• Home
  • Politics
  • Opinion
  • Culture
  • Sports
  • Economy
  • Interview
  • Reporting
  • Community
  • Vatra

Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Kosova pays the price as its liberation leaders are persecuted, not prosecuted

February 20, 2026 by s p

By Linda Nikaj*, Esq./

Yesterday, in the heart of Prishtina, thousands filled the square to protest the ongoing trial of former KLA leaders. The streets were filled with flags, frustration, and a deep, familiar ache. What unfolded was more than a political demonstration — it was a collective defense of the war’s truth, the victims’ dignity, and a history that Kosovars refuse to let others rewrite. The protest was a denouncement of a prosecution that targets the wrong people and distorts both history and justice. Despite the international community’s intervention during the war and embracement of Kosova, Albanians now feel deeply betrayed by The Hague the very institutions that once claimed to stand with them.

More than two decades after the Kosova War, the wounds of that conflict remain open. Mass graves continue to be unearthed in Serbia. Families still wait for answers about their missing loved ones. Survivors of torture and sexual violence carry lifelong scars and challenges. And yet, instead of confronting Serbia’s responsibility for the atrocities committed against Kosovar Albanians, the international community has turned its focus toward prosecuting the very people who defended them.

In 2020, the Kosova Specialist Chambers indicted several former Kosova Liberation Army (KLA) leaders — including Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Jakup Krasniqi, and Rexhep Selimi — on charges of war crimes and crimes against humanity. These indictments read as a calculated distortion of history, an effort to punish the victims instead of the perpetrators — a deliberate attempt to rewrite a history that Albanians paid for in blood.

The Specialist Prosecutor’s Office issued a press release announcing Thaçi’s indictment before it was confirmed by a judge — a move that violated its own rules. The release accused Thaçi and Veseli of putting “personal interests ahead of the victims,” language that read more like political messaging than legal procedure.

The damage was immediate. Kosova’s reputation suffered. Its political stability wavered. And the perception of impropriety fueled speculation that the indictments were politically timed. Even former U.S. Congressman Eliot Engel urged the State Department to ensure the court was not targeting individuals based on ethnicity — a stunning statement from one of Kosova’s strongest allies.

Six years later, the trial is still in progress, and no verdict has yet been delivered. Looking back, the timing of the indictments alone raised alarms. The indictment of Thaçi was announced just days before he was scheduled to head to Washington, D.C. for meetings at the White House aimed at resuming stalled peace talks with Serbia. Thaçi resigned immediately, unwilling to face trial while serving as Kosova’s president. The political shockwaves were immediate and destabilizing.

The issues with the prosecutions transcend just timing. The prosecutions threaten Kosova’s fragile democratic institutions, undermine already‑difficult negotiations with Serbia, and retraumatize victims whose suffering has never been acknowledged by the perpetrators who caused it.

A Transitional Democracy Undermined

Kosova is a young state, still building its institutions, fighting for international recognition, and struggling to heal from the brutality of the 1990s and the decades that came before. The KLA emerged as a response to Serbia’s systematic oppression: the stripping of Kosova’s autonomy, closure of Albanian schools, removal of Albanian officials, and violent crackdown that followed. More than 13,000 Albanians were killed. Hundreds of thousands were displaced. Children, both girls and boys, were subjected to sexual violence. Women were raped and tortured. Entire families vanished.

Serbia has never accepted responsibility for these crimes. Many of the perpetrators remain unpunished. More than 50 members of the Jashari family were killed in Prekaz, and still, there is no justice for the Jashari family. The Bytyqi brothers — three Albanian‑American men executed by Serbian police — are still denied justice. Survivors like Vjollca Salihu and Vafsije Krasniqi Goodman have waited decades for accountability that never came. Justice has yet to be delivered for countless others.

Against this backdrop, the Specialist Chambers’ decision to prosecute these KLA leaders — while Serbian officials responsible for mass atrocities have only minimally and sparsely been held accountable — feels profoundly unbalanced.

Kosova’s institutions have worked to address the past: providing reparations to war veterans, civilian victims, and survivors of sexual violence. However, the Specialist Chambers excludes Kosovars entirely from its staff, judges, and prosecutors. It operates outside Kosova, beyond the reach of its democratic oversight. For many Albanians, it feels imposed, undemocratic, and disconnected from the lived reality of the people it claims to serve.

The result is a deep erosion of trust — not only in the court, but in the international actors who pressured Kosova to create it.

A Roadblock to Peace

Kosova and Serbia have attempted dialogue for years, but progress has been slow and fragile. Agreements signed since the war have gone unimplemented. Recognition of Kosova’s independence — the central issue — remains off the table for Serbia.

The indictments arrived at a moment when diplomacy was already strained. Even Serbia’s government warned that the prosecutions could inflame tensions between Kosova’s Albanian majority and Serbian minority. The Washington meetings that followed produced no recognition, no accountability, and no meaningful breakthrough.

Instead, the indictments handed Serbia a political gift: a way to deflect attention from its own wartime crimes and to argue that “both sides” were equally culpable. For a country still campaigning to convince other states to withdraw recognition of Kosova, this narrative is dangerous.

Kosova’s path to international integration depends on stability, credibility, and recognition. These prosecutions threaten all three.

Punishing the Victims by Prosecuting Their Defenders

International criminal law is meant to target the worst offenders — those who commit atrocities, abuse power, and terrorize civilians. But in Kosova, the people being prosecuted are widely regarded as liberators who defended their communities from genocide and ethnic cleansing.

