s p – Page 2737 – Dielli

KOSOVA DHE PËRMASAT TRONDITËSE TË KRIMEVE SERBE

September 20, 2021 by s p

Xhelal Zejneli

Gjatë luftës në Kosovë të vitit 1999 Serbia bëri krime. Ndonëse që atëherë kanë kaluar 22 vjet, shumë pyetje kanë sot e kësaj dite kanë mbetur pa përgjigje.

Ushtria, policia, njësitë paramilitare apo falangat serbe:

– kanë kryer vrasje;

– kanë vrarë civilë;

– kanë vrarë fëmijë;

– kanë vrarë njerëz të pafuqishëm;

– kanë ekzekutuar civilë;

– kanë kryer përdhunime;

– kanë dëbuar popullsinë civile nga shtëpitë e veta;

– kanë krijuar varreza masive;

– kanë djegur kufoma;

– kanë hedhur kufoma në lumë;

– i kanë humbur gjurmët e viktimave;

– kanë djegur shtëpi;

– i kanë shkatërruar pronat e popullsisë civile;

– kanë shkatërruar pasuri të tjera të Kosovës.

Sipas të drejtës ndërkombëtare, vrasjet e sipërthëna konsiderohen dhe përkufizohen si krime lufte, apo si krime kundër njerëzimit.

Sipas organizatës Fondi për të drejtën humanitare, të prezantuara në “Librin e kujtimit të Kosovës” (LKK), gjatë luftës së vitit 1999 janë vrarë ose janë zhdukur 10.812 shqiptarë. Shifra e sipërthënë është nxjerrë nga analiza e 31.600 dokumenteve burimesh të ndryshme. Të dhënat burojnë edhe nga deklaratat e viktimave dhe të dëshmitarëve të krimeve të luftës.

Gjatë luftës së Kosovës, ushtria, policia dhe paramilitarët serbë kanë vrarë 1133 fëmijë shqiptarë.

Numri i civilëve shqiptarë të vrarë nga ushtria, nga policia dhe nga njësitë paramilitare serbe sipas komunave: në Gjakovë – 1.022 vetë; në Skenderaj – 984 vetë; në Gllogoc – 804 vetë; në Rahovec – 724 vetë; në Pejë – 561 vetë; në Prishtinë – 466 vetë; në Prizren – 464 vetë; në Vushtrria – 451 vetë; në Suharekë – 434 vetë; në Mitrovicë 417 vetë.

Me gjithë këtë numër të evidentuar të personave të vrarë nga forcat serbe të sigurisë, edhe 21 vjet nga përfundimi i luftës së Kosovës, 1227 civilë shqiptarë konsiderohen të pagjetur dhe për ta ende nuk dihet gjë.

* * *

Në një raport të organizatës së OKB-së për refugjatët (UNHCR) thuhet se në periudhën prej 23 marsit deri më 9 qershor të vitit 1999 nga Kosova u larguan 862.979 refugjatë. Në një raport të OSBE-së thuhet se ndërmjet marsit dhe qershorit të vitit 1999 u dëbuan nga Kosova 863.000 civilë. Amnesty International thekson se deri në fund të luftës në Kosovë në qershor të vitit 1999, më shumë se gjysma e popullatës civile të Kosovës jetonin në kampe refugjatësh në Shqipëri dhe Maqedoni.

* * *

Në Komitetin Ndërkombëtar të Kryqit të Kuq dhe në Komisionin për persona të zhdukur – të qeverisë së Kosovës, në bazë të kërkesave të familjarëve, janë evidentuar 6.057 raste personash të zhdukur. Këta persona evidencohen si të pagjetur. Tragjedia e shumicës prej tyre është zbardhur, por për 1.647 persona, sot e kësaj dite nuk dihet asgjë.

Autoritetet e Kosovës, si dhe organizatat joqeveritare ndërkombëtare bëjnë të ditur se rreth 80% e personave të zhdukur gjatë luftës kanë qenë meshkuj të moshës prej 18 deri në 40 vjeç. Pjesa tjetër janë të moshës 41 deri në 60 vjeç. Duhet shtuar se ka pasur edhe raste rrëmbimesh dhe zhdukjesh të personave të moshës mbi 60 vjeç.

* * *

Pas përfundimit të luftës, në Kosovë dhe në Serbi u zbuluan një numër i madh varrezash masive. Në dokumentet e Tribunalit të Hagës shihet se në aktakuzat ndaj të akuzuarve për krime lufte të kryera nga pala serbe, prej marsit të vitit 2000 janë identifikuar 529 varreza masive. Pjesa më e madhe e tyre janë në Kosovë. Në këto varreza janë gjetur trupat e pajetë të 4.300 personave të vrarë.

* * *

Pas luftës së Kosovës, në Serbi u zbuluan disa varreza masive. Sipas burimeve të Beogradit, në Serbi ka shtatë varreza masive. Në to janë gjetur trupat e shqiptarëve që ishin vrarë në Kosovë. Varreza më e madhe masive u zbulua në Batajnicë afër Beogradit. Në këtë poligon të njësive speciale të Serbisë u zbuluan mbetjet mortore të rreth 930 shqiptarëve. Sipas të dhënave të UNIMK-ut të vitit 2001, në varrezën masive të Batajnicës janë zbuluar 744 mbetje mortore shqiptarësh të vrarë. Po atë vit, në varrezën masive në Petrovo Selo të Serbisë lindore u gjetën 61 mbetje mortore shqiptarësh. Në vitin 2001, në liqenin Peruçac u zbulua një varrezë masive me 84 trupa. Në vitin 2013, në Rudnicë që ndodhet në afërsi të vendkalimit kufitar të Kosovës dhe Serbisë – në Jarinë, u gjetën mbetjet mortore të 52 personave. Në vitin 2020 një varrezë masive u zbulua në Kizhevak afër Rashkës me mbetjet mortore të 17 personave që besohet se janë shqiptarë të Kosovës. Siç shihet, varreza masive e Kizhevakut zbulohet 21 vjet pas përfundimit të luftës.

S’ka dyshim se për lokacionet e varrezave masive autoritetet serbe kanë pasur informacione, por për to kanë heshtur qëllimisht. Për publikimin e varrezave masive ka munguar vullneti politik. Çdo agresor gjatë historisë i ka fshehur krimet e kryera ndaj popullsisë civile të vendit të sulmuar dhe të pushtuar.

Për vrasjet, për rrëmbimet dhe për zhdukjet e civilëve në Kosovë, të periudhës prej 15 qershorit të vitit 1999 deri në fund të dhjetorit të vitit 2000 flet edhe drejtorja e FDH– Natasha Kandiq.

* * *

Gjatë luftës së vitit 1999 në Kosovë, llogaritet se ka pasur rreth 20.000 viktima të dhunës seksuale të kryera nga ushtria, nga policia dhe nga falangat serbe ndaj femrave shqiptare. Për këtë ka folur para Kongresit amerikan edhe ish-kryetarja e Kosovës Atifete Jahjaga. Për përdhunimet e kryera në Kosovë nga pushtuesit serbë, sot e kësaj dite nuk është përgjigjur askush. Deri në vitin 2018, për verifikimin e statusit të personit të dhunuar seksualisht gjatë luftës në Kosovë, kanë parashtruar kërkesë 1050 femra. Këtu janë përfshirë abuzimet apo dhuna seksuale të kryera brenda periudhës prej 27.02.1998 deri më 20.06.1999.

Të dhëna për dhunën seksuale në Kosovë të kryer në periudhën e lartpërmendur jep Komisioni për njohjen dhe për verifikimin e statusit të personave të dhunuar, i themeluar pranë qeverisë dhe që zyrtarisht e ka filluar punën në shkurt të vitit 2018. Po kështu, vepron edhe Qendra për rehabilitimin e viktimave të torturës. Shumë raste të dhunës seksuale janë trajtuar më herët edhe nga organizatat joqeveritare.

* * *

Shkatërrimi i pronave civile nga forcat jugosllave, përkatësisht serbe në 1999 konstatohet edhe në një raport të Human Rights Watch të pasluftës. Duke cituar një sondazh të UNHCR-së të nëntorit të vitit 1999, kjo organizatë raporton se rreth 40 % e shtëpive të banimit në Kosovë janë dëmtuar rëndë ose janë shkatërruar plotësisht.

Nga gjithsej 237.842 shtëpi, 45.768 sosh u dëmtuan rëndë, ndërsa 46.414 u shkatërruan. Serbët dëmtuan edhe shkolla dhe objekte fetare. Sipas vlerësimit të dëmeve të kryer nga Kombet e Bashkuara, nga 649 shkolla në Kosovë, më shumë se një e pesta e tyre ishin dëmtuar rëndë dhe më shumë se 60 për qind ishin shkatërruar plotësisht.

* * *

Përgjegjës për shtyllën IV që kishte të bënte me rindërtimin dhe me zhvillimin ekonomik, ishte Bashkimi Evropian. Pas luftës, në kuadër të misionit të UNMIK-ut, për një periudhë prej tre vjetësh, për të rindërtuar Kosovën e shkatërruar nga lufta, kishte vlerësuar një kosto prej të paktën 4 miliardë dollarë. Çështja e kompensimit të dëmeve të luftës duhet të jetë pjesë e rëndësishme e dialogut që rifilloi në vitin 2020. Në këtë dialog duhet biseduar me ngulm edhe për personat e pagjetur.

* * *

Sipas studimeve të ekspertëve ekonomikë të Kosovës, gjatë luftës Serbia i ka shkaktuar Kosovës dëme në një shumë prej rreth 22 miliardë eurosh. Këtu janë përfshirë dëmet e shkaktuara në sektorin publik, në atë privat, në fondin e pensioneve. Janë përfshirë edhe depozitat e qytetarëve etj.

Gjatë luftës, dëme të mëdha janë shkaktuar edhe në sektorin privat. Beogradi dhe Uashingtoni e Berlini duhet t a dinë se prona private është e paprekshme dhe e mbrojtur edhe me Konventën për të drejtat dhe liritë e njeriut. Me sa më sipër duhet të njihen edhe Uashingtoni, Berlini dhe Londra.

S’ka normalizim marrëdhëniesh me Serbinë, s’ka fqinjësi të mirë me të, derisa Beogradi të mos e zbardhë çështjen e të pagjeturve, të mos kërkojë falje për vrasjet dhe ekzekutimet, të mos pendohet dhe të mos kërkojë falje për fëmijët e vrarë dhe të ekzekutuar, të mos i paguajë dëmet e luftës apo reparacionin e luftës. S’ka normalizim marrëdhëniesh, as Ballkan të hapur derisa Serbia të mos e njohë sovranitetin e Kosovës, tërësinë tokësore dhe pavarësinë e saj. S’ka fqinjësi të mirë me Serbinë, derisa Beogradi të mos i japë fund politikës klerofashiste të saj.

* * *

Historia e lavdishme e Kosovës, qëndresa heroike e saj gjatë tërë shekullit XX përballë pushtuesve dhe kolonialistëve serbë, lufta për jetë a vdekje e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, heroike, epike dhe legjendare duhet të mësohen dhe të studiohen – vite me radhë – nëpër të gjitha shkollat dhe universitetet e kombit shqiptar në rajon.

