s p – Page 72 – Dielli

Lindja e Mesme, Trump dhe kthimi në Realpolitikë

December 7, 2025 by s p

Nga Rafael Floqi

Lindja e Mesme ka qenë gjithmonë laboratori i dështimeve të mëdha amerikane, vendi ku idealizma presidenciale dhe teoritë e transformimit demokratik janë fundosur duke u përplasur me realitetin e pamëshirshëm. Shumica e presidentëve amerikanë kanë dashur të shmangin përplasjet dhe labirintet e saj politike, por çdo administratë është kthyer sërish aty, e shtyrë nga bindja se interesat jetike të SHBA-së janë të pandashme nga ajo hapësirë ku gjenden rezervuarët e naftës të Gjirit, pranë të cilëve qëndron një Iran agresiv në prag të armatimit bërthamor, një botë arabe që prodhon ekstremizëm politik e fetar dhe kujtimi i 11 shtatorit, sulmit më të rëndë mbi territorin amerikan pas Pearl Harborit ngjallet me vrasjet e dy gardistëve nga sulmues afgan.

Bota si një garë mes fituesve dhe humbësve.

Gjatë dy dekadave të fundit, presidentët amerikanë provuan receta të ndryshme për t’i dhënë zgjidhje nyjës së Lindjes së Mesme, ndërhyrje tokësore, diplomaci të thellë, ndërhyrje humanitare të kufizuara, të gjitha shpesh dështuan ose prodhuan pasoja edhe më të rënda. Pushtimi i Irakut në 2003 krijoi terrenin për një brez të ri terroristësh, ndërhyrja në Libi në 2011 prodhoi kaos në gjithë Afrikën e Veriut, dhe gjithmonë mbeti ideja se SHBA mund të impononte një vizion të ri rajonal, derisa Donald Trump ndryshoi themelin e qasjes, duke hequr idealizmin dhe duke e zëvendësuar me transaksionalitet të pastër dhe politikë të zhveshur force. Ai e sheh botën jo si një skenë ideologjike por si një garë mes fituesve dhe humbësve. Izraeli është i fortë, atëherë meriton liri të veprimit. Emiratet dhe Arabia Saudite kanë para dhe tregti, janë partnerë të vlefshëm. Palestinezët humbës, nuk ia vlen të investohet shumë tek ta.

Stabilitet të krahasueshëm për interesat amerikane

Qasja është e ashpër, shpesh cinike, por ka dhënë rezultate që as Bush, as Obama e as Biden nuk mundën t’i prodhonin. Në pesë vitet e para të presidencës së Trump, ai arriti të normalizonte marrëdhëniet midis Izraelit dhe shteteve arabe, të ndalë luftën Izrael–Hamas, të sigurojë qasje të privilegjuar për firmat amerikane në tregjet dhe energjinë e Gjirit dhe të godasë rëndë armiqtë e SHBA-së përfshi regjimin iranian. Trump nuk e ka bërë Lindjen e Mesme më demokratike dhe nuk ka zgjidhur plagët historike të rajonit, por ka arritur diçka që administratat e tjera nuk ia dolën, stabilitet të krahasueshëm për interesat amerikane.

Eksperimenti i Bush-it ishte shembulli më i qartë i idealizmit të zhgënjyer. Pas 11 shtatorit, ndërhyrja kundër talibanëve ishte e pritshme, por bindja se vendosja e demokracive të reja do të transformonte Lindjen e Mesme solli pushtimin e Irakut dhe rezultatet ishin rritja e ndasive sektare dhe fuqizimi i Iranit. Rajoni u bë më i paqëndrueshëm se kurrë. Obama erdhi në pushtet me dëshirën për të kufizuar angazhimet ushtarake dhe për t’u fokusuar te diplomacia, por reagimi i tij gjatë Pranverës Arabe përfundoi me kaos; Egjipti ra nga një diktaturë në një islamist të zgjedhur e më pas në një diktator të ri, ndërsa Libia u shkërmoq dhe mbeti e ndarë në dy qeveri. Biden trashëgoi konfuzionin dhe shtoi një gabim tjetër, duke deklaruar Arabinë Saudite “shtet paria” pas vrasjes së Khashoggit, me rezultat refuzimin e rritjes së prodhimit të naftës dhe sabotimin e presionit amerikan mbi Hamasin.