For Albanians, the indictments feel like a moral inversion: the heroes are on trial, while the perpetrators walk free.

Economist Fejzullah Ibrahimi captured the sentiment shared by many Kosovars: “A big injustice is being committed here by putting on trial our liberators.”

This is not blind nationalism. It is lived experience. The accused were the faces of resistance during a time when Albanians were being massacred, raped, and expelled from their homes. They were the ones who stood between civilians and a regime that sought to erase them. To prosecute them now — not prosecuting the architects of Serbia’s campaign of violence — is to retraumatize victims who have already endured the unimaginable.

It also risks deterring future victims in other conflicts from cooperating with international courts. If defending your people from genocide can later be reframed as criminality, why would any oppressed group trust international justice again?

Conclusion

Victims continue to wait for Serbia, the perpetrator of the war, to recognize its crimes and for the international community to enforce real accountability. Families still search for the missing. Survivors still carry trauma. Still, the international community has chosen to prosecute only one side — the side that suffered the most. This is not justice. Anything short of full acquittals would be vengeance dressed up as law. Albanians know the difference between the rule of law and rule by law — and this process increasingly resembles the latter.

The indictments of Kosova’s wartime leaders threaten the country’s democratic progress, destabilize regional peace efforts, and inflict new wounds on victims who have already suffered enough. Kosova’s institutions are ready to confront the past — but they should be supported, not sidelined.

Justice must never come at the expense of truth. And the truth of the Kosova War is clear: Albanians were the victims of a brutal campaign of ethnic cleansing. Prosecuting their defenders while their oppressors remain unpunished is not justice. It is a distortion of history. Kosova deserves better. Its victims deserve better. The international community must do better. Rule of law, not rule by law!

February 18, 2026

*Linda Nikaj is an attorney in the private sector an adjunct professor. She earned her B.A. in Political Science from Baruch College, M.A. from Seton Hall University’s School of Diplomacy, and J.D. from Seton Hall Law School.

Filed Under: Komente

Çfarë sjell shkretimi shpirtëror në një tjetër shekull zhgënjyes përmes antologjisë së nobelistit Eugenio Montale

February 20, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

“Nga të lypset t’ia nisësh më parë: nga poezia, apo nga poeti?!” pyet Romelda Bozhani, autore në antologjinë e hartuar enkas për njëqind vjetorin e ciklit me poezi “Kockat e sepjes” të Eugjenio Montale (1896-1981). Turneu nisi në Romë me një mbrëmje mbresëlënëse muajin e kaluar, prej andej shkoi në Milano, dhe ndalesa tjetër është në Kozenca të dielën, duke bërë pjesë të saj studiues dhe akademikë, krijues e intelektualë nga e gjithë Italia, që festojnë 100 vjetorin e poezisë montaliane në përvjetorin e 130 të lindjes së poetit. Antologjia “Eugjenio Montale – Midis të keqes së të jetuarit dhe detit” është homazh artistik për poetin, i cili, pas Dantes, rikrijoi poezinë italiane në një shekull tjetër zhgënjimi me iluzionet.

I lindur në Gjenova të Italisë në 1896, Montale, autor i pesë koleksioneve me poezi, dhjetëra antologjive lirike, kritikave letrare dhe përkthimeve, mori çmimin Nobel në moshën 79 vjeçare në vitin 1975. Kishin kaluar 50 vjet nga botimi i ciklit poetik Kockat e Sepjes, botuar në Torino në 1925 nga një miku i tij intelektual. Për titullin ka ende hamendje e interpretime nga më të ndryshmet prej studiuesve dhe kritikëve të artit, por dhënia e çmimit të madh përmbante simbolikë të fortë për botën letrare dhe artin në përgjithësi.

Nobelisti 79 vjeçar, që kishte shkelur normat e imponuara dhe madhështinë boshe të poezisë italiane të kohës, ofronte paralele me qasjen danteske. Doktori i Filozofisë, Prof. Arshi Pipa, ish-editor i Diellit, studimin e tij profetik Montale dhe Dante, botuar pak përpara nderimit me çmimin Nobel, ia kushton kësaj analize krahasuese. Për sa i takon transformimi të shprehjes së emocionit në art, poeti shihej nga kritika letrare si i afërt me një figurë tjetër të modernizmit T.S. Elliot. Por biri i bregdetit ligurian, nuk reshti së kërkuari poezinë edhe ditën kur mori Nobel-in. Montale ishte krijuesi, që, si kundërpërgjigje ndaj perversionit të kohës dhe për të ruajtur autonominë e artit, bashkëthemeloi hermeticizmin. Ai ishte artisti që refuzoi lëvizjen fashiste në Itali, u dëbua nga puna botuese, dhe kurrë nuk u pendua për bindjet e tij.

Nobelisti Montale, që jetonte ashtu si krijonte, u njoh në çerekun e fundit të shekullit 20 si simboli i kohës së “asgjësimit të qenies njerëzore,” ngjashëm me një bashkëkohës e bashkëvuajtës tjetër si ai, poeti ynë, Migjeni. Këtu fokusohet eseja e Romelda Bozhanit e botuar në studimet e paraqitura nga grupi hartues i antologjisë.