Xhelal Zejneli

“NE SHQIPTARËT JU NDEROJMË SEPSE SHIKOJMË TEK JU NJË BIJË TË POPULLIT SHQIPTAR”

September 20, 2021 by s p

Letra që Nënë Tereza i shkroi Ramiz Alisë

Prof. Dr. Musa Ahmeti

Po botojmë bisedën e zbardhur nga takimi kokë me kokë i Nënë Terezës me Ramiz Alinë më 4 dhjetor 1990. – Çfarë u bisedua në këtë takim? – Pse Nënë Tereza insistonte për të marrë tri dhoma në Shqipëri për murgeshat e saj? – Cila ishte arsyea pse presidenti shqiptar, Ramiz Alija, i përmend datën 4 mars 1991, si kohën reale kur mund ta hapte shtëpinë e motrave të saj? – Cili ishte roli i ndërhyrjës së islamikëve të Arabisë Saudite në ngurrimin dhe rezervat e persidentit Ramiz Alia? – Çfarë i tha presidenti Ramiz Alia, Nënë Terezës për parashikimet te tij, rreth ndryshimeve politike në Shqipëri? – Si do ndryshoheshin Kushtetuta dhe Ligjet në Shqipëri? – Çfarë folën Ramiz Alia dhe Nënë Terza rreth sëmundjes së shekullit SIDA dhe për drogën, të cilat sipas Ramiz Alisë, nuk kishin mundur të depërtonin në Shqipëri fal izolimit që zotëronte në vend. – Rrëfimet e Nënë Terezës për angazhimet e saj dhe të motrave në gjithë botën. – Bisedat plot interes rreth konceptit të dashurisë, sakrificës, besës… etj.

Nëpër duar po kalonim dokumente origjinale te mesjetës shqiptare, ato të cilat flisnin për gjendjen e popullit dhe fisnikëve të tij, për kushtet e rënda dhe tmerret që po përjetonin nga pushtuesi, duke mos kursyer as të rinj e të vjetër, as gra e fëmijë. Në pushimin e shkurtër prej një çerek ore, morëm vesh se në cortile në me të Archivio Segreto vaticano e Bibliteca Apostolica Vaticana do të qëndronte humanistja shqiptare, Nënë Tereza, për një pushim të shkurtër. Nuk kishim dëgjuar shumë për të më parë, mirëpo kureshtja na bëri që me çdo kusht ta prisnim ta shikonim në cortile (kortilja është një vend, shëtitore, në katin e tretë në mes të Arkivit Sekret të Vatikanit dhe Bibliotekës Apostolike, ku dalin për t’u çlodhur jo vetëm studiuesit dhe punonjësit e arkivit dhe të bibliotekës, por edhe prelatët dhe të tjerë, si kardinalët, sekretarët, prefektët e kongregacioneve etj., etj.). Nuk vonoi shumë, dhe e shoqëruar nga njëri prej kardinalëve doli aty ku ishte fontana e shekullit të gjashtëmbëdhjetë edhe Nënë Tereza, një grua e imët por shumë e shkathët. Pas disa momentesh patëm fatin që t’i flisnim duke i thënë se ishim shqiptarë. Ajo buzëqeshi me ëmbëlsi dhe shkëmbyem disa fjalë. Ky nuk ishte takimi i fundit dhe as i vetmi me Nënë Terezën.

Meqë ky vit është vit i përvjetgorit të Nënë Terezës, ne vendosëm që të shtyrë nga botuesi ynë të përgatisim për botim një libër me burime dokumentare të panjohura ose fare pak të njohura si për studiues ashtu edhe për lexuesin shqiptar e të huaj, për Nënë Terezën.

Ç’është e vërteta, lëndën dokumentare kishim filluar ta mbledhim në origjinal të skanuar ose riprodhuar, të mikrofilmuar ose të fotokopjuar sipas rastit apo mundësive që na ofroheshin. Patëm fatin të takonim shumë persona e personaitete të jetës kishtare, publike, politike, kulturoe, etj., që e kanë njohur nga afër Nënë Terezën, rrëfimet e të cilëve shpesh shoqëroheshin edhe me letërkëmbim apo me dokumente të tjera të cilat sot kanë vlerë të paçmuar. Gjatë këtyre kërkimeve arritëm të sigurojmë mjaft materiale, dokumente edhe në gjuhën shqipe, të cilat gjendeshin në Shqipëri dhe gjetiu, që nga koha e krijimit të tyre, përkatësisht që nga vizita e parë e Nënë Terezës në Shqipëri, dhe deri tek e fundit e saj.

Siç e pohuam edhe më parë, një pjesë e tyre janë botuar në mënyrë fragmentare ose janë cituar nga autorë e studiues të ndryshëm, por pjesa kryesore e tyre kanë mbetur të pabotuara si tërësi. Ideja jonë për t’i botuar të gjitha mbështetet në faktin se ato përbëjnë një burim të vërtetë të kohës kur u krijuan, respektivisht gjatë kohës kur ishte gjallë Nënë Tereza, të cilat në mënyrë reale pasqyrojnë momente të ndryshme të vazhdimësisë logjike të sistemit në të cilin ishte Shqipëria, ku Nënë Tereza nuk ishte lejuar për shumë vite të shkelte, për shkak të atij sistemi, i cili po vetë ia mundësonte tani një gjë të tillë duke e pranuar ‘me përzemërsi’ dhe duke i ndarë çmimin kombëtar, siç ishte ai “Naim Frashëri”.

Nuk dëshirojmë që të gjykojmë apo të japim ndonjë përfundim për kohën kur Nënë Tereza e vizitoi Shqipërinë për herë të parë, dhe më vonë kur ajo takoi personalitete të ndryshme, duke filluar që nga presidenti i vendit, në atë kohë Ramiz Alia, personalitete të tjera të njohura, dhe deri te populli i thjeshtë. Megjithatë, nuk mund të lemë pa prekur pohimet e bëra nga ajo vetë, për përkatësinë kombëtare shqiptare, për faktin se kuptonte shqip, edhe pse nuk e fliste dot për shkak të kohës së gjatë që nuk e kishte folur atë, pastaj elementin e njohur shqiptar, besën, për të cilën ajo diskuton me presidentin Ramiz Alia në dhjetor të vitit 1990, kur ai i premton se do t’i mundësonte të hapte një shtëpi në Shqipëri.

Dokumenti që po botojmë është transkriptim stenografik i bisedës që u zhvillua gjatë takimit të Nënë Terezës me presidentin Ramiz Alia, më 4 dhjetor 1990. Ky dokument ruhet në tri kopje identike, origjinale, nga ku ne disponojmë njërën prej tyre. Dy të tjerat ruhen, njëra në arkivin e shtetit në Tiranë, dhe tjetra te prelatët kishtarë.

Përveç Nënë Terezës dhe presidentit Ramiz Alia, në transkript përmendet edhe shoqëruesja kanadeze e Nënë Terezës, pastaj Adelina Mazreku, Ciril Pistoli etj. Ndërkohë, redaktore stenografe është A. Hoxha dhe e daktilografoi L. Ilia, siç vërehet edhe nga faksimilet që po botojmë.

Ky dokument do të jetë pjesë integrale e librit që siç e theksuam në fillim është në përgatitje e sipër për botim. Përgatitja po ndihmohet nga shumë bashkëpunëtorë e kolegë shqiptarë dhe të huaj, qoftë prelatë kishtarë, studiues apo persona të zakonshëm, të cilët na kanë ofruar dhe mundësuar botimin e dokumenteve të ndryshme siç është edhe dokumenti që po botojmë, letërkëmbimi i Nënë Terezës me të tjerët, kujtime të tyre, fotografi dhe gjëra të tjera.

Dokumenti stenografik që po botojmë mban titullin “Ne shqiptarët ju nderojmë sepse shikojmë tek ju një bijë të popullit shqiptar” e kemi transkriptuar duke ruajtur grafinë origjinale, pa asnjë ndërhyrje në tekst, në shenja pikësimi apo të tjera. Së bashku me transkriptimin, po botojmë edhe faksimile të tekstit të stenografuar si dhe dy faqe të një letre autograf në anglisht të Nënë Terezës të shkruara më 4 dhjetor 1990, të cilën ajo e lexon para presidentit dhe përkthimin e saj gjendet brenda dokumentit të stenografuar.

NE SHQIPTARËT JU NDEROJMË SEPSE SHIKOJMË TEK JU NJË BIJË TË POPULLIT SHQIPTAR

Më 4. 12. 1990 shoku

Ramiz Alia priti bamërisen e mirë-

njohur me origjinë shqiptare, nënë

Terezën me të cilën zhvilloi këtë

bisedë:

Shoku Ramiz Alia: Unë ju kam ndjekur vazhdimisht sepse jeni jo vetëm nënë Tereza e Kalkutës po edhe nënë Tereza e Shqipërisë.

Nënë Tereza: Unë jam shqiptare dhe në të njëjtën kohë lidh Shqipërinë me Indinë. Kam 62 vjet që jetoj në Indi dhe kam shtetësinë indiane. Kam shkuar atje që në moshën 18 vjeç.

Shoku Ramiz Alia: Por Shqipërinë nuk e keni harruar.

Nënë Tereza: Shqipërinë nuk e kam harruar, por atje nuk kam me kë të flas shqip.

Shoku Ramiz Alia: Fjalë shqip dini?

Nënë Tereza: Di, për shembull “lutu për mua” etj.

Ju kam shkruar juve disa fjalë në gjuhën shqipe për herë të parë pas kaq vitesh.

Shoku Ramiz Alia: I kam marrë letrat, ju falemnderit shumë. Ishin letra plot dashuri e ngrohtësi për popullin shqiptar edhe për mua.

Nënë Tereza: Kam sjelle diçka për ju (është një dhuratë e vogël fetare). Unë nuk kam ar e argjend. Mezi kam pritur që të sjell motrat e mia këtu. Ne jemi shpërndarë ne 94 vende të botës. Shqipëria do të jetë i 95-ti.

Sivjet ju me bëtë një dhuratë të veçantë për 80-vjetorin e ditëlindjes sime. Për vendin tim, për popullin tim unë dua të hap këto shtëpi, edhe për motrat e mia.

Shoku Ramiz Alia: Ju përshëndes për 80-vjetorin!

Nënë Tereza: Ju falemnderit! Ishte një dhuratë vërtet e bukur. Që të gjithë këtu janë sjelle me dashuri me mua.

Shoku Ramiz Alia: Dhe duhet të sillen me dashuri, se të rrallë janë njerëzit si ju. Jeni njeriu që keni një zemër të madhe. Ju keni dhënë shumë për njerëzimin duke u kujdesur për njerëzit, për ata që vuajnë, për ata që kanë shpresë dhe ata që nuk kanë shpresë. Prandaj dhe gjithë njerëzimi ju nderon, ju nderojmë ne shqiptarët, veçanërisht, sepse shikojmë tek ju dhe një bijë të popullit shqiptar.

Nënë Tereza: Prandaj thashë që kam qenë për botën dhe mezi kam pritur të vija edhe në Shqipëri. Prandaj ju thashë që nuk kam ar e argjend t’ju jap, po unë dua t’ju jap motrat e mia dhe se bashku të bëjmë diçka të bukur.

Shoku Ramiz Alia: Shumë mirë! Dhe unë do ta marr si nga zemra dhe jam i bindur që ardhja juaj në Shqipëri ndiqet me vëmendje nga gjithë populli shqiptar.

Nënë Tereza: Njerëzit kanë shfaqur një dashuri të madhe për mua,

Shoku Ramiz Alia: Ne e kishim detyrim ndaj jush si bijë e popullit shqiptar. Ne nuk japim dot çmime Nobël.

Nënë Tereza: Ju më jepni një shtëpi.

Shoku Ramiz Alia: Çmime Nobël jo, por çmimin Naim Frashëri po, sepse ai ka qenë një poet i madh shqiptar, njeri i madh i kulturës shqiptare.

Nënë Tereza: Kishte shumë njerëz aty kur ma dhanë këtë dekoratë.

Shoku Ramiz Alia: Unë mund t’ju them një gjë, këta djemtë e televizionit e dhanë mbrëmë ceremoninë në televizion dhe fëmijët e mi u gëzuan shumë kur ju panë juve, gjithashtu, u gëzuan që kishte shumë njerëz kur e morët dekoratën.

Në Shqipëri ju nderojnë sepse dhe ju e nderoni Shqipërinë.

U lodhët pak këto ditë në Shqipëri?

