Nga Arian Galdini/

Ka çaste kur kombet ndalen për të dëgjuar shpirtin e tyre. Sot, më 17 tetor 2025, Shqipëria do të ndalë frymën për një kujtesë të shenjtë, për të thënë se Liria nuk është as kujtim, as nostalgji, por frymë që duhet të mbrohet nga harresa. Në sheshin “Skënderbej”, ku janë ndezur dritat e pavarësisë dhe janë mbajtur plagët e bashkimit, mijëra shqiptarë do të mblidhen për të kërkuar drejtësi për çlirimtarët e Kosovës, jo për të kërkuar hakmarrje, por për të mbrojtur dinjitetin.

Sepse ka momente kur drejtësia s’është çështje gjykate, por çështje kujtese. Ka momente kur një popull nuk del në shesh për të protestuar, por për të dëshmuar se ende mban frymën e Zotit në gjak.

Kjo protestë nuk është reagim, por rikthim i ndërgjegjes kombëtare në qendër të historisë.

Liria, për ne shqiptarët, nuk është datë në kalendar, por rit i trashëguar nga prushi i shekujve. Ajo s’mund të jepet me dekret, as të gjykohet me aktakuzë. Nga Rugova që e kërkoi me fjalë, te Jashari që e mbrojti me gjak, çdo brez shqiptar ka dhënë një formë të lirisë. Dhe nesër, kur thirrja “Drejtësi për Çlirimtarët” të mbushë ajrin e Tiranës, nuk do të flasë politika, por kujtesa.

UÇK-ja nuk ishte vetëm një ushtri; ishte zëri i një kombi që refuzoi të vdiste. Ishte thelbi i moralit shqiptar, të mos jesh i madh në forcë, por i drejtë në qëndresë.

Dhe nesër, kur flamujt të valëviten si kujtesa që s’pranon harresë, historia do të ketë një mundësi për t’u rishkruar me dritë. Sepse ka kombe që protestojnë për pushtet, por shqiptarët dalin për kujtesë, për ta kujtuar botën se Liria nuk gjykohet.

Ajo ndodh, dhe vazhdon të ndodhë në çdo zemër që mban dritën e Zotit brenda vetes.

UÇK-ja është momenti kur historia shqiptare kaloi nga urtësia në sakrificë, nga fjala në veprim, pa e humbur kurrë shpirtin e arsyes. Ajo nuk lindi për të marrë pushtet, por për të shpëtuar qenien.

Ishte zëri i fundit të durimit, kur heshtja kishte marrë formën e turpit, kur çdo rrugë politike e kishte mbyllur dera, dhe vetëm ndërgjegjja kombëtare mbeti roje në pragun e jetës.

Në atë çast, UÇK-ja u bë trupi i asaj ndërgjegjeje, jo si ushtri e urrejtjes, por si besëlidhje e jetës.

Në thelb, UÇK-ja ishte Rugova që frymonte përmes Jasharit. Ajo nuk e mohoi pacifizmin, e mbajti brenda si kujtesë, por kuptoi se pa armë s’mund të mbrohej paqja.

Ibrahim Rugova ishte fjala që ruante shpresën, Adem Jashari ishte gjaku që ruajti nderin.

Njëri mishëroi arsyen, tjetri ndërgjegjen.

Dhe bashkë e formuan triadën e lirisë shqiptare, arsye, flijim dhe kujtesë.

Kjo është doktrina e re e neoshqiptarizmit, bashkimi i moralit me guximin, i humanizmit me sakrificën.

Në filozofinë e lirisë, ekziston një ligj i pashkruar, kush lufton për të mos vrarë, por për të mos u vrarë, nuk është ushtar, por dëshmitar.

UÇK-ja i dha këtij ligji trup e frymë.

Ajo i tregoi botës se vetëmbrojtja e një populli është akt hyjnor kur bota hesht para së keqes.

Nuk pati ambicje pushteti, as frikë humbjeje; ajo luftoi për diçka që nuk matet me fitore, për nderin e jetës.

Në çdo fshat ku flamuri i saj u ngrit, ndodhi një rilindje e ndërgjegjes kombëtare.

UÇK-ja e ktheu shqiptarin nga viktimë në subjekt historie, nga faj i imponuar në dëshmi të Zotit për lirinë.

Prandaj, ajo nuk është thjesht kujtesë e një lufte, por gjeneza e një morali të ri, morali i një populli që nuk e ul kurrë kokën, sepse di se mbi të, rri dora e Zotit dhe amaneti i lirisë.

Në Hagë, drejtësia është kthyer në një skenë të ftohtë burokratike, ku kujtesa përmbyset në procedurë.

Atje ku dikur dënoheshin gjenocidet, sot pyetet me ton zyrtar pse një popull nuk pranoi të vritej.

Zëri i lirisë dëgjohet me dyshim, ndërsa dosjet e hartuara nga aparate që kanë prodhuar dhunë pranohen si “prova”.

Ky është absurdi më i thellë i një bote që harron moralin e vet për hir të formës.

Nuk ka drejtësi kur dosjet flasin më fort se viktimat, kur varret masive që dëshmojnë krimin trajtohen si shënime dytësore.

Nuk ka drejtësi kur shenjat e kampit të dhunës vlerësohen më pak se një formulim procedural.

Drejtësia që mat dëshminë me minuta, por nuk mat plagën me ndërgjegje, e humbet peshën njerëzore.

Dhe në këtë humbje, ligji s’është më kujtesë e arsyes, por ritual i një shurdhërie morale.

Jashtë sallës së gjyqit, një grua e moshuar mban fotografinë e djalit të zhdukur dhe pyet: “Ku është varri?”