Një nga tre kontribuesit shqiptarë të botimit “Eugjenio Montale – Midis të keqes së të jetuarit dhe detit” (Eugenio Montale-Tra il mal di vivere e il mare), nga shtëpia botuese Passerino, Milano, Bozhani thotë se këtë radhë, “ne u ndalëm te poeti”. Arjan Kallço, Docent në Universitetin Fan Noli, Korçë, Jorida Tollkuçi, Drejtoreshë e Bibliotekës Publike Thimi Mitko, Korçë, dhe Romelda Bozhani, autore dhe ligjëruese, së bashku me shumë studiues, profesorë, historianë, gazetarë, artistë italianë e të huaj, si: Stefania Romito, Gianluca Borgese, Lidia Caputo, Gianluigi Chiaserotti, Mario de Rosa, Pina Colitta, Marvi del Pozzo, Angela Valenti Durrazzo, Emilio Filieri, Antonella Monaco, Adolfo Polignano, Regina Restame, Walter Rossi, Simone Saccomani, Pino Sassano, Luca Siniscalco, piktorja Ylenia Paladino, që u kujdesua edhe për kopertinën, Lorena Sambruna, Nadia Martorano, i dhanë librit vulën e një “projekti ndërkombëtar.” Natyrshëm pikënisja ishte Roma me prezantimin e parë ku folësit ishin studiues të njohur dhe kritikë letrarë e publicistë, ku pjesëmarrësit e ftuar në sallën UNAR ndoqën edhe interpretimet e disa poezive të Montales nga aktori napoletan Giancarlo Lobasso.

Ideatore dhe nismëtare e botimit antologjik është Stefania Romito. Romelda e përshkruan atë me këto fjalë: “Për të kremtuar këtë poet të paharrueshëm, që i ka kënduar çdo gjëje, me shpirt e me mendje, duke e vëzhguar me ngenë më të madhe, edhe ne hartuam një antologji, nën drejtimin e Stefanias sonë. Ajo është gazetare, shkrimtare, poete, ideatore dhe përgjegjëse e Projektit Shkencor Ndërkombëtar “Montale Kockat e sepjes – Njëqind vjetori”. Si Drejtoreshë e shoqatës kulturore “Ophellia’s friends Projekte Kulturore”, së bashku me Shoqatën “Drejt një lindje të re APS” në Milano, Romito është edhe një nga promotorët e parë të projektit. Por, mbi të gjitha, Stefania është dritë, që thith dritë tjetër, shpërndarë nëpër botë e në këtë rast, ka thithur dritën tonë.”

Antologjia për Montalen e “poetikës së mbetjeve” dhe “njeriut pasiv” që mediton nën zhurmën e detit ku dëgjon heshtjen e një jete që s’të ofron asgjë përcjell tingëllim të thellë dhe të fortë bashkëkohor për një tjetër shekull shkretimi shpirtëror.

Të ftuarit në katin e fundit – Fragment nga eseja në antologjinë “Eugjenio Montale – Midis të keqes së të jetuarit dhe detit”

Romelda Bozhani

Poetin e përfytyroj të ulur, jo në këmbë. Me një copëz ashkle në gojë, si cigare, për t’u çeplendisur. S’kishte asnjë ngutje të merrte pjesë në shpejtësinë e çmendur, me të cilën ecte bota. Është njeriu përballë natyrës. Sepse poeti, tjetër gjë s’ka bërë, përveçse, tërë jetën, butë-butë, është përpjekur t’i japë formë e ta latojë çdo vuajtje a përpëlitje që nis nga ndjenja, kujtime, përjetime e vëzhgime.

Gjatë leximeve e rileximeve për përpilimin e punimit në antologji më bënte përshtypje kërkimi me ethje e këmbëngulje e poezisë, e vargut, nga ana e Montales. Më solli ndër mend një tjetër poet: përpëlitjet, pasthirrmat, klithjet, grushtin e fort, për t’i rënë “mu në zemër malit që s’bëzanë”, ia njoh mirë. Edhe Migjeni ynë, në atë epokë të vështirë, si bashkëkohës e bashkëvuajtës me Montalen, në atë katrahurë plot luftëra, varfëri, trishtim e përhumbje të njeriut, kërkonte poezinë, në kohën e një epoke ideale për të ndryshuar gjithçka. Siç shkruaj në esenë time Të ftuarit në katin e fundit:

“Në fillim të shekullit të 20-të, një shkrimtar shqiptar lutej deri në dëshpërim për pak poezi. Ishte shekulli i urisë, i luftërave, i asgjësimit të qenies njerëzore, por ai shkonte përtej çdo gjëje e kërkonte diçka më shumë.

“Pak poezi…. pak poezi të dridhshme si fjala që del drejtpërsëdrejti nga zemra e emocionueme…

Pak poezi, të rrojsh një çast të shënueshëm.

Një shkëputje, vetëm një shkëputje çasti nga jeta, në të cilën të gjitha ndjenjat u shitën për bukë dhe pare…” (Migjeni, “Vepra” Shtëpia Botuese Migjeni, Tiranë 2011).

Ai konsiderohet ende poeti dhe shkrimtari më modern dhe më i shkëlqyer i letërsisë sonë. Quhej Migjeni, pseudonimi i Millosh Gjergj Nikollës. E donte qytetin e tij, Shkodrën, rrugët, njerëzit, nxënësit, librat, botën, por, pavarësisht gjithçkaje, shpirti i tij vuante nga një e keqe e përbashkët e asaj kohe: trishtimi… Jeta e tij i ngjasonte një proze që të therte, por ishte thelbësore e letërsia e tij u bë një himn për “poetikën e krijesave njerëzore”. Ai vdiq nga turbekulozi në Torino, në vitin 1938, në moshën njëzet e shtatë vjeçare e deri në fund të jetës mbeti një shpirt i shqetësuar në një trup të sëmurë.

