Profesor Ridvan Dibra sjell për publikun veprën e tij më të fundit “Për romanin dhe romanet” (shënime, kujtime, ese). Në një rrëfim për gazetën Dielli, Organ i Federatës Panshqiptare të Amerikës VATRA, dhënë Editorit Sokol Paja, shprehet se romani është njëri prej miqve më të mëdhenj e më besnikë të qenies njerëzore.

PËR ROMANIN DHE ROMANET

Për romanin është folur dhe flitet shumë. Ndoshta më shumë se për çdo lloj tjetër letrar.  Tjerrën teori e traktate. Përpunohen parashikime e pandehma. Prej atyre kobzeza, që paralajmërojnë “vdekjen e romanit”, deri te ato më optimistet, të cilat shenjtërojnë mbretërimin e tij.  Si përherë, e vërteta rri diku në mes.  Ndërsa romani veçse stërpiket paksa prej gjithë këtij rrebeshi teorik dhe estetik, duke vazhduar të jetë, si përherë, njëri prej miqve më të mëdhenj e më besnikë të qenies njerëzore. Tashti, pas më shumë se tridhjetë vjet krijimtari, kur kthej kryet mbrapa dhe shoh që emrin tim e mbajnë jo pak por plot shtatëmbëdhjetë romane, them se kam të drejtë edhe unë të shpreh, me modesti, ndoca përshtypje e konsiderata për këtë Mik të Madh, i cili ka shënjuar jo vetëm krijimtarinë, po krejt jetën time. Do ta bëj sipas mënyrës sime.  Pa tjerrë teori e traktate.  Duke u mbështetur, para së gjithash, te përvojat e mia me secilin roman.  Por edhe duke i kërkuar ndihmë kujtimeve dhe shënimeve, që kam mbajtur herë pas here. Besoj në vëmendjen dhe mirëkuptimin e lexuesve.

DUKE U DRIDHUR SI NDËR ETHE (NUDO 1995)

Më në fund, duke u dridhur si ndër ethe – një Zot e di nga emocionet më fort, apo nga të ftohtit e pasmesnatës? – i vë edhe pikën e fundit romanit tim të parë!  (13 dhjetor.  Ora 1 e 20 minuta, pas mesnate.  Viti 1994).  Thuajse pavetëdijshëm, e godas fort (me gishtin tregues të dorës së majtë) tastën e makinës së shkrimit (një “Olivetti” e vjetër, gati shekullore), aq fort sa ime shoqe zgjohet e trembur nga gjumi.  (Në pamundësi të kem një mjedis vetëm për vete, dhoma e gjumit më shërben edhe si studio). Për një muaj rresht, kam punuar si i çmendura si i dehur mbi këtë roman.  Duke harruar, shmangur e shpërfillur gjithçka që s’kishte lidhje me të.  Ditën dhe natën.  Mëngjeseve, me të zbardhur. Apo netëve vonë, pas mesnate.  Me një lloj droje se mos gjetja, fabula e karakteret dilnin jashtë meje dhe shpërbëheshin.  Siç kisha një drojë të lehtë se mos, qoftë dhe pa dashjen time, po ndikohesha nga romanet e autorëve që i kisha ma fort për zemër atëherë; edhe pse gjithë ajo zjarrmi që shoqëronte shkrimin e romanit tim të parë, vështirë të linte shteg për ndikime të ndërgjegjshmee, aq më keq, për imitime të vetëdijshme.  Megjithatë, edhe pse jo shpesh, vinin e ndërhynin në vetëdijen time vepra të tilla, si “Shkretëtira e tartarëve” e Buzzat-it, apo romanet e Kafkës, sidomos “Procesi”. Tani që romani sapo ka përfunduar, unë ndihem i kapërthyer prej lloj – lloj ndjesish kundërthënëse: edhe i lumtur sa s’ka, edhe bosh e i zbrazur. Kurse titullin e kam vënë që në fillim, ende pa nisur punën: PUSHTIMI I MADH. Pas gati katër orë rrugë të lodhshme me makinë, ndodhem në klubin e Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve në Tiranë.  Kam lënë takim me zonjën Brikena Çabej, presidente e Shtëpisë Botuese “MçM Çabej”.  Para pak kohësh, në një çast deliri e vetëbesimi deri në paranojë, kisha guxuar dhe e kisha nisur me postë dorëshkrimin e romanit tim “Pushtimi i madh”.  Adresa: Shtëpia Botuese “MçM Çabej”, Tiranë.  (Kjo Shtëpi e re Botuese, me fillime aq interesante e premtuese – saqë prej shumëkujt besohej se do të ishte në ballë të editorisë shqiptare, kishte botuar romanet e dy prej autorëve më të njohur: Ismail Kadaresë e Fatos Kongolit). Me ta postuar dorëshkrimin, do të nisnin edhe dyshimet e mia.  Mos isha ngutur? Mos e kisha tretur atë dorëshkrim? Kush më njihte mua? Mos duhej të kisha synuar një shtëpi botuese më modeste? 

