Nga Rafael Floqi/

Procesi ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit në Hagë nuk ka të bëjë vetëm me pyetjen nëse gjatë luftës në Kosovë janë kryer krime. Pyetja juridike është shumë më konkrete: nëse krimet e pretenduara kanë ndodhur, a është provuar se këta katër persona mbajnë përgjegjësi penale për to? Ky dallim është themelor. Në një proces penal nuk mjafton të provohet se një krim ka ndodhur; duhet të provohet edhe lidhja ndërmjet atij krimi dhe personit që akuzohet. Pikërisht këtu fillon debati më i vështirë juridik i këtij procesi.

Ekzistenca e një vrasjeje, torture, ndalimi të paligjshëm apo keqtrajtimi nuk e bën automatikisht përgjegjës një drejtues politik ose ushtarak. Mund të provohet vendi ku ka ndodhur krimi, koha, viktima dhe madje edhe autori fizik, por mbetet një pyetje tjetër: si lidhet personi në bankën e të akuzuarve me atë vepër? A e kreu? A e urdhëroi? A e ndihmoi? A ishte pjesë e një plani kriminal? A kishte kontroll real mbi autorët? Çfarë dinte dhe çfarë synonte? Në gjuhën juridike këto çështje shpjegohen me koncepte të ndryshme teknike, por për lexuesin mund të përmblidhen me dy pyetje të thjeshta: çfarë bëri i akuzuari dhe çfarë dinte ose synonte?

Krimi dhe përgjegjësia janë dy gjëra të ndryshme

Ky është ndoshta parimi më i rëndësishëm për të kuptuar procesin. Të provosh se një krim ka ndodhur nuk do të thotë automatikisht se ke provuar fajësinë e personit që po gjykohet. Mund të ekzistojnë prova bindëse për një krim, por të mos ekzistojnë prova të mjaftueshme që e lidhin atë me një drejtues të caktuar. Profesor Timothy Waters e identifikon pikërisht këtë si një nga vështirësitë kryesore të çështjes: mund të jetë më e lehtë të provohet vetë krimi sesa marrëdhënia ndërmjet atij krimi dhe personave që ndodhen në bankën e të akuzuarve.

Kjo është arsyeja pse përgjegjësia penale duhet të jetë individuale. Nuk mund të thuhet: një pjesëtar i një organizate kreu një krim, prandaj drejtuesi i organizatës është automatikisht përgjegjës. Midis këtyre dy pikave duhet të ekzistojë prova juridike që i bashkon. Sa më larg të jetë një i akuzuar nga autori fizik dhe vendi i krimit, aq më e rëndësishme bëhet kjo lidhje.

Çfarë është “ndërmarrja e përbashkët kriminale”?

Një nga teoritë juridike mbi të cilat mbështetet akuza është ajo e ndërmarrjes së përbashkët kriminale, e njohur me shkurtesën JCE. Në thelb, ideja është e thjeshtë: në krimet e organizuara nuk është e nevojshme që çdo person të kryejë fizikisht çdo krim. Njëri mund të planifikojë, një tjetër të organizojë, një tjetër të japë urdhra dhe dikush tjetër të kryejë veprën. Ligji ndërkombëtar ka zhvilluar forma të përgjegjësisë që synojnë të arrijnë edhe personat që kontribuojnë në një plan kriminal pa qenë domosdoshmërisht autorët fizikë të çdo vepre.

Kjo teori është zhvilluar në jurisprudencën

ndërkombëtare të krijuar pas konflikteve të armatosura të dekadave të fundit. Ajo ka marrë forma të ndryshme: në disa raste kërkohet të provohet se disa persona kishin një qëllim kriminal të përbashkët; në raste të tjera shqyrtohet pjesëmarrja në një sistem të organizuar kriminal; ndërsa forma më e diskutueshme mund të përfshijë edhe krime që nuk ishin pjesë e drejtpërdrejtë e planit fillestar, por pretendohet se ishin pasoja të parashikueshme të tij. Këto janë doktrina juridike të përgjithshme dhe përmendja e tyre nuk krijon asnjë barazim historik, politik apo moral ndërmjet palëve të konflikteve ku ato janë zhvilluar.

Pikërisht forma e zgjeruar e përgjegjësisë krijon pyetjen më të ndjeshme: deri ku mund të shkojë përgjegjësia e një personi për veprimet e një personi tjetër? Nëse kufiri zgjerohet tepër, ekziston rreziku që lidhja individuale me krimin të dobësohet dhe vendin e saj ta zërë pozita që personi kishte në organizatë.

JCE nuk do të thotë automatikisht fajësi kolektive

Duhet të jemi të kujdesshëm edhe në drejtimin tjetër. Nuk do të ishte juridikisht e saktë të thuhej se teoria e ndërmarrjes së përbashkët kriminale është vetvetiu fajësi kolektive. Nëse Prokuroria provon ekzistencën e një qëllimi kriminal, pjesëmarrjen e individit në të, kontributin e tij dhe elementin e nevojshëm të dijenisë ose qëllimit, atëherë përgjegjësia vazhdon të jetë individuale.

Problemi lind nëse këto hallka nuk provohen dhe zëvendësohen me një arsyetim më të thjeshtë: ishte drejtues, prandaj duhet të ketë ditur; ishte pjesë e strukturës, prandaj duhet të jetë përgjegjës. Ligji penal kërkon më shumë. Duhet të provohet se çfarë bëri konkretisht individi, çfarë dinte, çfarë synonte dhe si lidhej kontributi i tij me krimet e pretenduara.

Prandaj pyetja serioze juridike nuk është nëse JCE-ja është një teori “e mirë” apo “e keqe”. Pyetja është: a janë provuar elementet e saj për secilin nga katër të akuzuarit, përtej dyshimit të arsyeshëm?

Kur akuza rrezikon të rrëshqasë drejt “ad hominem”

Termi ad hominem nuk është një kategori e së drejtës penale. Ai përshkruan një gabim logjik: në vend që të merresh me provën ose argumentin, përqendrohesh te personi. Megjithatë, ky koncept na ndihmon të kuptojmë një rrezik të veçantë në procese penale me peshë të madhe politike dhe historike.

Pyetja e drejtë është: “Çfarë bëri i akuzuari?” Rreziku fillon kur ajo zëvendësohet me: “Kush ishte i akuzuari?”

Nëse arsyetimi do të ishte: Hashim Thaçi ishte drejtues i UÇK-së; disa pjesëtarë të UÇK-së pretendohet se kryen krime; prandaj Thaçi është përgjegjës për ato krime — atëherë mungon pikërisht hallka që duhet të provojë Prokuroria. E njëjta kërkesë vlen individualisht për Kadri Veselin, Rexhep Selimin dhe Jakup Krasniqin. Duhet të provohet lidhja konkrete ndërmjet secilit individ dhe krimeve për të cilat kërkohet përgjegjësi.