Nënë Tereza: Jo, jo nuk u lodha.

Shoku Ramiz Alia: Dje ishit tek fëmijët e vegjël.

Nënë Tereza: Po, shkova në kopshtin “Nënë Tereza”. E botuan të tëra gazetat indiane dhe ishin shumë të gëzuar për këtë lajm. Indianët kanë dashuri të madhe për mua.

Shoku Ramiz Alia: Duhet te kenë dashuri, se edhe ju bëni shumë për ta. Keni bërë shume për të varfërit, për të sëmurët, por edhe për Indinë keni bërë shumë.

Nënë Tereza: Unë jam qytetare indiane.

Shoku Ramiz Alia: Ashtu është. Është mirë të bëni edhe për Indinë.

Nënë Tereza: Tani kemi hapur 6 shtëpi edhe në Bashkimin Sovjetik, në Çekosllovaki, në Rumani, Hungari, Kubë. Jemi miq me zotin Kastro.

Shoku Ramiz Alia: Shumë mirë. Gëzohem shumë. Shqipëria ndryshon e ecën përpara. Ka të mira ka edhe të këqija.

Nënë Tereza: Si çdo vend.

Shoku Ramiz Alia: Bashkë shkojnë ato. E keqja dhe e mira janë motër e vëlla. Ka suksese edhe vështirësi.

Nënë Tereza: Ka edhe dështime.

Shoku Ramiz Alia: Ka edhe dështime ndonjëherë. Ndodh edhe kjo. Në jetë çdo gjë ndodh.

Nënë Tereza: Par mjafton të mos bëhet me qëllim.

Shoku Ramiz Alia: Ashtu është. Me qëllim nuk bëhet. Ne, të paktën flas për ne drejtuesit, qeveritarët, përpiqemi te bëjmë mirë. Nënë Tereza është simboli i së mirës, simboli i bamirësisë. Ne përpiqemi që popullit tonë t’i bëjmë mirë.

Nënë Tereza: Megjithatë, unë nuk mund të bëja atë që bëj sikur të mos merrja ndihmën e të tjerëve.

Për shembull, tani që kemi ardhur këtu në Shqipëri unë nuk do të mund të bëja asgjë në rast se nuk do të më ndihmonit ju. Të gjithë thanë, po qe se presidenti thotë po, çdo gjë është në rregull, Prandaj kam ardhur t’ju them juve.

Shoku Ramiz Alia: Domethënë më vë mua përpara një përgjegjësie të rëndë.

Nënë Tereza: Motrat e mia presin në Rome për të ardhur këtu, Në rast se do të gjendet një vend, mund të vijnë që nesër. Vetëm tri dhoma duam.

Shoku Ramiz Alia: le nuk e kemi te keqen tek dhomat.

Nënë Tereza: Në Rusi, në Moskë e filluam me tri dhoma, tani kemi një shtëpi tonën.

Shoku Ramiz Alia: Nënë Tereza është e Kalkutës, po unë do ta konsideroi si nënën e Shqipërisë, prandaj do t’i qaj hallet e Shqipërisë. Shqipëria ka disa halle, ka disa probleme që duhet t’i zgjidhë në rrugën e drejtë, nënë Tereza thotë në rrugën e zotit, unë po them në rrugën e drejtë, Që t^’i bëjmë punët mirë nuk duhet t. nxitohemi. Unë mendoj nuk duhet nxituar. As në politikë nuk duhet nxituar, as në ekonomi, as në jetë.

Nënë Tereza: Jo, po për dashurinë nuk ka kufizime.

Shoku Ramiz Alia: Për dashurinë nuk ka kufizime por sidoqoftë nuk duhet nxituar, se edhe dashuria duhet të jetë e fortë.

Nënë Tereza: Dashuria shtyn përpara.

Shoku Ramiz Alia: Ashtu është, po edhe kësaj dashurie do t’i gjejmë kohën. Ka disa gjëra që duhet t^’i rregullojmë me ligjet e shtetit. Nuk besoj që nënë Tereza do të më vërë mua në vështirësi.

Nënë Tereza: Jo, në asnjë mënyrë.

Shoku Ramiz Alia: Domethënë ju doni që edhe unë si president të jem i rregullt.

Nënë Tereza: Po_, patjetër.

Shoku Ramiz Alia: Duhet të jem i rregullt me ligjet dhe Kushtetutën.

Nënë Tereza: Njerëzit duan një president të drejtë e të mirë

Shoku Ramiz Alia: E shikon, edhe nënë Tereza kështu me do.

Nënë Tereza: Po ne duhet të bëjmë diçka për popullin, është diçka që është imja, juaja e të gjithëve. Është punë e dashurisë, e paqes.

Shoku Ramiz Alia: Ne do të vendosim bashkë. Sot është 4 dhjetor. Ne do ta hapim shtëpinë këtu me 4 mars.

Nënë Tereza: Është shumë kohë, fjala është për një shtëpi të vogël.

Shoku Ramiz Alia: Shtëpia është e vogël, po puna është e madhe.

LETRA E NËNË TEREZËS PËR PRESIDENTIN E SHIPËRISË, RAMIZ ALIA

Nënë Tereza: Kam një letër për ju, të thjeshtë.

“I dashur President,

Pasi pranuat ftesën për të ardhur në Shqipëri me qëllim që të rregulloj e të përfundoj hollësitë e nevojshme për të sjellë 4 prej motrave të mia në Shqipëri, unë i anullova të tëra angazhimet me shpresën që pas takimit me ju çdo gjë do të përfundohej.

A do të jem në gjendje t’i sjell motrat. Ato po presin në Romë dhe janë gati që nesër të nisen që është ditë e mërkurë. Vetëm doja t’ju sqaroja juve. Ne nuk jemi institucion prandaj nuk do të bëjmë ceremoni fetare publike. Tani për tani na mjafton vetëm një shtëpi fare e vogël e thjeshtë ku motrat mund të jetojnë një jetë të qetë private. Mendoj që gjithë përkrahjen financiare për motrat e mia tani për tani do ta përballoj duke u dhënë atyre vetëm një dorë ndihmë prandaj ju kërkoj juve përsëri një vend ku mund të sjell motrat nesër dhe së bashku të lemë kur do të fillojnë.

Për lavdinë e zotit e për të mirën e popullit tonë. Mirënjohja ime për ju është lutja për ju dhe për popullin që i shërbeni ju.”

Kur filluam të punonim në Moskë në Bashkimin Sovjetik shkuam në një spital ku bëheshin operacionet në shtyllën kurrizore. Aty mblodhëm tërë ndihmat që i duheshin spitalit. Pastaj qeveria na dha një shtëpi. Gjithashtu po punojmë me qeverinë në Moskë që të organizojmë një shtëpi me 600 vende për të moshuar që janë gjymtuar. Në atë shtëpi të madhe kemi tri dhoma ku jetojmë.

Shoku Ramiz Alia: Unë ju kam shkruar edhe në letër dhe e keni parasysh që të gjitha rastet e fatkeqësisë i merr përsipër shteti dhe ka doktorë, infermierë, ka shërbim për të gjithë të sëmurët e fatkeqët. Këtë që do të bëjmë për ju ne do ta bëjmë në mënyrë simbolike, për ne, ndërsa për ju është në tërë kuadrin e institucionit të bamirësisë që keni. Nuk ka dyshim që është gjë

shumë e mirë. Unë kam i porositur edhe organet e drejtësisë.

Nënë Tereza: Thjesht për t’u kujdesur e për t’u shërbyer këtyre njerëzve. As para, asgjë tjetër nuk kërkojmë. Jam shumë e lirë.

Sh. Ramiz Alia: Edhe ne nuk kemi gjë’ jemi të lirë. Prandaj i thashë nënës, me do për president të mirë apo për president të keq.

Nënë Tereza: Unë lutem për ju!

Sh. Ramiz Alia: Që të jem president i mirë unë nuk kam rrugë tjetër.

Nënë Tereza: Po të me jepni mua një shtëpi ju do të jeni një president i mirë, jo i keq. Populli i Shqipërisë, shqiptarët më duan shumë.

Sh. Ramiz Alia: E di_, po do të bie në kundërshtim me ligjet.

Nënë Tereza: Për punë të tillë bamirësie dashuria nuk ka ligje.

Sh. Ramiz Alia: T’jua them unë ligjin. Sot që u mor vesh që ka ardhur nënë Tereza në Shqipëri islamikët e Arabisë Saudite kërkuan të vijnë në Shqipëri të ndihmojnë për hapjen e xhamisë. Si të bëj unë?

Nënë Tereza: T’ju them unë do t’i jap nënë Terezës një xhami për një kishë.

Sh. Ramiz Alia: Jo, nuk i them dot ashtu se nuk më lejon Kushtetuta, nuk më lejojnë ligjet. Unë do t’u them atyre kur të ndryshojë ligji. Pse iu thashë juve për në 4 mars sepse parashikoj që në shkurt ne do te kemi zgjedhjet dhe do të ndryshojmë kushtetutën. Kështu që edhe ligjërisht unë jam ballhapur përpara te gjithëve dhe të parën gjë që do e bëj, do të jetë për nënë Terezën. Domethënë i pari favor do të jetë për nënë Terezën.

Nënë Tereza: Është kohë e gjatë shumë deri në mars.

Sh. Ramiz Alia: Janë vetëm 3 muaj. Do ta rregullojmë, ne kemi një institucion për fëmijë e të rritur, të hendikapuar. Ne kemi mjekë e infermiere, po motrat tuaja mund të japin një ndihmë atje. Kjo do të jetë gjë e mirë.

Nënë Tereza: Motra që më shoqëron është murgeshë dhe infermiere, do të vijë edhe një shqiptare, një italiane dhe një nga India. Motra që është këtu është nga Ishujt Mauricius. Janë katër motra nga katër kombe te ndryshme, po me një zemër.

Sh. Ramiz Alia: Shumë mirë. Edhe ne do t’i trajtojmë si njerëzit tanë.

Nënë Tereza: Ato po presin ne Romë dhe në qoftë se ju thoni “po” ato nesër janë këtu.

Sh. Ramiz Alia: Ju me 4 mars, mos me pyesni mua are, jepni urdhër të nisen në Shqipëri dhe to të vijnë këtu. Unë po ju jap fjalën në sy ë tërëve këtu. Ju si shqiptare e dini që kur japim fjalën ne e mbajmë.

Nënë Tereza: Besa shqiptare.

Sh. Ramiz Alia: Ju e kuptoni mirë gjuhën shqipe. Nënë Tereza: Sigurisht e kuptoj, po nuk mund të flas.

Sh. Ramiz Alia: Kështu do ta bëjmë dhe do të jetë më mirë. Do të jetë një gjë e mire. Edhe populli do ta presë mirë. Po unë jua them se edhe për mua është me lehtë.

Nënë Tereza: Unë dua të bëj atë që është më e mirë.

Sh. Ramiz Alia: Atëherë më 4 mars.

Nënë Tereza: Po ju tregoj marrëveshjen që kemi bërë me BS, kemi dy shtëpi në Moskë, në Leningrad, në Gjeorgji, dhe një në Siberi, në Spitakë. Qeveria ka kërkuar të hapim dhe shtatë të tjera.

Sh. Ramiz Alia: Bashkimi Sovjetik është vend i madh.

Nënë Tereza: Na janë sjellë mjaft mirë. Gorbaçovi më ka dërguar dy letra dhe jam gëzuar shumë.

Sh. Ramiz Alia: Si jeni me shëndet tani?

Nënë Tereza: Mirë. U lutën të gjithë për mua.

Sh. Ramiz Alia: Edhe ne jemi lutur në mënyrën tonë. Te gjithë donim të shëroheshit.

Nënë Tereza: Më kanë vënë peismeker në zemër. Çdo gjë kanë bërë pa pagesë.

Sh. Ramiz Alia: Shumë mirë, një nënë Terezë ka.