Dhe plot e plot kësi pyetjesh, që më mundonin jo pak.  Porse për çudinë e shendin tim të madh, pas gati dhjetë ditësh, po me postë, vjen edhe përgjigjja e botueses.  Hap zarfin dhe nuk u besoj syve të mi: dorëshkrimi është pëlqyer, bile shumë.  Në fund, kërkohet “një takim me autorin”, domethënë me mua.  Janë shënuar data, ora dhe vendi i takimit…

MODERNITETI, LAKONIZMI, TREGU, JOSHJA E LEXUESIT

Dhe ja ku jam tani: në pritje.  I tendosur dhe i tensionuar.  I pamësuar me takime të tilla. Nuk vonon dhe zonja Çabej shfaqet në Sallën e madhe të Lidhjes.  E njoh, edhe pse portretin e saj e kam parë veç një herë gazetë.  Sharmante e plot klas, drejtohet për te unë.  Edhe pse ka plot të tjerë në sallë.  Si më njohu?  Si e nuhati që unë jam Ridvan Dibra?  Apo i kishte mjaftuar qëndrimi im në tryezë e “droja si prej provinciali”?  Mjaftuan vetëm pak çaste që tendosja e droja ime të treteshin dhe biseda mes nesh t’i ngjasonte asaj të dy miqve, të cilët kanë vite e vite njohjeje.  Merita e saj, kuptohet.  Pas pak, do t’i vinte radha dorëshkrimit të romanit tim. Vërejtje e sugjerime nga ana e botueses.  Jo për anë themelore të romanit, të tilla si fabula, subjekti, karakteret. Porse për fjalë e fjali të veçanta. Diku pajtohem, diku kundërshtoj.  Me njëfarë droje në fillim, më i sigurt dhe më i vendosur më pas.  Derisa i vjen radha titullit.  Botuesja ka variantin e vet: “NUDO”.  Kundërshtoj prerë.  Titulli i vendosur prej meje më duket më domethënës, më shprehës, më i lidhurme fabulën e romanit.  Botuesja nuk tërhiqet dhe parashtron argumentet e veta për titullin e zgjedhur prej saj: moderniteti… lakonizmi… nudoja e pranishme në roman… tregu… joshja e lexuesit…  Unë nis e hezitoj në zgjedhjen time.  Lëkundem.  Derisa dorëzohem.  Bëj kompromis.  Dhe i vjen radha kontratës, të cilën e nënshkruaj menjëherë, pa i lexuar të plotë nenet e saja. Dhe në fund, një shishe shampanje mbi tryezën tonë.  Trokasim gotat dhe urojmë “për miqësi e bashkëpunim të frytshëm”. Unë jam në qiellin e shtatë! disa muaj më vonë, viti 1995, kam në dorë kopjet e para të “NUDO”-s.  Shtypi është realizuar i plotë në Itali.  E mbaj nëpër duar romanin tim të parë (me kujdes, thua se po mbaj një foshnjë të njomë) dhe s’u besoj syve.  Një botim i mrekullueshëm, i pazakontë për ato vite, të cilin as kisha guxuar ta ëndërroja.  Në ballinë është e riprodhuar një prej nudove të skulptorit të famshëm Henry Moore.  Në çast, me një si peng të lehtë në shpirt, rrekem ta imagjinoj sesi do të ishte paraqitja e ballinës po të qe zgjedhur varianti im i titullit, por shpejt e largoj mendjen nga një ngasje e tillë. Edhe vihem ta lexoj romanin tim të botuar, thua se nuk jam unë që kam zbardhur kushedi sa net mbi të.  