Pa këtë lidhje lind rreziku i asaj që në gjuhën e zakonshme quhet “fajësi nga asociimi”: je fajtor sepse ishe pjesë e organizatës, sepse ishe drejtues, sepse njihje njerëzit që kryen krime ose sepse kishe një pozitë të rëndësishme. Një proces penal nuk mund të ndalet këtu. Asociimi mund të jetë një rrethanë që shqyrtohet, por nuk duhet të jetë zëvendësim për provën e fajësisë individuale.

Komandant nuk do të thotë automatikisht fajtor

I njëjti kujdes duhet treguar me përgjegjësinë komanduese. Nëse një pjesëtar i një force të armatosur kryen një krim, komandanti nuk bëhet automatikisht fajtor vetëm sepse ishte mbi të në hierarki. Duhet të shqyrtohen pyetje shumë më konkrete: A kishte kontroll real mbi autorin? Çfarë dinte? Kur e mësoi? A kishte mundësi reale të parandalonte krimin ose të vepronte ndaj autorëve?

Për rastin e UÇK-së kjo çon në një nga debatet më të rëndësishme faktike: sa e centralizuar ishte realisht UÇK-ja gjatë periudhës për të cilën bëhet fjalë? Ekzistenca e një Shtabi të Përgjithshëm ose e funksioneve drejtuese nuk e zgjidh automatikisht këtë pyetje. Duhet të provohet se sa kontroll real ushtrohej nga qendra mbi zonat operative dhe njësitë në terren.

Nëse Prokuroria provon një zinxhir të qartë komandimi dhe kontroll efektiv, argumenti i saj forcohet. Nëse provohet se njësitë ose zonat operative kishin autonomi të konsiderueshme dhe se drejtuesit qendrorë nuk ushtronin kontroll efektiv mbi veprimet konkrete, lidhja juridike bëhet më e vështirë. Në të dyja rastet, prova duhet të vendosë, jo titulli i funksionit.

Argumenti i Prokurorisë

Duhet kuptuar drejt edhe pozicioni i Prokurorisë. Krimet e organizuara rrallë dokumentohen me një urdhër të shkruar ku një drejtues thotë shprehimisht të kryhet një krim. Përgjegjësia mund të provohet edhe nëpërmjet një tërësie faktesh: komunikimeve, urdhrave, takimeve, raportimeve, modeleve të përsëritura të sjelljes, marrëdhënieve ndërmjet drejtuesve dhe personave në terren, reagimit ndaj krimeve dhe mënyrës se si funksiononte struktura.

Prandaj nuk është argument i mjaftueshëm për Mbrojtjen të thotë se një drejtues nuk ka kryer personalisht një vrasje apo torturë. Ligji penal mund të njohë përgjegjësi edhe për persona që organizojnë, ndihmojnë ose marrin pjesë me vetëdije në një plan kriminal. Ky është argumenti juridik më i fortë i Prokurorisë.

Por Prokuroria duhet ta provojë këtë lidhje. Nuk mund ta supozojë.

Argumenti i Mbrojtjes

Këtu qëndron edhe argumenti kryesor i Mbrojtjes: edhe nëse provohet se një krim ka ndodhur, ku është prova që lidh pikërisht këtë të akuzuar me atë krim? Nëse provohet krimi, por jo zinxhiri i përgjegjësisë; nëse provohet ekzistenca e një strukture politike ose ushtarake, por jo qëllimi kriminal; nëse provohet se njerëzit njiheshin dhe bashkëpunonin, por jo se kishin një marrëveshje kriminale; nëse provohet pozita, por jo kontrolli real — atëherë mbeten boshllëqe juridike.

Dhe këto boshllëqe nuk duhet të mbushen me supozime.

Barra nuk është mbi të akuzuarin që të provojë pafajësinë e tij. Barra është mbi Prokurorinë që të provojë fajësinë sipas standardit që kërkon ligji.

Kjo është arsyeja pse një gjykatë mund të arrijë në përfundimin se një krim ka ndodhur, por njëkohësisht të konstatojë se përgjegjësia e një të akuzuari të caktuar për atë krim nuk është provuar. Waters e konsideron këtë një mundësi juridike reale dhe thekson se vështirësia kryesore mund të jetë pikërisht lidhja ndërmjet krimeve dhe personave në gjykim.

UÇK-ja nuk është i pandehuri i pestë

Këtu arrijmë te çështja që tejkalon sallën e gjyqit. Formalisht, në Hagë gjykohen katër individë. Vetë logjika e së drejtës penale ndërkombëtare mbështetet mbi përgjegjësinë individuale. Por Waters vëren se procese të tilla mund të marrin në opinionin publik një kuptim shumë më të gjerë dhe të perceptohen si gjykime ndaj një lëvizjeje politike ose ushtarake.

Pikërisht këtu duhet bërë ndarja më e fortë. Një vendim ndaj Hashim Thaçit është juridikisht vendim ndaj Hashim Thaçit. Një vendim ndaj Kadri Veselit është vendim ndaj Kadri Veselit. E njëjta gjë vlen për Rexhep Selimin dhe Jakup Krasniqin. Një vendim fajësie ndaj njërit ose disa prej tyre nuk është automatikisht një vendim fajësie ndaj UÇK-së dhe nuk mund të shndërrohet vetvetiu në një vendim mbi karakterin e luftës çlirimtare të Kosovës.

Edhe e kundërta është e vërtetë. Një vendim pafajësie ndaj katër të akuzuarve nuk do të thotë automatikisht se gjatë luftës nuk është kryer asnjë krim nga asnjë individ.

Fajësia është individuale. Pafajësia është individuale.

Kjo është pikërisht vija që nuk duhet të humbasë.

Një luftë nuk mund të gjykohet përmes biografisë së katër njerëzve

Këtu qëndron edhe rreziku më i madh historik i procesit. Një gjykatë penale është ndërtuar për të përcaktuar përgjegjësinë e individëve për vepra të caktuara. Ajo nuk është komision historik që duhet të japë një verdikt për të gjithë luftën e Kosovës.

Historia e UÇK-së përfshin mijëra njerëz, zona të ndryshme, periudha të ndryshme të organizimit, një konflikt të armatosur, ndërhyrjen ndërkombëtare dhe një kontekst historik shumë më të gjerë se biografia e katër personave. Reduktimi i gjithë kësaj historie në një proces penal ndaj katër individëve do të ishte jo vetëm historikisht problematik, por edhe juridikisht i pasaktë.

Kjo nuk do të thotë se individët nuk duhet të përgjigjen kur provohet se kanë kryer krime. Përkundrazi, pikërisht sepse përgjegjësia është individuale, kushdo që provohet se ka kryer ose ka marrë pjesë penalisht në një krim duhet të përgjigjet për veprimet e veta.

Por formula duhet të funksionojë edhe në drejtimin tjetër: askush nuk duhet të mbajë përgjegjësi penale për atë që nuk është provuar se ka bërë, urdhëruar, ndihmuar apo për të cilën nuk plotësohen elementet e tjera të përgjegjësisë që kërkon ligji.