Nënë Tereza: Unë kam 2000 motra dhe ne kemi 440 shtëpi në 94 shtete. Dje kanë shkuar motrat në Kamboxhia. Na kanë kërkuar të hapim një shtëpi edhe ne RP të Kinës, ne Vietnam, në Japoni, në Kore.

Sh. Ramiz Alia: Kur të vini herën tjetër do t’i shikoni motrat në punë.

Nënë Tereza: Unë gjithnjë dëshiroj të fillojnë punën motrat sepse ne jemi një familje dhe jemi shumë afër njëra-tjetrës.

Sh. Ramiz Alia: Dhe ashtu duhet të jetë. Ky është një shembull i madh që jepni ju.

Nënë Tereza: Ne mund të vinim këtu në spitalin onkologjik.

Sh. Ramiz Alia: Doktoreshë Adelina ka disa ligje të forta është edhe ajo një nenë Terezë këtu. Është e rreptë shumë, nuk pranon njeri.

Këta të Kryqit të Kuq shqiptar kanë filluar tani javën e Kryqit të Kuq dhe kërkojnë ndihma në popull. Këtë po më thoshte Cirili (Pistoli) që njerëzit ndihmojnë shumë. Kryqi i Kuq ka rëndësi shumë të madhe për të zhvilluar sidomos bamirësinë e njerëzve.

Nënë Tereza: Ata dëshirojnë shumë që të na marrin.

Sh. Ramiz Alia: Po do t’ju pranojnë medoemos me 4 mars. Unë i thashë Cirilit që të mësoje nga këmbëngulja e nënë Terezës që edhe ai për Kryqin e Kuq të punojë shumë. Po Cirili nuk është “baba Tereza”, nuk e ka atë kërkesë.

A mbani kontakt me të gjitha motrat?

Nënë Tereza: Po kontakte shumë të mira. Jemi shumë të bashkuara. Përbëhemi nga 35 kombësi.

Sh. Ramiz Alia: Po shqiptare keni?

Nënë Tereza: Janë katër. Njëra është nga Prizreni, ajo është caktuar këtu.

Sh. Ramiz Alia: Mos është ajo që ka qenë këtu përpara?

Nënë Tereza: Është motra e saj. Ajo do të jetë përgjegjësja, është shumë e mirë.

Shoku Ramiz Alia: Të gjitha janë të mira derisa i janë kushtuar një çështje të tillë që është shumë humanitare.

Nënë Tereza: Një tjetër gjë që e kemi të veçantë, të gjitha jemi në një kongregacion fetar që betohen për varfërinë, bamirësinë kurse ne kemi dhe një betim të katërt, për të bërë me gjithë zemër shërbim pa para për më të varfërit e të varfërve. Ne nuk pranojmë asnjë lloj ndihme nga qeveritë, nuk kërkojmë të mbahemi nga kisha, as rroga, jemi si zogjtë e si lulet dhe asnjëherë nuk i lejojmë njerëzit të grumbullojnë para ose fonde ne emër tonë. Jemi komplet për bamirësinë për njerëzit.

Shoku Ramiz Alia: Shumë mirë! Ishte një vepër shumë humanitare dhe vetëm një njeri me zemër të madhe mund ta bëjë këtë punë. Kjo punë ju ka mbajtur gjallë.

Nënë Tereza: Po është e vërtetë, edhe lutja.

Shoku Ramiz Alia: Edhe lutja, po në radhë të parë puna juaj dhe dashuria e njerëzve për ju.

Nënë Tereza: Është gjë shumë e bukur.

Ne kemi edhe shtëpi për ata që janë në rrugën e vdekjes. Nuk kemi institucione të tjera. Nuk kemi spitale, nuk kemi shkolla, por kemi shkolla vetëm për fëmijët e rrugëve. Ne kemi shtëpi për ata që janë duke vdekur dhe kujdesemi për 1500 persona që janë lebrozë.

Në SHBA kemi 27 shtëpi, ne Nju Jork, në Uashington, në San Françisko kemi shtëpi edhe për të kuruar nga AIDS-i

Shoku Ramiz Alia: Ne këtu në Shqipëri kemi pasur një qendër për lebrozët.

Nënë Tereza: Ma jepni mua.

Shoku Ramiz Alia: Tani nuk ka më. U shëruan dhe më kanë thënë që ka mbetur vetëm një lebroz. Ai është shëruar dhe i bëhen kura nga mjekët në shtëpinë e tij. Kështu më kanë thënë, nuk e di.

Adelina Mazreku: Kështu është.

Nënë Tereza: Ne marrim medikamente nga Zvicra që mund t’i kurojmë ata brenda 6 muajsh. Dhe rastet pozitive kthehen në negative.

Tani duhet të lutemi dhe për AIDS-in, që shkencëtarët të shpikin ilaçin kundër kësaj sëmundjeje.

Shoku Ramiz Alia: Tek ne kjo sëmundje nuk ekziston. Por kjo botë ka të mira, ka edhe të këqija. Zhvillimi, ardhja e njerëzve nga jashtë në Shqipëri, kam frikë se do të na sjellë disa të këqija, do të na sjellë dhe drogën. Sot tek ne nuk ka drogë.

Nënë Tereza: Zakonisht kjo sëmundje vjen nëpërmjet drogës. AIDS-i ka ardhur nga Afrika. Atje kemi shumë shtëpi. Nga kjo sëmundje vdesin të gjithë. Nuk mund të mbijetojë ai që vuan se nuk ka ilaçe akoma.

Shoku Ramiz Alia: Juve (i drejtohet shoqërueses së Nënë Terezës) jetoni në Nju-Jork?

Shoqëruesja: Po, unë shumicën e kohës jetoj në Nju-Jork por kam lindur në Kanada

Nënë Tereza: Kjo ka bërë filmin.

Shoku Ramiz Alia: E kam parë filmin dhe më ka pëlqyer shumë.

Shoqëruesja: Doja t^’ju sillja një kopje të tij, po nuk e mendova të përshtatshme t’jua jepja këtu. Një kopje të filmit e kam në shtëpinë ku po rrimë tani dhe do t’a lë nesër për ju.

Shoku Ramiz Alia: Ju falemnderit shumë. Ne njerëzit e mirë i kemi dashur dhe i duam gjithnjë. Punojmë që të zhvillohet e të përparojë vendi.

Nënë Tereza: Dhe njerëzit ju duan juve shumë dhe presin shumë prej jush.

Shoku Ramiz Alia: Po të punosh mirë duhet të të duan. Unë e di që presin prandaj nuk nxitohem shumë dhe u them të gjithëve që duhet kujdes se po ece shpejt te ngec këmba diku e vritesh.

Nënë Tereza: Dashuria nuk bën gabime.

Shoku Ramiz Alia: Unë jam për shtetin, për politikën.

Nënë Tereza: Unë nuk përzihem në politikë. Ajo që ju ofroj unë nuk ka të bëjë me politikën.

Shoku Ramiz Alia: E kam të qartë.

Nënë Tereza: Prandaj dua te vij sa më shpejt të jetë e mundur.

Shoku Ramiz Alia: Unë e dhashë besën.

Nënë Tereza: Unë i numëroj ditët. Do t’u them të gjitha motrave këtu të luten për ju. Kam shumë dëshirë, tani që kemi shkuar në aq shume vende, natyrisht motrat kërkojnë që edhe unë të vij në Shqipëri.

Shoku Ramiz Alia: Të vini medoemos. Zakonisht prindi i gëzohet fëmijës së fundit. Dhe ju do t’i gëzoheni shtëpisë sonë që do të hapet tani së fundi.

Nënë Tereza: Do të jem vërtet shumë e lumtur.

Shoku Ramiz Alia: Dhe ne ju presim të vini.

Nënë Tereza: Ne bëjmë gjëra të thjeshta, të vogla, nuk bëjmë gjëra të mëdha. Ne merremi me njerëz pa njeri, të vetmuar apo të gjymtuar nga ana mendore. Në këtë punën tonë kemi afruar edhe shumë njerëz të pasur, sepse nuk kemi paga. Çdo gjë vjen nga bamirësia e njerëzve. Shumë njerëz bëjnë sakrifica për të na ndihmuar, bile edhe fëmijët. Kjo i ka sjelle paqe shume njerëzve. Puna ka qenë një mjet paqeje për t’i bashkuar indutë, myslimanët, budistët etj., së bashku. Në shtëpinë tonë ku janë njerëzit duke vdekur nuk bëjmë asnjë lloj dallimi është kristian, mysliman apo i ndonjë feje tjetër, po u shërbejmë të gjithëve njësoj.

Shoku Ramiz Alia: Shumë mirë! Ishte një kënaqësi e madhe për mua bile një nder i madh që u takova me ju.

Nënë Tereza: Më vjen shume keq që nuk mund të flas shqip.

Shoku Ramiz Alia: S’ka gjë, ato fjalë që thatë i thatë mirë.

Nënë Tereza i lexon letrën e saj drejtuar ambasadorit shqiptar në Itali.

Nënë Tereza: Unë do te lutem shumë për ju! Zoti qoftë me ju! Ju bekoj ju edhe familjen tuaj!

Shoku Ramiz Alia: Ju falemnderit shumë!

Marrë me stenogramë.

Redaktore-stenografe: A. Hoxha (Firma, autograf).

Daktilografoi: L. Ilia

PËR LIDERIN E SHEKULLIT TË RI

September 20, 2021 by s p

Marjana Bulku

E ke të vêshtirë të shmangêsh subjektivizmin kur ndjek komunikimin e një bashkëmoshatareje me të cilën ke ndarë kohë të bukura në auditore universiteti por objektivizmi real që buron prej kualitetit komunikativ, dijeve të paana dhe elokuencës vibrantë të bëjnë ta përjetosh shumfish suksesin e tjetrit, mik apo edhe i panjohur qoftë . Iris Halili mbërriti në Federatën Panshqiptare Vatra me botimin e saj më të fundit “ Lideri nuk lind… bëhet” një libër që ka marrë vlerësime maksimale nga Bukinist,kritikët , analistët dhe lexuesit e shumtë . Ajo udhëtoi nga Florida drejt Nju Jorkut sepse zgjodhi pikërisht Vatrën si vendin nga ku historia , letërsia dhe patriotizmi u ndërthuren përmes dhjetra fijesh duke endur kështu rrënjët tona që këtu në emigrimin e largët konturojnë identitetin tonë . Prezantimi i veprës “ Lideri nuk lind…bëhet” shpalosi nëpërmjet një komunikimi interaktiv profilin e një akademikeje , ish peragoge e letërsisë moderne në Universitetin e Tiranës, atë të studjueses dhe analistes që nuk i mungon shtypit të ditës me analizat dhe refleksionet e saj si dhe njohëses brilante të politikës së Tiranës dhe jo vetëm, ish shefe e kabinetit të Presidentit Alfred Moisiu dhe doktoruar në USA mbi çështjet e Lidershipit. Gjatë gjithë komunikimit të saj në Vatër Irisi solli shembuj nga historia, studimet e shumta , rastet shqiptare duke nxitur debat dhe refleksion mbi rolin e liderve dhe ndikimin e tyre në realitete të ndryshme kulturore ku fuqia e ndjekësve dhe ndikimi i tyre në fatet e politikave mbetet një çeshtje e hapur dhe mbase shteg nga ku buron shpresa e ndryshimit. Alternimi i dijeve të kultivuara me përvojat profesionale e jetësore sollën një komunikim që pati efekte të shumta në mes të pranishmëve duke nxitur pyetje, komente dhe reflektime nga më të larmishmet mbi politikën e ditës. “Lideri nuk lind …bëhet” i konceptuar si një material i koncentruar studimesh mbi teoritë e lidershipit botuar nga shtepia botuese Dituria, erdhi tek lexuesit shqiptaro amerikanë edhe si tekst por edhe përmes një zbërthimi të detajuar të autores e cila për rreth një orë prezantoi tiparet e liderave që udhëhoqën botën dhe aftësitë e ndjekësve apo dhe pa aftësinë e tyre për të pranuar ose jo fatin apo fatalitetin nën trysninë e liderave toksikë, izolacionazistë, që iu imponuan skenave politike për arsye të shumta e ku pa dyshim ndjekësit dhe fuqia e panjohur e tyre në arenën e politikês radhitet si faktori x i ndryshimeve maksimaliste . Frymës patriotike të Vatrës të cilën e mban gjallë historia dhe mendjet e ilustruara me pendë , iu bashkua edhe një libër i ri, një mendimtare e re , një patriote në shpirt dhe në veprim që erdhi në Vatêr si vizitore e largët nga Florida dhe mbeti e paharruar aty përmes mendimit dhe veprës së saj .

