Italisë mbeti Savoie e Francës, pasi tek francezët nuk ishte kompleksi i historisë të kësaj krahine. Nëpër shekuj Franca nuk është ajo që ishte dikur apo Gjermania nuk është ajo e dikurshme. Kufijtë kanë lëvizur dhe për këtë mjafton të shikoni hartën e Europës dhe ta krahasoni me atë të pesë shekujve më parë. Por tek Franca dhe Gjermania nuk ka qenë revanshi i shuarjes së historisë, të kujtesës, të trashëgimisë kulturore apo i zhdukjes së toponimive. Shqipëria nuk e bëri këtë me fshatrat e minoritetit grek në Shqipëri, i cili kishte shkollat dhe gjuhën greke, toponimet greke, ndryshe nga ajo që ndodhi në Çamëri. Edhe gjatë diktaturës totalitare emrat e fshatrave greke në territorin shqiptar nuk u ndryshuan. A është e mundur të ndryshohen ato si kundërpërgjigje nga politikës zyrtare greke? Sigurisht, por kjo do të ishte antidemokratike dhe antieuropiane, që konventat europiane e ndalojnë.

Dihet që në Shqipëri, kur disa fshatra maqedone morën emra të tjerë, kjo shkaktoi një pakënaqësi dhe ky proçes nacionalist ndaloi menjëherë. Emrat sllave të shumë fshatrave në Shqipëri vazhdojnë të ekzistojnë siç janë Bozhigrad etj, çka për shqiptarin nuk përbën asnjë problem. Në Kosovë, shumë toponime fshatrash dhe qytetesh mbahen me dy emërtime, duke ruajtur kështu dhe trashëgiminë e një bashkëjetese të vjetër. Le të kujtojmë këtu luftën e madhe mediatike e politike që bëri Greqia me emrin e Republikës së Maqedonisë, duke ngulmuar se Maqedonia ishte pjesë e Greqisë. Hija e Aleksandrit të madh u shfaq në ekranet e televizioneve dhe diskursin politik. Greqia republikane dhe evropiane bëri çmos ta pengonte integrimin e Republikës së Maqedonisë në Nato dhe Evropën e Bashkuar. Dhe kjo vazhdoi gjatë, madje u bë e mëriztshme dhe arkaike në peizazhin politik europian. Më së fundi do të quhej Republika e Maqedonisë së Veriut. Të fshish nga hartat e sotme emërtimet e djeshme sipas një plani të përcaktuar ideologjik nuk mund të quhet ndryshe veçse “epuration”, spastrim, i cili ndiqet më pas nga proçesi tjetër “restauration”, restaurim i një historie të re, krijimi i një reference të re gjeopolitike, i një kujtese të re, i një ideologjie të re që në fakt në rastin e Greqisë është vazhdë e “Megalo-idesë” që sot nuk thuhet hapur por që ndiqet nën presionin e ortodoksisë greke.

Ç’nevojë kishte Greqia për ndryshimet e toponimive të Çamërisë, ç’nevojë kishte që fshatrat si Lluri të quhej Filipiadha, Nista- Faksomilia, Curila-Kalithea, Salica – Llaka; që Lopsi të quhej Aproklisi, që Vola të quhej Sivota, Shencia-Lefteri, Voshtina Paliokastri, Galbaqi-Elea, Draganji-Ambelia, Kuç-Polineri e dhjetra e dhjetra të tjerë. Sigurisht do tu merzisja po të vazhdoja me listën e gjatë të toponimeve të vjetra që lidhen me historinë e jetës së një popullsie shqiptare të mbetur mjerisht nga Fuqitë e Mëdha pas Luftrave Ballkanike të fillimit të shekullit XX, çka sot është skandaloze për një studiues, një etnolog, antropolog dhe politikan. Çamët, përveç atyre që u dëbuan me një dhunë të tmerrshme ku u vranë rreth 3000 çamë dhe shumë të tjerë vdiqën udhëve të mërgimit, ata që mbetën, të fesë krishtere pësuan asimilimin e detyrueshëm: zhdukjen e shkollave shqip, eliminimin e përdorimit të gjuhës dhe referimin ndaj kulturës e trashëgimisë shqiptare. Duhet të dijmë se ndryshimet toponamistike nuk u bënë thjesht nga komunat apo fshatarët e krishterë që mbetën, ato si kudo u iniciuan nga Komisioni Kombëtar i toponimeve që ka çdo shtet, nga vetë qeveria, sipas një plani metodik që u vu në jetë për të zhdukur çdo gjurmë shqiptare.