Prokuroria akuzon; gjykata vendos

Kjo është ndoshta fjalia më e thjeshtë për të kuptuar gjithë procesin: Prokuroria akuzon; gjykata vendos.

Aktakuza nuk është vendim. Pretendimi nuk është provë. Pozita nuk është fajësi. Asociimi nuk është përgjegjësi automatike. Dhe ekzistenca e një krimi nuk është vetvetiu provë se çdo person mbi autorin fizik në një strukturë politike ose ushtarake është përgjegjës për të.

Pyetja përfundimtare e gjykatës duhet të mbetet e ngushtë: A është provuar, përtej dyshimit të arsyeshëm, përgjegjësia penale individuale e secilit prej katër të akuzuarve për veprat konkrete që i atribuohen?

Jo: a ishte UÇK-ja fajtore?

Jo: a ishte lufta e Kosovës fajtore?

Jo: çfarë verdikti duhet të japë historia?

Këto nuk janë pyetjet e një gjykate penale.

Drejtësia duhet të ecë nga krimi te prova, nga prova te lidhja me individin dhe vetëm atëherë te fajësia. Jo nga emri i individit te krimi; jo nga pozita te supozimi; jo nga organizata te fajësia e drejtuesit.

Në këtë pikë bashkohen të gjitha komplikimet juridike të procesit: JCE-ja, përgjegjësia komanduese, standardi i provës, prezumimi i pafajësisë dhe rreziku i fajësisë nga asociimi. Secila prej këtyre teorive mund të jetë një instrument legjitim i drejtësisë, por asnjëra nuk duhet të shndërrohet në rrugë të shkurtër drejt fajësisë.

Në Hagë janë katër individë. UÇK-ja nuk është i pandehuri i pestë.

Nëse kjo vijë ruhet, cilido qoftë rezultati, do të kemi një aktgjykim penal për përgjegjësinë e individëve. Nëse ajo humbet, procesi rrezikon të lexohet si një gjykim mbi një ushtri, një luftë dhe një histori të tërë.

Dhe kjo do të ishte një çështje krejt tjetër nga ajo që një gjykatë penale është thirrur të vendosë.

Prof. Dr. Muhamet Racaj/

A do të vijë më në fund koha kur shqiptarët do të dalin nga rrethi i pafund i ankesave, vajtimeve dhe përsëritjes së vazhdueshme të padrejtësive që na janë bërë gjatë historisë? Natyrisht, padrejtësitë kanë ekzistuar dhe nuk mund të harrohen. Shqiptarët kanë kaluar shekuj të vështirë, pushtime, diskriminim, dëbime, masakra dhe përpjekje të vazhdueshme për t’u privuar nga të drejtat, identiteti dhe liria. Historia jonë duhet të kujtohet dhe të mësohet, sepse një popull që harron historinë rrezikon të përsërisë gabimet e saj. Por kujtesa historike nuk duhet të shndërrohet në kulturë të përhershme të viktimizimit.

Ka ardhur koha që shqiptarët në Shqipëri, Kosovë dhe në të gjitha hapësirat ku jetojnë, të ndërtojnë një mentalitet të ri: nga ankesa te veprimi, nga pritja te iniciativa, nga përçarja te bashkëpunimi dhe nga pasiguria te vetëbesimi.

E ardhmja nuk ndërtohet duke fajësuar vetëm të tjerët

Nuk mund të jetojmë përgjithmonë me formulën: “Na kanë bërë këtë”, “na kanë marrë atë”, “na kanë penguar ata”. Po, të tjerët kanë ndikuar në fatin tonë historik. Por sot duhet të shtrojmë një pyetje shumë më të rëndësishme: Çfarë po bëjmë ne me mundësitë që kemi sot? Shqipëria është shtet anëtar i NATO-s dhe ka orientim të qartë euroatlantik. Kosova, ndonëse ende përballet me sfida të rëndësishme të sigurisë dhe njohjes ndërkombëtare, ka ndërtuar institucionet e veta shtetërore dhe ka dëshmuar se është faktor i rëndësishëm në arkitekturën e sigurisë së Ballkanit.

Këto janë arritje të rëndësishme. Por ato nuk janë fundi i rrugës.

Sfida e vërtetë tani është ta shndërrojmë potencialin kombëtar në fuqi ekonomike, institucionale, shkencore, teknologjike dhe mbrojtëse. Një komb nuk bëhet i fuqishëm vetëm duke pasur histori të lavdishme. Bëhet i fuqishëm kur ka ekonomi të qëndrueshme, arsim cilësor, universitete konkurruese, ushtri profesionale, institucione të besueshme, diplomaci aktive dhe qytetarë që besojnë te shteti i tyre.

Duhet të zgjojmë “frymën fituese”

Shqiptarëve u duhet një frymë e re kombëtare – jo nacionalizëm përjashtues, por vetëbesim kombëtar.

Duhet të mësojmë të besojmë se mund të konkurrojmë, të prodhojmë, të shpikim, të zhvillojmë teknologji, të ndërtojmë institucione dhe të krijojmë standarde evropiane. Nuk duhet të presim gjithmonë që dikush tjetër të na zgjidhë problemet. Partnerët ndërkombëtarë mund të na ndihmojnë, aleatët mund të na mbështesin, por përgjegjësia për të ardhmen tonë është para së gjithash e jona. Kjo është veçanërisht e rëndësishme në një kohë kur Ballkani Perëndimor po përballet me konkurrencë të re gjeopolitike, luftë hibride, dezinformim, presione politike dhe ndryshime të shpejta në arkitekturën evropiane të sigurisë.

Prandaj, Shqipëria dhe Kosova duhet të investojnë jo vetëm në mbrojtjen ushtarake, por edhe në sigurinë kibernetike, inteligjencën, teknologjinë, edukimin, diplomacinë dhe reziliencën shoqërore.

Bashkimi nuk do të thotë uniformitet

Ekziston edhe një dimension tjetër që duhet ta kuptojmë si shoqëri moderne. Forca e një shteti nuk matet me sa shumë arrin të imponojë një identitet, por me sa mirë arrin të bashkojë qytetarët rreth vlerave të përbashkëta. Në Shqipëri dhe Kosovë duhet të ndërtojmë shoqëri ku çdo qytetar ndihet i respektuar dhe i barabartë, pavarësisht prejardhjes, kombësisë,besimit, bindjeve apo përkatësisë së tij kulturore. Kjo nuk e dobëson identitetin shqiptar.

Përkundrazi, një identitet i sigurt në vetvete nuk ka frikë nga dallimet. Në festat kombëtare, në ceremonitë shtetërore dhe në aktivitetet publike, duhet të krijojmë hapësirë për kulturën, traditat dhe kontributin e të gjithë qytetarëve. Të këndosh një këngë në një gjuhë tjetër, të respektosh një kulturë tjetër apo të shfaqësh simbolet e komuniteteve të tjera nuk e zvogëlon shqiptarinë.

