s p – Page 56 – Dielli

Format jo standarde të pullave në Filatelinë Shqiptare

December 16, 2025 by s p

Besnik Fishta/

Pullat postare me forma jo standarde janë ato pulla që nuk ndjekin format tradicionale drejtkëndëshe ose katrore, por projektohen në forma të veçanta. Ato mund të jenë trekëndore, rrethore, rombike, gjashtëkëndëshe, në formë zemre, ovale etj. Pavarësisht formës së pazakontë, këto pulla janë plotësisht të vlefshme për qarkullim postar, për sa kohë mbajnë vlerën nominale dhe kryejnë funksionin e tyre të zakonshëm. Pulla e parë trekëndore në botë njihet gjerësisht si ajo e lëshuar nga Kepi i Shpresës së Mirë (Cape of Good Hope) ne skajin jugor te Afrikes, në vitin 1853. Forma trekëndore u zgjodh për t’i dalluar këto pulla nga ato të tjera të Perandorisë Britanike, duke i bërë menjëherë të veçanta dhe tërheqëse për koleksionistët. Pulla e parë rrethore në botë është lëshuar akoma më herët, në Zvicër, nga kantoni Zürich, në vitin 1843. Ndërkohë, pulla e parë me formë rombike është përdorur nga Peruja në vitin 1874. Edhe pse eksperimentet me forma alternative kishin nisur që nga mesi i shekullit XIX, ato u intensifikuan ndjeshëm pas viteve 1950. Administratat postare të vendeve të vogla veçanërisht ato ishullore, filluan të prodhonin pulla me formate jo standarde për të tërhequr koleksionistë ndërkombëtarë dhe për të rritur të ardhurat nga filatelia. Faktorët kryesorë nxitës ishin përparimet teknologjike në prerje dhe shtypje, konkurrenca në tregun ndërkombëtar filatelik, eventet përkujtimore që kërkonin printime të veçanta, si edhe rritja e interesit koleksionist në shekullin XX. Kategoritë kryesore të formave të pazakonta përfshijnë:
a) trekëndore,
b) rombike,
c) rrumbullake.
Në shekullin XXI janë shtuar edhe:
d) format artistike të veçanta (zemra, yje, gjethe etj.),
e) pullat holografike dhe 3D, të cilat, megjithëse shpesh ruajnë formën klasike, për shkak të efektit holografik konsiderohen pjesë e inovacioneve bashkëkohore. Në ekspozitat konkurruese filatelike, pullat me forma jo drejtkëndëshe krijojnë tërheqje të veçantë vizuale, duke u vlerësuar si nga vizitorët ashtu edhe nga juritë profesioniste. Forma e tyre e pazakontë u jep ekspozuesve mundësi më të gjera interpretimi në dimensionin kulturor dhe mitologjik të vendeve të tyre, duke i përdorur për të paraqitur mite, legjenda apo motive te fantazuara që lidhen natyrshëm me antropologjinë, historinë e artit dhe studimet kulturore. Kjo i hap filatelisë horizonte të reja si fushë kërkimi ndërdisiplinore. Në rastin e Shqipërisë, vërehet se në dekadat e fundit Posta Shqiptare i ka kushtuar një vëmendje të dukshme prodhimit të pullave me forma jo standarde. Ndër to, forma trekëndore është më e pranishmja, me një numër jo të vogël emisionesh, të cilat gjejnë kërkesë të shtuar si në tregun filatelik vendas, ashtu edhe në atë ndërkombëtar.

Fig.1

Në Fig. 1, që i përket vitit 1968, paraqitet emisioni tematik “Lojërat Olimpike – Meksikë”. Në të gjitha pullat e këtij emisioni janë ilustruar disiplina të ndryshme sportive, si vrapimi, kërcimi së gjati, kërcimi së larti, noti, patinazhi artistik, mundja, volejbolli, futbolli, hipizmi etj. Kjo dëshmon se emisioni është konceptuar me synimin për të promovuar sportin si vlerë shoqërore dhe si pjesë të rëndësishme të edukimit fizik. Pullat kanë formë romboidale (katror i rrotulluar në 45°), një format relativisht i pazakontë, i cili i jep emisionit një identitet vizual të veçantë dhe rrit kërkueshmërinë e tij në tregun filatelik. Ky emision pasqyron një periudhë kur sporti konsiderohej si “forcë edukative dhe ideologjike”, duke reflektuar qasjet kulturore dhe politike të kohës. Vlera filatelike dhe koleksionuese e këtij emisioni është edhe më e lartë për faktin se ai ekziston si në variant me dhëmbëzim, ashtu edhe në variant pa dhëmbëzim, çka e bën më të veçantë dhe më të kërkuar nga koleksionistët.

Fig.2

Emisioni i vitit 1968 në Fig. 2, me temë “Zogjtë”, nga “Panurus biarmicus” tek “Alcedo atthis ispida”, pasqyron një përpjekje për të dokumentuar dhe promovuar njohjen e faunës se pasur shqiptare. Emërtimet shkencore të shtypura në secilën pullë e ngrejnë këtë seri në një nivel edukativ, duke e bërë atë të vlefshme jo vetëm për koleksionistët, por edhe për studiuesit, mësimdhënësit dhe nxënësit.

Fig.3

Në Fig. 3, që i përket vitit 1975, paraqitet rasti i tretë i përdorimit të formatit rombik në filatelinë shqiptare. Zgjedhja e shpendëve ujore si subjekt mund të interpretohet si afirmim i vëzhgimit shkencor, i ruajtjes së biodiversitetit dhe i harmonisë mes njeriut dhe mjedisit, vlera që Shqipëria i theksonte si pjesë e imazhit të saj natyror. Ngjyrat e ndryshme të sfondit krijojnë kontraste që theksojnë bukurinë e secilit lloj, duke e shndërruar çdo pullë në një portret të vogël artistik.

Fig.4 “Kaktuset”

Në Fig. 4, të vitit 1973, paraqitet për herë të parë në filatelinë shqiptare një seri me format trekëndor me motive te flores shqiptare. Ky emision përfaqëson një ndërthurje të artit grafik me edukimin natyror dhe identitetin kombëtar. Forma trekëndore i jep kompozimit karakter ekspozitiv, sikur të ishte një galeri e vogël e florës shqiptare,te cilat të detajuara me kujdes shkencor, pasqyrojnë përpjekjen për të dokumentuar bukurinë dhe diversitetin e bimësisë vendase.