Brenda, forma vazhdon, asnjë përgjigje nuk jepet.

Në atë kontrast të heshtur, drejtësia e humbet kuptimin.

Sepse ligji që nuk di të dëgjojë dhimbjen, pushon së qenuri ligj dhe bëhet administratë e harresës.

Nëse vetëmbrojtja e një kombi vihet në të njëjtën peshore me agresionin shtetëror, prodhohet një barazi e rreme.

Drejtësia që barazon mbijetesën me dhunën, e zhvesh moralin nga kuptimi.

Hetimi i abuzimeve individuale është i domosdoshëm, por kur mbrojtja e jetës trajtohet si krim, drejtësia humbet busullën e vet.

Në filozofinë e lirisë, dallimi midis kujtesës dhe gjykimit është themelor, kujtesa ruan nderin, ndërsa gjykimi pa kujtesë kthehet në mekanizëm.

Dhe një mekanizëm pa shpirt, sado i përsosur të jetë, nuk mund të dallojë fajin nga heroizmi.

Kjo është arsyeja pse Gjykata Speciale në Hagë rrezikon të mos gjykojë më askënd, por të gjykojë vetë arsyen që një popull kishte për të mos vdekur.

Sepse kur drejtësia humbet busullën e saj morale, nuk mbetet më gjykim, mbetet vetëm harresë e strukturuar.

Dhe harresa është forma më e lartë e padrejtësisë.

Historia e Gjykatës Speciale për Kosovën është rrëfimi më i qartë i mënyrës se si një qytetërim që pretendon të mbrojë drejtësinë, bie në kurthin e vet moral.

Në përpjekjen për tu dukur neutrale, Europa zgjodhi të jetë indiferente, në përpjekjen për të dukur e drejtë, ajo zgjodhi të jetë e verbër.

Miratimi i raportit të Dick Marty në Këshillin e Evropës, më 2011, nuk ishte akt drejtësie, por simptomë e një dobësie, një Perëndim që kërkonte të balancojë viktimën dhe agresorin, duke e zhdukur dallimin midis tyre.

Kështu u krijua iluzioni se drejtësia mund të ruhet duke humbur shpirtin.

Në emër të “balancës”, Europa e vendosi në të njëjtën peshore projektin shtetëror të dhunës dhe aktin e vetëmbrojtjes së një populli.

Ky është relativizëm etik i institucionalizuar, një formë e sofistikuar e harresës morale, ku ligji shndërrohet në formë pa përmbajtje, dhe e vërteta bëhet dekor që nuk peshon më asgjë.

Kant do ta kishte quajtur “rënien e arsyes praktike”, sepse ligji pa moral është një boshllëk i hijshëm, i veshur me procedura.

Gjykata që sot gjykon çlirimtarët e Kosovës është paradoks i vetë Perëndimit, ajo gjykon ata që realizuan arsyen morale të ndërhyrjes perëndimore të vitit 1999.

NATO hyri në luftë jo për territore, por për jetë njerëzish; për të ndalur spastrimin etnik, për të mbrojtur lirinë e një populli të pafajshëm.

Por sot, me gjykimin e UÇK-së, Perëndimi duket se po gjykon vetveten, po i heq arsyes së vet kauzën morale.

Në thelb, ky është gjykim kundër kujtesës. UÇK-ja nuk po gjykohet pse ka vrarë, por pse ka jetuar.

Sepse guximi për të ekzistuar u bë krim në një botë që e mat jetën me raport dhe nuk e kupton më sakrificën si akt moral.

Gjykata Speciale nuk është dritë drejtësie, por pasqyrë e një frike, frika e Europës për t’u përballur me faktin se një popull i vogël, në periferi të saj, e përmbushi me gjak premtimin që ajo vetë kishte harruar, mbrojtjen e dinjitetit njerëzor.

Ky është dështim doktrinor, jo thjesht juridik. Sepse një civilizim që barazon mbrojtjen me dhunën, shkon drejt vetë-shkatërrimit moral.

Perëndimi, që dikur e kishte guximin të ndërhynte në emër të së mirës, tani kërkon të justifikohet duke gjykuar të mirën.

Në këtë gjykim të përmbysur, Europa nuk gjykon UÇK-në; ajo gjykon kujtesën e vet, ndërsa bota e shikon se si një sistem që shpiku drejtësinë po harron kuptimin e saj.

Në fund, historia do ta mbajë mend këtë gjykatë jo për vendimet që dha, por për turpin që prodhoi.

Sepse çdo herë që drejtësia ndahet nga morali, ajo pushon së qeni Perëndim, dhe kthehet në një harresë që e dënon vetveten.

Shqipëria dhe Kosova nuk janë dy realitete të ndara me kufij, por dy forma të së njëjtës ndërgjegje.

Njëra është kujtesa, tjetra është dëshmia. Njëra ruan fjalën, tjetra flijimin.

Si dy sy të një shpirti që sheh në drejtime të ndryshme, por sheh të njëjtën dritë.

Rrënjët janë të përbashkëta, dhe fryma që i mban gjallë është e njëjtë, ajo e njeriut që nuk pranon të jetojë pa dinjitet.

Rugova dhe Jashari nuk ishin kundërshti, por dy metoda të së njëjtës domosdoshmëri.

Rugova përfaqësonte urtësinë që pret, Jashari sakrificën që vepron.

Në mes të tyre qëndron shpirti shqiptar, i cili di të durojë dhe di të flijohet, por asnjëherë të nënshtrohet.

Ky binom është aksi moral i neoshqiptarizmit, liria si përbashkim i mendjes me guximin, i durimit me veprimin.