Trump hoqi dorë nga idealizmi

Trump ishte presidenti i parë amerikan që hoqi dorë nga idealizmi. Ai nuk gjykon karakterin e princave apo diktatorëve, nëse janë të dobishëm për interesat e SHBA-së, ai bën marrëveshje. Shtetet e Gjirit e mirëpritën këtë qasje. Arabia Saudite, Emiratet dhe Bahreini nënshkruan marrëveshje historike me Izraelin, ndërsa Katari mbeti mikpritës i bazës më të madhe amerikane dhe ndërmjetësues kyç në armëpushimin e Gazës. Në këtë rajon, vijat mes politikës, pasurisë personale dhe diplomacisë janë të mjegullta dhe Trump operon pikërisht në këtë terren.

Që nga viti 1979, SHBA-të i kanë trajtuar fraksionet brenda Iranit si të ndara, duke shpresuar se moderatorët mund të forcoheshin përmes marrëveshjeve. Obama ndërtoi doktrinën e tij pikërisht mbi këtë ide, duke negociuar marrëveshjen bërthamore të 2015-s, por ishte një iluzion. Udhëheqësit iranianë bashkohen rreth anti-amerikanizmit dhe marrëveshja njohu të drejtën e pasurimit të uraniumit, ndërsa fondet nga heqja e sanksioneve u përdorën për terrorizëm dhe shtypje të brendshme. Trump e hodhi poshtë marrëveshjen dhe riktheu sanksionet më të ashpra në histori, urdhëroi vrasjen e Qassem Soleimanit, projektuesit të rrjetit të milicive pro-iraniane, dhe parashikimet për një luftë të madhe dështuan; Humbja e Soleimanit dobësoi rëndë ndikimin e Iranit, ushtria siriane u boshatis dhe kryengritësit e al-Sharasë rrëzuan Damaskun brenda dy javësh. Për dy dekada, udhëheqësit amerikanë e shmangën opsionin ushtarak kundër programit bërthamor iranian nga frika e shpërthimit rajonal, ndërsa Trump jo vetëm i dha dritën jeshile Izraelit, por u bashkua në sulme kur operacioni po ecte mirë, duke dëshmuar se forca funksionon dhe se ai është i vetmi president që e aplikoi atë me vendosmëri.

Qasja klasike e Uashingtonit ka qenë krijimi i një shteti palestinez, një ide që Bush artikuloi në 2002, Obama harxhoi energji diplomatike pafund dhe Biden e mbrojti me zell retorik. Rezultati ishte zero, sepse palestinezët kërkojnë atë që e humbën në luftë, oferta izraelite nuk mjaftuan kurrë dhe sulmet terroriste e ngurtësuan opinionin publik izraelit. Trump e kuptoi se Izraeli nuk dëshiron të dorëzojë tokë, shumica e qeverive arabe e dinë këtë realitet dhe një proces pa fund dëmton stabilitetin dhe nuk prodhon rezultat. Administrata e tij nënshkroi Abraham Accords, ndërsa gjatë fushatës së tmerrshme në Gaza, Emiratet dhe Bahreini nuk u tërhoqën nga marrëveshjet. Trump paralajmëroi Izraelin të mos aneksojë Bregun Perëndimor, shtyu armëpushimin dhe përdori popullaritetin e tij për të ndikuar mbi Hamasin.

Sukses relativ, problemet mbeten.

Armëpushimi i brishtë në Gaza, rindërtimi i rajonit dhe ç’armatimi i Hamasit mbeten në letër, ndërsa Iranianët ripërtërijnë shërbimet e tyre të inteligjencës dhe do të presin momentin kur SHBA të shpërqendrohet.