Fig.5 “Kaktuset e Mesdheut”

Ky emision ne Fig. 5 i vitit 2002, me pulla trekëndore kushtuar kaktusëve në lulëzim, është shembull i veçantë i ndërthurjes së shkencës, estetikës dhe identitetit kombëtar. Forma trekëndore krijon një ritëm grafik të pazakontë, ndërsa sfondi i zi thekson me intensitet ngjyrat e luleve. Zgjedhja e kaktusitmsi nje tematike e perseritur filatelike,synon te tregoje qëndrueshmërinë, përshtatjen dhe bukurinë e fshehur në mjedise të ashpra. Në kontekstin shqiptar, ato mund të interpretohen si metaforë e forcës dhe rezistencës së biodiversitetit në kushte sfiduese.

Fig.6 “Flora shqiptare”

Grupi ne Fig. 6 i pullave të vitit 2003, me motive frutash të ilustruara në formate trekëndore, ndërthur artin grafik me identitetin bujqësor dhe perceptimin vizual. Çdo frut, nga shega te fiku, është paraqitur me ngjyra të gjalla dhe detaje të kujdesshme, duke e shndërruar pullën në një miniaturë artistike që feston prodhimet vendase. Forma trekëndore krijon një kompozim dinamik dhe e shndërron serinë në një ekspozim të shkëlqyer të trashëgimisë bujqësore dhe biodiversitetit shqiptar.

Fig.7 “Dahlia-Flora shqiptare”

Emisioni ne Fig. 7 i vitit 2004, kushtuar luleve Dahlia, përfaqëson një kulmim estetik në filatelinë me tematike floren shqiptare. Forma trekëndore dhe sfondi i zi krijojnë kontrast të fortë, duke i dhënë secilës pullë një prezencë të fuqishme, sikur të ishte pjesë e një galerie florale. Lulja Dahlia, me petalet e pasura dhe ngjyrat e ndezura, simbolizon bukurinë, qëndrueshmërinë dhe elegancën natyrore. Përfshirja e saj në serinë “Flora Shqiptare” nënvizon vlerat e trashëgimisë natyrore dhe synimin për të edukuar publikun mbi biodiversitetin dhe vemendjen per ruajtjen e saj përmes filatelisë.

Fig.8 viti 2005, “Flora shqiptare-Lule thomajce”

Emisioni i vitit 2005, paraqitur në Fig. 8, me motive lulesh të serisë “Flora shqiptare”, është një paqyrim i bukurisë natyrore të vendit të shprehur përmes filatelisë. Forma trekëndore krijon ritëm vizual të veçantë, ndërsa imazhet të detajuara përfaqësojnë jo vetëm pasurinë e florës vendase, por edhe ndërgjegjësimin për ruajtjen e saj.

Fig.9 “Flora shqiptare-Zarzavatet”

Në Fig. 9, paraqitet një bllok filatelik i vitit 2006, me pulla trekëndore kushtuar temës “Flora shqiptare”. Ilustrimi qendror i domates si e plotë, ashtu edhe e prerë, nuk është i paqellimshem, ai simbolizon bujarinë e tokës shqiptare, thjeshtësinë e jetës rurale dhe lidhjen me prodhimet vendase. Përmes pullave te tjera trekëndore që paraqesin perime të përditshme si speca, hudhra dhe qepë, ky kompozim afirmon vlerat e bujqësisë tradicionale dhe biodiversitetin e gastronomisë shqiptare.

Fig.10 “Lumturimi Nene Terezes”

Pullë e vitit 2003, paraqitur në Fig. 10, kushtuar lumturimit të Nënë Terezës, përbën një akt nderimi ndaj kësaj figure universale me rrënjë shqiptare. Imazhi i saj në lutje, me petkun karakteristik, mishëron përulësinë, shërbesën dhe dashurinë pa kufij. Forma rrethore e rrallë në filatelinë shqiptare i jep pullës karakter solemn, duke e afruar me një medaljon përkujtimor. Ajo shërben si simbol i trashëgimisë shpirtërore dhe respektit kombëtar ndaj Nënë Terezës.

Fig.11 “Kampionati Europian i futbollit”

Fig. 11 paraqet një bllok filatelik të vitit 2004, kushtuar Kampionatit Evropian të Futbollit Portugali 2004. Edhe pse Shqipëria nuk mori pjesë, lëshimi i këtij emisioni pasqyron prirjen për të dokumentuar ngjarjet ndërkombëtare sportive dhe për t’iu përgjigjur interesit të koleksionistëve. Imazhi paraqitet me stil pikturor-abstrakt, që thekson dinamizmin e futbollit, vija të shpejta, ngjyra të ndërthurura dhe kompozim energjik, duke e bërë atë një nga blloqet më moderne të filatelisë shqiptare të fillimviteve 2000.

Fig.12 “600 vjetori i lindjes Gjergj kastriotit Skenderbeut”

Emisioni i vitit 2005, në Fig. 12, paraqet një skenë beteje të Skënderbeut të interpretuar si simbol i heroizmit dhe rezistencës kombëtare. Kombinimi i pullave rrethore dhe drejtkëndëshe në të njëjtin bllok krijon një kompozim dinamik dhe ceremonial. Beteja paraqitet me intensitet dramatik, kalorës, armë, terren malor dhe fortesë duke evokuar rrethimet e Krujës dhe përplasjet me Perandorinë Osmane.

Këto emetime me forma të pazakonta pozicionojnë filatelinë shqiptare si një fushë me potencial të lartë inovacioni. Në të ardhmen, përdorimi i formave simbolike, si pulla me formën e shqiponjës, me kontur të hartës së Shqipërisë, me reliev të thelluar apo me linja përkujtimore të pa trajtuara me pare, mund të rrisë vlerën kulturore dhe filatelike të prodhimeve postare, si dhe profilin ndërkombëtar të filatelisë shqiptare.

Avokati i kujt?

December 16, 2025 by s p

Fejton nga Rafael Floqi

Në Shqipëri, titujt institucionalë shpesh tingëllojnë më të rëndë se pesha reale e mandatit që mbartin. “Avokati i Popullit” është një nga ata emra solemnë që, në letër, duhet të jetë mburojë ndaj pushtetit dhe zë për qytetarin. Por në praktikë, historia jonë politike ka mësuar publikun të pyesë gjithmonë: avokat i kujt, saktësisht?