Lumturisht që kjo gjë nuk ndodh në komunietin grek në Shqipëri si në Dropull, Derviçan, Pogon, Luginën e Drinos, etj. Para disa javësh udhëtoja përmes qytezës së XXXX dhe nuk më shqetësoi aspak që nuk pashë tabela në gjuhën shqipe por vetëm në greqisht. Lumturisht kjo shuarje identare e një komuniteti fqinj gjatë historisë, s’ka për të ndodhur ndonjëherë në Shqipëri. Nuk mund të jesh republikan, evropian dhe mbrojtës i të Drejtave, kur këto të drejta i shkel me këmbë brenda territorit tënd. Greqia nuk kishte pse të ndryshonte toponimet shqiptare dhe le të përmend ende dhe disa të tjera: sot Vojniku quhet Prodhromi, Zelesoi quhet Ksirolopos, Velani-Hrisavji, Vllahori-Polidhroso, Llabanica-Ellataria, Hani i Xhumbës-Dhafni, Gardhiqi – Aj Jorjios, Gorica- Stavrohori, Besherea-Ajdhoni, Branja-Aj Morina, Bulmeti-Lelovë, Birbili-Ajdhoni etj, etj. Është e qartë se gjithë kjo është një tragji-komedi që u shkrua në Athinë, në këmbët e Akropolit… Mund të them thjesht se kjo quhet nacionalizëm, negacionizëm, një atavizëm që historikisht ka qenë shkak konfliktesh në Evropë, ndërkohë që sot jetojmë një Evropë të Bashkuar.

Albert Camus kur mori Çmimit Nobel më 1957, për dy persona u kujtua, për nënën dhe mësuesin e tij, Louis Germain

October 30, 2025 by s p

Nga Albert Vataj/

Kur fitoi Çmimin Nobel në moshën 43-vjeçare, filozofi që kishte shkruar për absurditetin e jetës nuk mendoi për famën apo lavdinë, mendoi për mësuesin e shkollës fillore që kishte besuar te një djalosh i varfër nga Algjeria, kur askush tjetër nuk e kishte bërë.

Më 17 tetor 1957, lajmi erdhi nga Stokholmi, Albert Camus ishte shpallur fitues i Çmimit Nobel për Letërsinë. Në moshën 43-vjeçare, ai u bë një nga laureatët më të rinj në historinë e këtij çmimi, i njohur si zëri moral i brezit të tij, autori që kishte shqyrtuar ekzistencën njerëzore në “I Huaji”, kishte medituar mbi solidaritetin gjatë epidemisë në “Murtaja”, dhe kishte përballuar absurditetin e jetës në “Miti i Sizifit”.

Bota letrare festoi. Telegramet vërshuan. Gazetarët kërkonin intervista.

Por mendimet e para të Camus-it nuk shkuan te fama, as te njohja ndërkombëtare, por te dy njerëz, te nëna e tij dhe te mësuesi i shkollës fillore që i kishte ndryshuar jetën. Më 19 nëntor 1957, rreth një muaj pas njoftimit, Camus u ul dhe i shkroi një letër Louis Germain-it, njeriut që kishte parë potencialin te një fëmijë i varfër katër dekada më parë. Albert Camus lindi në vitin 1913 në Mondovi, Algjeri, në rrethana që, sipas çdo gjase, do t’i kishin përcaktuar jetën. I ati, Lucien Camus, u vra në Betejën e Marnës në vitin 1914, gjatë Luftës së Parë Botërore, kur Albert ishte vetëm një vjeç. Nëna e tij, Catherine, ishte pjesërisht e shurdhët, pothuajse analfabete, dhe punonte si pastruese për të mbajtur gjallë dy djemtë e saj.

Ata jetonin në një lagje punëtore të Algjerit, Belcourt, në një apartament pa drita elektrike dhe pa ujë të rrjedhshëm. Në shtëpi nuk kishte libra. Arsimi përtej shkollës fillore ishte një luks i paarritshëm për fëmijët e varfër, shumica e linin shkollën herët për të punuar e ndihmuar familjen.

Sipas çdo gjase, edhe Albert Camus do ta kishte ndjekur të njëjtin fat, pak arsim fillor, punë krahu, një jetë e varfër dhe pa horizonte. Por Louis Germain pa diçka tjetër. Ai ishte mësuesi i Camus-it në école communale, shkolla publike fillore e Algjerit. Germain vuri re inteligjencën e qetë të djalit, kureshtjen, mendjen e mprehtë që fshihej pas kushteve që zakonisht varrosnin çdo mundësi. Ai nuk e mësoi vetëm, ai besoi tek ai.