Në atë harmoni qëndron sekreti i kombit tonë, ne dimë të presim pa u përkulur dhe të luftojmë pa urrejtur.

Shqipëria, si amë e kujtesës, dhe Kosova, si amë e sakrificës, janë dy gjysma të një harte shpirtërore që shtrihet përtej politikës.

Nuk janë dy shtete që kërkojnë drejtësi, por një ndërgjegje që kërkon kuptim.

Kjo është arsyeja pse çdo përçarje midis tyre është artificiale, çdo polemikë është kalimtare.

Sepse shpirti që i bashkon nuk është interes, por amanet.

Dhe amaneti i lirisë nuk ndahet, as në gjak, as në frymë.

Në një botë që ndan kufijtë për t’i harruar popujt, ne ruajmë kujtesën si urë.

Uniteti ynë nuk është gjeografik, por moral. Ai matet me mënyrën si e mbrojmë njëri-tjetrin kur drejtësia bie në gjumë.

Sa herë që kujtesa jonë bashkohet, harresa e të tjerëve rrëzohet.

Sepse Shqipëria dhe Kosova janë dy sy që shohin një të ardhme të përbashkët, dhe drita e tyre buron nga i njëjti Zot i Lirisë.

Perëndimi, dikur busull morale e njerëzimit, sot ndodhet përballë një pasqyre të zymtë ku shfaqet fytyra e vet e lodhur nga moralizmi pa moral.

Megjithatë, një dritë e re ka nisur të ndizet në horizontin perëndimor, një dritë që vjen nga Amerika, siç ka ardhur gjithmonë kur bota ka qenë në prag të harresës morale.

Amerika, me gjithë dallgët e saj politike, mbetet mikja e shpëtimit, forca që ndalon katastrofën dhe e kthen historinë në ndërgjegje.

Ajo që ndodhi në vitin 1999 nuk ishte thjesht një ndërhyrje ushtarake, por një ndërhyrje shpirtërore, një popull i vogël u shpëtua nga shfarosja, dhe Liria, për herë të parë pas Luftës së Dytë Botërore, mori kuptim në Ballkan.

Pas paqes së madhe të shpallur në Sharm El Sheikh, Amerika e re, ajo që po rilind nën udhëheqjen e Presidentit Trump, mund të rikthejë atë ndjenjë drejtësie të gjallë, të pakorruptuar nga burokracia.

Trump e kupton se paqja nuk është pakt diplomatësh, por vendim për ta kthyer fuqinë në drejtësi.

Ai e kupton se Perëndimi nuk ruhet me konformizëm, por me guxim moral.

Në një botë që po lodhet nga fjalët e sheshta të institucioneve, Amerika sërish është gati të flasë me gjuhën e veprës, me realizëm, por edhe me shpirt.

Dhe në këtë moment të ri global, shqiptarët, si populli më proamerikan në Europë, shohin me shpresë drejt asaj që po rilind, një Perëndim që kthehet tek parimet e tij të themelimit, jo tek formularet e harresës.

Ndërsa Europa, e mbërthyer në burokracitë e veta, e ka kthyer kujtesën në formular dhe ndërgjegjen në procedurë, Amerika ruan ende frymën e Zotit në politikë, atë frymë që e dallon civilizimin nga komoditeti, moralin nga indiferenca.

Në korridoret e Brukselit flitet për “neutralitet”, por neutraliteti para së keqes është forma më e heshtur e fajit.

Kur një popull që u gjykua për mbijetesë akuzohet për ekzistencë, kontinentet bien në krizë, dhe vetëm Amerika, me instinktin e saj të lirisë, kujton arsyen pse ekziston, për të mbrojtur jetën, për të mos lejuar që e vërteta të zëvendësohet nga burokracia.

Në një raport të OSBE-së shënohet një datë, një fshat, një varr i hapur.

Një nënë kërkon eshtrat e të birit, ndërsa në anën tjetër të kontinentit një sallë e ndriçuar debaton termin “proporcionalitet”.

Kjo është Europa që rrezikon ta humbasë shpirtin, sepse aty ku gurët e kujtesës flasin, fraza e ligjit duhet të heshtë.

Ligji që nuk njeh nënën që kërkon varrin e të birit, nuk është ligj, është teknologji e harresës.

Por Amerika e di që drejtësia fillon aty ku njeriu mban kujtimin gjallë.

UÇK-ja mbetet rasti më i pastër i një force që ringriti të drejtën për të jetuar në zemrën e Europës.

Ajo nuk kërkoi hakmarrje, por jetë.

Dhe sot, kur bota po hyn në një epokë të re paqeje dhe riformimi moral, është Amerika që mund ta rikthejë dinjitetin e kësaj historie.

Nëse Trump, siç ka paralajmëruar, dëshiron të ndërtojë një Perëndim të fortë, të drejtë dhe të pastër nga relativizmi, atëherë çështja e Kosovës mund të bëhet provë e madhe e rikthimit të moralit perëndimor.

Sepse UÇK-ja nuk është plagë e së kaluarës, por dëshmi e gjallë e së ardhmes që Amerika ndihmoi të lindë.

Ne, shqiptarët, nuk kërkojmë mëshirë, as amnisti morale.

Kërkojmë respekt për të vërtetën e mbijetesës, për nderin që nuk iu përkul dhunës.

Sepse drejtësia që e sheh popullin që mbijeton si të dyshimtë, është drejtësi që ka harruar pse u shpik.

Dhe kur Perëndimi harron këtë, vetëm Amerika mund ta kujtojë:

Liria është kujtesa e Zotit në tokë, dhe ajo ndriçon sërish, jo nga sallat e Brukselit, por nga drita që vjen përtej Atlantikut.