Ajo tregon se kemi arritur një nivel më të lartë të pjekurisë demokratike. Historia duhet të na japë forcë, jo frikë. Ne duhet t’i kujtojmë viktimat, heronjtë dhe sakrificat e të parëve tanë. Duhet t’i dokumentojmë krimet dhe padrejtësitë historike. Duhet t’ua mësojmë brezave të rinj historinë tonë. Por krahas kujtesës duhet të ndërtojmë edhe vizionin. Sepse një popull që flet vetëm për atë që i është bërë, rrezikon të harrojë atë që duhet të bëjë. Shqiptarët nuk kanë nevojë për më shumë pesimizëm. Kanë nevojë për më shumë dije, organizim, disiplinë, përgjegjësi dhe besim te vetja.

Nuk kemi nevojë të jetojmë me kompleksin se dikush gjithmonë po punon kundër nesh. Duhet të jemi aq të organizuar, aq të fuqishëm institucionalisht dhe aq të lidhur me aleatët tanë, sa çdo përpjekje për destabilizim të përballet me një shoqëri të qëndrueshme dhe shtete funksionale.

Nga kujtesa te vizioni

Sot duhet të ndërtojmë një kulturë të re shqiptare:

Më pak ankesë – më shumë punë.

Më pak përçarje – më shumë bashkëpunim.

Më pak nostalgji – më shumë vizion.

Më pak viktimizim – më shumë përgjegjësi.

Më pak fjalë – më shumë veprim.

Kjo nuk do të thotë të harrojmë të kaluarën. Përkundrazi. Do të thotë ta nderojmë të kaluarën duke ndërtuar një të ardhme që do t’i bënte krenarë ata që sakrifikuan për lirinë tonë. Shqipëria dhe Kosova nuk duhet të jenë vetëm dëshmitare të ndryshimeve në Ballkan. Ato duhet të jenë aktorë të tyre. E ardhmja nuk na është premtuar. Ajo duhet të ndërtohet. Dhe në fund, pyetja nuk duhet të jetë vetëm: “Çfarë na kanë bërë?” Pyetja më e rëndësishme është: “Çfarë do të bëjmë ne tani?”

Hulumtim mbi efektet administrative, demografike, politike dhe diskriminuese ndaj shqiptarëve etnikë dhe autoktonë në Serbi.

Refik HASANI

Pasivizimi, fshirja ose pezullimi i adresave të banimit të qytetarëve shqiptarë në Krahinën e Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit është bërë një çështje tepër serioze e të drejtave themelore të njeriut, të drejtave kolektive, sundimit të ligjit dhe funksionimit demokratik të institucioneve. Kjo praktikë nuk duhet parë vetëm si një çështje teknike apo administrative, kur zbatimi i saj prek në mënyrë të veçantë shqiptarët etnikë dhe autoktonë, të cilët janë përballur dhe vazhdojnë të përballen me vështirësi të shumta. Tani jemi në procese të bazuara për të kundërshtuar vendimet administrative për pasivizimin, kështu që lind një shqetësim i ligjshëm për diskriminimin dhe cenimin e ushtrimit efektiv të të drejtave themelore dhe kolektive të shqiptarëve në Serbi.

Pasivizimi si shqetësim serioz për të drejtat e shqiptarëve

Si pasojë e gjithë këtij spastrimi etnik – apo, më saktë, diskriminimi që quhet pasivizim – bazuar në hulumtimin dhe në Ligjin mbi vendbanimin dhe vendqëndrimin (“Gazeta Zyrtare e RS”), nr. 87/2011, i cili po vazhdon të zbatohet në mënyrë selektive dhe diskriminuese, duke targetuar vetëm shqiptarët etnikë dhe autoktonë në Serbi, kërkohet nga BE-ja që të ndalojë këto praktika margjinalizuese dhe diskriminuese dhe të ushtrojë trysni që ky ligj të ndryshohet brenda kësaj legjislature të Parlamentit të Serbisë, pasi, sipas këtij qëndrimi, ai është në kundërshtim me aktet dhe konventat evropiane dhe ndërkombëtare.

Kjo praktikë nuk duhet kuptuar dhe trajtuar thjesht si një procedurë administrative për verifikimin e vendbanimit. Serbia po e zbaton pasivizimin në mënyrë të njëanshme dhe disproporcionale, ose pa mundësi efektive për kundërshtim ligjor. Në shumë raste, personave të pasivizuar nuk u lëshohen fare vendime për pasivizimin e adresave.

Kjo prodhon pasoja të drejtpërdrejta mbi mundësinë e ushtrimit të të drejtave civile, politike, sociale dhe ekonomike të qytetarëve shqiptarë etnikë dhe autoktonë në Krahinën e Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës, si dhe gjithandej në Serbi. Pikërisht për këtë arsye, çështja e pasivizimit të adresave në këtë Krahinë kërkon vëmendje të shtuar nga institucionet evropiane dhe mekanizmat ndërkombëtarë për mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe të drejtave kolektive.

Pasivizimi i adresave dhe i vendbanimit ka rëndësi të madhe në marrëdhëniet e qytetarit me administratën publike dhe në ushtrimin praktik të një sërë të drejtash. Kur një qytetari i pasivizohet adresa, mund të shfaqen pengesa serioze në dokumentacionin personal, në dëshmimin e vendbanimit, në ushtrimin e të drejtës së votës dhe në procedura të tjera administrative.

Sa është numri i shqiptarëve të pasivizuar?

Sa është numri i qytetarëve shqiptarë etnikë dhe autoktonë në Krahinën e Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës, si dhe gjithandej Serbisë, të cilëve u është pasivizuar adresa, dhe cili është numri i tyre në raport me shtetasit e tjerë në Serbi?

Numri i të pasivizuarve nuk dihet zyrtarisht, pasi ekziston një mungesë e theksuar e transparencës dhe e qasjes në një statistikë zyrtare të publikuar.

Bazuar në shënime dhe statistika jo të verifikuara saktësisht, del konstatimi, i mbështetur në disa të dhëna nga shoqatat shqiptare që janë marrë aktivisht me pasivizimin, se çdo i katërti shtetas i Serbisë që i përket nacionalitetit shqiptar nga komunat e Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit është i pasivizuar.

Shprehur në numër, bëhet fjalë për mbi 25 mijë qytetarë shqiptarë të cilëve u janë pasivizuar adresat.

Kur kësaj i shtojmë edhe shqiptarët etnikë dhe autoktonë që jetojnë jashtë këtyre tri komunave, del se numri i shtetasve të Serbisë me përkatësi nacionale shqiptare, të cilëve u është pasivizuar adresa, mund të jetë mbi 50–70 mijë.

Sipas këtij qëndrimi, ata janë fshirë nga regjistrat civilë dhe janë pasivizuar në kuptimin administrativ, duke humbur mundësinë e ushtrimit të një sërë të drejtash.

Me pasivizimin e adresave, si një formë e spastrimit etnik përmes mjeteve administrative, më së shumti është prekur Komuna e Medvegjës. Sipas të dhënave të paraqitura, rezulton se 85 për qind e shqiptarëve janë pasivizuar në Komunën e Medvegjës, ndërsa në Bashkësinë Lokale të Zarbicës dhe në Bashkësinë Lokale të Muhocit rezulton se mbi 80 për qind e shqiptarëve janë pasivizuar në këto dy bashkësi lokale, të njohura si Malësia e Bujanocit.