“DALLËNDYSHET E BALLKANIT”

Pritja që i bëhet romanit tim të parë, është e mirë.  Edhe pse jam larg nga qendra, domethënë nga Tirana, jehonat vijnë deri te unë, në Shkodër.  Romanin e lexojnë dhe e pëlqejnë sidomos të rinjtë.  Botohen disa recensione e shkrime pozitivë.  Bëhet edhe një propozim për ekranizimin e tij, por që mbetet pa u realizuar.  Megjithatë, unë ruaj vazhdimisht një shije të ithët pakënaqësie: kam pritur, ndoshta, diçka më shumë dhe druaj se romani im është keqkuptuar në ndonjë rast. Derisa vjen fundi i vitit dhe bashkë me të mbërrin edhe befasia e madhe: romani im “NUDO” është përzgjedhur prej një jurie specialistësh si njëra nga tetë veprat më të mira të Letërsisë Shqiptare – në kuadrin e një projekti të shpallur po atë vit dhe që quhet “Dallëndyshet e Ballkanit”.  Veprat fituese, të gjitha, do të përkthehen në frëngjisht!  Unë jam prapë në qiellin e shtatë.  Është romani im i parë dhe kurrë s’e kisha ëndërruar një fat të tillë për të.  Herë – herë, thuajse pavetëdijshëm, çoj nëpër mend Kadarenë dhe “fatin” e tij me romanin e parë.  Pas pak ditësh, më thonë se janë shpallur në gazetë titujt e veprave, që do të përkthehen dhe botohen në frëngjisht.  Me duart që më dridhen dhe me një parandjenjë të ligë që më vjen prej s’di se ku, shfletoj faqet, derisa gjej listën e veprave.  I përpij me sy.  Nuk e gjej romanin tim.  I lexoj prapë.  Prapë e prapë.  Derisa bindem: romani im nuk është në listë, e kanë hequr.  Pa asnjë sqarim a justifikim.  Me një akt të neveritshëm e provincial të do strukturave të mykura.  Bashkë me romanin tim është “flijuar” dhe romani i pashoq “OH” i Anton Pashkut, edhe ai i përzgjedhur në listën fituese. Janë zëvendësuar paturpësisht me veprat e dy autorëve aktivë të famëkeqit realizëm socialist. Një si lëmsh më mblidhet në fyt dhe ndihem i mjerë e i pafuqishëm. Edhe përlotem, më duket. Dua të ankohem dhe të protestoj, por nuk di se ku e sesi. Shkodra ime duket aq larg nga Tirana, kryeqyteti im. Pak kohë më vonë, mësoj se me përkthimin e romanit tim “NUDO” në frëngjisht po merret përkthyesja e njohur Christiane Montécot. Por vdekja e papritur ia ndërpret planet kësaj zonje të madhe, të lidhur aq fort me letrat shqipe.  