Liria nuk është shpërblim, as dhuratë që vjen nga duart e të fuqishmëve.

Ajo është frymë që lind në plagë, dritë që del nga dheu i përgjakur dhe bëhet kujtesë e Zotit në tokë.

Në çdo fshat të djegur të Kosovës, në çdo gur të rrënuar, në çdo varr pa emër, frymon një e vërtetë që asnjë gjykatë nuk mund ta ndalë: ky popull nuk u dorëzua.

Ai nuk luftoi për pushtet, por për të drejtën që të jetojë me dinjitet.

UÇK-ja nuk është thjesht emër i një ushtrie. Ajo është manifesti i vetëmbrojtjes njerëzore, zëri që Perëndimi e dëgjoi në momentin kur bota po e humbte kujtesën e vet morale.

Luftëtarët e saj nuk dolën nga urrejtja, por nga dashuria për jetën.

Ata nuk ishin bij të luftës, por bij të dhimbjes që nuk pranoi të bëhej heshtje.

Dhe pikërisht në këtë qëndron e vërteta e tyre e përjetshme:

UÇK-ja nuk kërkon falje, sepse nuk bëri asgjë që ta kërkojë.

As Serbia, as Europa nuk fitojnë nga dënimi i çlirimtarëve.

Një drejtësi që i ngatërron mbrojtësit me agresorët është drejtësi që ka harruar kuptimin e vet.

Kur ndëshkon ata që mbrojtën jetën, ligji bëhet pa shpirt, dhe peshorja e ndërgjegjes del nga horizonti i dritës.

Historia e njeh këtë gabim, ajo që ndëshkon lirinë, përfundon e dënuar nga kujtesa.

Kujtesa, ndryshe nga ligji, nuk mbyllet në dosje.

Ajo është gjyqi i përjetshëm i popujve.

Në të, dritat nuk i ndezin prokurorët, por zemrat e atyre që nuk harruan.

Dhe kur kombet harrojnë, kujtesa e Zotit fillon të flasë përmes atyre që vuajnë në heshtje, përmes atyre që flijuan pa e kërkuar lavdinë.

Ne, shqiptarët, nuk kërkojmë dashuri nga bota, por të vërtetën.

Nuk kërkojmë mëshirë, por respekt për ata që shpëtuan moralin e njerëzimit nga rrëzimi.

Kërkojmë që bota të mos harrojë pse nuk u dorëzuam, sepse dorëzimi do të kishte qenë fundi i shpirtit, jo vetëm i trupit.

Liria është kujtesa e Zotit në tokë.

Ajo nuk gjykohet, sepse është vetë drita që gjykon.

Dhe kur kjo dritë ndizet mbi Kosovë, ajo nuk ndriçon vetëm plagët tona, por ndërgjegjen e botës mbarë.

Sepse liria që lind nga gjaku i pafajësisë nuk shuhet kurrë, ajo vazhdon të rrezatojë, derisa drejtësia të kujtohet pse ekziston.

Epigram

Ligji pa kujtesë është formë.

Kujtesa pa të vërtetë është mjegull.

Liria i bën bashkë, ose bota fiket.

Dhe liria ka emër…

Artan Nati/

Ne shqiptarët e kemi zakon të bëjmë selfie me historinë. Krenohemi me Skënderbeun, i vendosim përkrenaren te kartmonedhat, i ngremë statuja, por shpesh harrojmë përse ky njeri ngriti shpatën. Ai nuk luftoi që ne të bënim tendera me para nga Lindja e Mesme, as që të bënim “vëllazëri” me Turqinë. Luftoi që ky vend të mbetej zot në shtëpinë e vet. Historia e shqiptarëve është një skenë teatri ku personazhet shpesh ndryshojnë kostum sipas regjisorit të radhës. Një herë me kryq, një herë me gjysmëhënë, një herë me ateizëm militant, dhe së fundi me një pluralizëm ku feja është më shumë flamur identitar se përvojë shpirtërore. Pyetja e madhe është: a ishte ndërrimi i fesë tek shqiptarët akt mbijetese apo thjesht interes i ngushtë personal?

Në realitet, historia na tregon të dyja. Shumë shqiptarë u bënë myslimanë për të shpëtuar kokën, pasurinë, apo për të marrë një titull. Të tjerë e panë si rrugë praktike për të ruajtur tokën nga taksat e Perandorisë Osmane. Por ka edhe nga ata që, me një lloj cinizmi tipik ballkanas, e shihnin fenë si veshje që hiqej e vishej sipas stinës politike. Kështu u krijua tabloja shqiptare: një vend me shumicë myslimane, por me katolikë e ortodoksë të shpërndarë, ku dallimet fetare nuk u kthyen në luftë civile, por as nuk u shndërruan në bashkëjetesë ideale.

Thuhet shpesh se “feja e shqiptarit është shqiptaria”. Tingëllon bukur, por le të jemi realistë: feja jonë e vërtetë ka qenë gjithmonë oportunizmi. Ne kemi ndërruar besimin më shpesh se një politikan ndërron parti. Katolikë dje, myslimanë sot, ortodoksë aty-këtu, ateistë për 50 vjet me urdhër partie… dhe sot? Sot jemi europianë me aplikim që pret aprovim në Bruksel dhe një sy nga Ankaraja, për çdo rast.

Dhe këtu lind pyetja tjetër: a është ky mozaik fetar një pengesë për kombin?