Lindja e Mesme funksionon mbi forcën, interesin dhe pragmatizmin, jo mbi idealizmin. Rendi i Trump-it, stili transaksional dhe përdorimi i forcës dhe ndikimit ekonomik, është i përshtatshëm për këtë rajon, sepse për momentin nafta rrjedh, Irani është dobësuar, luftimet në Gaza janë zbutur dhe nuk ka shpërthime të mëdha rajonale.

Në një rajon ku kaosi është norma, ky është një arritje e rëndësishme edhe pse relative..

HISTORIA E KRYEVEPRES SË NDOC MARTINIT

December 6, 2025 by s p

Saimir Kadiu/

Ndoc Martini (17 janar 1880 – 6 dhjetor 1916), nxënës i Kolë Idromenos, ishte një nga piktorët më të talentuar shqiptarë, me një fat jetësor të ngjashëm me atë të Migjenit. Talentin e tij e kanë krahasuar madje me Rafael Santin. Ai vdiq në një moshë shumë të re, në Paris. Vepra që po postohet është “Doktor Prelaj”, e cila i dedikohet Dr. Pjetër Prelajt, të cilin piktori i madh e njohu gjatë qëndrimit në Paris.

Kush ishte Doktor Pjetër Prelaj?

I pesti i vëllezërve Prelaj, Pjetri, në moshën 18-vjeçare u dërgua për të studiuar në Francë, në Fakultetin e Mjekësisë së Parisit, ku u njoh me bashkatdhetarin e tij, piktorin e njohur Ndoc Martini.

Ndoci jetonte në një papafingo në periferi të kryeqytetit francez, të cilën e përdorte edhe si studio.

Në një nga vizitat e shpeshta që Pjetri i bënte bashkëpatriotit të tij, ai i propozoi që t’i bënte një portret me bojëra vaji.

Teksa Ndoc Martini hidhte ngjyrat mbi telajo, nuk mund ta kishte menduar se ai portret — që sot ndodhet në Galerinë Kombëtare të Arteve në Tiranë — do të bëhej një nga kryeveprat e pikturës shqiptare.

Gjatë viteve të studimeve në Paris, Pjetri mori pjesë në luftë, duke kuruar ushtarët francezë të plagosur. Për meritat e tij, para se të kthehej në Shqipëri, ai u dekorua nga shteti francez me medaljen e artë “Légion d’Honneur”.

Pas diplomimit në Mjekësi dhe përfundimit të Luftës së Parë Botërore, Pjetri u kthye në qytetin e tij të lindjes, Shkodër.

Atje, Dr. Pjetri iu përkushtua profesionit të tij si mjek, duke fituar shumë shpejt emër të mirë në gjithë qytetin dhe fshatrat përreth.

Me kalimin e kohës, i kënaqur me punën dhe me kursimet që kishte mbledhur, ai kërkoi ndihmën e arkitektit dhe piktorit të famshëm Kol Idromeno, që t’i hartonte projektin e një shtëpie që do të shërbente si banesë dhe klinikë mjekësore.

Idromeno ia realizoi Dr. Pjetrit projektin, i cili edhe sot njihet në Shkodër si një nga ndërtesat më të bukura të qytetit, ku dallohet qartë dora e mjeshtrit të madh.

Në atë kohë, Idromeno kishte pas vetes një eksperiencë të gjerë projektimi, duke përfshirë: Kafenë e Madhe, Bankën e Shtetit, Vilën e Dr. Shirokës etj.

Sipas kërkesës së Dr. Prelajt, kati i parë i shtëpisë u projektua si hapësirë pune, ku u vendos aparati Röntgen dhe dhomat për vizitat e pacientëve, ndërsa kati i dytë shërbente për banim.

Kjo shtëpi, e cila edhe sot ndodhet në fund të rrugës Gjuhadol, është shpallur Monument Kulture dhe konsiderohet pjesë e thesarit të artë të arkitekturës shqiptare.