Zgjedhja e Endrit Shabanit në krye të këtij institucioni, me firmat e PD-së dhe votat e PS-së, nuk erdhi si një proces qetësues për opinionin publik. Përkundrazi, ndezi një debat të fortë politik, të ushqyer sidomos nga akuzat e Adriatik Lapajt, i cili e përshkroi këtë emërim si shpërblim politik për një rol të errët në sabotimin e një lëvizjeje opozitare. Nëse do t’i besosh narrativës së Lapajt, Shabani nuk është thjesht një figurë teknike e zgjedhur me konsensus, por një hallkë e një skenari më të gjerë të shkruar nga Edi Rama.

Fejtoni politik nuk ka për detyrë të shpallë verdikte gjyqësore, por të ngrejë pyetje. Dhe pyetja kryesore këtu është e thjeshtë: a do të jetë Endrit Shabani avokat i qytetarëve të pambrojtur, apo avokat i një pushteti që ka nevojë për qetësi institucionale?

Lapaj pretendon se Rama e ka përdorur Shabanin si “njeri brenda”, për të ndalur një zë që kishte marrë 64 mijë vota. Një akuzë e rëndë, që lidhet drejtpërdrejt me thelbin e demokracisë: konkurrencën e ndershme dhe përfaqësimin politik. Në këtë këndvështrim, zgjedhja e Shabanit shihet si një “kurorëzim” i besnikërisë, jo si një vlerësim i pavarësisë.

Por politika shqiptare e do ironinë: një figurë që deri dje shfaqej si kritike ndaj sistemit, sot ulet në një nga karriget që duhet të kontrollojë po atë sistem. Është kjo metamorfozë që e bën publikun dyshues. Sepse Avokati i Popullit, në një demokraci funksionale, duhet të jetë i papërshtatshëm për pushtetin, jo i përshtatshëm për kompromis.

Edi Rama, sipas Lapajt, shfaqet si “regjisor dhe skenarist” i kësaj lëvizjeje. Është një figurë e njohur për aftësinë për të prodhuar konsensus formal dhe për të neutralizuar konfliktin real. Në këtë logjikë, emërimi i Shabanit do të ishte një gur shahu i vendosur me kujdes: një institucion kyç që, në vend të përplaset me qeverinë, e amortizon zemërimin qytetar.

Protesta e Lapajt para Kryeministrisë, me çadra dhe netë të ftohta dimri, është një përpjekje për ta zhvendosur debatin nga korridoret e Kuvendit në rrugë. Ajo i flet një publiku të lodhur nga pazaret politike, por edhe skeptik ndaj çdo figure që ngrihet si “shpëtimtar”. Ironikisht, kjo protestë e vë Shabanin në një provë morale para se të nisë realisht punën e tij: a do të reagojë Avokati i Popullit ndaj një proteste qytetare që sfidon pushtetin, apo do të heshtë në emër të “stabilitetit”?

Një tjetër element që e rëndon këtë histori është reagimi i sistemit të drejtësisë dhe i shoqatave të gjyqtarëve, që për herë të parë i kanë dërguar sinjale publike Kryeministrit për kufijtë e pushtetit. Në një klimë të tillë tensioni institucional, Avokati i Popullit nuk është thjesht një noter ankesash, por një figurë kyçe në balancën e pushteteve.

Nëse Shabani do të zgjedhë të jetë vërtet avokat i popullit, ai do ta dëshmojë shpejt: duke u përballur me qeverinë, jo duke u fshehur pas procedurave; duke mbrojtur qytetarin, jo duke relativizuar padrejtësinë. Nëse, përkundrazi, ai do të shndërrohet në një figurë dekorative, atëherë dyshimet e sotme do të kthehen në bindje të hidhura nesër.

Fejtoni nuk mbyllet me përgjigje, por me paralajmërim: në Shqipëri, institucionet bien jo vetëm kur sulmohen, por edhe kur kapen nga kompromisi. Dhe Avokati i Popullit, nëse nuk është i popullit, rrezikon të mbetet thjesht avokat i radhës i pushtetit.

MËSIMI I GJUHËS SHQIPE SI MJET PËR FORMIMIN E VETEDIJES KOMBËTARE TE SHQIPTARËT

December 16, 2025 by s p

Dr.Nikollë Loka/

Për shumë nacionalistë, kombet janë të përjetshme; ato kanë ekzistuar gjithmonë në një formë apo tjetër. Në këtë pikëpamje, kombet moderne mund të ndjekin paraardhësit e tyre deri në Mesjetë dhe, në disa raste, deri te ‘nationes’ në antikitet(Anthony Smith, 2004b). Në këtë perspektivë, gjuha u bë karakteristika më e rëndësishme dalluese e kombësisë – në fakt, shpirti i saj i vërtetë. Ndërveprimi mes gjuhës dhe shpirtit ose frymës së kombit shprehet më qartë nga Wilhelm von Humboldt (1767–1835), sipas të cilit “gjuha e kombit është shpirti i tij” dhe shpirti i tij është gjuha”(CoWan, 1963: 277). Ose, siç vërehet ai diku tjetër: “Nga çdo gjuhë mund të nxjerrim prapa karakterin kombëtar”(Humboldt, 1988: 154).

Nacionalizmi shqiptar u zhvillua si rezultat i përhapjes së thelbit të nacionalizmit modern ndër intelektualët shqiptarë dhe ishte dështimi i parë i politikës osmane të panislamizmit(Batir, 112).

Osmanët që sunduan Shqipërinë për rreth pesë shekuj ndoqën politika që pengonin formimin e vetëdijes kombëtare, disa prej të cilave ishin të përbashkëta për të gjithë Ballkanin, ndërsa të tjera specifikisht kundër shqiptarëve. Një shembull i këtyre politikave ishte ndarja administrative që ata bënë, duke copëtuar shqiptarët në katër vilajete të ndryshme, pa marrë parasysh përbërjen e tyre etnike (Fischer, 2013). Kjo ndarje i vështirësoi ndjeshëm përpjekjet për bashkim dhe krijimin e një identiteti kombëtar të shqiptarëve. Rilindësit shqiptarë e kuptuan këtë pengesë dhe theksuan se ishte e domosdoshme të tejkaloheshin dallimet fetare që kishin ndarë popujt e Ballkanit, siç ndodhi me serbët dhe kroatët(Duijzings, 2002:70; Hobsbaëm, 1966:121).

Pavarësisht ndarjeve fetare dhe pengesave të tjera, shqiptarët arritën të krijonin një identitet kombëtar, edhe pse më vonë në krahasim me popujt e tjerë të rajonit. Ata u mundën të kapërcenin barriera si ndarjet krahinore dhe mungesën e rrugëve të komunikimit ndërmjet pjesëve të ndryshme të trojeve shqiptare, të cilat i kishin realizuar fqinjët e tyre më herët (Hahn, 1854:4).