Nëse kthehemi te ditët tona, Kadareja dhe Qosja na servirin dy receta kombëtare: Kadareja thotë se ne jemi europianë si gjeografikisht, historikisht, kulturalisht dhe shpirtërisht. Pra, koha të kthehemi në shtratin tonë natyral, jo të flejmë në divanin e Sulltanit. Qosja, përkundrazi, thotë se fqinjët janë të rrezikshëm, prandaj aleati ynë më i sigurt është Turqia. Njëri sheh horizontin, tjetri banketin e iftarit. Pyetja është: kush ka të drejtë? A kemi guximin të dalim nga hijet e së shkuarës dhe të zgjedhim më në fund një rrugë pa u kthyer më pas?

Në ndërkohë, nga Lindja e Mesme na vijnë financime bujare: xhami me minare që garojnë për lartësi me kullat e Tiranës, shkolla ku mësohet më shumë për arabishten sesa për shqipen, dhe ndonjë bursë për të studiuar se si grave t’u mbyllet goja. Le të jemi realistë: paratë nuk vijnë me etiketa bamirësie, por me manual përdorimi. Dhe manuali shpesh është një kulturë ku demokracia shihet si mall i prishur, ndërsa gjysma e shoqërisë (gratë) futet në raftin “jashtë përdorimit”.

Kjo nuk është çështje për librat e historisë, është çështje urgjente. Nëse sot e shesim veten për një kredi të lirë nga Lindja, nesër mund të zgjohemi me një shoqëri ku qytetaria matet me mjekër, e jo me ligj. Historia flet qartë: kur ka qenë puna për të na mbrojtur nga fqinjët, nuk ishte Turqia ajo që erdhi me flamur në dorë, por Europa dhe SHBA. Dhe nuk është rastësi që shqiptarët e diasporës nuk ikin në Ankara, por në Berlin, Milano, New York.

Prandaj, është koha të flasim hapur: nuk kemi luksin e një “përplasjeje civilizimesh” brenda nesh. Po, duhet të ruajmë lidhjet me botën myslimane, sepse janë pjesë e historisë sonë. Por e ardhmja jonë nuk mund të përcaktohet nga feja. Sepse shteti modern nuk ngrihet mbi minare apo kambanare, por mbi ligj, kulturë dhe qytetari. Nëse duam një alternativë për të ardhmen, perëndimi nuk është thjesht opsioni më i mirë, por është i vetmi opsion ku gruaja nuk shitet si plaçkë, ku pushteti ndalet nga ligji, dhe ku qytetari ka më shumë vlerë se zarfi. Dhe ndoshta, vetëm atëherë, do të kuptojmë edhe pse Skënderbeu luftoi.

Dilema mbetet: a duhet të kthehemi tek origjina kristiane dhe europiane, siç thotë Kadare? Apo duhet të përqafojmë pragmatizmin turk? Nëse e shohim nga prizmi europian, jo. Pluralizmi fetar është faktor, i cili forcon kulturën e tolerancës, në rast se nuk instrumentalizohet. Por në realitetin shqiptar, feja shpesh ka shërbyer si flamur i interesave të jashtme: një herë për të na orientuar drejt Romës, një herë drejt Stambollit, dhe sot e kësaj dite për të na ndarë në “bij të Europës” dhe “bij të Lindjes”. Aktualisht situata është si një dasmë shqiptare me DJ italian në njërin cep, orkestër turke në tjetrin dhe kërcim me valle pogonishte.

Ndoshta përgjigjja nuk është as tek njëra, as tek tjetra. Ndoshta përgjigjja është që Shqipëria të ndalojë së qeni aktor i dorës së dytë në skenën e të tjerëve dhe të shkruajë skenarin e vet. Historia botërore ka plot shembuj ku dilemat identitare nuk janë zgjidhur me vajtime, por me vendime. Japonia e shekullit XIX, për shembull, vendosi të hapë dyert drejt Perëndimit dhe të marrë teknologjinë, shkencën dhe sistemin shtetëror europian, pa u shitur Ankarasë, Pekinit apo Vatikanit. Rezultati? Nga një arkipelag feudal u kthye në një fuqi industriale dhe ushtarake. Japonia nuk mori vetëm makina dhe makineri nga Perëndimi, veçanërisht nga Gjermania. Ajo huazoi edhe mënyrën e të menduarit modern, mënyrën se si organizohet shteti dhe shoqëria mbi baza racionale, mbi natyrën njerëzore dhe jo mbi dogma fetare apo zakone të vjetra. Ky ishte çelësi i ringritjes së saj: të shihte përtej ritualeve e besimeve dhe të vendoste në qendër njeriun, dijen dhe rendin e arsyes.

Koreja e Jugut, Singapori, Taivani, këto vende dikur ishin më pranë fukarallëkut sesa prosperitetit, por nuk u shpëtuan as me shenjtore, as me predikime fetare, dhe as me liturgji politike. Ata nuk bënë “ndërrim feje” për të hyrë në tregjet botërore, nuk ndryshuan as besimet e tyre, as gjuhën, as zakonet. Thjesht morën teknologjinë, format e organizimit ekonomik e shtetëror të perëndimit dhe i përshtatën me realitetin e tyre. Rezultati? Disa nga demokracitë më të qëndrueshme dhe shoqëritë më të pasura në botë.

Ndërkohë, Turqia vetë, ajo që na josh Qosja, me Ataturkun hodhi festen në kosh dhe veshi kapelën europiane, duke shndërruar një perandori të kalbur në një shtet modern. Dhe bëri këtë jo duke pyetur se çfarë thoshte Brukseli apo Moska, por duke vendosur vetë rregullat e lojës.Ndërkohë, nuk shohim se bota e qytetëruar nuk të pyet çfarë feje ke, por çfarë modeli ndërtove. Japonia, Turqia e Ataturkut, edhe Korea e Jugut nuk bënë referendum për kryq apo gjysmëhënë: ata shkruan skenarin e tyre dhe detyruan botën t’i marrë seriozisht.