Mbarimi i luftës e gjeti Dr. Prelajn të transferuar në rrethin e Kukësit, pasi më parë shteti komunist i kishte sekuestruar aparatin Röntgen dhe gjithë literaturën që ai e kishte blerë me flori në Francë.

SI LETRAT BRENDA SHISHEVE…

December 6, 2025 by s p

Mark Simoni/

Sapo mësova se librat shqiptarë qenë nisur me anije prej atdheut, për të përshkuar detra e oqeane deri këtu në New York, ky gjest më romantizoi shumë. M’u kujtuan ato letra të futura në shishe, që marinarët i hidhnin në ujërat e botës me shpresën se dikush, diku, do t’i gjente.

Nuk ishte vetëm udhëtimi i librave nëpër detra e oqeane që më intrigoi, por sidomos fakti se, ashtu si çdo letërsi e madhe që mbart brenga, pritje, nostalgji, dhimbje e ankth, edhe këto libra bartnin në vetvete të njëjtat fate, si ato letrat e shisheve që udhëtonin pafund në sipërfaqet e ujërave.

Transoqeaniku mbërriti në New York duke sjellë me vete qindra emra shkrimtarësh, subjektet e veprave të tyre, personazhet, ngjarjet dhe botët letrare që ato përshkruajnë. Për disa ditë, mallin e nostalgjinë e shqiptarëve të Amerikës e “invadoi” ky prurje librash, dhe madje edhe ata që ndoshta nuk kanë një marrëdhënie të fortë me librin, u bënë blerës të zellshëm, po me atë pasion që blihen sendet e çmuara të antikuareve që përfaqësojnë një komb.

Në Panairin e Librit Shqiptar ndodhën disa nga takimet më të bukura të botës sonë letrare. Pothuajse të gjitha shtëpitë botuese kishin sjellë fondet e tyre më të mira. Mes tyre, personalisht më la përshtypje prania e botuesit gjeneroz dhe altruist Bujar Hudhri i “Onufrit”, i cili mbetet një nga zërat më të angazhuar në mbështetje të letërsisë shqipe. Ai ka vënë në shërbim të saj edhe gazetën prestigjioze “ExLibris”, që sot është një tribunë e denjë e shpalljes së letërsisë më të bukur shqipe dhe e analizës së vlerave të saj estetike.

Po aq mbresëlënës ishte botuesi i mirënjohur Frano Kulli i shtëpisë botuese “Gjergj Fishta”, me stendën e tij të botimeve të veçanta – sidomos të letërsisë së traditës – një target botimesh shumë i kërkuar e tepër i vlerësuar nga vizitorët.

Më gëzoi shumë fakti që me këta dy botues, meqë kishim kohë pa u parë, mundëm të vijonim bisedat e lëna përgjysmë në Shqipëri: për konkurset letrare, për veprat që kanë ndikuar tek ndërgjegjja estetike e lexuesve (por që juritë jo përherë i kanë vlerësuar drejt), për letërsinë me subjekte personale dhe ngjarje autoreferenciale.

Takova, po ashtu, studiuesin dhe autorin e veprës “Kryqtari i fundit” (Gjergj Kastrioti Skënderbeu – Ditar diplomatik), gazetarin Virgjil Kule, një vepër e gjerë, e thellë dhe tejet studimore.

U takova dhe me autorin Pashko R. Camaj, libri i të cilit “Porosia e kullës” (botim i “Onufrit”), ka pasur një tur të suksesshëm promovimesh në mbarë hapësirën shqiptare. Ai më dhuroi disa nga veprat e tij.

Më priti dhe gazetari i talentuar Sokol Paja, një djalë i angazhuar, pasionant dhe me frymëzim të thellë atdhetare, i cili më foli me shumë entuziazëm për “Vatrën” dhe gazetën “Dielli”.