Vizitë në vendet e vuajtjes, të vdekjes dhe të zhdukjes

September 20, 2021 by s p

Marcel Hila

Ishte data 23 gusht, e këtij viti. U nisëm nga Tirana për në Tepelenë. Mbërritëm pas rreth tre orësh e gjysmë. Sepse, besoj se dihet nga të gjithë, kjo ditë është përkujtimorja e viktimave të totalitarizmave, botërisht e tillë: të nazizmit, të fashizmit e të komunizmit. Autoriteti për Informim për Dosjet e Sigurimit të Shtetit, aty ku unë punoj, kishte planifikuar vizitë përkujtimore në ish-kampin e Tepelenës, vend internimesh në periudhën 1949-1953.

Autobusi që sillte personelin e punës mbërriti. Disa kishin ardhur me makina e tyre. Hymë në oborrin e madh, në fushimin e ish kampit, dikur repart ushtarak, i ndërtuar nga italianët, në kohën e luftës italo-greke 1940-1941 dhe i tillë mbeti, deri në largimin e tyre.

Kur erdhi komunizmi tek ne, mbeti repart, siç kishte qenë.

U ngritën kampe internimi në vitet e fillimit, e kam fjalën për fundin e vitit 1944 e fillim e vitit 1945 e në vazhdim, si në Kuç të Vlorës, në Porto Palermo te kalaja e Ali pashait, në Urën Vajgurore, në Berat, në Valias të Tiranës, në Krujë. Por nevojiteshin shumë të tjerë, për dyndjet e mëdha me të internuar, që shtoheshin çdo ditë. Ndodhi pastaj prishja me Jugosllavinë. Jemi në vitin 1948, muajt korrik-gusht. Tani kufiri qe i hapur e pa mundësi ruajtjeje nga ministria e brendshme. Kjo bëri që shumë të arratiseshin. Kryesisht ata që kishin dalë maleve si anëtarë të bandave e që tani u jepej mundësia të largoheshin nga kufijtë pa klon e pa tela, të mbrojtur keq e të shpartalluar kudo e që jugosllavët po i pranonin të sapoardhurit e nuk po i kthenin pas, edhe për inat të komunistëve shqiptarë, që tradhtuan, sepse, për të ruajtur pushtetin e tij, Enver Hoxha u lidh me sovjetikët e i ktheu shpinën në çast Titos. Ikjet qenë një hemorragji e vërtetë. Deri gjysma e banorëve të fshatrave arratisej: në Kukës, në Tropojë, në Dibër, në Theth e në Vermosh. Atëherë, regjimi komunist, i pafuqishëm që të ndalonte këtë rrjedhje, vendosi internimin në jug, kryesisht të veriorëve, që largoheshin. Kështu që në rrethanat e krijuara, hodhi sytë të gjente vende ku të rraste të degdisurit dhe bëri vend internimi të familjarëve – pra të grave, fëmijëve e prindërve pleq të tyre – kampin e shkatërruar e që nuk kishte asnjë kusht: atë të Turanit, në afërsi të Tepelenës. Por, meqë filluan vdekjet në masë, kryesisht të fëmijëve e të pleqve, kampi u transferua në Tepelenë, aty ku po thoshim, afër qytetit, ku kishte qenë reparti ushtarak italian. Prurjet njerëzore vazhduan gjatë viteve 1949-1953. Sipas statistikave, banorë të atij ferri, për këtë periudhë katër vjeçare, qenë rreth 5000 mjeranë hallexhinj, përfshirë këtu viktimat që vdiqën e të tjerë të dhunuar.

Kufiri me Jugosllavinë qe mbyllur disi tashmë, por njerëzit iknin në Greqi, me ç’të mundnin e si të mundnin, sepse grekët nuk i kthenin. Dhe atje çonin lajme të kobshme: sesi konsideroheshin armiq të popullit fëmijët e vegjël, sesi vdisnin pa ushqime e pa ilaçe, sesi vdisnin pleqtë; si nënat shihnin fëmijët e tyre duke i vdekur në duar, e të pafuqishme t’i ndihmonin, të dorëzuara, vuanin tmerrësisht e sesi disa ishin çmendur kur i kishin vdekur dy fëmijë brenda nate e sesi dikush kishte tentuar edhe vetëvrasjen. Ishte koha kur Shqipëria bënte përpjekje të pranohej në Kombet e Bashkuara, por Greqia, tani që dinte nga këto fshehtësi të vendit të saj kufitar, vendosi ta pengonte anëtarësimin, deri sa t’i jepte fund trajtimit mizor të të pafajshmëve, e në këtë rast, përmendi të dhënat e freskëta që kishte siguruar: “në Tepelenë“, – tha, – “po vdesin të pafajshmit. Ky kamp është një Aushvic shqiptar. Pa e mbyllur këtë kamp përqendrimi harrojeni se do të votojmë për pranimin“.

E regjimi, nga nevoja për njohje ndërkombëtare, që të mos i përmendej më kjo njollë skandali e t’i konsiderohej si kusht bllokues, në këtë vit, 1953, vendoi mbylljen e tij.

Sot ndërtesa – jo ndërtesa, por disa kazerma ku dikur fjetën ushtarët italianë e pastaj të internuarit e shkretë, diku tek shtatë a tetë gjithsejtë, të gjatë, shumë të gjatë, gati tetëdhjetë metra secili, e të gjerë diku të pesëmbëdhjetë metrat, janë pa çati, gërmadha, në qiell të hapur.

Në mes të oborrit janë mbjellë 300 qiparisa, në përkujtim të treqind fëmijëve të vdekur aty e të gjithë pa varr. I nxehtit i madh i kësaj vere, që qe krejtësisht pa shira, i kishte tharë disa prej tyre, pa u rritur mirë. Askush nuk qe kujdesur që t’i ujiste. Një ngjyrë e verdhemë i rrethonte, që ishte bari i djegur nga dielli i fortë e zhuritës. Ndërsa selvitë anemike, të dobëta e në tentativë në harlisje, ishin katandisur keq nga mos ujitja.

Shihet se ai vend përkujtimoreje i viktimave nuk ka kujdes. Kur erdhëm ne, një dikush, i kujtuar në çastin e fundit, mori një zorrë të gjatë uji, e vuri diku tek një çezmë, larg, e filloi ujitjen e pemishtes. (Sa për kujtesë, varrezat kanë qiparisa e selvi që përdoreshin si pemë vdekjesh, sepse nuk bëjnë lule në pranverë, nuk harlisen, nuk bëjnë fruta që të kujtojnë jetën, nuk hedhin rrënjë që të deformojnë varrezat e të nxjerrin eshtrat jashtë. Kështu janë përdorur që gjithmonë si elementë të një liturgjie vdekjeje. Përvojë e vjetër e njerëzimit).

Tek hyrja, ku ishte dikur komanda, ku rrinin rojat e policët, sot është një mish-mash gërmadhash, të rëna brenda. Tamam tek dera e hyrjes, aty ku nxirreshin gratë e reja për të bërë dru në mal për komandën, për shtëpitë e oficerëve e të policëve, për komitetin e partisë, për komitetin ekzekutiv, për degën e punëve të brendshme, për institucionet e ndryshme, aty qe hapur një gropë e përbashkët, e thënë kolektive, dhe varroseshin të vdekurit e një dite më parë. Aty futej i shkreti. Nëse vdiste dikush tjetër, ndiqej po kjo praktikë. Dhe gropa zmadhohej çdo dite. Ata gra e nëna që shkonin në punë, u duhej të kalonin para atij vendi, ku dje kishin varrosur fëmijët. Çfarë tmerri! Nuk ka fjalë që i përshkruan. Më duhet të saktësoj se, meqë në Turan, kampi fillestar, siç u tha, mungonin krejtësisht kushtet, kishin vdekur shumë fëmijë, çdo ditë. Një natë vdiqën 33. Britmat dhe klithmat e nënave nuk pushuan gjithë ditën. E kështu, u mendua që kampi të transferohej te reparti për të cilin po flasim.

E meqë njerëzit po tmerroheshin nga varreza që mbushej çdo ditë me të afërmit e tyre, e që gjendej tamam tek dera e hyrje-daljes, e që duke dalë, gratë e nënat për punë çdo mëngjes, qëllonte që të hapej gropa për të futur aty të vdekurin e radhës – gropë që rritej çdo ditë – ndodhte që lopata, ndërsa gërmonte, haste në mishin e atij që qe varrosur dje e duke nxjerrë dhe, nxirrte jashtë edhe pjesë mishi të të vdekurve, ato të shkretat alivanoseshin nga tmerri, se qëllonte që ai mish i shkretë të ishte i fëmijës së saj. U mendua pra që të groposeshin bri bregut të lumit Bënçë, që kalonte afër telave me gjemba rrethues të kampit. Kështu që qe diçka më mirë, sepse e merrnin familjarët të vdekurin e tyre, nën shoqërinë e policëve dhe ku t’i urdhëronin autoritetet e kampit, afër vijës së ujit, e groposnin. Vinin ujërat e vjeshtës e të dimrit e i nxirrnin eshtrat e mjeranëve jashtë e i merrnin me vete.

Shkurt, me tri varreza në katër vite, por pa varre. Një varrezë e madhe në Turan, që e zbrazën dhe të vdekurit i sollën te dera e hyrjes së kampit të Tepelenës, kjo gropa te dera qe e dyta; dhe në fund varret në gropën e madhe kolektive bri lumit të Bënçës. Këtu qe gropa e tretë. Këtu u sollën eshtrat e gropës së derës së oborrit e u rrokullisën brenda. Gropë anonime, kolektive, e përbashkët. Disa të internuar të caktuar me varrimet bënin këtë punë.

Duhet thënë se përzgjedhja për t’i sjellë sa më larg kishte një qëllim tjetër: pleqve, pra baballarëve e nënave të të arratisurve, grave të tyre dhe fëmijëve, motrave e vëllezërve më të vegjël, duhej t’u jepej edhe një mundim tjetër: askush nga të afërmit që kishin mbetur atje të mos mund të vinte t’i shihte. Veriorët ishin internuar të gjithë në jug. Arratisja prej kampit as që mendohej, sepse kishte tela me gjemba e roje të armatosura. Një racion bukë misri me krimba e një tas supë, që supë nuk mund të quhej, ishte ushqimi i tyre. Vdekje çdo ditë. Sipas dëshmive, përveç 300 fëmijëve të vdekur, janë shumë pleqtë e të moshuarit që mbetën aty. Prandaj, ky është një kamp si ai i përqendrimit, sepse të pafajshmit qenë dënuar me izolim, pa ushqim, pa ilaçe, pa kujdes shëndetësor, pa bukë, pa kujdes. Viktimat e vërteta qenë fëmijët.

Duhet ta dini se, edhe kur u dha urdhri që kampi të lirohej e të internuarit e mbetur fituan lirinë e shkuan në shtëpitë e tyre, nuk iu lejua atyre që të merrnin me vete eshtrat të afërmeve të vdekur, të varrosur e të rivarrosur. Askujt nuk iu dha leja që të hapte gropën e madhe e të kontrollonte. I nisën, ashtu si i kishin sjellë. Ende sot, shumë burra në moshë, kërkojnë eshtrat e nënave të tyre, të vëllezërve, motrave dhe të gjyshërve. Por nuk gjenden.