Pasivizimi rrezikon përfaqësimin proporcional dhe demokratik të shqiptarëve në Serbi

Një nga aspektet më shqetësuese është ndikimi i mundshëm i pasivizimit mbi pjesëmarrjen politike të shqiptarëve, për të ushtruar të drejtën ligjore të votës dhe për të qenë të votuar.

Nëse qytetarët e regjistruar më parë në një komunë nuk figurojnë më me adresë aktive dhe kjo ndikon në regjistrimin ose ushtrimin e të drejtës së votës, atëherë pasojat nuk janë më vetëm individuale; ato kalojnë dhe bëhen edhe kolektive. Ndër pasojat mund të jenë:

A. Zvogëlimi artificial i popullsisë;

B. Ndikimi në shpërndarjen e burimeve dhe buxheteve publike, si dhe në buxhet dhe investime;

C. Rrezikimi i përdorimit të gjuhës dhe simboleve;

D. Ndikimi në pjesëmarrjen në zgjedhjet lokale, në Këshillin Kombëtar Shqiptar dhe në zgjedhjet parlamentare;

E. Ndikimi në përfaqësimin proporcional në Polici, Gjykatë, Prokurori dhe institucione lokale e qendrore;

F. Ndikimi në vendimmarrje dhe në peshën institucionale të shqiptarëve etnikë dhe autoktonë.

Për këtë arsye, duhet të ketë transparencë përmes një statistike zyrtare dhe të dokumentuar mbi ndryshimet në numrin e qytetarëve me adresë aktive dhe ndikimin e tyre në proceset zgjedhore dhe institucionale.

Çështja e pronës dhe e të drejtave pasurore që barten dhe trashëgohen

Çështja e pronës dhe e trashëgimisë paraqet vështirësi të larta administrative. Ajo prek dokumentacionin personal, dëshmimin e vendbanimit apo qasjen në procedura administrative dhe mund të krijojë probleme serioze praktike për qytetarët në ushtrimin dhe mbrojtjen e të drejtave të tyre që trashëgohen dhe barten.

Pasivizimi i adresës duhet kuptuar dhe shqyrtuar edhe nga ky prizëm. Prandaj, është e domosdoshme që institucionet të publikojnë dhe të garantojnë se pasivizimi i adresës nuk përdoret në mënyrë që qytetarëve t’u krijohen pengesa të pajustifikuara në mbrojtjen dhe ushtrimin e të drejtave të tyre pronësore dhe të trashëguara.

Përmes heshtjes administrative, Serbia rrezikon shpopullimin e shqiptarëve si një formë e spastrimit etnik dhe diskriminimit

Bashkimi Evropian do të duhej të kuptonte se pasivizimi i adresave është duke prodhuar një efekt të prekshëm, në atë mënyrë që qytetarët shqiptarë etnikë dhe autoktonë po largohen në heshtje dhe administrativisht nga vendbanimet dhe lokalitetet e tyre, edhe atëherë kur ata vazhdojnë të kenë lidhje reale me këto vendbanime.

Një praktikë e tillë po zhvillohet në përmasa të mëdha dhe po prek e dëmton kryesisht shqiptarët në Serbi. Kjo ngre domosdoshmërinë për të hetuar nëse kemi të bëjmë me një mekanizëm shtetëror që, drejtpërdrejt ose tërthorazi, kontribuon në dobësimin demografik, politik dhe institucional të shqiptarëve etnikë dhe autoktonë.

Prandaj, termi “shpopullim administrativ”, i quajtur në gjuhën zyrtare “pasivizim i adresave”, meriton vëmendje të veçantë, pasi paraqet një shqetësim serioz.

Shqiptarët e Krahinës së Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit po kërkojnë realizimin e së drejtës që çdo procedurë administrative të zbatohet në mënyrë të barabartë, transparente dhe jodiskriminuese.

Mbështetur në pretendimin se çdo i katërti shtetas i Serbisë që i përket nacionalitetit shqiptar nga Krahina e Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit është i pasivizuar, apo, shprehur në numër, se janë mbi 25 mijë qytetarë shqiptarë të cilëve u janë pasivizuar adresat, ky numër tregon përmasën e problemit të humbjes së statusit aktiv të adresës.

Si rrjedhojë e pasivizimit të adresave, po përballemi me pengesa në dokumentacion, në pjesëmarrjen politike apo në marrëdhëniet me institucionet publike. Prandaj lind nevoja për një hetim të pavarur.

Nuk mjafton që një praktikë të jetë e parashikuar formalisht me ligj. Ajo duhet të jetë edhe në përputhje me parimet e barazisë, proporcionalitetit, sigurisë juridike dhe mosdiskriminimit, të cilat janë të zbatueshme edhe në kuadër të standardeve evropiane.

Mbi arbitraritetin dhe jotransparencën si proces i pasivizimit të adresave kanë trajtuar çështjen edhe Këshilli për Mbrojtjen e Lirive dhe të Drejtave të Njeriut dhe Këshilli Kombëtar Shqiptar. Në bazë të grumbullimit të emrave është krijuar dhe punuar një regjistër, si bazë të dhënash dhe statistikë e përafërt, ku janë evidentuar, mbi bazën e vullnetit të secilit, emrat dhe mbiemrat, si dhe shënime përkatëse mbi personat e pasivizuar.

Pasojat e pasivizimit të adresave mbi qytetarët shqiptarë etnikë

Një qytetar që përballet me pasivizimin e adresës mund të hasë vështirësi në marrëdhëniet e tij me institucionet shtetërore. Ndër pasojat që duhet të analizohen me kujdes janë:

Vështirësitë në pajisjen ose përditësimin e dokumenteve personale;

Pengesat në dëshmimin e vendbanimit;

Ndikimi mbi regjistrimin në listat zgjedhore dhe ushtrimin e të drejtës së votës;

Vështirësitë në procedurat administrative dhe juridike;

Ndikimi i mundshëm në qasjen në shërbime publike dhe sociale;

Pasojat në marrëdhëniet pronësore dhe në procedurat që kërkojnë dëshmimin e statusit dhe adresës së banimit;

Pamundësia për të ushtruar të drejta që lidhen me pronësinë dhe punësimin;

Problemet me lirinë e lëvizjes etj.

Këto pasoja duhet të shqyrtohen rast pas rasti dhe në përputhje me legjislacionin në fuqi.

Pasi pasivizimi është duke prekur në mënyrë disproporcionale vetëm shqiptarët etnikë dhe autoktonë, si një etnikum i caktuar, atëherë, sipas këtij qëndrimi, kemi të bëjmë me një diskriminim shumë më të gjerë sesa një procedurë administrative.