Në të njëjtën epokë të trazuar, një poet tjetër jokonformist, Eugjenio Montale, i lindur në Gjenova të Italisë, i papunë, antifashist, një shpirt përjetësisht i shqetësuar, po kërkonte gjithashtu poezinë. Në vitin 1925 dhe pikërisht në Torino, ku trembëdhjetë vjet më vonë do të vdiste Migjeni ynë, pa dritë libri i tij i parë me poezi, “Kockat e sepjes” (Ossi di seppia), botuar nga intelektuali dhe miku i tij, që vdiq shumë i ri, Piero Gobetti.

Kanë kaluar njëqind vjet nga ai botim i parë dhe ne ende e konsiderojmë Montalen si shpërthimin e një vullkani. Atëherë, një zemër e çmendur digjej brenda një të riu njëzet e nëntë vjeçar, plot probleme ekzistenciale dhe metafizike, një pasqyrim i kohëve të errëta. Ashtu si poeti ynë shqiptar, edhe ai ndjeu një pesimizëm kozmik ndaj botës. Dhe kishte të drejtë: në atë kohë, bota mbante erë hekuri….

Trishtimi, një sëmundje e pashërueshme e një shpirti të vetmuar, përplaset “brigjeve të detit midis algave, yjeve e rrënojave të padobishme”, siç shkruan te poezia “Mesdheu”. Dhe kështu, i zhytur në hutimin, apo meditimin e tij, i riu Eugjenio përpiqet të ndërtojë një botë të vetën, “midis detit dhe të keqes së të jetuarit”, që i ngjan një sëmundjeje të pashërueshme….

Në botën e tij prej një mijë katesh, Montale jeton në krye, në katin e fundit, ku i vetëm, ndonjëherë në shoqërinë e ndonjë muze, ndonjë lexuesi imagjinar ose të ndonjë “gabimi shtypi të pashfrytëzueshëm, një ëngjëlli”, ai endet, vëzhgon, mediton, reflekton dhe shkruan poezi…

“Nëse e marrim poezinë si një objekt, atëherë mund të themi se ajo ka lindur si nevojë për t’i shtuar një tingull vokal (fjalë) goditjes së fortë të muzikës së hershme fisnore”, thotë ai në fjalimin që mbajti në Akademinë Suedeze më 12 dhjetor 1975. Poeti sapo kishte marrë çmimin Nobel e, megjithatë, pyet si i çuditur: “A është ende e mundur poezia?”. Me sa duket, për një poet si ai, poezia është një gjendje e pastër metafizike, një krijesë e arsyeshme e një çasti ose e një diçkaje që nuk njeh arsye, por vetëm nuanca pasionesh e mendimesh intelektuale e ekzistenciale, të vulosura nga pesimizmi, nga zbrazëtia…

Vetëm ky libër me 23 poezi do të kishte qenë i mjaftueshëm që Montale të meritonte një vend nderi në aradhën e të ndriçuarve të letërsisë botërore. Poezia është lutja e një poeti. Poezia e vërtetë është “një pikturë, pronari i së cilës është i panjohur”, siç pat thënë kur mori çmimin Nobel. Shumë gjunjëzohen para një poezie të tillë, që s’i përket kujt, veç lartësive dhe, ne, jemi ndër të shumtët.”

Filed Under: LETERSI

FAN (1971) / “TË PISH E TË HASH NË SHQIPËRI” — REPORTAZHI EKSKLUZIV BOTËROR I TELEVIZIONIT ZVICERAN

February 19, 2026 by s p


Burimi: FAN – Feuilles d’Avis de Neuchâtel, e premte, 12 shkurt 1971, faqe n°6
Burimi: FAN – Feuilles d’Avis de Neuchâtel, e premte, 12 shkurt 1971, faqe n°6

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 18 shkurt 2026

Gazeta “FAN – Feuilles d’Avis de Neuchâtel” ka botuar, të premten e 12 shkurtit 1971, në faqen n°6, një shkrim rreth një reportazhi ekskluziv botëror realizuar asokohe në Shqipëri nga televizioni zviceran, të cilin Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Të pish e të hash në Shqipëri

Burimi: FAN – Feuilles d’Avis de Neuchâtel, e premte, 12 shkurt 1971, faqe n°6
Burimi: FAN – Feuilles d’Avis de Neuchâtel, e premte, 12 shkurt 1971, faqe n°6

Në një ekskluzivitet botëror, televizioni romand (zviceran) ka mundur, gjatë një periudhe prej tre javësh, të realizojë një reportazh në këtë vend kaq pak të njohur për botën perëndimore: Shqipërinë.

Falë marrëdhënieve që profesori Robert Escarpit kishte arritur të krijonte gjatë një misioni kulturor në këtë vend, Pierre Demont dhe gazetari i shkëlqyer Guy Ackermann patën privilegjin të hapnin për ne dyert e aleatit të Kinës së Maos.

Si gjithmonë në regjimet që do t’i quajmë “me parti të vetme”, kameramanët dhe gazetarët patën vështirësi të pafundme për të dhënë një pasqyrë të saktë të situatës. Censura vigjilon dhe atë që nuk ua fshehin vizitorëve tepër kureshtarë, e paraqesin me një mungesë sinqeriteti kaq të dukshme sa, për të ndjerë pulsin e këtyre vendeve, duhet qartazi të lexosh mes imazheve.