Në këtë event libri më shoqëroi vajza ime, Raisa Simoni, që prej disa vitesh jeton, studion dhe punon në Shtetet e Bashkuara.

Në një stendë plot emocion, takova për herë të parë poetin nga Kosova Ilmi Tahiri, të cilin e kisha përfshirë prej kohësh në kolanën e 12 Antologjive të “Muzgut”, por nuk e kisha takuar kurrë. Mora prej tij falënderime të ngrohta.

Dhe më në fund, njerëzit e së dielës – qindra besimtarë, sapo mbaruan meshën në “Kishën e Shkodrës” këtu në New York – zbritën me shumë dëshirë në hollin e gjerë ku ishte Panairi. Nderuan me praninë e tyre këtë ngjarje të kulturës dhe të librit, duke shfletuar e duke blerë shumë nga veprat e autorëve shqiptarë.

Mendoj se edhe vetë panairet janë njëfarë “meshe frymëzuese”, ashtu siç vetë letërsia është një formë besimi, një lloj religjioni i shpirtit.

Urime të gjithëve!

(Ky reportazh i shkurtër është botuar sot në faqen 3 të gazetës më të madhe letrare shqiptare, “ExLibris”.)

Zëri i gjëmimshëm i Andrea Bocellit, si një thirrje për zgjim shpirtëror

December 6, 2025 by s p

Albert Vataj/

Në një botë që lëviz gjithnjë e më shpejt drejt skajeve të pabarazisë, ku pasuria grumbullohet si fortesë dhe varfëria shtohet si plagë, zërat që thërrasin për drejtësi shpesh humbasin nën zhurmën e ambicieve të mëdha dhe etjes së pangopur për pushtet. Ne jetojmë në një kohë ku raketat e miliarderëve ngrihen drejt qiellit, ndërsa miliona fëmijë nuk ngrihen dot nga shtrati për shkak të urisë. Një epokë ku teknologjia shpërthen si dritë, por zemrat e njerëzve mpaken në hije. Dhe pastaj, në këtë heshtje universale ku askush nuk guxon t’ia thotë të vërtetën të pasurit në sy, u ngrit një zë, një zë i bërë jo nga muskuj, por nga frymë. Zëri i Andrea Bocellit.

Ai nuk foli si yll. Ai foli si ndërgjegje. Si njeri që kujton botës se arti nuk është dekor i luksit, por frymë që i jep kuptim ekzistencës. Si kujtesë se muzika nuk është arratisje, por thirrje për t’u kthyer tek thelbi i njeriut.

Kjo është historia e një artisti që nuk u gudulis nga duartrokitjet, por u udhëhoq nga e vërteta; një kujtim se ndonjëherë mjafton një zë për të tronditur themelet e indiferencës globale.

I nominuari pesë herë për çmimin Grammy, Andrea Bocelli, sapo ka kaluar pragun e mrekullueshëm të 30 viteve të famës, që nga ajo mbrëmje e largët e vitit 1994 kur, me këngën “Il mare calmo della sera”, doli nga skena e Sanremos dhe hyri përgjithmonë në zemrat e njerëzve. Që atëherë, zëri i tij – një përzierje drite dhe heshtjeje, dhembjeje dhe shprese – është bërë jo vetëm një instrument artistik, por një thirrje e ndërgjegjes universale.

Bocelli nuk ka ulëritur kurrë. Ai nuk ka pasur nevojë. Sepse nga thellësia e tij vjen një qetësi që përplaset si valë kundër një bote që gumëzhin nga trazira, padrejtësi dhe cinizëm. Zëri i tij ka qenë gjithnjë një kundërvënie e butë ndaj një realiteti të pamëshirshëm, ku të pasurit garojnë të bëhen edhe më të pasur, ndërsa të varfrit luftojnë çdo ditë për të mbijetuar në thërrimet e një bote që nuk është ndarë kurrë drejtësisht. Ai e ka kënduar dhimbjen pa britmë, e ka shpërndarë shpresën pa pompozitet, dhe ka ngritur moralin e të pambrojturve pa kërkuar asgjë në këmbim.