Zhvillimet politike dhe shoqërore që filluan me Tanzimatin në Perandorinë Osmane sollën ndryshime që kërcënonin ekzistencën e shqiptarëve. Gjatë shekullit XIX, Perandoria Osmane ra nën ndikimin e kulturës perëndimore dhe i hapi dyert për shkolla të huaja, duke lejuar arsimin në gjuhë të ndryshme(Deringil, 1998:95). Gjatë periudhës së Abdyl Hamidit II, shumë shkolla u hapën në pjesën europiane të Perandorisë, si shkolla frënge (127), italiane (22), angleze (60), gjermane (22), austriake (11) dhe ruse (7)(Shaw& Shaw, 1977:250).

Në vitin 1892, në të katër vilajetet shqiptare kishte më shumë se 1000 shkolla greke, 40 shkolla vllahe, 200-300 serbe dhe bullgare dhe vetëm 2 shkolla shqipe (Ditërrëfenjësi, 1900: 153-154). Kishte dhe një numër të madh shkollash turke. Sipas statistikave të viteve të fundit të shek. XIX, në të katër vilajetet e atëhershme kishte 1187shkolla turke, nga të cilat 1125 shkolla fillore, 57 shkolla qytetëse (ruzhdije) dhe 5 shkolla të mesme (idadije) (Buda etj., 2002: 247; Hoti-Dani, 2014:41).

Porta e Lartë theksoi përçarjen e shqiptarëve, duke e mohuar ekzistencën e kombit shqiptar. Kur fanariotët përforcuan ndjenjën e epërsisë kulturore greke ndaj grupeve të tjera, reagimi etnik anti-grek u bë i thellë dhe u transformua në armiqësi të plotë (Hupchick, 2002:208). Shqiptarët, vllehët dhe bullgarët filluan të njohin vetveten si kategori etnike, duke u përpjekur të identifikoheshin përmes gjuhës së përbashkët (Kitromilides, 1989:152). Pas njohjes së Ekzarkatit dhe miletit bullgar në vitin 1870 nga sulltani, shqiptarët mbetën të vetmit që nuk njihej si komb, dhe pas reformave të shekullit XIX, vetëm atyre iu mohua e drejta për të përdorur gjuhën e tyre amtare (Clayer, 2012:46; Misha, 2002:38).

Përpjekjet për të shkruar gjuhën shqipe, për ta alfabetizuar dhe kodifikuar gramatikën e fjalorin e saj, ishin të lidhura ngushtë me njohjen e dallimeve etnike që përcaktoheshin nga gjuha (Kitromilides, 1989:1952-1953). Kur gjuha merr funksionin e identifikimit dhe bëhet një simbol politik i një grupi të caktuar, ajo fiton një rol të rëndësishëm në formimin e vetëdijes politike. Kështu, gjuha pati një rol të madh në Ballkan si një simbol dallues i përkatësisë etnike dhe më vonë, i kombësisë (Olgun, 2015:33). Intelektualët shqiptarë, të frymëzuar nga nacionalizmi evropian i asaj kohe, përdorën tekste të ndryshme gjuhësore, letrare, historike dhe publicistike për t’i përcjellë popullit shqiptar dhe publikut ndërkombëtar imazhin e shqiptarëve si një komb i veçantë.

Çështja e gjuhës ishte e rëndësishme për shqiptarët, pasi ata ishin populli i vetëm “transfetar” në Ballkan, me një identitet që ishte formuar vetëm mbi bazën e gjuhës. Në rastin e shqiptarëve, ishte gjuha që mori funksionin e etnicitetit, duke ushqyer një ideologji të fortë kombëtare (Doja, 1999:155-179). Ndër shqipatrët të parët që u prekën nga lëvizjet nacionaliste në Ballkan qenë shqiptarët ortodoksë. Arsyetimi më i rëndësishëm i kësaj vetëdijeje kombëtare ishte pasojë e paevitueshme e edukatës së tyre në shkollat greke.Ndonëse qëllimi i këtyre shkollave ishte që shqiptarët ortodoksë t’i bënin grekë, kjo ide nuk pati sukses të plotë, përkundrazi, ajo kontribuoi në zhvillimin e vetëdijes kombëtare shqiptare. Qëllimi kryesor i shqiptarëve ortodoksë ishte të shkëputeshin nga Patriarkana dhe të krijonin kishën dhe shkollën e tyre të pavarur(Batir, 2012: 113). Idelogët shqiptarë të të gjitha besimeve fetare e kuptuan se gjuha është mjeti I vetëm për bashkimin e shqiptarëve, pasi gjuha shqipe ishte e ndryshme nga e popujve fqinj dhe e sunduesve osmanë(Skëndi, 1974:,188-189).

Inkurajimi i zhvillimit të gjuhës shqipe dhe adoptimi i alfabetit të përbashkët, së bashku me procesin gradual të “shqiptarizmit” të sistemit arsimor, u bë konfirmim i vendosmërisë së shqiptarëve për të krijuar një identitet kombëtar të veçantë (Psilos, 2000:190). Rilindja Kombëtare Shqiptare, me përpjekje të shumta, hapi rrugën për formimin e ndërgjegjes kombëtare dhe ngritjen e shtetit kombëtar, ashtu siç bënë kombet e tjera ballkanike që e shfaqën veten në skenën historike, pas rënies së Perandorisë Osmane (Lloshi, 2008:1). Megjithatë, shqiptarët, të ndarë në myslimanë, ortodoksë dhe katolikë, që nuk njiheshin si një komb i bashkuar, nuk mundën të zhvillonin lirisht gjuhën e tyre amtare, të krijonin një letërsi të përbashkët dhe të përpunonin historinë e përbashkët, gjë që ngadalësoi formimin e nacionalizmit modern (Jelavich & Jelavich, 2000:225). Për më tepër, Porta e Lartë, duke identifikuar fenë me kombësinë, i trajtoi shqiptarët myslimanë si turq, ortodoksët si grekë dhe katolikët si latinë, duke e mohuar kështu ekzistencën e kombësisë shqiptare (Pollo, 1990:158). Sulltani refuzoi të njihte kombësinë shqiptare dhe, me këmbëngulje, përpiqej të shkaktonte përçarje fetare dhe krahinore midis shqiptarëve, duke injoruar zhvillimin e shkollave në gjuhën shqipe dhe duke mbështetur hapjen e shkollave turko-arabe (Pollo, 1990:158). Politika osmane e bazuar në islamizëm synonte përhapjen e vlerave islame dhe besnikërinë ndaj Kalifit, si faktor kyç për mbajtjen gjallë të Perandorisë.