KURTHET E DRITËS (1997)

Romani i dytë vjen dy vite pas të parit.  Por, ndërkohë, me një ritëm jo normal dhe disi të shfrenuar, kam botuar disa libra njëri pas tjetrit: tregime të shkurta, parabola, novela.  Ndonjë prej këtyre titujve botohet nga botues në viset shqiptare jashtë Shqipërisë.  Siç është, për shembull, një vëllim me novela.  Ky fakt do të sjelli një paradoks, i cili, më duket, vazhdon edhe sot e kësaj dite: krijimtaria ime njihet e lexohet më shumë jashtë kufijve të Shqipërisë zyrtare sesa brenda saj. Gjithashtu, këto botime të shpejta dhe me botues të ndryshëm, do të sjellin njëlloj ftohjeje, në fillim, e më pas edhe divorcin me botuesen time të parë, me të cilën pata besuar se do të kisha një bashkëpunim të gjatë. Por le t’i kthehemi romanit tim të dytë.  Shkak për nisjen e tij bëhet një kronikë e zezë, ndeshur në shtypin e atëhershëm. Në atë kronikë bëhej fjalë për një çift dashnorësh, që gjenden të vdekur (të zhveshur, saktësonte kronika) brenda një strehimi luftarak (bunker), njëri prej atyre strehimeve me të cilët qe e mbushur Shqipëria dhe që diktatori komunist i pati ndërtuar për t’u mbrojtur nga armiqtë e jashtëm. Në vitet e para pas rënies së komunizmit, strehime të tilla nisën të shërbenin për shumëçka: vende banimi për njerëz e për kafshë, klube e lokale (sidomos bunkerët në bregdet), strofuj ku fshihej droga e armët, nevojtore publike dhe, para së gjithash, streha për dashnorët ilegalë. Në kronikën e atëhershme jepeshin disa variante për vdekjen e çiftit. Por më i besueshmi dukej ai që e lidhte vdekjen e dy dashnorëve me një vrasje, si ndëshkim për dashurinë e tyre të paligjshme. Në fakt, kurrë s’e kam pasur tamam të qartë ngarkesën e dashurisë me një epitet të tillë dhe ndarjen e saj në dy lloje:

1. Të ligjshme.
2. Të paligjshme.

Sipas meje, dashuria është ose nuk është.

Siç thashë edhe më sipër, leximi i kësaj kronike u bë shkak që të niste romani im i dytë. Ose më saktë, shërbeu si detonator dhe ndezi atë materie krijuese, që qe ngjizur brenda meje prej kohësh. Sepse, më duhet ta pohoj, në atë periudhë po kaloja një fazë të jetës sime shoqëruar me ndjesi të vazhdueshme faji. Herë për faje të kryera. Herë – herë për faje të pakryera.  Mbetur në tentativë.  Ata që e kanë lexuar këtë roman, nuk besoj se mund të kenë gjetur diçka të përbashkët mes fabulës së tij dhe fatit të dy dashnorëve në kronikën e zezë. Por, ndoshta, edhe mund të kenë gjetur jo pak përkime. Ku me e ditë? Pa nisur mirë punë, romanit i gjej titullin “TUNELI”. Jo thjesht për faktin se ngjarjet e këtij romani zhvillohen brenda një tuneli, strehimi luftarak, por sepse, përmes simbolikash e përvojash vetjake, dëshiroj që me këtë roman të jap dilemat dhe dyzimet e qenies – sidomos ato të natyrës morale – në “tunelin” brenda vetes së vet. Por pas pak ditësh heq dorë nga ky titull. Sapo mësoj nga një mik i afërt se pikërisht kështu quhet një vepër e shkrimtarit të madh argjentinas, Sabato. (Më vonë, me t’u përkthyer në shqip, e kam lexuar me një frymë “Tunelin” e Sabatos.  Dhe, që të jem i sinqertë, por edhe duke kërkuar njëqind herë ndjesë për mungesën e modestisë, “tunelin” tim e kam gjetur më interesant, më origjinal).  Romanit tim i gjej një emër tjetër, “KURTHET E DRITËS”, titull ky me ngarkesë simbolike dhe që lidhet me lojën që bën drita kur, përmes tubave të ajrimit (pesë të tillë janë në vepër), futet në hapësirën e errët të tunelit.