Dhe pastaj erdhi ajo mbrëmje në Manhattan.

Në një gala luksoze, nën dritat e arta që pasqyroheshin mbi kristale shampanjeje, Bocelli u nderua si filantrop, por ai vendosi të bëhej shumë më tepër se kaq. Përballë njerëzve më të pasur të planetit, Mark Zuckerberg, Elon Musk dhe dhjetëra miliarderë të tjerë, ai bëri atë që shumë e ndiejnë, por pak guxojnë: u tha të vërtetën në sy.

Me qetësinë e dikujt që flet nga drita e ndërgjegjes, jo nga rehatia e luksit, ai tha:

“Nëse mund të shpenzoni miliarda për raketa dhe hiperhapësirë, mund të shpenzoni miliona për të ushqyer fëmijë. Nëse e quani veten vizionarë, provoni – jo me para, por me mirësi.”

Mbi sallë ra një heshtje e rëndë, thuajse ceremoniale. Kamera kapi Zuckerberg duke shikuar poshtë, si t’i ishte rrëshqitur papritur një botë e tërë nga duart. Elon Musk u mpiks në një buzëqeshje të ngrirë. Disa të pranishëm u drodhën në karriget e tyre, sikur dikush u kishte shkundur zemrën.

Por Bocelli nuk erdhi për të trembur, ai erdhi për të zgjuar. Ai njoftoi aty, pa bujë, se do të dhuronte 8 milionë dollarë nga të ardhurat e tij për programe strehimi dhe mbështetje psikosociale për familjet në krizë në Los Angeles dhe në mbarë vendin.

“Lakmia nuk është pushtet,” shtoi ai. “Dhembshuria është.”

Kaq. Thjeshtë. Shumëfish më e fuqishme se çdo fjalim politik, më rrënqethëse se çdo ulërimë proteste.

Në pak minuta, interneti shpërtheu. Videot e fjalimit të Bocellit u përhapën rrufeshëm. Kritika, adhurim, reflektim… bota po diskutonte diçka të pazakontë: guximin moral të një artisti që nuk u përkul para arit, por ngriti fjalën e shpirtit.

Mediet e përshkruan fjalimin si “i përmbajtur, i pjekur, i domosdoshëm”. Kritikët e quajtën “një manifest të humanizmit modern”. Aktivistët e drejtësisë sociale e cilësuan “momentin kur muzika flaku harqet dhe u bë shpata e dhembshurisë”. Por mbi të gjitha, ajo natë tregoi një të vërtetë të pashmangshme: Arti ka forcën të gudulisë ndërgjegjen atje ku kapitali dështon. Muzika mund të trazojë zemrat që paratë nuk i lëvizin dot.

Në fund të mbrëmjes, Bocelli nuk thjesht u largua me një çmim. Ai u largua duke lënë pas një sfidë, një thirrje, një urdhëresë morale: “Ripërcaktoni pasurinë. Bëjeni mjet shërbimi, jo froni të pushtetit.” Dhe ndoshta, pikërisht atë natë, në heshtjen e çuditshme që mbeti varur mbi sallën e pasur të Manhattanit, bota e kuptoi se ndonjëherë, një tenori i mjafton një fjali për të hapur një epokë të re të ndërgjegjes.

Në fund, ajo që ndodhi në atë sallë luksoze të Manhattanit nuk ishte thjesht një fjalim. Ishte një thyerje. Një çarje në fasadën e një bote që ka harruar të turpërohet. Ishte rikujtimi se pasuria pa dhembshuri është vetëm fuqi e zbrazët, dhe se një civilizim që lejon fëmijët të flenë të uritur, ndërsa idhujt e teknologjisë luajnë me galaktikat, nuk është civilizim – është humbje. Andrea Bocelli nuk u ngrit kundër të pasurve. Ai u ngrit për të varfrit. Ai nuk kërkoi t’i poshtëronte miliarderët; ai kërkoi t’u kujtonte se njerëzimi nuk matet me bilance, por me zemra. Dhe se nuk ka asnjë vlerë të ngrihesh deri në yje, nëse ke harruar si të shohësh një njeri në sy.