Ne? Ne vazhdojmë të sillemi si një trupë teatrore provinciale që pret gjithmonë rolin e dytë në skenën e historisë. Herë recitojmë “E duam Shqipërinë si gjithë Europa” nën yjet blu të BE-së, herë bëjmë koreografi me ritmet orientale, vetëm që të mos mbetemi jashtë sallës së festës. Problemi është se nuk shkruajmë dot një skenar tonin, gjithmonë jemi figurantë në dramën e të tjerëve. Nëse vazhdojmë kështu, do të mbetemi populli që ndërron fe si të ishin këmisha, dhe që shet shpirtin jo te Zoti, por te kushdo që ofron biletën e radhës për “parajsë”. Një herë do ta quajmë parajsë Brukselin me flamurin blu, një herë Ankaranë me gjysmëhënën e artë, e ndoshta nesër do të quajmë parajsë edhe Pekinin me yllin e kuq.

Pra, çështja nuk është tek Kadareja apo Qosja, tek kryqi apo gjysmëhëna. Çështja është: a kemi guxim të jemi Japonia e Ballkanit, që zgjedh vetë dhe krijon vetë, apo do të mbetemi populli që sheh gjithmonë nga të tjerët për të marrë leksionet e historisë? Në fund të fundit, dilema shqiptare nuk është fetare, as gjeografike, por skenografike: a do të mbetemi aktorë të dorës së dytë, apo do të kemi më në fund një dramë me autor shqiptar?

Pra, ndoshta nuk kemi nevojë të ndërrojmë fe, por të ndërrojmë zakone dhe më pak servilizëm, më shumë organizim. Nëse Singapori arriti nga një ishull me mushkonja tropikale në një metropol financiar, pse Shqipëria të mos bëhet më shumë se një “pikë turistike me raki e byrek”?

Prof.as.dr. Hasan Bello/

“Katovica” është një mit politik shqiptar që i referohet një “marrëveshjeje sekrete” të hartuar nga udhëheqja komuniste në fund të viteve ’80 (rreth vitit 1989), për të organizuar kalimin “paqësor” të ish-komunistëve në pushtet edhe pas rënies së komunizmit. Thuhet se “marrëveshja” u frymëzua nga programi i Partisë Komuniste Polake në qytetin Katowice (në Poloni), ku u zhvilluan takime për reformimin e sistemit socialist para shembjes së tij.

Çfarë përmbante “Katovica shqiptare”?

Sipas rrëfimeve jozyrtare, ajo përmbante pika si:

• Ndryshimi i formës së regjimit por jo i thelbit të pushtetit;

• Kthimi i ish-komunistëve në “demokratë”;

• Privatizimi i pasurisë publike në duart e ish-funksionarëve;

• Kontrolli i mediave dhe drejtësisë në tranzicion.

Por asnjë dokument i tillë nuk është gjetur ndonjëherë, as në arkivat shqiptare, as në ato të ish-bllokut lindor.

Prandaj, “Katovica shqiptare” është një teori konspirative që përdoret për të shpjeguar si arritën ish-komunistët të ruajnë ndikimin e tyre pas vitit 1991. Ajo nuk është dokument historik, por një metaforë politike për tranzicionin e kontrolluar.

Por a ka pasur diçka të ngjashme me Katovicën?

Sigurisht që ka pasur! Përveç eleminimit të elitave pro-perëndimore dhe të arsimuara jasht, të cilët u asgjesuan pjesë pjesë gjatë 45 viteve të regjimit komunist dhe me “goditje të përqendruar” siç ishte bomba në ambasadën sovjetike, u morën masa për të përgatitur elitën prokomuniste. Një pjesë u shkollua në vendet e Bllokut Lindor, një pjesë brenda vendit, e cila më pas u dërgua në Perëndim për kualifikime afatshkurtra dhe specializime (MA, Dr etj).

Sipas të dhënave të burimeve të hapura, që vijnë nga ish-funksionarë të lartë, Sigurimi i Shtetit që në vitet 70 kishte krijuar drejtorinë e agjentëve të fjetur (të konservuar), të cilët në rast të një ndërhyrje nga jasht do të infiltroheshin në strukturat drejtuese të shtetit. Nuk e di se sa e vërtetë është kjo, por ajo që të bën përshtypje është se pas 91, vendi është drejtuar nga elita e prodhuar nga regjimi komunist. Nga individë me lidhje të forta me sistemin.

Personalisht jam i mendimit se rënia e regjimit komunist ishte “shpërthim i kontrolluar”. Te ne nuk ka pasur Katovicë në kuptimin historik të fjalës, por kopilë politikë të regjimit komunist. Dhe ajo që vihet re sot, shumë fëmijë spiunësh…

Jeton KELMENDI PhD*/

Në një demokraci të re dhe ende të brishtë si kjo e Kosovës, perceptimi shpesh ka marrë rolin e realitetit, ndërsa e vërteta – e cila kërkon kohë, durim dhe argument – është zëvendësuar nga narrativat emocionale dhe të ndërtuara me kujdes politik. Në këtë luftë të perceptimeve, Lëvizja Vetëvendosje ka arritur të krijojë një epërsi të dukshme, duke ndërtuar me mjeshtëri një sistem komunikimi politik që jo vetëm e forcon bazën e saj elektorale, por edhe e dobëson çdo kundërshtar politik, institucional apo shoqëror, që nuk i përshtatet këtij realiteti të ri të perceptuar. Këtu mund të shihet nga Partitë politike deri te mediet.