Dy vite më parë, ndërsa gjendesha në kamp, – kisha shkuar për vizitë, sepse kam pasur familjarët e mi në këtë ferr në vitet 1949-1953, e po ecja drejt kazermës së parë, se më thoshte nëna se aty kishin qëndruar – m’u afrua një burrë rreth të pesëdhjetave. Ndërsa filluam të flisnim, ndër të tjera më tha se “një shok i imi, kur deshi të hapte themelet për ndërtimin e shtëpisë së re që donte të bënte, diku atje“, – e më tregoi me dorë në drejtim të bregut të lumit, – “hasi në eshtra të vdekurish. I ndërpreu punimet!“.

– Për frikë të shenjtë?

– Ka shumë mundësi!

– Për respekt ndaj të vdekurve?

– Mundet, patjetër për këtë!

– Apo se duheshin lajmëruar familjarët e të gjorëve që t’i viheshin punës dhe procedurave për gërmimin e tokës dhe nxjerrjes së mbetjeve?

– Ndoshta! Por punimet i ndërpreu.

Kishin ardhur, pra, njerëz. Kryesisht, familjarët e atyre që patën prindërit këtu. Ndonjë që qe vetë i internuar, por që kishte i vogël atëherë, fëmijë. Ka edhe ca gra me veshje mirditore, që dallohen menjëherë në masën e veshur modern sot. Të pranishëm janë edhe përfaqësues të pushtetit lokal, të shoqatës së të përndjekurve politikë, deri edhe një klerik bektashi, dervish, me rrobën e tij të bardhë e të gjelbër, me pala të shumta, me një çallmë tipike dervishësh, që nuk di t’ia gjej llojin e përkatësinë.

Pastaj, filluan ceremonitë. Së pari, bëhen fotografi tek një pllakë përkujtimore, ku thotë se këtu, në këtë vend, në periudhën në fjalë, u mbajtën të internuar rreth 5000 veta … e 300 fëmijë vdiqën. Bëhen foto. Pastaj, folën, kujtuan, u përmendën të zhdukurit, ata që nuk kanë varre. Këtu del plaga e madhe, këtu vuajtja bëhet e e theksuar. Dikujt i shkojnë lot, dikush fillon e qan mbyturazi. Kur aty, në atë lëmsh të edukuar njerëzish, shfaqet një grua që ka ardhur nga një fshat i Vlorës, nga Dukati … dhe pasi lidhim bisedë më të, zbrazet shpejt e nis e na tregon, neve, që jemi të Autoritetit, por që kemi ndër detyrat tona edhe të marrim intervista njerëzve që kanë vuajtje për të treguar, halle për të thënë.

– … Babai im ka qenë me Ballin. Sapo erdhën komunistët, kërkuan ta vrasin. Ishte viti 1945. Ai rrinte i fshehur. Pastaj, iku, me hall të madh në zemër. Kishte qenë i martuar njëherë dhe nga martesa e parë kishte pasur tre fëmijë. Gruaja e parë i vdiq. U martua përsëri. Nga martesa e dytë, me nënën time, pati tre fëmijë të tjerë. Gjashtë. I duhej të largohej, sepse vdekjen e kishte të sigurt. Nuk kishte shpëtim. Iku në Greqi, babai quhej Veledin. Me vuajtje në shpirt u largua … Kur komunistët u siguruan se babai qe arratisur, internuan nënën, por nuk i dhanë fëmijët e saj me vete, por të gruas tjetër. Nëna desh vdiq kur mori vesh se nuk do të merrte edhe të sajtë me vete. Vetëm mua më ngarkuan bashkë me të. E ngarkuan në makinë të shkretën me tre fëmijët e gruas së vdekur dhe me mua. Të sajtë mbetën në kasollen ku jetonim, në fshatin në Dukat. Atje ata rrezikonin vdekjen nga uria. Ishin të vegjël, diku te tre vjeç dhe pesë vjeç. Nuk ishte askush që të kujdesej. Askush. Mund të vdisnin nga çasti në çast. Kush t’u jepte të hanin? Të visheshin?!

– Po ç’ndodhi me ta?

– I mori dikush nga fshati që t’i shpëtonte nga vdekja e sigurt, nga uria.

– Paska bërë mirësi të madhe.

– Nëna vetëm qante.

– Ju sollën në Tepelenë këtu?

– Jo, në fillim na çuan në Berat, pastaj në Kuçovë e në vazhdim në Urën Vajgurore, na degdisën në Kuç të Vlorës e kur u bë ky kamp, na sollën në vitin 1949 këtu. Nëna nuk i pa fëmijët e saj asnjëherë më. Unë kisha qenë shumë e vogël kur shëtisja me fëmijët e gruas tjetër e me nënën. Kaluan vite kështu, nga 45 në 49 e 50 e 51 e 52, u rrita e u bëra shtatë – tetë vjeçe. Mbaj mend vetëm që nëna qante, qante, kërkonte fëmijët e saj e nuk dinte sesi i kishin përfunduar djemtë. Mua më vinte vdekje se pse nëna qante e nuk pushonte kurrë. Dilte në punë në mal, të bënte dru për degën e punëve të brendshme të Tepelenës, për komitetin ekzekutiv, komitetin e partisë, ehhhuhha, dimër e verë mundohej e sakatohej, vinte e vdekur nga puna. Na gjente ne, të tulatur, të mbledhur kruspull, në pritje të saj. Nuk kishim asgjë, asgjë, as rroba, as ilaçe, as ushqime, asnjë gjë ..

– Po me çfarë jetonit?

– Me një copë bukë e një tas lëng … ku di unë si jemi gjallë …

– Po vëllezërit e tu nga nëna u gjetën?

– Jooo, nuk dinim asgjë dhe askush nga fshati nuk e dinte se kishim përfunduar në Tepelenë dhe askush nga ne nuk e dinte se kush i kishte marrë vëllezërit, a kishin shkuar në jetimore, a i kishte marrë kush, apo kishin vdekur. A i kishin shpënë në shtëpinë e gjyshit nga nëna, që nuk ishte nga fshati ynë, por nga diku shumë larg e që nuk mbërrihej lehtë. Nëna vetëm qante. Nuk e pashë një herë të qeshte.

– Çfarë tmerri!

– E sa provokime i bënin ata të komandës, sa kërcënime e shantazhe gruas së re, por nëna nuk u dorëzua asnjëherë …

– E shkreta grua!

– Presione, provokime. Më ka treguar pastaj, më vonë, kur u rrita, se atëherë isha e vogël dhe nuk kuptoja. Vëllezërit e mi, fëmijët e nënës sime, sikur i përpiu dheu, nuk morëm vesh asgjë, asnjëherë!

– Po babai, a u bë i gjallë?

– I shkreti baba, – dhe gruaja në moshë nis e loton – njëherë, me kurajë ekstreme, ia kishte dalë të bindte dikë në Greqi që të merrte një nëndetëse e të vinte deri pranë brigjeve të Dukatit, të zbriste e të shkonte deri tek kasollja e jonë. Nuk gjeti askënd. I tmerruar kishte shkuar tek një shok i tij, ish-ballist edhe ai. Këtë e kishin arrestuar dhe pushkatuar, por e shoqja i tha se ne na kishin marrë dhe internuar, ndërsa fëmijët e tij dhe të gruas së dytë i kishte marrë dikush e nuk dihej se ku gjendeshin, sepse edhe kjo familje ishte larguar nga fshati. Shkurt, një mish-mash kolosal. Babai, pastaj, kur mori vesh se kush qe ende pa u arrestuar nga ish-shokët tij, shkoi e i takoi një e nga një e i mori me vete. Të gjithë hipën në nëndetëse e si përfundim mbërriti në Greqi e më vonë në Amerikën, ndërsa ne vuanim në Tepelenë. Babai i shkretë, me pikëllim të madh në zemër, mori rrugën për në Greqi. Pastaj, iku edhe ai në Amerikë. Nuk ia vlente të vinte më këndej, se nuk dinte as ai e aq më pak fshatarët e tij, se ku kishim përfunduar ne të gjithë.

– Po kur u mbyll kampi, në vitin 1953, a kthyet në fshat?

– Jo, jo, as që bëhet fjalë!

– Po ku ju çuan?

– Në Savër të Lushnjës, në internim, atje. Meqë babai kishte qenë ballist, tani i arratisur, nuk na e dhanë të drejtën që të kthenim në shtëpinë tonë, që ndoshta do ta kishin shembur,

– Po deri kur qëndruat atje, në Lushnjë, në Savër?

– Deri në vitin 1991.

– Deri kur?

– Gjithë jetën! Atje u fejuam, u martuan, atje vdiq nëna, atje u bëmë me fëmijë dhe vetëm me demokraci fituam lirinë.

– Amannnn

– Po … dyzet e gjashtë vite plot.

– Po fëmijët e nënës’? Vëllezërit e tu?

– Ata erdhën një ditë vetë, në Savër, në Lushnjë …

– Si erdhën?

– Po kishin kërkuar e kërkuar e në fund kishin shkuar të pyesnin në degën e punëve të brendshme

– Ashtu?

– Po! Ata i kanë treguar se ne ishim në Savër … dhe vëllezërit i kanë kërkuar atyre që vullnetarisht të vinin edhe ata tek ne, pra të internoheshin vullnetarisht.

– Kur kjo? Në ç’vit?

– Në vitin 1956, tani ishin disi të mëdhenj, por përsëri të rinj ishin, adoleshentë,

– Ku kishin qëndruar?

– Një bamirës i kishte shkuar në shtëpi po atë ditë që na kanë internuar ne dhe i ka marrë. Ato po dridheshin nga frika. Ky, pastaj, i ka çuar në shtëpi të vet, tek e shoqja. Kjo nuk e ka bërë fjalën dysh e i ka pranuar. Ky burri kishte vdekur e pastaj, edhe e shoqja. Vëllezërit nuk kanë dashur të rrinin me fëmijët e tyre, më të mëdhenj se këta, dhe kanë kërkuar nënën dhe ne në degën e punëve të brendshme. Kanë pasur arsye të na kërkonin. Nëna bëri dymbëdhjetë vite pa i parë, pa marrë vesh asgjë për ta. Ishte tharë nga malli, vdekur fare.

– Sa vjeç ishin?

– Shumë të rinj, shumë …

– Si qe takimi me ju, me nënën?

– Kanë ardhur ata në Savër dhe kur kanë mbërritur, paskan pyetur një njeri se a gjendej këtu nëna dhe ia kanë thënë emrin. Ata i treguan me drejtim se ku rrinim ne. Atëherë, kanë ardhur nga vendi ku banonim. Nëna ishte tek çezma e fshatit, aty pranë, ku jetonim. Ata, kur kanë parë nënën, kuptohet se nuk e kanë njohur, dhe kanë pyetur për të. Nënës gati i ka rënë të fikët, sepse djali i madh ishte kopja e babait. E ka njohur në pamje të tij. Ai ia ka thënë se a e njihte një grua me këtë emër, ndërsa nëna, që gati u alivanos, e thirri me emër vëllanë e i tha: – Bir të keqën nëna, unë jam! Aty, pastaj, ajo ka shpërthyer në lot, në vaj, ndërsa të dy djemtë i janë hedhur sipër dhe nuk kishte kush t’i ndante.