Kjo botë nuk ka nevojë për më shumë raketa – ka nevojë për më shumë shpirtra që guxojnë. Nuk ka nevojë për më shumë gara – ka nevojë për më shumë duar që shtrihen. Dhe mes gjithë këtij zhurmimi të së nesërmes, zëri i Bocellit mbetet si një dritë e qetë që thotë: “Bëjeni botën shtëpi, jo privilegj. Mundësi, jo pronë. Dhembshuri, jo lakmi.” Sepse vetëm atëherë kur të kuptojmë se pasuria e vërtetë është ajo që shpërndahet, jo ajo që mblidhet, do mund të themi se kemi nisur vërtet të ngjitemi, jo drejt yjeve, por drejt njëri-tjetrit.

SI U HOQ BUTRINTI NGA DUART E PUBLIKUT

December 6, 2025 by s p

Raport i Posaçëm | Hetim për Trashëgiminë Kombëtare/

Nga Cafo Boga

Vendimet qeveritare, ndikimi privat dhe narrativat e huaja sot përplasen mbi një nga peizazhet arkeologjike më ikonike të Shqipërisë. Prej dekadash, Parku Kombëtar i Butrintit ka qenë një nga pasuritë kulturore më të çmuara të vendit. Megjithatë, prapa ligatinave të qeta, mureve antike dhe monumenteve arkeologjike, fshihet një histori e debatueshme dhe ende e pahetuar si duhet: mënyra se si Butrinti rrëshqiti gradualisht nga administrimi publik në duart e Albanian-American Development Foundation (AADF) përmes krijimit të Fondacionit të Administrimit të Butrintit.

Edhe pse u promovua si një “model i bazuar në komunitet”, struktura e fondacionit ka pak lidhje me përfaqësimin komunitar. Në vend të kësaj, ai përfaqëson një sistem të mbyllur të dominuar nga AADF, aktorë politikë të përzgjedhur dhe konsulentë të jashtëm—duke ngritur shqetësime serioze mbi transparencën, sovranitetin kulturor dhe interesin publik.

Si Rrëshqiti Butrinti Nga Administrimi Publik

Një seri ndryshimesh ligjore, manovrash planore dhe ristrukturimesh institucionale krijuan kushtet që Butrinti të kalonte nga kontrolli shtetëror te një ent privat. Procesi u zhvillua në mënyrë graduale—i rregullt në letër, por problematik në përmbajtje. Ligji i Trashëgimisë Kulturore i vitit 2018 prezantoi konceptin e “administrimit të deleguar,” duke i hapur rrugë menaxhimit të siteve kombëtare nga fondacione private (Ligji Nr. 27/2018). Më pas, Plani i Integruar i Menaxhimit (PIM) 2020–2030 (VKM Nr. 58, 2020) formalizoi një model administrimi që përputhej ngushtë me synimet e AADF-së. Disa nga individët që hartuan këtë plan rezultuan më vonë anëtarë të bordit të fondacionit—duke ngritur dyshime të forta për konflikt interesi.

I themeluar në vitin 2022, Fondacioni i Administrimit të Butrintit ia delegoi kompetencat vendimmarrëse kryesisht AADF-së. Dy bashkë-CEO të fondacionit shërbejnë—njëri si bashkëkryetar bordi dhe tjetri si anëtar—së bashku me planifikues, ekspertë juridikë të transferimit dhe vetë Ministren e Kulturës. Pavarësisht pretendimeve për “pjesëmarrje komunitare,” nuk ekziston asnjë përfaqësim real i komunitetit në këtë strukturë.