Nëse nuk mund të mos mbushemi me admirim për realizimet teknike të konsiderueshme, përparimet e pamohueshme në të gjithë sektorët, bujqësorë, industrialë, shkollorë etj.; nëse, nga ana tjetër, mahnitemi nga ndryshimet minimale që ekzistojnë midis pagës së një punëtori të thjeshtë (ekuivalenti i 660 frangave tona) dhe asaj të një drejtori të përgjithshëm të një fabrike me 6000 punëtorë (ekuivalenti i 920 frangave); nëse mund të ëndërrojmë për numrin e vogël të automobilave, të gjithë zyrtarë për më tepër (nuk ka makina private në këtë vend), dhe për paqen që mbretëron në rrugë; nëse ndiejmë një afrim ndaj kësaj rinie të shëndetshme e studiuese, ndaj këtyre vajzave të reja krejt natyrale, pa makijazh, pa veshje joshëse, ndaj këtyre djemve të fortë që duket se kanë në zemër një ideal; nëse, më në fund, për shkak të mungesës së zgjedhjes në dyqane, si pasojë e shtetëzimit të tregtisë, paraja humbet magjinë e saj — nuk mund të pranojmë gjithashtu këtë zot prej mishi që është “shoku” Enver Hoxha, udhëheqësi i partisë shqiptare. I fotografuar, i gdhendur, i skalitur, i pikturuar, i filmuar nga të gjitha këndet, ose të paktën nga të gjitha anët e tij më të mira, ai pushton rrugët, shkollat, vendet publike dhe shtëpitë. Dhe nuk jemi të sigurt se disa nga portretet e tij nuk vendosen edhe në vende më të fshehta.

Së fundi, slogane kudo. Sa të të shkaktojnë neveri. Dhe këta djem të vegjël, mezi 15 vjeç, që të recitojnë (në frëngjisht, ju lutem!) marrëzira për partinë… Deri edhe studentët, të zgjedhur pa dyshim ndër më të bindurit, e përsërisin refrenin e tyre. E gjithë kjo është ana e mjerueshme, negative, e indoktrinimit politik. Por në Shqipëri, sloganet përkthehen në veprime dhe kryesori ndër to: “Me njërën dorë kazmën, me tjetrën pushkën” zbatohet çdo ditë nga punëtorët, intelektualët dhe… nxënësit.

Të gjithë intelektualët bëjnë çdo vit një stazh njëmujor në fabrikë. Një nismë që do t’u jepte shumë njerëzve tek ne ndjenjën e realitetit. Çdo vit gjithashtu, nxënësit dhe nxënëset bashkohen me radhët e punëtorëve dhe burra e gra, të rinj e të moshuar, trajnohen intensivisht në artet marciale.

Ndoshta vendet tona perëndimore mund të marrin shembull nga kjo edukatë spartane. Të mësojnë të jetojnë më shëndetshëm, duke shtuar edhe atë që vendet komuniste e kanë humbur: krishterimin në një pastërti të rigjetur. Gjë që do të na sillte një slogan më të vlefshëm: “Me njërën dorë kazmën, dhe me tjetrën kryqin”.

G.-A. M.

Filed Under: Sociale

Folklori çam, i gjallë edhe në botën moderne!

February 19, 2026 by s p

Kujtesa është  baza e personalitetit individual, sikurse tradita është  baza e personalitetit kolektiv të një  populli. Të  dya këto vlera të rralla njerëzore dhe historike, që  janë  faktor thelbësor i krijimtarisë  së  njeriut, jetojnë  brenda popullsisë  çame, të  shpërngulur me dhunë  gjatë  eksodit biblik të  viteve 1944-1945. Populli çam jeton brenda kujtimeve dhe, nëpërmjet tyre, këto kujtime i përjetëson dhe i shndërron në  shpresë, që  e kaluara të ketë  të  ardhme. Mjaftoi edhe një  koncert si ai i emisionit “E diell” në  Topchanel, (15 shkurt 2026), me 120 pjesëmarrësit e ardhur nga Shqipëria, Kosova, Italia, Norvegjia e më gjerë, për të  parë  se sa vital mbetet folklori çam, kryeveprat artistike të  Çamërisë, të  cilat janë pjesë e trashëgimisë kombëtare jomateriale dhe shquhen për vlera të rralla estetike. Këngët dhe vallet çame erdhën para publikut me gjithë elementët stilizues, duke ruajtur të paprekur melodinë burimore, intonacionet kombëtare me fizionomi të qartë e të dallueshme nga trevat e tjera.

Një përfaqësim dinjitoz dhe shumë profesional i këngës dhe valles Çame, i dokeve dhe zakoneve, i etnografisë, i etnokulturës në tërësi i transmetuar në breza. 

Fondacioni Çamëria “Hasan Tahsini”, Bashkia Konispol, Ansambli “Krahu i Shqiponjes, Taip Madani” Vlorë, Vëllezerit Çam të Vlorës, Ansambli Amantia, Enkelejda Alushi (Arifi), Luziana Tahiri,  Edmond Muho , Hysni Alushi, Altin Malo, Gezim Kaso, Maldin Avduli, Roland Latifi, u bënë pjesë e “Gurrës çame”.

Këta artistë të mëdhenj, që  kënduan e kërcyen valle, kanë  hodhur themelet e një tradite artistike, e cila përbën në vetvete një pasuri të çmuar në kulturën shpirtërore të popullit tonë.

Bukuria, dëlirësia, thjeshtësia dhe dashuria tingëlluan të freskëta dhe të ngrohta, plot ngjyrë dhe tinguj, duke na kujtuar se ç’forcë krijuese ka populli çam, me traditë të lashtë muzikore dhe me botë të pasur shpirtërore.