Serbia i bart përgjegjësitë për pasivizimin e adresave mbi qytetarët shqiptarë etnikë

Pasivizimi i adresave ka ndikuar gjithashtu në zvogëlimin e përfaqësimit të shqiptarëve në institucionet lokale, duke sjellë një përkeqësim të dukshëm të situatës demografike dhe shoqërore në rajon. Ai ka krijuar një ambient pasigurie për shumë individë dhe familje shqiptare, të cilët janë privuar nga mundësia e pjesëmarrjes në jetën publike dhe politike.

Sipas këtij vështrimi, pasivizimi ka për qëllim të reduktojë ndikimin e pakicës shqiptare në Serbi.

Pasivizimi i adresave cilësohet si një mjet që ndihmon në arritjen e qëllimeve politike të autoriteteve serbe për të kontrolluar dhe për të ndryshuar përbërjen etnike të këtyre tri komunave.

Republika e Serbisë duhet të sigurojë që të gjitha procedurat administrative të jenë transparente, të kontrollueshme dhe të zbatohen njësoj ndaj të gjithë qytetarëve, pa dallim të përkatësisë etnike.

Çdo qytetar duhet të ketë të drejtë:

Të informohet për arsyen e pasivizimit;

Të ketë qasje në vendimin administrativ;

Të ketë të drejtë ankimi dhe shqyrtimi gjyqësor efektiv në të gjitha instancat gjyqësore;

Të ketë trajtim me prioritet të lëndëve dhe trajtim të barabartë;

Të sigurojë që vendbanimi i tij real të merret seriozisht në procedurat administrative.

Pa këto garanci, krijohet pasiguri juridike dhe dobësohet besimi i qytetarëve në institucionet shtetërore.

Bashkimi Evropian ka përgjegjësi mbi pasivizimin e adresave të qytetarëve shqiptarë etnikë në Serbi

Bashkimi Evropian nuk duhet ta trajtojë këtë çështje vetëm si një problem të brendshëm administrativ të Serbisë.

Respektimi i të drejtave të njeriut, respektimi i të drejtave kolektive, sundimi i ligjit, luftimi i arbitraritetit dhe jotransparencës në procesin e pasivizimit të adresave, mosdiskriminimi dhe mbrojtja efektive e pakicave kombëtare janë pjesë e standardeve evropiane.

Prandaj, institucionet e Bashkimit Evropian duhet të kërkojnë nga autoritetet më të larta serbe:

Publikimin e të dhënave të plota për numrin e adresave të pasivizuara në Krahinën e Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit;

Transparencë mbi kriteret dhe procedurat e përdorura për pasivizim;

Analizë të ndikimit të kësaj praktike mbi shqiptarët etnikë dhe autoktonë;

Sigurimin e mjeteve efektive juridike për qytetarët e prekur;

Monitorim të pavarur të zbatimit të kësaj procedure;

Dialog të drejtpërdrejtë me përfaqësuesit e shqiptarëve në Krahinën e Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit.

Krahina e Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit nuk është një çështje e brendshme e Serbisë, por i përket Evropës

Çështja e shqiptarëve etnikë dhe autoktonë të Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit nuk duhet parë vetëm përmes prizmit të politikës së brendshme të Serbisë.

Përmes kësaj trajtese të hulumtuar, shfrytëzoj rastin të apeloj, meqë tani informacionet themelore dhe të nevojshme i posedon BE-ja, pasi është alarmuar dhe sinjalizuar, që të ndërmarrë veprime konkrete dhe emergjente.

Duhet të ngrihet një komision i ngarkuar për hetimin e pasivizimit, të ndalohen menjëherë këto praktika diskriminuese dhe të ofrohen mundësi për hetime të pavarura dhe transparente, duke siguruar dhe garantuar paraqitjen e numrit të saktë të personave të pasivizuar.

Jo standarde të dyfishta

Bashkimi Evropian nuk mund të ketë standarde të ndryshme kur bëhet fjalë për të drejtat e komuniteteve. Nëse kërkon respektimin e të drejtave të një komuniteti në një pjesë të rajonit, të njëjtat parime duhet të zbatohen edhe për shqiptarët etnikë dhe autoktonë në Krahinën e Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit.

Të drejtat e njeriut nuk mund të varen nga përkatësia etnike, nga vendndodhja gjeografike apo nga interesat politike të momentit.

Një Evropë e bazuar në sundimin e ligjit duhet të jetë konsistente në mbrojtjen e të drejtave të të gjitha komuniteteve. Ajo lidhet drejtpërdrejt me parimet evropiane të demokracisë, të drejtave të njeriut, mbrojtjes së pakicave dhe sundimit të ligjit.

Për këtë arsye, Bashkimi Evropian duhet të tregojë interes të veçantë dhe të kërkojë të dhëna të verifikueshme, transparencë dhe përgjegjësi institucionale.

Pasivizimi i adresave në Krahinën e Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit, si dhe gjithandej në Serbi, nuk duhet të trajtohet thjesht si një procedurë administrative. Pasi zbatimi i tij, sipas këtij vështrimi, prek në mënyrë disproporcionale shqiptarët etnikë dhe autoktonë, ai cenon jo vetëm të drejtat individuale të qytetarëve – si të drejtën për pjesëmarrje politike dhe qasje efektive në shërbime publike – por edhe të drejtat kolektive të shqiptarëve të kësaj Krahine.

Kjo ndikon në përfaqësimin politik, strukturën demografike dhe realizimin e barabartë të të drejtave proporcionale.

Për këtë arsye, pasivizimi duhet t’i nënshtrohet një kontrolli të plotë dhe të paanshëm të ligjshmërisë, proporcionalitetit, transparencës, monitorimit ndërkombëtar dhe mosdiskriminimit.

Nuk duhet të mjaftohemi me deklarata politike. BE-ja do të duhej të kërkonte zyrtarisht nga Serbia të dhëna dhe përgjigje për çështjet e mëposhtme:

A. Sa shtetasve të Serbisë, në përgjithësi, u është pasivizuar adresa?

B. Sa shtetasve të Serbisë me nacionalitet shqiptar u është pasivizuar adresa?

C. Sa është përpjesëtimi i qytetarëve shqiptarë në raport me nacionalitetet e tjera në Serbi?

D. Cila është pasqyra sipas vendbanimeve dhe lokaliteteve e qytetarëve të cilëve u është pasivizuar adresa?

E. Mbi çfarë kriteresh janë pasivizuar adresat?

F. Sa qytetarë, sipas përkatësisë nacionale, kanë parashtruar ankimim te Institucioni i Avokatit të Popullit, kanë apeluar në Gjykatën Supreme, Gjykatën Kushtetuese apo në Gjykatën e Strasburgut?

G. Sa vendime janë rrëzuar nga instancat gjyqësore?

Çfarë ndikimi ka pasur kjo praktikë në listat zgjedhore dhe në përfaqësimin proporcional?

Dhe, mbi të gjitha:

A po zbatohet kjo praktikë në mënyrë të barabartë ndaj të gjithë qytetarëve, apo po prodhon një efekt disproporcional ndaj shqiptarëve të Krahinës së Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit?