Nga idealizmi në menaxhimin e perceptimit

Vetëvendosje u ngrit mbi një platformë idealiste dhe populiste: sovranitet, drejtësi, barazi, luftë kundër korrupsionit dhe nepotizmit. Në vitet e para, kjo lëvizje u perceptua si zëri moral i shoqërisë kosovare, si opozita e vetme e pastër ndaj një elite të korruptuar që kishte keqpërdorur lirinë e fituar me gjak. Ky perceptim e mbajti gjallë për më shumë se një dekadë, deri në momentin kur Vetëvendosje mori pushtetin. Dorën në zemër kë kemi para sysh një përjudhë të gjatë kohore, derisa populizmi mori instruksione nga shërbime të caktuara jashtë vendit. Kësi soji, sapo erdhi në pushtet, LVV kuptoi se për ta mbajtur këtë status të “engjëllit politik” duhej ta menaxhonte perceptimin po aq fuqishëm sa qeverisjen. Kështu filloi të ndërtohej një strategji e qëndrueshme komunikimi publik, që kishte për qëllim ruajtjen e bindjes se çdo kritikë ndaj LVV-së është automatikisht një sulm ndaj shtetit, ndaj reformës apo ndaj vetë “popullit”.

Lufta për narrativë

Në Kosovë, lufta politike ka kaluar nga përplasja e ideve në përplasjen e narrativave. Në këtë terren, LVV ka treguar një efikasitet të jashtëzakonshëm. Përmes kontrollit të hapësirës publike – veçanërisht rrjeteve sociale dhe komunikimit direkt me masat – ajo ka krijuar një ndarje të thellë midis “neve” dhe “atyre”.
“Ne” jemi populli, të pastërtit, të përkushtuarit ndaj shtetit;
“ata” janë të vjetrit, të korruptuarit, armiqtë e reformës, madje edhe bashkëpunëtorët e të huajve që duan ta sabotojnë Kosovën, thjeshtë duke i future në një grup të gjithë me listen Serbe dhe Vuçiqin.

Ky diskurs i thjeshtuar, por emocionalisht i fuqishëm, i ka dhënë LVV-së një avantazh të madh në ndërtimin e perceptimit publik. Për një pjesë të madhe të opinionit, mjafton që një politikë, një media apo një intelektual të mos pajtohet me qeverinë, që të etiketohet menjëherë si “armik i shtetit”. Kështu, në vend të debatit racional dhe kritikës së ndërtuar mbi fakte, kemi një ndarje morale – një dualitet që përjashton çdo mes dhe çdo reflektim të nuancuar. Në këtë kontekst duke potencuar faktin se LVV po I keqperdor shtresat më të paarsimuara të shoqërisë.

Rrjetet sociale si terren i betejës

Rrjetet sociale janë bërë fusha kryesore e kësaj lufte për perceptim. LVV ka krijuar një mekanizëm të sofistikuar komunikimi digjital: një përzierje e aktivistëve të organizuar, figurave publike që mbajnë të njëjtin narrativ dhe një ushtrie virtuale simpatizantësh që amplifikojnë çdo mesazh të qeverisë dhe sulmojnë çdo zë kundërshtues.

Në këtë ekosistem komunikimi, lajmi nuk është më çështje fakti, por interpretimi i faktit. Një vendim qeveritar i dobët, një dështim diplomatik apo një skandal administrativ mund të paraqitet si fitore, mjafton që narrativi të ndërtohet me kujdes dhe të përforcohet në mënyrë masive përmes mediave sociale.

Për shembull, në rastet kur qeveria ka dështuar në raportet ndërkombëtare – si në menaxhimin e krizave në veri apo në marrëdhëniet me partnerët perëndimorë – LVV nuk e ka lejuar që dështimi të shndërrohet në perceptim negativ. Përkundrazi, përmes një gjuhe nacionaliste dhe përmes etiketimit të kritikëve si “vegla të të huajve”, ajo e ka transformuar realitetin në një version heroik: qeveria po lufton e vetme kundër një bote të padrejtë, madje edhe kundë vet partive tradicionale të Kosovës.

Dobësimi i kritikës dhe institucionalizimi i perceptimit

Një nga pasojat më të thella të kësaj lufte perceptimesh është dobësimi i hapësirës për kritikë të pavarur. Mediat dhe intelektualët që guxojnë të artikulojnë kritika ndaj qeverisë shpesh ballafaqohen me linçime virtuale, akuza për tradhti apo etiketime për motive të errëta.

Kështu, në mënyrë të ngadalshme, perceptimi i ndërtuar nga qeveria fillon të zëvendësojë faktet. Në vend që qytetarët të pyesin: “A po funksionon mirë shteti?”, pyetja e nënkuptuar bëhet: “A po e dobëson dikush shtetin?”. Ky ndryshim i vogël në logjikën e debatit publik është thelbësor, sepse zhvendos fokusin nga përgjegjësia institucionale te lojaliteti politik.

Në këtë klimë, edhe institucionet që duhet të jenë të pavarura – si sistemi gjyqësor, mediat apo organizatat e shoqërisë civile – ndihen nën presionin e perceptimit. Çdo qëndrim neutral ose kritik mund të interpretohet si “pozicionim kundër popullit”. Dhe kur perceptimi bëhet matësi i moralit politik, e vërteta zhduket në heshtje.

Ndikimi mbi demokracinë dhe kulturën politike

Lufta për perceptim po e ndryshon vetë strukturën e demokracisë kosovare. Ajo po e kthen qytetarin nga një aktor racional që vlerëson programet dhe rezultatet, në një ndjekës emocional që identifikohet me simbolikën e pushtetit.
Në vend të qeverisjes përmes institucioneve, kemi qeverisje përmes ndjesive kolektive.
Në vend të transparencës, kemi retorikë morale.
Në vend të llogaridhënies, kemi justifikim patriotik.