Ky koncert tregoi edhe një herë  afirmimin në  rritje të  identitetit kulturor të  Çamërisë, vlerat e mëdha muzikore dhe etnografike të  artit shqiptar të  kësaj treve, me këngë  e valle, që  kanë  qenë  e mbeten të  famshme, dhe që nuk janë  prekur nga rreziku i zhdukjes apo i tjetërsimit kulturor.

Fondacioni Çamëria  i kushton një rëndësi të  madhe ringjalljes së  traditave, duke pasur tre synime: regjistrimin, ringjalljen dhe përhapjen gjerësisht të  kulturës tradicionale çame.

Folklori çam vjen nga një e kaluar heroike, e kaluar e pastër, autentike, thotë drejtuesi i fondacionit, Alket Veliu. Edhe në momentin që kjo e kaluar bie në kontakt me të tashmen, ajo nuk “kontaminohet”, nuk e humb autenticitetin e saj, origjinalitetin dhe vlerën  e mirëfilltë. 

Prandaj Fondacioni Çamëria “Hasan Tahsini” mbështet idenë  se folklori duhet të ruhet, të konservohet, t’i japim mundësinë të mbijetojë, si lëndë burimore kombëtare.

Folklori çam vazhdon të jetë i gjallë edhe në botën moderne dhe përcillet, jo vetëm verbalisht, por edhe me internet. Ai prodhohet aty ku janë çamët, ku janë këngëtarët dhe valltarët, jo vetëm në  Shqipëri, por edhe në  diasporë. Terreni ku jetojnë  çamët e shpërngulur në  Shqipëri, si në  Vlorë, Sarandë, Fier, Durrës, Elbasan, Tiranë  etj, vazhdon të jetë produktiv. Ndaj, e themi me bindje se folklori çam nuk humbet, as nuk vdes; ai është dhe do të  jetë  mes nesh, në formën e tij burimore, ndaj duhet të vazhdojmë ta përcjellim kudo që të jetë ai.

Jam i mendimit se teknologjia nuk e zhduk dot folklorin tonë  të  kristalizuar brez pas brezi, përkundrazi, ajo është një faktor vital në transmetimin e tij, duke u bërë kështu një burim ekzistues për inspirimin e gjeneratave të reja që të krijojnë folklor.

Grupet folklorike si Ansambli “Krahu i Shqiponjes “Taip Madani” në  Vlorë, apo Grupi i Bashkisë  Konispol, vazhdojnë të cilësohen si vlera të folklorit të mirëfilltë në  festivalet folklorike, ku këto grupe shfaqen me veshje, kostumet karakteristike, instrumente, këngë dhe performansa popullore, të bartura direkt nga Çamëria. Kënga popullore çame, si pjesë e trashëgimisë shpirtërore të popullit tonë, ka mbetur e pastër plot vlera estetike, sikundër e kanë krijuar mjeshtrit popullorë.

Drejtuesit artistikë  nuk kanë   lejuar kurrsesi mohimin e traditës folklorike dhe i lidhjet e saj gjenetike e strukturore me folklorin tradicional.

Këngët, vallet, performancat dhe format e tjera krijuese, vijnë si pasojë e një nevoje shprehëse për të ndarë me të tjerët një emocion, një situatë rrëfimore, që  pasqyron botën e brendshme të popullsisë  çame.

Folklori çam ka një veçori të rrallë, sepse pak kultura në botë e kanë të mundshme t’i kenë aktivë tre brezat njëkohësisht dhe të kenë mundësinë t’i përcjellin fazat evolutive të këngës apo valles. Një kontribut të çmuar për lëvrimin dhe kultivimin e saj kanë dhënë mjaft këngëtarë, valltarë  e kompozitorë të njohur si: Refat Sulejmani, Shaban Zeneli, Mifarete Laze, Enkelejda Alushi, Hysni Alushi, Altin Malo, Gëzim Kaso etj, valltarë  si Taip Madani e Puen Bajrami, kompozitorë si Edi Balili, Edmond Zhulali, Sokol Marsi, drejtues artistik si Sali Nuredini, Elidon Brahimi, Vangjel Taho etj. 

Arben Iliazi

Filed Under: Reportazh

Milan Shuflaj, e vërteta historike dhe martirizimi i lirisë akademike në Evropë

February 19, 2026 by s p

Shndërrimi fondit arkivor të Milan Shuflajt në trashëgimi të mbrojtur të trashëgimisë kulturore dhe dokumentare evropiane do të përbënte një akt me rëndësi të shumëfishtë shkencore, identitare dhe diplomatike. Një nismë e tillë do të materializonte respektin institucional ndaj kontributit të tij në argumentimin shkencor të vazhdimësisë historike shqiptare dhe në ndërtimin e urave akademike midis botës shqiptare dhe asaj kroate, duke reflektuar njëkohësisht miqësinë tradicionale me popullin e Kroat.

Nga Prof.dr Skender ASANI

Në historinë e mendimit historiografik evropian për Ballkanin, figura e Milan Šufflay përfaqëson një pikë kthese epistemologjike ku albanologjia, arkivat evropiane dhe historiografia kritike ndërthuren në një projekt të përbashkët shkencor. Kontributi i tij nuk kufizohet në studimin e mesjetës shqiptare, por shtrihet në krijimin e një paradigme kërkimore që e vendosi historinë shqiptare në qendër të dokumentacionit arkivor evropian, duke e zhvendosur atë nga interpretimet ideologjike drejt analizës së burimeve autentike. Në këtë mënyrë, albanologjia u konceptua si pjesë e dijes evropiane dhe jo si një disiplinë periferike e studimeve ballkanike.