Shtetet që ishin të interesuara për të penguar shkollimin në gjuhën shqipe gjetën gjuhën e bashkëpunimit mes tyre. Qeveria Xhonturke iu kundërvu politikës së Austro-Hungarisë në Ballkan dhe zbatoi politikën e afrimit dhe bashkëpunimit me Serbinë dhe Bullgarinë, duke iu bërë koncesione të ndryshme. Porta e Lartë toleroi veprimtaritë nacionaliste të serbëve në territorin e saj (HHSt. A. PA. A. Në AIH, Vj. 20-13-1306).

Për të arritur objektivat e saj, Lëvizja Kombëtare Shqiptare kombinoi veprimtarinë legale me atë ilegale, duke krijuar në nëntor të vitit 1905 Komitetin sekret “Për lirinë e Shqipërisë” në qytetin e Manastirit, një hap i rëndësishëm për organizimin kombëtar (Hoti Dani, 2014:105). Ky Komitet u ndikua nga aktivitetet e komiteteve të ngjashme të krijuara nga grekët dhe bullgarët dhe lindi si reagim.ndaj autoriteteve osmane dhe bandave të ndryshme nacionaliste(Hupchick, 2002:306) bullgare, greke etj.

Lidhur me aktivitetin arsimor ilegal të këtij Komiteti Senkevic shkruan se “shqiptarët nuk do të kenë rrethana të tjera, përpos organizimit të fshehtë të elitës politike të kohës, për të luftuar politikat e qeverisë së re të xhonturqve”(1958:159).

Zgjidhja e alfabetit të njësuar të gjuhës shqipe duke qenë një nga problemet më të rëndësishëm politike të kohës u bë e mundur vetëm pas shpalljes së Kushtetutës më 1908. Kongresi i Manastirit i mbajtur më 14-22 nëntor 1908 zgjodhi alfabetin latin, që do të ndikonte në zhvillimin e shkrimit shqip dhe do të ndihmonte në unifikimin kulturor të kombit shqiptar. Zgjedhja e alfabetit latin kishte dhe një dimension të qartë politik dhe tregonte aspiratat perëndimore të shqiptarëve si komb. Në fakt, vetë kontrasti midis alfabetit latin dhe atij turk do ta bënte vetëdijen shqiptare të ishte ndryshe nga ajo e turqve” (Skëndi, 2000:341).

Në fillim të shtatorit të vitit 1909, gjatë zhvillimit të ekspeditës ushtarake të Xhavit Pashës për “paqësimin” e shqiptarëve, nisi edhe fushata kundër shkollës shqipe dhe alfabetit kombëtar (Abdyli, Libri.1 2004: 270). Pas këtyre ekspeditave, Lëvizja Kombëtare Shqiptare njohu një ngritje të dukshme, veçanërisht në Shqipërinë Verilindore. Sipas shtypit shqiptar të kohës, thuhej se “Kuvendi i Llukës kishte artikuluar disa kërkesa, që iu adresuan qeverisë osmane, ndër të cilat dhe kërkesa për mësimin e gjuhës shqipe dhe për nëpunësit që do të dërgoheshin në Shqipëri të dinin gjuhën shqipe” (Bashkimi i Kombit, 1909). Po ashtu, në emër të banorëve të Pejës, Prizrenit dhe Mitrovicës, një komision i paraqiti kërkesën Komitetit Xhonturk të Selanikut “për krijimin e shkollave shqipe me shpenzimet e qeverisë së Stambollit” (Myzyri, 1996: 55).

Përgjigja e Portës së Lartë ndaj kërkesave për arsim në gjuhën shqipe ishte represive dhe mund të shihet si një pjesë e luftës për të ruajtur ndikimin osman në territoret shqiptare. Në vitin 1910, shtypja e kryengritjes shqiptare të Kosovës u pasua nga një luftë intensive kundër kulturës dhe gjuhës shqipe, duke mbyllur klubet shqiptare nën pretekstin se ato ishin “vatra të revoltës”. Po ashtu, u burgosën dhe u ndaluan prijësit, redaktorët dhe gazetarët e gazetave shqipe. Me urdhër të Portës së Lartë, u mbyllën shoqëritë dhe klubet shqiptare, u ndaluan librat dhe gazetat në shqip dhe u mbyllën shkollat shqipe. Në këto kushte, shkollat shqipe vazhduan të funksiononin në kushte ilegale (Skëndi, 2000: 350; Batir, 2012: 215).

Një tjetër moment kyç ishte kryengritja e vitit 1911, kur drejtuesit e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare hartuan kërkesat për autonominë e Shqipërisë, ku një nga pikat kryesore ishte kërkesa që gjuha shqipe të bëhej gjuhë zyrtare në katër vilajetet e banuara me shqiptarë dhe të përdorej si gjuhë mësimi në shkolla, zyra dhe gjykata. Në mars të vitit 1911, një qarkore e Ministrisë së Brendshme në Stamboll kërkonte riçeljen e shkollave shqipe dhe përdorimin e alfabetit latin (Skëndi, 2000: 350).

Megjithatë, përpjekjet përçarëse të xhonturqve vazhduan, duke e trajtuar problemin e arsimit shqip dhe të alfabetit latin si të dëmshme për fenë myslimane dhe të rrezikshme për interesat e Perandorisë Osmane. Gjatë kryengritjes shqiptare të vitit 1912, kërkesat për shkollën shqipe u paraqitën nga kryengritësit e Malësisë së Gjakovës, të Hasit, të Mitrovicës, Dibrës, Junikut, etj. (Myzyri, 1996: 362-363). Në bisedimet mes kryengritësve shqiptarë, të përfaqësuar nga Hasan Prishtina, dhe autoriteteve osmane, çështjet arsimore zinin një vend të rëndësishëm. Nga 14 kërkesat e Hasan Prishtinës drejtuar delegacionit osman, pesë ishin për shkollat, ku në pikën 4 shkruhej: “Nëpunësit të dinë gjuhën dhe të njohin zakonet e vendit”, ndërsa në pikën 6: “Të bëhet mësimi i gjuhës së vendit në shkollat private dhe të shtetit” (Shqipëria në dokumentet austro-hungareze IV, 2012: 331). Me gjithë lëshimet e bëra nga delegacioni shqiptar, marrëveshja shqiptaro-osmane nuk u zbatua, pasi pas nënshkrimit të saj, lufta shpërtheu dhe trojet shqiptare u pushtuan nga aleatët ballkanikë, të cilët kishin si synim ndarjen e këtyre territoreve midis tyre.