Hajde e mos qaj ne që po merrnim intervistën …

Pastaj u mbajt një takim në kinemanë e Tepelenës. Foli e kush nuk foli. Dikush kërkonte dëmshpërblim që nuk e kishte marrë; një tjetër se pse nuk u dënua Saliu se prishi shoqatat e të përndjekurve, një tjetër kërkonte eshtrat e të vdekurve në kamp, por që nuk kishte mundur t’i gjente e t’i çonte në fshatin e tij të largët, në Kukës. Foli edhe dervishi bektashi, që kalonte në argumente aq shpejt e pa u thelluar shumë, si zogu degë më degë, e që në fund pak morëm vesh. Foli edhe kryetari i bashkisë.

Pas kësaj u nisëm për Këlcyrë. Në një restorant buzë Vjosës, do të hanim drekën. Na shoqëronte një kuadro i bashkisë Tepelenë. Në diskutim e sipër, marrim vesh, prej gojës së tij, “se më shumë se 70 për qind e Tepelenës ka ikur, ia ka mbathur. Tani, edhe pse kanë ardhur të gjithë fshatarët e zonës në qytet, prapë ikin. Pas dhjetë vitesh nuk e di se sa do të jetë kush në apel!“, – na thotë me gaz në buzë Aleksi.

Hëngrëm bukë e u nisëm për Gjirokastër. Mbërritëm, se është afër.

Pasditja iku shpejt.

Të nesërmen, ashtu si kryetarja e kishte akorduar, shkuam për një takim me kuadro të lartë të bashkisë, për t’u prezantuar atyre me pak fjalë aktivitetet që kryejmë si institucion. Ndërtesa ku do të mbahej takimi ishte në një pikë të lartë të qytetit, në atë që quhej obelisku, godinë që dikur kishte qenë shkolla fillore, aty ku diktatori, në fëmijërinë e tij, kishte mësuar e tani ishte në pronësi të bashkisë, kuptohet, e riparuar dhe e pajisur me mjetet moderne, me kompjuterë e tryeza luksoze. Muret plot harta, kuadro piktorikë, fotografi të spikatura nga qytetit. Në fakt, u lodhëm shumë kur u ngjitëm atje. Aty merrte pjesë një përfaqësuese e lartë e ekipit të bashkisë së qytetit, si dhe drejtoresha e objekteve muzeale dhe dy a tre persona të tjerë, të gjithë me detyra në entet kulturorë e social historikë. Ia filluam bisedës. Na treguan, me pak fjalë, shifrat, që për ta janë të suksesshëm e premtues, sepse … ja, sesi numri i turistëve ishte në rritje, se kështu kishin siguruar të ardhura të mira si muze, se restorantet, kafenetë dhe hotelet punonin mirë, por edhe sesi duheshin bërë riparime në disa rrugë e zona … Pastaj erdhi radha e jonë të tregonim se çfarë bënim. Për këtë foli kryetarja e pak e nga pak dolëm në temë: jemi hedhur të kërkim të të vrarëve të zhdukur nga komunizmi, që janë të shumtë në numër, viktima të gjitha, të gjithë të pafaj e të gjithë pa varr.

Në atë shkëmbim të shkurtër përvojash, marrim vesh se përfaqësuesja e lartë e bashkisë, e pranishme në takimin tonë, ka pasur gjyshin kryetar të degës së punëve të brendshme. Hapim sytë. Pra i përket një familjeje jo të përndjekur por … e merr fjalën vetë e thotë: – “jo e përndjekur, por me pozitë dikur. Unë nuk di gjë, se kam qenë e vogël kur ra komunizmi, diku gjashtë vjeçe, por më vonë gjyshja më ka treguar se gjyshi vinte nga puna i mërzitur, se i kërkonin që të torturonte të arrestuarit e t’ia merrte me zor deklaratën se ishin fajtorë, se donin të bënin këtë e këtë, por që nuk kishin asnjë faj, por kështu ia kërkonin … “.

– Po nuk mund të jepte dorëheqjen gjyshi nga kjo detyrë – pyet dikush? – Pse të bënte një punë që nuk i shkonte, meqë qenka mërzitur?

Vajza u trazua, pastaj u ngrys e shikoi me pak zemërim pyetësin guximtar. Hapi sytë dhe përballoi sfidën që kishte edhe pak ironi, por që kishte kërkuar një kurajë, që i kujtoi se gjyshi i saj nuk e kishte atë lëndë njerëzore – moralin – që të largohej vullnetarisht, dhe me gjysmë zëri, e zënë keq, tha: – jo, nuk është dorëhequr!

– Pse?

– Nuk e di, nuk jeton më. Nuk mund ta pyes! – tha me inat këtë radhë. Ndjeshmëria e duhur për të munduarit, për të torturuarit e të vrarët nuk shihet të pasqyrohet në fytyrën e saj. E, sa për një ndërhyrje me politesë, pasi merr veten, thotë:

– Gjyshja, me demokraci, më ka thënë se njerëzit që arrestoheshin e dënoheshin nuk kishin faje, por oficerët dhe stafi i degës së punëve të brendshme ishin të detyruar, se kështu ua kërkonin nga lart, nga Tirana, ministria e punëve të brendshme. Ai është bindur, kuptohet, sepse, nëse do të ikte ai, do të vinte një tjetër në vend të tij. Çfarë ndryshimi kishte? Pse të largohej, kur nuk do të arrihej asgjë?

– Asgjë! – mbështet folësen një dikush aty.

– Asgjë! – plotëson plot gaz në buzë zyrtarja e lartë, e kënaqur që i erdhi ndihma në çastin e duhur.

– Ju jeni me Partinë Socialiste, besoj? – ndryshon kahun e bisedën kureshtari guximtar.

– Po, po, nuk diskutohet, është partia më e mirë në Shqipëri … mirë, – vazhdon dhe kërkon që biseda që ka marrë një rrugë tjetër tashmë, të ndërrojë drejtim. – Do të shkojmë të shohim kalanë e qytetit? – pyet.

– Patjetër!

– Kati lart, krejt lart, ka shërbyer si burg. Ka shumë turistë që vijnë ta shohin. Ejani, nisemi!

Dolëm. Zbritëm nga ishim ngjitur. Morëm rrugën duke i rënë shkurt sokakëve të ngushta e gjarpëruese, marrim drejtimin për në kalanë e famshme. Qe bërë burg që në vitin 1928 e kjo përmendet edhe në raportet e dikurshme të ish-ministrisë së brendshme, të drejtorisë së burgjeve. Ka ca shkresa që inspektorët e dërguar atje nga ky institucion për kontroll flasin për këtë burg, për vitin e hapjes dhe karakteristikat e tij. Thuhet në një vend, në një raport, se disa qeli ishin më të fortifikuara se të tjerat, sepse brenda gjendshin vrasësit, të quajtur katilë. Pastaj, sapo komunistët erdhën në pushtet, merr emrin e burgut të shtatë penxhereve. Një vend i tmerrshëm vuajtjesh. Kujtimet e ish të burgosurve flasin për masakra e tortura të kryera aty. Hyjmë, ngjitemi, më mirë të thuash, sepse krejt kalaja është në të përpjetë, derisa mbërrin sipër fare. Shëtisim në korridoret. Hyjmë në qelitë e dikurshme, që sot janë pjesë e muzeut. Bën të nxehtë. Kërkojmë ujë. Një çezme gjendet pranë e ka ujë të rrjedhshëm. Një roje na shërben që të mbushim shishet prej plastike, që kemi me vete. Pastaj, në fund të korridorit, një flamur i madh, me shqiponjën, flamuri ynë. Kur jemi të gjithë bashkë, një ftesë na vjen nga drejtuesi, ciceroni, meqë ne kërkojmë të zhdukurit. Na thotë se, e këtë e dinte mirë, se: – “në anën e majtë të kështjellës, lart fare, nga lartësia, hidheshin të vdekurit që jepnin shpirt në kohën e komunizmit, në vitet e fillimit, për aq kohë sa qe burg, në rrëpirë e drejtë e poshtë. Aty rridhte një përrua“, – vazhdon ai – “që vjeshtave e dimrave ishte plot me ujë e madje edhe të rrëmbyer!“.

Marrim për andej. Hapet një derë e madhe me dy kanata hekuri. Dalim jashtë kështjellës, gjithnjë nga ana jugore. Ecim në atë hapësirë të vogël, që vetëm ata që e kanë parë, ia kanë idenë. – “Ja” – thotë ai, dhe tregon nga poshtë. Hedhim sytë e shohim se skarpati është shumë i rrëpirët e, ndërsa të hutuar përpiqemi të sqarojmë se për çfarë bëhet fjalë, ciceroni vazhdon të tregojë: – “të vdekurit nga torturat, nga plagët apo nga sëmundjet nuk i varrosnin, nuk i nxirrnin nga burgu nga dera kryesore e kalasë për t’i çuar diku, por i hidhnin poshtë, e kufoma e të vdekurit thyhej e sakatohej. E copëtuar mbërrinte poshtë!” – Shohim. Ka shumë mundësi që e thepisura ka një largësi edhe më shumë se dyqind metra poshtë. – “Nëse ishte kohë shirash, binte në ujërat e rrëmbyer, që e merrnin të vdekurin me vete e pasi ai të ishte kalbur, eshtrat nuk dihej se ku përfundonin me kohën!“.

– Po verës?

– Kur nuk kishte ujë përroi, një evgjit, Visho Rrahimi, që kishte një karrocë dore, shkonte me një koleg të tijin, Rrahmanin dhe e mblidhte kockat e të vdekurit, të thyer në copa dhe e fuste në karrocë. Prej aty e çonte diku …

– Ku?

– Nuk është marrë vesh kurrë!

– Pse?

– Ishte i porositur që të mos tregonte kurrë vendin ku përfundonte i vdekuri i burgosur .

Hedhim sytë të tmerruar.

– Ja, atje poshtë mbërrinin të bërë copa e cika. Visho Rrahimi i merrte të nesërmen në mëngjes herët, sepse kontrollonte në atë orë.

– Ky evgjiti ka vdekur apo jeton?

– Ka jetuar deri vonë, por kur është pyetur nga familjarët e atyre që kërkonin të vdekurit, nuk dinte të tregonte se kush qenë ata.

– Po vendin se ku i shpinte ia ka treguar?

– Disa herë tha se nuk mbante mend se ku i kishte groposur.

– Ai të mos i mbante mend?

– Ndoshta edhe nuk e mbante mend – përgjigjet ciceroni, – ndoshta i ka çuar në shumë vende dhe e kishte humbur kujtesën, ndoshta nuk ka dashur të tregojë se ka pasur frikë, ka menduar se mund t’i dilnin telashe, plak ishte, fëmijë kishte, nuk donte t’i linte havale atyre …

– Po është pyetur ndonjë nga fëmijët e tij?

– Një djalë i tij jeton ende dhe kur është pyetur, thotë se nuk i ka treguar asgjë babai i tij …

– Për cilat vite bëhet fjalë?

– Për fillimet e deri andej nga viti 1950.

– Diku te pesë vite?