Hulumtimi i fondit arkivor të Milan Šufflay, i ruajtur në Arkivin Shtetëror të Kroacisë, dëshmon për një univers të gjerë dokumentar dhe metodologjik. Dorëshkrimet, skedat paleografike, korrespondenca shkencore dhe projektet e papërfunduara zbulojnë një ndërmarrje të madhe intelektuale që synonte të ndërtonte historinë e Shqipërisë mbi bazën e dokumenteve të kancelarive mesjetare dhe të arkivave të Vjenës, Budapestit, Venecias, Dubrovnikut dhe Romës. Ky rrjet arkivor e vendosi historinë shqiptare brenda qarkullimit të qytetërimit evropian mesjetar dhe argumentoi vazhdimësinë historike të elementit shqiptar në hapësirën ballkanike. Për mua personalisht, hulumtimi shumëvjeçar i këtij fondi ka qenë një përjetim i veçantë intelektual dhe emocional: prekja e drejtpërdrejtë e materialeve burimore, hulumtimeve shkencore, letërkëmbimeve dhe relacioneve origjinale me Tirana zyrtare krijon një ndjesi afërsie me procesin e ndërtimit të dijes historike dhe me përpjekjen për ta argumentuar historinë shqiptare mbi bazën e dokumentit autentik dhe metodës shkencore.

Botimi i veprës monumentale Acta et diplomata res Albaniae mediae aetatis illustrantia shënon një kthesë metodologjike në studimet albanologjike. Përmes publikimit kritik të dokumenteve mesjetare, Šufflay dhe bashkëpunëtorët e tij e zhvendosën debatin historiografik nga narrativat politike drejt analizës së burimeve primare. Kjo ndërhyrje shkencore krijoi një standard të ri kërkimor dhe një kundërpeshë të fuqishme ndaj interpretimeve që mohonin kontinuitetin historik iliro-arbëror-shqiptar. Qytetet shqiptare, institucionet kishtare, rrjetet tregtare dhe marrëdhëniet diplomatike shfaqen në studimet e tij si pjesë e një sistemi më të gjerë civilizues evropian, duke rrëzuar konceptin e izolimit historik të shqiptarëve.

Një dimension i rëndësishëm i veprimtarisë së tij është dialogu me elitën intelektuale shqiptare të kohës. Korrespondenca me institucionet shtetërore të Mbretërisë Shqiptare dhe me Lumo Skendo dëshmon për përfshirjen e tij në projektin e hartimit të një historie të plotë të popullit shqiptar. Në këtë ndërveprim midis arkivave evropiane dhe mendimit intelektual shqiptar, albanologjia merr dimensionin e diplomacisë kulturore dhe të vetëdijes historike kombëtare.

Në planin metodologjik, Šufflay përfaqëson modelin e historianit-arkivist që ndërton narrativën historike mbi analizën kritike të dokumentit. Përdorimi sistematik i paleografisë, diplomatikës, kronologjisë dhe historiografisë krahasuese krijoi një standard të ri për studimet ballkanike dhe e bëri punën e tij një pikë referimi për albanologjinë moderne. Në një kuptim më të gjerë, veprimtaria e tij mund të lexohet si rezistencë intelektuale ndaj instrumentalizimit politik të historisë në Ballkanin e fillimit të shekullit XX.

Konteksti memorial i përvjetorit të vrasjes së tij në Zagreb në vitin 1931 e rikthen figurën e Šufflay-t jo vetëm si studiues, por si simbol të lirisë akademike evropiane. Atentati ndaj tij u perceptua si një goditje kundër dijes dhe kritikës shkencore, duke shkaktuar reagime ndërkombëtare, ndër të cilat spikat reagimi i Albert Einstein, i cili e ngriti këtë ngjarje në nivelin e një shqetësimi për fatin e intelektualëve në Evropë. Kujtimi i këtij akti dhune mbart një dimension emocional dhe etik: ai rikujton se kërkimi shkencor dhe mbrojtja e së vërtetës historike shpesh kanë kërkuar guxim intelektual dhe sakrificë personale.

Përvjetorët e atentatit, të përkujtuar nga komuniteti shqiptar në Kroaci dhe nga qarqet akademike, e kanë shndërruar figurën e tij në simbol kulturor të marrëdhënieve shqiptaro-evropiane. Kjo kujtesë kolektive e lidh albanologjinë me përgjegjësinë morale të shkencës dhe me rolin e arkivave në mbrojtjen e identitetit historik. Në këtë dimension, figura e Milan Šufflay tejkalon kufijtë e historiografisë dhe bëhet pjesë e ndërgjegjes akademike evropiane. Në vitet e fundit, pata nderin të marr pjesë në shënimin e këtij përvjetori, në prani të diplomatëve dhe autoriteteve zyrtare kroate, ku theksova se populli shqiptar i ka një borxh historik kësaj figure për kontributin e tij të jashtëzakonshëm në argumentimin shkencor të autoktonisë së pandërprerë të shqiptarëve në trojet e tyre etnike. Ky kontribut mori peshë të veçantë në një periudhë kur po hartoheshin projekte dhe plane që synonin jo vetëm zhbërjen e historisë, por edhe zhdukjen fizike të popullsisë shqiptare nga hapësira e saj etnike një qëndresë intelektuale që ai e pagoi me jetën e tij. Në këtë kuptim, përkujtimi i tij nuk është thjesht një akt ceremonial, por një rikthim i vazhdueshëm tek e vërteta historike dhe tek përgjegjësia e shkencës përballë sfidave të kohës.