Në përfundim, mund të themi se gjuha shqipe ka luajtur një rol të pazëvendësueshëm në formimin e vetëdijes kombëtare shqiptare, duke u bërë faktor i rëndësishëm identitar. Ajo shërbeu si një mjet unifikues që bashkoi shqiptarët nga grupe të ndryshme fetare dhe krahinore, duke tejkaluar barrierat e ndarjeve të imponuara nga pushtuesit osmanë.

Përmes përdorimit të gjuhës, shqiptarët arritën të krijojnë një ndjenjë të përbashkët identitetare dhe të ndërtojnë një lidhje të fortë shpirtërore e kulturore. Kongresi i Manastirit dhe miratimi i alfabetit latin ishin hapa të rëndësishëm që kontribuan në konsolidimin e gjuhës shqipe si simbol i kombësisë shqiptare dhe si një nga shtyllat kryesore të identitetit kombëtar shqiptar.

Pavarësisht sfidave të mëdha dhe pengesave që u paraqitën gjatë periudhës osmane dhe pas saj, shqiptarët arritën të zhvillojnë një sistem arsimor në gjuhën e tyre amtare dhe të krijonin një letërsi të përbashkët, duke kontribuar kështu në forcimin e shtetit shqiptar dhe në njohjen e tij si një komb të veçantë në skenën ndërkombëtare.

MES KULTURES DHE HIJEVE TE ANTIKULTURES

December 16, 2025 by s p

DR. EDUARD A. SKUFI

ATHINE/

Përjetim

Gjurmat e pelegrinazhit të Bajronit, në qytezën e Vironas, në Athinë më ngacmuan muzën dhe rrjedhja e saj lindi fjalët. Mora me vete nipin tim Kristin, gjimnazist e një tip interesant, i hipëm makinës dhe u nisëm për në gjimnazin e Vironas. Me ftesën e znj.Areti, pedagoges së fizikës dhe pacientes time, po shkoja për një leksion, mbi “syrin si sistem optik dhe profilaksinë e tij”. Gjatë rrugës nipi im ishte fiksuar në Iphone dhe lexonte për Aretinë, “filozofen e parë të antikitetit”, i intriguar nga emri i pedagoges. Mandej nga celulari i tij, u dëgjua shpërthimi i çjerrë, në kakofoni i një muzike xhazi. Unë u rrudha në fytyrë, kjo bëri që Kristi ta ulte volumin e zërit, duke më thënë se ishte muzike Barrelhouse. Atë moment nuk fola, mora një CD, që kisha aty pranë dhe e vendosa të luaj. Tingujtë jehuan mes harmonisë, virtuozitetit dhe pasazheve të shpejta, të Villiam Telit, heroi legjendar zviceran, nga uvertura e G.Rossinit, e na mbushën me hare. (E zgjodha atë në përshtatje me temperamentin dhe moshën e tij). Më pëlqeka shumë, më tha ai, por nuk e kam dëgjuar kurrë . “Që të shkosh atje, duhet më parë të njohësh diamantet e kulturës dhe të perceptosh diferencën mes tyre”, e këshillova me takt..Vazhdonim udhëtimin dhe mendimet e mia shkuan, në anketimin me disa të rinj, publikuar në gazetën amerikane American Journal of Cultural Sociology, mbi vlerat e “Three Bs“ klasike, që e përbënin Bach, Beethoven, Brahms. Pjesa dominuese e të rinjve mes ironisë, përgjigjeshin me tre BBB modernen, e tyre, duke preferuar, Barrelhouse, Boogie Woogie dhe Blues music, në piano perkusive… ”E kuptoj, se muzika që ti vendose është argëtuese për adoleshencën, por kjo nuk mund të jete mohim i kulturës së vërtetë muzikore. Kur të kthehemi në shtëpi do të spjegoj me argumenta, mbi kulturën dhe hijet e antikulturës. Ndërsa ky libër, ”Inteligjenca Emocionale”, të cilin enkas e porosita, për vlerat e tij të veçanta është për ty, aty do të informohesh, sesi duhet të disiplinosh emocionet”…

Skicë mbi konceptimin jetik “modern”

Ndërkaq mbërritëm në shkollë, aty pranë bustit të Bajronit, na priste pedagogia me nxënësit, të cilët na drejtuan në një sallë, në formën e një amfiteatri të vogël. Unë fillova spjegimin duke e ilustruar me figura e video, në laptop. Pjesa më e madhe e nxënësve kishin fiksuar shikimin dhe më ndiqnin me kureshtje, por disa të tjerë klikonin në celularet e tyre, pa u shkëputur nga bota e iluzioneve. Më dukeshin si në një pantomim, kjo më dha pasën që ta shtrija bisedën, mbi përdorimin e tepruar të Iphonit dhe pasojat e tij…Shikoja ata të rinj me një dhimbje që të frenon dhe me kujtohej rinia ime, kur të etur kërkonim si dhuratë ndonje libër dhe kohën e lirë e ndanim në rrethet e shtëpisë së pionerit, mes recitimeve dhe këngëve. Ndërsa sot serviret si kulturë, antikulura dhe interesat e të rinjve jane të vendosura, në një interval sa të kufizuar, po aq dhe modest…

Kur mbritëm në shtëpi, mbeta i heshtur në mendime. Kristi mu afrua, mbështeti kokën në supin tim, duke pritur retorikën time… “Problemi për të cilën do të flas, nuk të përket vetëm ty, por është një çështje e ndjeshme, që ka të bëjë me të ardhmen. Kultura është një pasuri e madhe që rritet mes shekujve, e nuk mund të reduktohet në një ekran celulari dhe televizori, apo rreth një kutie Coca Cola, i mbetur mes një guacke etikoestetike të zbrazët. Nuk jemi në vitin zero, që të na frymëzoj starti i zhvillimit të kulturës moderne, si bazë e asaj “universale”!