– Po aq, – vazhdon folësi, – por gjatë kësaj periudhe kanë vdekur shumë, shumë të burgosur, kryesisht nga veriu, sepse familjarët nuk kishin mundësi të vinin e t’i takonin e ishin pa ndihma, pa ushqime, pa ilaçe e vdisnin shumë, shumë të rinj, të gjithë të akuzuar si banditë e kaçakë, si ata që u ishin kundërvënë luftës nacional-çlirimtare, diversantë apo që kishin strehuar diversantë, apo që ishin bashkuar me ta …

M’u kujtua njëri, Gjin, Gjin Lleshi, nga Manatia e Lezhës, nipi i të cilit bën ende sot shumë përpjekje të gjejë axhën e tij, që ka vdekur në vitin 1948 në këtë burg të kësaj kalaje. Një ditë, ndërsa po merrja elementë sqarues prej tij, ky nipi më tha se – “axha ka bërë përpjekje të ikte me gjermanët, në fund të luftës së dytë botërore, kur ata po e linin Shqipërinë. Ka hipur në kamionët e tyre dhe është nisur. Thjesht se kishte frikë nga komunistët! Ishte i ri, vetëm njëzet vjeçar, që nuk i kishte mbushur ende. Me askënd nuk ishte përzierë gjatë luftës: as me komunistët, as me ballistët e as me zogistët. Kamionët kishin marrë rrugën nga Hani i Hotit e prej andej në Kroaci e në Austri. Për fat të mirë, i shpëtoi të gjithë bombardimeve. Mbërriti në Gjermani. I lumtur se e mbërriti tokën që ëndërronte. I shkreti shqiptar naiv! Nuk e kishte kuptuar se duhej të zgjidhte territoret e çliruara nga aleatët, anglezë dhe amerikanë. Ai mbërriti ku kishin hyrë rusët. Pastaj, si është zanat i komunistëve, që duan të dinë gjithçka e të kontrollojnë edhe qimen, kishin bërë kontrolle të pafund, për të parë se kush banonte në territorin e pushtuar prej tyre. E ky Gjin Lleshi i shkretë, meqë duhej të regjistrohej diku, që të strehohej e të ushqehej, u deklarua shqiptar, që kishte ikur me trupat gjermane … – Po pse erdhe këtu me kamionët me nazistë? – ishte pyetja që i bënë? – Desha të ikja! – Po ti ke braktisur vendin tënd, tani që ka më shumë se kurrë nevojë për krahë pune dhe angazhim? Ai mbeti pa fjalë. U arrestua dhe i lidhur u soll në Shqipëri. Iu bë gjyqi. U dënua me burg të përjetshëm. Akuza? I ka dhënë mbështetje nazistëve pushtues. Ai bënte be e rrufe se kishte dashur vetëm t’i largohej luftës. Por jo. – Në asnjë mënyrë nuk na mashtron. Ti ke shkuar me trupat gjermane dhe ke sabotuar luftën nacional-çlirimtare të popullit tonë dhe atij jugosllav. Burg i përjetshëm. Në burgun e Gjirokastrës! E pas shumë e shumë kërkesave që i shkreti kishte bërë për t’u transferuar në një burg më të afërt, ku të mund t’i vinte familja ta shihte, të riun njëzet e një vjeçar, një ditë vdiq nga sëmundja:ishte ftohur keqas si dhe nga mos ushqyerja”. Nipi i tij më tha po këtë që pashë me sytë e mi: “i vdekur, i hedhur poshtë nga ky skarpat thikë, nga kjo rrëpirë e fortë!“. Aty, ka shumë mundësi që evgjit Visho Rrahimi dhe shoku i tij, kolegu Rrahman, ta kenë marrë ashtu, të bërë copë, të thyer në disa pjesë, me kafkën e çarë e me shtyllën kurrizore gjithë fraktura, dhe e kanë vënë në atë karrocën dhe e kanë çuar diku.

– Ku? – e pyeta unë nipin.

Ai më tha se nuk e dinte se ku. “Kam shkuar edhe tek varreza e qytetit, në dalje rrugës që të çon për Sarandë, por atje nuk ka asnjë gjurmë“. – “Thonë“, – vazhdoi nipi pesëdhjetë e shtatë vjeçar, – “se këta të vdekurit i groposnin në një vend, që më vonë u bë shkollë industriale e kur hapeshin themelet për ndërtimin e saj, ekskavatori ka nxjerrë shumë eshtra, por askush nuk di se ku kanë përfunduar ato mbetje njerëzore!“.

Ja, kështu pra, merr vesh njeriu se kaq vlente jeta e njeriut dhe e drejta e familjarëve që të afërmit e tyre të kenë një varr ku të prehen eshtrat, ka marrë fund me kohë.

Na thonë, na rekomandojnë, na këshillojnë që, kur të dëshpëruarit familjarë të na pyesin se a duhet të mbajnë shpresa se do të gjendet ndonjë varr, duhet t’u themi atyre se do të bëjmë diçka, do të përpiqemi, shumë, patjetër, se kjo është në qëllimet tona, në detyrat tona!

Por të paktën, për këta të shkretët, kjo fjalë nuk do të bëhet kurrë realitet. Evgjiti Visho, me zellin e tij, ishte shumë më efikas se çdo përpjekje e jona, e ndihmuar edhe nga teknologjitë moderne, që pritet të na vihen së shpejti në dispozicion.

Dr. Albert Gjoka: Libri i Iris Halilit një ftesë për ndryshim radikal në modelit të liderit në Shqipëri

September 20, 2021 by s p

Të nderuar drejtues dhe anëtarë të Federatës “Vatra” dhe të gazetës “Dielli”!
Fort e nderuar profesoresha ime, znj. Iris Halili!

Në pamundësi për të qenë fizikisht apo virtualisht mes ju, në këtë ngjarje të pazakontë librore, – dëshiroj që t’ju përcjell urimet e përzemërta; secilit veçmas dhe të gjithëve bashkë: Më lejoni të shpreh mirënjohjen time të thellë për bashkësinë e shqiptarëve të Amerikës, të cilët kanë ditur të jenë pjesë e jetës dhe e vlerave të atij kombi të madh, duke ndërtuar një “Shqipëri tjetër”, – të gjallë, të bukur dhe plot shpresa, – një model dinjitoz për ne këtu, në “Shqipërinë e vjetër”.

Ju, vatranë të dashur, përgjatë disa brezave, na keni treguar se “gjaku nuk bëhet ujë”, se “historia nuk zhbëhet”, por e keni dëshmuar me vepra sesi ndërtohet e tashmja dhe e ardhmja në mënyrën më të mirë të mundshme, përmes punës dhe dijes. Edhe ky takim i sotëm është shenjë e kësaj tradite dinjitoze dhe këtij kontributi të çmuar që vazhdoni të jepni, ju “bijtë e shqipes”.

Libri “Lideri nuk lind…bëhet” i Iris Halilit, hedhur në qarkullim nga shtëpia botuese “Dituria”, është shembull i qartë i kësaj tradite njerëzish fisnikë, ku me kontributin e ideve, na fton ne të gjithëve, – sidomos këtu në Shqipëri, të ndërtojmë një mendësi tjetër ndaj liderit dhe lidershipit. Autorja na sfidon që në titull, – duke na trazuar fort brenda nesh përgjegjësinë e të qenit lider, në familje, në komunitet, në organizatë apo në bashkësitë e tjera ku jemi të pranishëm. Irisi e njeh shumë mirë mendësinë e liderit shqiptar përgjatë historisë, – dhe aq më mirë liderin e ditëve tona. Ajo ka pasur përvoja personale pune dhe marrëdhëniesh me disa prej tyre, – dhe e kupton më mirë se shumëkush tjetër përmasën e liderit, rolin e tij, mundësitë dhe pamundësitë e lidershipit shqiptar.

Besoj se të gjithë biem dakord se në Shqipëri liderat janë produkte të traditës së tyre, të historisë plot konflikte dhe të mendësisë për ta asgjësuar tjetrin. Unë besoj se ky libër vjen në kohën e duhur, – si një ftesë për ndryshim radikal në modelit të liderit në Shqipëri, – për krijimin e një lidershipi të ri. Sepse lidershipi është një disiplinë të cilën duhet ta mësojmë përmes shkollës dhe librit. Lidershipi nuk është thjeshtë produkt i traditës, apo shprehive social-kulturore në përditshmërinë tonë.

Autorja ka studiuar shkollat më të mira të lidershipit, – analizon teoritë bashkëkohore të drejtimit dhe iu referohet autorëve më në zë të kësaj fushe. Ajo sjell edhe modele të liderëve, duke i analizuar përmes tipologjive të tyre dhe vlerave që kanë lënë. Unë do të kisha dashur që Irisi në këtë libër të thellohej më shumë në natyrën e liderit shqiptar, – përmes një qasje më të detajuar të liderave shqiptarë në histori, – por shpresoj dhe besoj se puna e saj në këtë fushë do të thellohet më tej në të ardhmen.

Gjithsesi, këtë libër unë e konsideroj një guidë të çmuar për secilin prej nesh, – një libër përmes të cilit mund të mësojmë ide të reja për lidershipin dhe mund të reflektojmë më thellë për mënyrën sesi të drejtojmë jetën brenda familjes, bashkësisë, biznesit apo institucionit. Libri i komunikohet lexuesit teksa ne e prekim përditë krizën e liderit apo kur ndodhemi përballë fuqizimit të liderit autoritar.

Unë mendoj se lideri është produkt i nivelit të shoqërive tona, – i vëmendjes që tregojmë secili prej nesh për të nxjerrë njerëzit që na përfaqësojnë. Prandaj, heshtja dhe neglizhenca e secilit prej nesh për të marrë pjesë në jetën publike dhe politike, shmangia nga procesi i përzgjedhjes së përfaqësuesve tanë, – po na rëndon jetën tonë me pasoja të mëdha.

Vëmendja që i kushton autorja modelit të lidershipit që na ka lënë Shenjtja Nëna Terezë është ndër gjërat më të veçanta të këtij libri. Përkundër paradokseve të mëdha që prodhon bota jonë shqiptare, – shembulli i Shenjtes Terëzë na tregon se mund të drejtosh edhe me fuqinë e dashurisë, të mëshirës dhe të arsyes. Sot, më shumë se kurrë, na duhet fuqia e arsyes dhe e dashurisë përkundër arsyes së forcës; na duhet modeli që krijoi dhe na la si trashëgimi shqiptarja jonë e përbotshme, Nana Terezë.

Unë nuk dua të zgjatem më tej, paçka se kam shumë për të thënë për librin dhe autoren, – por dua të ndaj me ju lajmin e bukur se ky libër është pritur shumë mirë edhe nga lexuesit në Shqipëri: Dëshmi e këtij receptimi të pazakontë është edhe fakti se libri “Lideri nuk lind…bëhet” është përzgjedhur nga lexuesit si libri më i mirë i vitit 2020 nga platforma më e madhe online e librit shqip, Bukinist.al.

Ky libër riktheu pas shumë vitesh komunikimin me profesoreshën time të letërsisë moderne Iris Halili, dhe jam befasuar pa masë me këtë angazhim të ri të saj: Do të doja që ky libër të ishte pjesë e kurrikulave shkollore, universitare apo të ishte pjesë e trajnimeve për krijimin e liderëve rinj shqiptarë në biznese, organizata apo në politikë. Unë e kam për nder të jem një shërbëtor i zellshëm në procesin e komunikimit të këtij libri, dhe të gjithë pasurive të tjera mendore dhe shpirtërore, – të ngjashëm si kjo, – tek lexuesi shqiptar, sepse besoj rrënjësisht tek shprehja: “Readers are Leaders”.

Të dashur të pranishëm!

Ky libër do të rrisë përmasën e kuptueshmërisë dhe të informimit për lidershipin; – dhe pas leximit të tij, ju siguroj se secili prej jush do të ndihet më i qetë; do të silleni në mënyrë më të maturuar; do të jeni më efikasë në drejtim dhe do t’i kuptoni më mirë ata që ju drejtojnë në jetën e përditshme. Besoj se këtë fuqi transformuese që kanë idetë dhe librat tek ne, Iris Halili ka ditur ta bëjë siç duhet përmes këtij botimi, – me profesionalizëm, me përkushtim dhe me dashuri, – që secili prej nesh të jetë një udhëheqës më i mirë i jetës së tij në familje, biznes apo shoqëri.

Unë jam i paduruar që të pres libra të tjerë për lidershipin prej jush, Profesoresha ime Iris Halili.

U jam mirënjohës; ty Iris, dhe gjithë ju, pjesëmarrës të nderuar që patët durimin për ta përcjellë mesazhin tim deri në fund, – me shpresën se një ditë do të takohemi me secilin prej jush për gjëra po aq të bukura dhe të vlerta sa ky promovim libri.

Vëllazërisht, i juaji!

Dr. Albert Gjoka

Themelues dhe menaxher i platformës së librit shqip, Bukinist.al