Në kuadër të bashkëpunimit shkencor evropian dhe të afirmimit të kujtesës historike si pjesë e diplomacisë kulturore, fondi arkivor i Milan Šufflay paraqet një pasuri të jashtëzakonshme dokumentare që tejkalon kufijtë kombëtarë dhe i përket njëkohësisht historisë së albanologjisë, historiografisë kroate dhe studimeve ballkanike në përgjithësi; për këtë arsye, shndërrimi i këtij fondi në trashëgimi të mbrojtur të trashëgimisë kulturore dhe dokumentare evropiane do të përbënte një akt me rëndësi të shumëfishtë shkencore, identitare dhe diplomatike. Një nismë e tillë do të materializonte respektin institucional ndaj kontributit të tij në argumentimin shkencor të vazhdimësisë historike shqiptare dhe në ndërtimin e urave akademike midis botës shqiptare dhe asaj kroate, duke reflektuar njëkohësisht miqësinë tradicionale me popullin e Kroat.

Në këtë kontekst, themelimi i instituteve kërkimore ose qendrave studimore me emrin e tij në Tiranë dhe Zagreb do të përfaqësonte një model të avancuar të institucionalizimit të kujtesës shkencore dhe të bashkëpunimit ndërakademik, duke krijuar një platformë të përhershme për studime albanologjike, historiografike dhe arkivore. Njëkohësisht, kjo do të shërbente si një investim strategjik në ruajtjen e trashëgimisë dokumentare, në promovimin e kërkimit të përbashkët dhe në konsolidimin e dialogut kulturor shqiptaro-kroat, duke e vendosur figurën e Šufflay-t në vendin që i takon në hartën e institucioneve shkencore të Evropës Juglindore dhe në kujtesën kolektive të dy popujve.

Filed Under: Interviste

  • « Previous Page
  • 1
  • …
  • 54
  • 55
  • 56
  • 57
  • 58
  • …
  • 2925
  • Next Page »

Artikujt e fundit

  • Kur Michigan-i bëhet Ballkan: Kush po e financon garën dhe pse shqiptarët nuk duhet të flenë
  • PATRIOTI LIBERAL VELI HASHORVA DHE GAZETA “DRITA” E GJIROKASTRËS (1920-1924)
  • POEZIA E FATMIR MUSAIT: VAZHDIM I NJË TRADITE LETRARE
  • Misioni i amerikanes, Rose Wilder Lane në “Majat e Shalës” dhe historia një komiti
  • SAVE THE DATE
  • THE AUCKLAND STAR (1930) / RRËFIMI I ARTISTIT HUNGAREZ, MIHÁLY MÉSZÁROS : “JETA E PËRDITSHME E AHMET ZOGUT, MONARKUT PROGRESIV TË SHQIPËRISË…”
  • Lufta ndaj fesë përgjatë diktaturës në Shqipëri e mishëruar në sulmet ndaj Biblës, Kuranit, Ikonave dhe bazës spirituale fetare
  • Lionel Jospin, një nga politikanët e rrallë të virtutit dhe të moralit
  • SOT NË DITËN E TEATRIT
  • Andon Zako Çajupi, in memoriam…
  • Kosova edhe 1 finale larg Botërorit, Shqipëria pa fat në Poloni
  • “LISSITAN/LIS/LISSUS, Qyteti i 12 portave” dhe fortifikimet e tij të admirueshme…
  • ME Dr ELEZ BIBERAJN NË TIRANË NË ÇASTIN KUR U THYE VET-IZOLIMI KOMUNIST, MARS, 1991
  • Beyond the Game: Kosova’s Roadmap to Victory 2026 FIFA World CUP
  • “Saint Paul in Dyrrach”

Kategoritë

Arkiv

Tags

albano kolonjari alfons Grishaj Anton Cefa arben llalla asllan Bushati Astrit Lulushi Aurenc Bebja Behlul Jashari Beqir Sina dalip greca Elida Buçpapaj Elmi Berisha Enver Bytyci Ermira Babamusta Eugjen Merlika Fahri Xharra Frank shkreli Fritz radovani Gezim Llojdia Ilir Levonja Interviste Keze Kozeta Zylo Kolec Traboini kosova Kosove Marjana Bulku Murat Gecaj nderroi jete ne Kosove Nene Tereza presidenti Nishani Rafaela Prifti Rafael Floqi Raimonda Moisiu Ramiz Lushaj reshat kripa Sadik Elshani SHBA Shefqet Kercelli shqiperia shqiptaret Sokol Paja Thaci Vatra Visar Zhiti

Log in

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish. Cookie settingsACCEPT
Privacy & Cookies Policy

Privacy Overview

This website uses cookies to improve your experience while you navigate through the website. Out of these cookies, the cookies that are categorized as necessary are stored on your browser as they are essential for the working of basic functionalities of the website. We also use third-party cookies that help us analyze and understand how you use this website. These cookies will be stored in your browser only with your consent. You also have the option to opt-out of these cookies. But opting out of some of these cookies may have an effect on your browsing experience.
Necessary
Always Enabled
Necessary cookies are absolutely essential for the website to function properly. This category only includes cookies that ensures basic functionalities and security features of the website. These cookies do not store any personal information.
Non-necessary
Any cookies that may not be particularly necessary for the website to function and is used specifically to collect user personal data via analytics, ads, other embedded contents are termed as non-necessary cookies. It is mandatory to procure user consent prior to running these cookies on your website.
SAVE & ACCEPT