Akstraksioni dhe “casual dress code “ në artin skenik

Sot kur shpërbërja kulturore e izolimi social po rriten, duhet të studjohen dhe të ruhen elementët jetik të trashëgimisë kulturore. Mjafton të futesh në Spotify, e të krahasosh klikimet e të famshmes, Simfonisë së pestë të Bethovenit, interpretuar nga filarmonia e Berlinit, në dirigjimin e H.V.Karajan, ndaj Driver’s Licence, performancë e të dalluarës në muzikën pop, Olivia Rodriguez, ku befasohesh negativisht për supermacinë e të dytës. Ky është të paktën, një nga indekset e inklinacionit “antikuturor”… Kristi më dëgjonte i koncentruar në monologun tim dhe si pakuptuar, “audienca” u shtua me vajzën time, një shoqen e saj sociologe, e kritike arti, Katerinën dhe bashkëshorten time, që e braktisën “tea time”-in. Kështu, vazhdova bisedën,..“Antikultura nga mjet për një qëllim, po shndërohet si një qëllim në vetvete. Çuditërisht publiku preferon “kultin masiv”, ndaj kulturës të nivelit të lartë, pasi rezulton viktimë e indoktrinimit të “industrisë së kulturës” moderne. Unë do të preferoja F.Sinatrën, me jazzin emocional ndaj L.Gagës të muzikës pop, kur vet ajo i bëri homazh madhështisë së tij. Megjithatë flladi i kulturës autentike, sot dëgjohet si një flaut, në vibrim tingujsh, veçse në tonet e një melodie bass”. Katerina në atë moment nuk u përmbajt, dhe pasi dakortoi me mua shtoi:“Ndodhesha në Hamburg, për një seminar të kulturës, ku shkuam me kolegët të ndjekim spektaklin modern, të “Traviatës” së mirënjohur.Por u befasuam me versionin “neoterik” të saj. Një abstraksion,

Metamorfoza “moderne” e Mona Lizës

skenik i shëmtuar, që shoqërohej me stil veshjeje laicistike, me xhins dhe atlete, rezultat i shkëputjes të artit, nga realizmi, në një stili vizual të panjohur që mbetej tronditës, sepse sfidonte estetikën tradicionale. Më pas shkuam në një shkollë, ku gjatë bisedës pyetëm nxënësit për E.Heminguein, I.Turgenievin, D.Shostakovich dhe ata ngrinin supet, të mbetur në padije, ndërsa M.Jacksonin të gjithë e njihnin. Të vret nostalgjia për kulturën e lartë me sarkastikën e antikulturës ”. Fjalët e fundit i shqiptoi në breshëri , duke mos e përmbajtur tonin e revoltës. Para pak kohësh, ndërhyri vajza ime esteticiene, lexova rastësisht në The Guardian, “Mbi misterinë e artit kontemporan”: Mona Lisa kundrejt monstruozitetit, groteskut dhe anës shokante, ndaj asaj kryevepre, që mbetet pjesë e kulturës dominante. Evolucioni social dhe ai estetik nuk duket të përkojnë me “dizmorfinë” kulturore, por gjithashtu nuk duhet të ndikojnë mbi orientimin e duhur kulturor individual. Sfida më e madhe e kohës solli si surprizë, vendosjen e antikulturës në pozitë dhe kulturës së vërtetë në opozitë…..

Kristi kishte mbetur mes habisë dhe vëzhgimit, ai here pas here pyeste nënën e vet, që të shuante kureshtjen dhe diçka shkruante. “ Vetëm duke i njojtur dimensionet e kulturës do ta vlerësosh atë”, i spjegoi e ëma, dhe “në dinamikë kultura do të bëhet pjese e identitetit dhe e DNA tënd”. Mandej ai doli në ballkon dhe klikoi në Iphone “My Way”, për tu takuar me F.Sinatrën…Ajo bisedë si leksion jete, do ti rishqyrtonte shumë pikëpamje. Atë dilemë do ta gjente përpara, se “kultura është për njerëzit si uji për peshqit ”…Ndërkaq pikat e shiut filluan të trokisnin mbi tendë në një perkusion melodik, që e shtonte romantizmin dhe nostalgjinë.

…Ndërsa unë mes asaj melodie, shtegëtoja në impresionet që më kishin lënë, fragmentet e librit “Kultura dhe Anarkia”, me pikëpamjet e “mendimtarit të mënçur” M.Arnold:” Kultura përshkruhet me të drejtë si dashuri për perfeksion”, duke preferuar “demokracinë në kulturë”. Nuk mund të angazhohesh në një kulturë pa baza kulture, duke e shkëputur të tashmen nga e kaluara, e cila mbetet si kometë. Kjo reflekton në të gjitha fushat, me një etikë dhe estetikë “perverse”, larg arsyes. Kështu në vend të ndjenjës së përbashkët të përkatësisë që ofronte dikur kultura, ndajmë një sentiment universal privimi, në një tolerim të pa spjegueshëm… Kristi me preokupimin që i zhbironte në sy me pyeti: “Doktor, i dashur , me se do ta krahasoje kulturën ?. “Me dritën e diellit që ndriçon gjithçka, ditën dhe natën”, fillova komentin, “pasi dhe natën reflekton dritën mbi hënën dhe konstelacionet e yjeve, duke i bërë të ndritshëm, dhe duke zbehur erresirën e natës. Pra kultura të ndriçon jo vetëm vizionin, mendjen por dhe shpirtin, duke të rikthyer shpresën. Unë do të thosha se “kultura është arti i “leximit” dhe i interpretimit të mendjeve të shquara”… Kristi i mbushur plot kënaqësi dhe mes emocioneve, më përqafoi fort. “Sa shumë dua të jem pranë teje, papu…po shokëve të mi kush do tju a thotë”. Për fat të keq, shtova me mllef duke ju drejtuar të tjerëve,…“ Idea e një vetëdije kulturore false, i dha dekadave të fundit të shekullit të XX, iluzionin si kthesë drejt një ideje “iluminante”, të ndritshme, se kultura e re, ”moderne” me “fandomin” entuziast, do të ishte therapia efikase, ndaj difekteve të kohës. Atë e veshën me një trend pikant për ti maskuar nëntekstin. Por, kultura klasike brilante, me impaktin e saj të zhvendos nga e përditshmja, në një botë vlerash drejt një qytetërimi ambicioz, si i vetmi antidot ndaj antikulturës, veçse e kufizuar në një duet “të pamundur”, ndaj asaj ndjenjë intriguese dhe tinëzare ”!