Kjo zhvendosje është e rrezikshme, sepse e zëvendëson ndërtimin e shtetit me ndërtimin e perceptimit për shtetin. Ndërsa qytetarët jetojnë me ndjesinë se janë pjesë e një ndryshimi të madh, realiteti institucional shpesh ngelet i njëjtë: burokracia, mungesa e meritokracisë dhe korrupsioni nuk zhduken, por thjesht marrin forma të reja, më të veshura me gjuhë populiste.

Pushteti dhe iluzioni i moralitetit

Një element tjetër që e bën të fuqishme strategjinë e perceptimit është përdorimi i moralitetit politik si armë. Vetëvendosje e ka ndërtuar imazhin e saj mbi ndarjen e qartë midis “të pastërve” dhe “të korruptuarve”. Por me kalimin e kohës, kjo ndarje ka filluar të përdoret si instrument i kontrollit të narrativës: çdo kritikë ndaj partisë interpretohet si përpjekje për ta “ndotur” moralin e saj.

Kështu, në vend që morali të jetë një vlerë universale, është bërë monopol politik. Dhe kur morali bëhet pronë e një partie, e vërteta zhduket nën hijen e drejtësisë së vetëshpallur.

Rruga përpara: rikthimi i së vërtetës

Nëse Kosova dëshiron të dalë nga kjo spirale perceptimesh, duhet të ndërtojë një kulturë të re politike – një kulturë që e vlerëson të vërtetën mbi emocionin, debatin mbi etiketimin dhe faktin mbi perceptimin.
Kjo kërkon disa hapa të qartë:

1.     Forcimin e mediave të pavarura – që nuk varen nga buxheti publik apo nga ndikimi politik, por që mund të ndërtojnë besueshmëri përmes profesionalizmit dhe fakteve.

2.     Edukim politik qytetar – për të zhvilluar aftësinë kritike dhe për të ndarë propagandën nga analiza.

3.     Transparencë institucionale – që faktet e qeverisjes të jenë publike dhe të pakundërshtueshme, për të shmangur manipulimin narrativ.

4.     Krijimin e një opozite të re konstruktive – që nuk reagon vetëm emocionalisht, por ofron alternativa reale, duke luftuar perceptimin me argumente.

Përfundim: midis dritës dhe hijes së perceptimit

Në historinë moderne të Kosovës, kjo periudhë do të kujtohet si koha kur perceptimi e mundi të vërtetën. Jo sepse e vërteta nuk ekziston më, por sepse ajo nuk ka më hapësirë të dëgjohet.
Në një shoqëri ku politika e perceptimit ka zëvendësuar politikën e ideve, qytetari është bërë spektator i një shfaqjeje të përhershme – ku çdo aktor mundohet të duket i drejtë, më shumë sesa të jetë i tillë.

Por perceptimi, sado i fuqishëm të duket, është i përkohshëm. E vërteta, sado e vonuar, ka forcën e kthimit. Dhe në fund, çdo qeveri, çdo lëvizje, çdo udhëheqës përballet me momentin kur propaganda nuk mjafton më.

Në atë moment, perceptimi do të thyhet si xham nën peshën e realitetit. Dhe atëherë, shoqëria kosovare do të duhet të rikthehet tek ajo që është thelbësore: tek e vërteta, si themel i lirisë dhe si garanci e vetme për demokracinë që ende po mësojmë ta ndërtojmë.

Tiranë më 11 Tetor 2025/

Kontrollet me qëllim presionin psikologjik dhe orët e gjata të mbajtjes në pikat kufitare të gazetarëve sportivë shqiptarë në Serbi janë sjellje shtetërore represive ndaj shtetasve të huaj. Në mediat ndërkombëtare dhe ato shqiptare, dje dhe sot, janë publikuar ankesa nga gazetarë të njohur sportivë të cilët kanë mbërritur në Serbi për të raportuar ndeshjen e ekipeve kombëtare të futbollit, që do të zhvillohet në Leskovac të Serbisë.

Unioni i Gazetarëve Shqiptarë është vënë në dijeni nga pesë kolegë të mediave audiovizive, të cilët janë përballur në aeroportin e Beogradit si dhe në pikën kufitare që bashkon Maqedoninë e Veriut me Serbinë me kontrolle të përsëritura, mbajtje për disa orë të pasaportave, intervistime absurde nga punonjës të kontrollit kufitar dhe jo vetëm, si dhe me pyetje provokative dhe të ripërsëritura si në seanca të një lufte psikologjike, me qëllim tensionimin dhe stresimin e gazetarëve.

Sjellje të tilla janë të papranueshme dhe dëshmojnë qartë se në Serbi ndaj gazetarëve shqiptarë ka një klimë shtetërore të papranueshme dhe të pangjashme me realitetin e vendeve të BE apo të hapësirës së Ballkanit Perëndimor. UGSH apelon pranë organizatave simotra të gazetarëve në Serbi që për raste të tilla ndaj gazetarëve shqiptarë duhet të ofrojnë solidaritetin e reagimit dhe përkrahjes së kolegeve të ardhur nga një vend i rajonit për qëllim të pasqyrimit të aktivitetit të rëndësishëm sportiv. Nga ana tjetër u bëjmë thirrje autoriteteve serbe të ushtrojnë të gjitha detyrimet ligjore për garantimin e sigurisë dhe lirisë së lëvizjes për gazetarët shqiptarë si në rastin e kësaj veprimtarie të rëndësishme sportive ashtu edhe për qëllime turistike dhe profesionale.

Zyra Informuese

Unioni i Gazetarëve Shqiptarë