Kështu, Serbia duhet të japë përgjegjësi për këto veprime, të gjithë personave të pasivizuar t’u kthehen adresat brenda këtij viti kalendarik dhe të kompensohen për dëmet e shkaktuara gjatë këtyre viteve.

Pastrimi etnik përmes pasivizimit, sipas këtij qëndrimi, përbën diskriminim klasik dhe po ndryshon strukturën etnike. Ai paraqitet si formë e legalizimit të spastrimit etnik dhe si shkelje në kundërshtim me dispozitat ligjore ndërkombëtare.

Shqiptarët e Krahinës së Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit nuk kërkojnë privilegje; kërkojnë barazi para ligjit, siguri juridike, mbrojtje të të drejtave individuale dhe kolektive dhe trajtim të barabartë me çdo qytetar tjetër.

Këto janë standarde themelore të një shoqërie demokratike dhe të një Evrope që pretendon se respekton të drejtat e njeriut dhe të drejtat kolektive.

Më 3 shtator 2026

Duke përdorur një qasje studimore, ky vështrim argumenton se veprimi i Serbisë prodhon efekte të dëmshme dhe përbën, sipas autorit, shkelje të të drejtave dhe lirive themelore të njeriut. Prandaj, me të drejtë ngrihet konstatimi se kemi të bëjmë me një spastrim etnik dhe diskriminim sistematik.

Autori, përveç këtij vështrimi, ka realizuar edhe një studim më të gjerë mbi pasivizimin e adresave si një formë e spastrimit etnik dhe diskriminimit, i prezantuar në trajtesa dhe kumtesa shkencore. Vështrimi përfshin referenca kredibile për temën e trajtuar, të cilat janë edhe burimet kryesore të hulumtimit mbi pasivizimin e adresave për shqiptarët e Krahinës së Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit.

Referencat

[1] Ligji mbi vendbanimin dhe vendqëndrimin e qytetarëve: “Gazeta Zyrtare e Republikës së Serbisë”, nr. 87/2011.

[2] Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut; Deklarata Universale për të Drejtat e Njeriut; Konventa Evropiane për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive Themelore të Njeriut dhe protokollet e saj; Konventa Ndërkombëtare për të Drejtat Civile dhe Politike dhe protokollet e saj; Konventa Kornizë e Këshillit të Evropës për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare; Konventa për të Drejtat e Fëmijës; Konventa për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit Racor.

[3] Ligji për Administratën Shtetërore (“Sl. Glasnik R. Srbije”, nr. 79/05 dhe 10/07).

[4] Pasivizimi – burim i të dhënave dhe dokumentimit mbi pasivizimin e adresave.

[5] Ligji për Ministritë e Republikës së Serbisë (“Sl. Glasnik R. Srbije”, nr. 16/11).

[6] Ligji për Procedurën e Përgjithshme Administrative (“Sl. Glasnik R. Srbije”, nr. 18/16).

12 shtator – Platforma qytetare “Liria Ka Emër” falënderon nga zemra rreth 100 mijë qytetarë që sot iu bashkuan Marshit për Liri në Prishtinë, duke e shndërruar kryeqytetin në një zë të fuqishëm për lirinë, drejtësinë dhe të vërtetën e luftës çlirimtare të Kosovës.

Qytetarë nga të gjitha trojet shqiptare, nga çdo komunë e Kosovës, si dhe bashkatdhetarë nga diaspora, marshuan sot së bashku, pa dallime, me një mesazh të vetëm:

Liri për çlirimtarët!

Falënderojmë familjet e dëshmorëve, veteranët dhe invalidët e luftës, bashkëluftëtarët, qytetarët, diasporën, artistët, sportistët, përfaqësuesit politikë, organizatat, bizneset, mediat, vullnetarët dhe secilin që kontribuoi që ky marsh të ishte një manifestim i madh, paqësor dhe dinjitoz.

Sot Kosova dëshmoi edhe një herë se kur bëhet fjalë për lirinë, për UÇK-në dhe për njerëzit që morën përgjegjësinë për vendin në ditët më të vështira të historisë sonë, ne dimë të bëhemi bashkë.

Marshi i sotëm ishte një mesazh i fuqishëm solidariteti me Hashim Thaçin, Kadri Veselin, Jakup Krasniqin dhe Rexhep Selimin, por mbi të gjitha ishte një mesazh për të vërtetën, drejtësinë dhe historinë e Kosovës.

Tani sytë e Kosovës janë drejt 16 shtatorit.

Atë ditë, kërkesa jonë është e qartë:

Liri për Hashim Thaçin.

Liri për Kadri Veselin.

Liri për Jakup Krasniqin.

Liri për Rexhep Selimin.

Kosova ka pritur gjatë.

Sot, rreth 100 mijë qytetarë folën me një zë.

Në emër të popullit, shpalleni TË PAFAJSHËM!

Faleminderit Kosovë.

Faleminderit diasporë.

Faleminderit secilit që marshoi për lirinë.

Kosova po pret.

Liria ka emër.

VIDEO:

https://www.facebook.com/share/r/1DPp4UPHwV/?mibextid=wwXIfr

Nga Rafael Floqi 

Ka raste kur një funeral tregon shumë më tepër për të gjallët sesa për të vdekurin. Në Beograd, Ratko Mladić nuk u përcoll thjesht si një ish-gjeneral, por me ministra, hierarkë të Kishës Ortodokse Serbe, politikanë të Republika Srpska, ambasadorin rus, mijëra qytetarë dhe, sipas raportimeve, me pjesëtarë të ushtrisë serbe të rreshtuar përgjatë itinerarit të kortezhit. Pra, pothuajse gjithçka që i duhet një shteti për të thënë se ky nuk ishte vetëm funerali i një familjeje, por një ritual publik. Vetëm një hollësi e vogël prishte solemnitetin: i vdekuri ishte Ratko Mladić, njeriu që drejtësia ndërkombëtare e dënoi me burgim të përjetshëm për gjenocid, krime kundër njerëzimit dhe krime lufte.

Memo :Por Beogradi ka kohë që ka krijuar një marrëdhënie interesante me historinë: vendimet e Hagës lexohen si dokumente juridike, ndërsa kriminelët e dënuar trajtohen si personazhe të epikës kombëtare. Një lloj ndarjeje kompetencash: Europa merret me faktet, nacionalizmi serb me mitologjinë. Kështu, më 7 shtator 2026, Beogradi prodhoi një fotografi që mund të mbetet gjatë në arkivin politik të Ballkanit: një shtet kandidat për Bashkimin Europian që përcjell me pompozitet një të dënuar për gjenocid. Ironia është pothuajse tepër e lehtë: në mëngjes flasim për integrimin europian, në mesditë shkojmë në funeralin e Mladićit dhe në mbrëmje ankohemi se Brukseli nuk na kupton.