Kur erdhi koha e provimit të bursës që përcaktonte pranimin në lycée (shkollën e mesme), Germain e përgatiti vetë pas mësimit, duke e ndihmuar çdo ditë dhe duke refuzuar të pranonte që varfëria duhej të ishte fati i tij. Madje shkoi të bisedonte me Catherine Camus, për ta bindur që, pavarësisht nevojës ekonomike, ta linte Albertin të vazhdonte shkollën.

Camus kaloi provimin. U pranua në lycée, më vonë në universitet, dhe u bë një nga shkrimtarët e filozofët më të rëndësishëm të shekullit XX.

Dekada më vonë, kur mori vesh për Çmimin Nobel, Camus kujtoi. Mes urimeve nga intelektualë, politikanë dhe figura letrare, ai siguroi të shkruante një letër për mësuesin që e kishte bërë gjithçka të mundur.

Letra drejtuar Louis Germain është ruajtur dhe mbetet një nga dokumentet më prekëse të historisë së letërsisë. Camus shkroi:

“I dashur zoti Germain,

Lashë që zhurma e këtyre ditëve të qetësohet pak përpara se t’ju flas nga thellësia e zemrës.

Sapo më është dhënë një nder shumë i madh, që as nuk e kam kërkuar e as e kam merituar. Por kur dëgjova lajmin, mendimi im i parë, pas nënës sime, ishte për ju. Pa ju, pa dorën tuaj të dashur që u shtri drejt djalit të vogël të varfër që isha, pa mësimet dhe shembullin tuaj, asgjë nga kjo nuk do të kishte ndodhur.” Dhe mbylli me fjalë të thjeshta, por të thella:

“Ju përqafoj me gjithë zemër.”

Nuk ishte një gjest protokollar apo për publicitet. Germain ishte një mësues i dalë në pension në Algjeri, pa ndikim apo pozitë. Letra ishte personale, e përulur dhe e mbushur me mirënjohje të sinqertë. Germain iu përgjigj me ngrohtësi e përulësi, duke i shkruar se ndihej krenar, por se suksesi i Camus-it i përkiste karakterit dhe përpjekjes së tij. Korrespondenca e tyre vazhdoi deri në vdekjen e Germain-it.

Ajo që e bën këtë histori kaq prekëse nuk është vetëm mirënjohja, por ajo që zbulon për vetë Camus-in. Ja një njeri që kishte shkruar për absurditetin e jetës, për mungesën e kuptimit të lindur të botës, për domosdoshmërinë e krijimit të një qëllimi në një univers të ftohtë. E megjithatë, në momentin e lavdisë më të madhe, reagimi i tij nuk ishte filozofik , ishte thellësisht njerëzor. Camus nuk harroi kurrë apartamentin pa libra, nënën që s’mund t’i lexonte, varfërinë që duhej ta kishte mbytur. Dhe as mësuesin që pa përtej gjithë kësaj, që njohu diçka për t’u ushqyer.

Në një botë ku suksesi shpesh sjell amnezi për origjinën, ku njerëzit e arritur largohen nga rrënjët e tyre, Camus bëri të kundërtën. Ai e pranoi hapur prejardhjen e tij punëtore, nderoi nënën analfabete, dhe siguroi që një mësues i vjetër të dinte se nuk ishte harruar kurrë. Letra drejtuar Louis Germain zbulon diçka thelbësore për karakterin e tij, se madhështia e vërtetë përfshin kujtimin e atyre që të ndihmuan të ngjitesh; se ndriçimi intelektual nuk kërkon harrimin e rrënjëve; dhe se ndonjëherë, gjesti më fisnik i një njeriu të suksesshëm është thjesht të thotë “faleminderit” dikujt që kurrë nuk do të bëhet i famshëm. Albert Camus vdiq në një aksident automobilistik në janar 1960, vetëm tre vjet pas Çmimit Nobel. Ishte 46 vjeç.

Por në ato vite të fundit, ai bëri diçka që vlen më shumë se çdo arritje letrare: nderoi lidhjet njerëzore që e bënë të mundur veprën e tij.

Filozofi që shkroi për krijimin e kuptimit në një botë absurde, na tregoi saktësisht se si bëhet kjo, përmes mirënjohjes, kujtesës dhe mos-harrimit të duarve që na ngritën kur ishim ende shumë të vegjël për t’u ngritur vetë.