Historia dhe braktisja e Kullës së Elez Murrës – Një apel për të shpëtuar trashëgiminë historike

December 16, 2025 by s p

Arif Murrja

Në një majë shkëmbore buzë lumit Drin të Zi, në hyrje të fshatit Hotesh të Dibrës, aty ku rrjedha e lumit është herë relaksuese, herë e zhurshme dhe herë agresive; aty ku historia përplas kohët, qëndron ende e gjunjëzuar Kulla e Elez Murrës. Dikur zemra e rezistencës së Luznisë, sot ajo rri duke “rënkuar”, me plagë të hapura prej dhjetra dekadash si pasojë e moskujdesjes. Nga kjo kodrinëz shkëmbore kontrollohen të gjitha hyrjet për në fshat dhe kulla duket sikur komunikon në heshtje me Kodrën e Kalasë, të njohur si Kodra e Kalasë së Qytezës.

Foto të bëra nga Edmond Hasani para vitit 2016

Foto të bëra nga Erzen Murja ne vitin 2020

Përshkrimi i figurës së Elezit nuk mbështetet vetëm në kujtesën popullore. Shkrimtari dibran dhe mbledhësi i parë i folklorit të krahinës së Dibrës, Haki Stërmilli, e ka trajtuar Elezin si një nga shtyllat e rezistencës në Nëntë Malet e Dibrës. Edhe pse i emëruar formalisht nga Perandoria Osmane si Kreu i Malit të Luznisë, njësoj si krerët e tjerë të maleve, Elez Murrja nuk u pajtua me reformat e saj, duke u rreshtuar hapur në mbrojtje të dheut të Luznisë dhe të të drejtave të banorëve të maleve. Këtë qëndrim të palëkundur e kanë dokumentuar më pas studiuesit Munir Shehu dhe Hazis Ndreu, të cilët e pasuruan tablonë historike të figurës së Elezit, duke ndalur veçanërisht te roli i tij në Kuvendet e Maleve dhe në përballjet me pashallarët osmanë, duke i dhënë kështu peshën e merituar në historinë e Dibrës.

Elez Murrja Isuf Murrja

Kjo frymë qëndrese nuk u shua me Elez Murrën. Ajo u trashëgua dhe u përforcua nga i biri, Isuf Murrja, i cili mori mbi supe jo vetëm drejtimin e Malit të Luznisë, por edhe barrën e rëndë të përballjes së drejtpërdrejtë me dhunën osmane. Vrasja e tij barbare nga xhandarmëria turke, me prerje koke dhe ekspozim publik të trupit, tronditi mbarë Dibrën dhe ndezi një reagim të paprecedentë. Hakmarrja e organizuar nga djemtë e Isufit, e mbështetur gjerësisht nga luznakët dhe dibranët në betejën e Qenokut, u kthye në një akt rezistence me jehonë përtej krahinës, deri në Stamboll, duke e shndërruar Isuf Murrën në simbol të gjakut të derdhur për liri dhe dinjitet.

Në këngët popullore, kjo vijimësi e qëndresës ngrihet si figurë e pathyeshme, ndërsa në kujtesën e krahinës Elezi dhe Isufi mbeten njerëzit që e mbajtën pushkën mbi krye vetëm për mbrojtjen e Luznisë dhe Dibrës. Pikërisht kjo histori e mishëruar në qëndrim, sakrificë dhe gjak, ka pasur një adresë konkrete: Kullën e Elez Murrës. Mirëpo sot, ajo “kullë me 12 qoshe e tre pode”, simbol i autoritetit, i rezistencës dhe i mbrojtjes së të drejtave të malësorëve, po shembet. Me rrënimin e saj, po zhbëhet nga themelet jo thjesht një ndërtesë, por një faqe e lavdishme e historisë së Dibrës, e shkruar me qëndresë brezash.

Kjo kullë nuk e njohu dorën e armikut. Por po e rrëzon heshtja jonë.

Në periudhën socialiste, u braktis nga pinjollët biologjik të Elezit për një jete më të mirë në Tiranë. Që atëhere mbeti në mëshirën e fatit. U përdor nga të pastrehët dhe më pas u përdor si stallë për bagëti. Muret e saj të trashë, që dikur mbroheshin nga pushka e Elezit dhe e luznakëve, u çanë nga shpërfillja njerëzore e mesuesve të historisë, e institucioneve të kulturës, e vetë banorëve të fisit Murrja. Arkitektuara e saj është unike, nuk ngjason me asnjë kullë tjetër në Dibër. Ndryshe nga kullat e tjera të zonës, ajo u ndërtua si kullë-rezidencë, me funksion drejtues dhe mbrojtës, duke reflektuar vizionin e Elez Murrës.Kozmetika e historisë nuk mjafton për ta ruajtur atë; duhen punëtorë, duhen vizione, duhen njerëz që nuk e lënë suksesin e të parëve të transformohet në rrënojë.

Disa dibranë të respektuar nuk e kanë harruar: Aqif Doku (poeti i vjetër) ka gjetur frymëzim dhe ka thurur vargje, po ashtu edhe poeti i ditëve të sotme Malet e Dibrës; Emrie Skuka në librin e saj Sinoret e Luznisë, i bën jehonë Elezit dhe djalit të tij Isufit: Edmond Hasani ka shërndarë foto të kullës, duke i ruajtur kujtesën vizuale, po ashtu edhe pasionati Erzen Murrja; Abdurahim Ashiku (gazetar i vjetër) dhe Dr. Selman Meziu ngritën zërin kundër zhdukjes së saj, sidomos në kushtet e ndërtimit të HEC Skavica; Afrim Shehu ditët e fundit e ringjalli përmes vizualizimit dixhital, që të shohim se çfarë jemi duke humbur. Ndjesë nëse kam harruar dikë.

Punuar ne IA nga Afrim Shehu

Por zëri i tyre është ende i pakët për të zgjuar shtetin.

Kulla e Elez Murrës është një provë e gjallë se historia ka themele; ajo nuk është vetëm një monument lokal, por kujtesa e një rezistence që duhet t’u tregohet brezave, një dëshmi se liria nuk na erdhi dhuratë, se tokën nuk e trashëguam falas dhe se dikush dhe disa luftuan kur pushtuesi trokiste tek dera.

Është koha që Ministria e Kulturës, Bashkia Dibër, institucionet e trashëgimisë, si edhe akademikët e fushës, të marrin përgjegjësinë që historia ua kërkon. Ka fonde europiane, ka programe restaurimi, ka mundësi konkrete – duhet vetëm vullnet dhe punë.

Nëse sot heshtim, nesër do të mos kemi ç’të shpëtojmë.

Kulla rri gjunjëzuar, e heshtur në majë të shkrepit buzë Drinit. Por ajo heshtje nuk është dorëzim. Është thirrje!