Serbia kërkon të hyjë në Bashkimin Europian. Ka kapituj negociatash, reforma, delegacione, konferenca, fotografi diplomatike dhe deklarata për “të ardhmen europiane”. Por herë pas here historia del nga bodrumi dhe ulet në tavolinë. Në funeralin e Mladićit nuk ishin vetëm nostalgjikët e luftës së Bosnjës. Ishin ministra, përfaqësues institucionalë, hierarkë fetarë, politikanë të Republika Srpska, ambasadori rus dhe ushtria. Kjo është pika ku ceremonia private mbaron dhe fillon politika. Askush nuk mund t’i ndalojë familjarët të varrosin të afërmin e tyre dhe askush nuk mund t’u caktojë njerëzve se për kë duhet të vajtojnë. Por kur shteti fut ministrin, uniformën dhe protokollin në skenë, funerali pushon së qeni vetëm çështje familjare dhe bëhet deklaratë politike.

Dhe deklarata e Beogradit ishte e vështirë të keqkuptohej: Mladići mund të jetë kriminel në dosjet e Hagës, por në një pjesë të establishmentit serb vazhdon të ketë vend në panteonin kombëtar. Prandaj reagimi i Bashkimit Europian ishte i parashikueshëm: glorifikimi i kriminelëve të luftës, mohimi i gjenocidit dhe revizionizmi historik nuk përputhen me vlerat europiane. Beogradi mund të përgjigjet me formulat e zakonshme diplomatike, por problemi nuk është më vetëm çfarë thotë Serbia. Problemi është çfarë nderon Serbia.

Ceremoninë fetare e drejtoi Patriarku Porfirije. Çdo njeri ka të drejtën e ritit mortor; edhe krimineli varroset dhe feja predikon pendesën e faljen. Por çështja ndryshon kur riti fetar bëhet pjesë e një spektakli kombëtar dhe kur nga skena mungon pyetja më e rëndësishme: po viktimat? Ku janë në këtë liturgji mijëra burrat dhe djemtë boshnjakë të vrarë pas rënies së Srebrenicës? Ku janë nënat e Potoçarit dhe familjet që për vite kërkuan eshtrat e fëmijëve të tyre në varret masive? Mund të lutesh për shpirtin e Mladićit, por nuk mund ta kthesh atë në hero pa poshtëruar kujtimin e viktimave të tij. Këtu feja rrezikon të mos jetë më ngushëllim për të vdekurin, por dekor për nacionalizmin e të gjallëve.

Nëse funerali nuk mjaftonte për të kuptuar temperaturën morale të nacionalizmit serb, tribunat e futbollit ofruan shpjegimin e tyre. Portreti i Mladićit u shoqërua me mbishkrimin “Drejtimi: Potoçari”. Nuk ishte një parullë e zakonshme futbolli. Potoçari është vendi i kujtesës së Srebrenicës, ku prehen mijëra viktima. Këtu edhe sarkazma bëhet e vështirë, sepse kur një vend i varreve masive shndërrohet në batutë stadiumi, nuk kemi më vetëm problem me interpretimin e historisë; kemi problem me edukimin moral të brezave që nuk e kanë parë luftën. Mladići vdiq, por miti i Mladićit po u dorëzohet të rinjve, dhe kjo është shumë më shqetësuese sesa një funeral.

Nacionalizmi serb ka zotëruar prej kohësh një mekanizëm politik pothuajse perfekt: Serbia mund të paraqitet njëkohësisht si fuqi, viktimë historike dhe shpëtimtare e vetvetes. Kur përmenden krimet në Bosnjë, përgjigjja zhvendoset te vuajtjet serbe; kur përmendet Srebrenica, dikush kujton bombardimet e NATO-s; kur përmendet Kosova, historia shpesh fillon në vitin 1999, sikur vitet që çuan deri aty të mos kishin ekzistuar. Është një makinë e kujtesës selektive: çdo gjë që konfirmon martirizimin kombëtar ruhet, çdo gjë që kërkon përgjegjësi relativizohet. Pikërisht këtu Mladići bëhet politikisht i dobishëm. Ai nuk paraqitet më si njeriu konkret i një zinxhiri konkret komandues dhe krimesh konkrete, por shndërrohet në simbol të “serbit që mbrojti popullin e vet”. Kështu krimi tretet në patriotizëm, viktima humbet emrin dhe krimineli fiton aureolën e heroit.

Prania e ambasadorit rus Aleksandar Bocan-Kharchenko ishte pothuajse simbolikisht perfekte. Sikur skena të shkruhej si satirë politike, ndoshta do të dukej tepër e sajuar: një kriminel lufte i dënuar nga drejtësia ndërkombëtare, ministra serbë, hierarkë ortodoksë, politikanët e Republika Srpska, ushtria dhe Rusia. Një fotografi familjare e një bote politike që ende e sheh Perëndimin jo vetëm si partner, por edhe si gjykatës të padëshiruar të historisë së vet. Serbia dëshiron kapitalin europian, tregun europian dhe perspektivën europiane, ndërsa një pjesë e elitës së saj vazhdon ta kërkojë ngushëllimin historik në Moskë. Edhe kjo është një lloj politike shumëvektoriale: paratë nga Brukseli, emocionet nga Moska, heronjtë nga vitet ’90.

Për shqiptarët, kjo ceremoni nuk është një episod i largët boshnjak, sepse mekanizmi i mohimit është i njohur. Bosnja e pa në Srebrenicë; Kosova e njohu në Prekaz, Reçak, Mejë, Krushë, Izbicë dhe në shumë vende të tjera ku lufta la varre dhe familje të shkatërruara. Prandaj pyetja nuk është vetëm çfarë mendon Serbia për Ratko Mladićin, por çfarë na tregon nderimi i tij për mënyrën se si institucionet dhe një pjesë e elitës serbe vazhdojnë ta shohin trashëgiminë e luftërave të viteve 1990. Një shoqëri demokratike nuk matet vetëm nga aftësia për të numëruar viktimat e veta; matet edhe nga guximi për të parë viktimat që janë vrarë në emrin e saj.

Gjermania moderne nuk u ndërtua duke ngritur kultin e gjeneralëve nazistë dhe duke kërkuar njëkohësisht mirëkuptim nga viktimat. Ajo u ndërtua mbi një proces të gjatë e të dhimbshëm ballafaqimi me përgjegjësinë historike. 

Ratko Mladić u varros. Dosja e tij juridike është e qartë: dënim i përjetshëm për gjenocid, krime kundër njerëzimit dhe krime lufte. Por dosja politike e Serbisë nuk është mbyllur. Ajo ishte e hapur në Beograd atë ditë: te ministrat që shkuan për homazhe, te uniformat përgjatë kortezhit, te politikanët që e trajtuan si hero, te tribunat që brohoritën emrin e tij dhe te banderola që tregonte Potoçarin. Mbi të gjitha, ajo shihet në vështirësinë për të shqiptuar një fjali shumë të thjeshtë: 

Ai ishte serb. Ishte gjeneral. Dhe ishte kriminel lufte. Të tria mund të jenë të vërteta njëkohësisht. Pranimi i së tretës nuk do ta poshtëronte Serbinë; përkundrazi, do ta çlironte atë nga nevoja për të mbrojtur të pambrojtshmen.