Kontrolli I Narrativës Dhe Reagimi Publik

Prej më shumë se dy dekadash, konsulenti britanik Richard Hodges ka portretizuar Butrintin si një qytet kryesisht greko–romak, duke minimizuar trashëgiminë kaoniane, epirote dhe ilire. Pikëpamjet e tij kanë ndikuar artikuj shkencorë, Wikipedia-n dhe madje edhe komunikimet institucionale.

Megjithë këtë paragjykim, AADF dhe Ministria e Kulturës e emëruan Hodges-in në bordin e fondacionit—pavarësisht faktit që raportet e UNESCO-s (2019–2022) ngritën shqetësime të theksuara për transparencën dhe llogaridhënien.

Arkeologët shqiptarë—si Ceka, Korkuti dhe Hammond—kanë kundërshtuar hapur këtë narrativë, duke sjellë prova të shumta të origjinës vendase të Butrintit. Media investigative si Exit News, BIRN dhe Monitor.al zbuluan mangësi të rënda në procesin e transferimit dhe konfliktet e interesit të përfshira. Nën presion publik, AADF dhe fondacioni u detyruan të zbusin narrativën greko–romake, por ende nuk kanë njohur identitetin pellazgo–ilir të Butrintit.

Toka, Narrativa Dhe Pushteti: Kush Përfiton?

Ndërsa debati narrativ mori vëmendje të gjerë, një çështje më kritike u zhvillohej paralelisht: fati i tokave përreth Butrintit. Vendimi i qeverisë për të nxjerrë rreth 800 hektarë nga zona e mbrojtur e parkut sinjalizoi një axhendë të dytë.

Përmes vendimeve të Këshillit Kombëtar të Territorit, zonat e mëparshme të mbrojtura u riklasifikuan për zhvillim turistik. Raportet e mediave investigative treguan se këto ndryshime favorizonin oligarkë dhe investitorë të huaj. UNESCO paralajmëroi në vitin 2019 se këto zhvillime rrezikonin Vlerën Universale të Jashtëzakonshme të Butrintit.

Organizatat mjedisore raportuan tani degradim të habitatit natyror, hapje rrugësh të reja brenda zonave të ndjeshme dhe prishje të peizazhit kulturor dhe natyror—të gjitha në kundërshtim me standardet e ICOMOS dhe UNESCO-s.

Çfarë Rrezikohet Për Shqipërinë

Rasti i Butrintit nuk është thjesht një çështje administrimi. Ai përfaqëson një betejë të gjerë për sovranitetin kulturor, për të drejtën e interpretimit të së kaluarës dhe për të ardhmen e trashëgimisë shqiptare.

• Autorësia kulturore: Nëse narrativat diktohen nga të huajt, Shqipëria humbet zërin e vet në interpretimin historik.

• Privatizimi i trashëgimisë: Modeli i menaxhimit të AADF-së favorizon fitimin mbi ruajtjen.

• Precedent i rrezikshëm: Nëse Butrinti mund të privatizohet, site të tjera tashmë janë në radhë—Amfiteatri i Durrësit dhe Kalaja e Elbasanit.

Thirrje Për Transparencë Dhe Llogaridhënie

Ajo që ka ndodhur në Butrint nuk është një reformë administrative, por një transformim i thellë i mënyrës së qeverisjes së trashëgimisë kulturore në Shqipëri. Përmes inxhinierisë ligjore, kontrollit të narrativës dhe aleancave strategjike, kontrolli mbi peizazhin më ikonik arkeologjik të vendit është zhvendosur nga duart e publikut në një strukturë private të dominuar nga AADF.

Emërimi i Richard Hodges-it, këmbëngulja në narrativën greko–romake, shmangia e origjinës ilire, heqja nga mbrojtja e 800 hektarëve për zhvillime private dhe pajtueshmëria e qeverisë tregojnë se kemi të bëjmë me një transferim të koordinuar të pushtetit.

Në rrezik nuk është thjesht administrimi i një siti të vetëm—në rrezik është vetë integriteti i sovranitetit kulturor të Shqipërisë.