Kristaq Turtulli/

David Joni rrinte i fundosur në kolltukun e lëkurtë. Dhoma ishte zhytur në një errësirë të trashë, të rëndë, sikur nata kishte hyrë brenda mureve dhe nuk donte të dilte më. Përballë tij varej fotografia e madhe e Teutës. Herë pas here hijet lëviznin mbi portretin e saj.
Ai mbylli sytë për një çast. Kur i hapi sërish, errësira dukej edhe më e thellë. Befas, mbi fytyrën e Teutës kaloi një vijë e hollë drite. Ishte aq e brishtë, sa Davidi pati frikë se mos zhdukej po ta vështronte gjatë. Dhe atëherë iu duk sikur nga portreti filloi të rridhte ujë. Jo ujë i zakonshëm. Një rrekëz e kulluar mali, e ftohtë, e gjallë, që gurgullonte lehtë në heshtjen e dhomës. Teuta buzëqeshte nën atë dritë fosforeshente me të njëjtën ëmbëlsi të dikurshme. Por drita nisi të tërhiqej ngadalë, si një shpirt i lodhur. Burimi u dobësua. Pastaj gjithçka filloi të thahej.
Davidi ndjeu një drithërimë. Njeriu nuk e beson kurrë se bukuria mund të marrë fund.
Pikërisht aty fillon mashtrimi i jetës.
Dikur kishte besuar se koha ishte e pafundme. Se dashuria, shtëpia, trupi, zëri i Teutës do të mbeteshin aty përgjithmonë, si sendet e zakonshme që njeriu i sheh çdo ditë dhe nuk ua ndien mungesën. Tani e kuptonte tmerrin. Jeta nuk ikën menjëherë. Ajo fillimisht mpin gishtat.
Pastaj krijon ca hapësira të vogla midis tyre. Dhe përmes atyre çarjeve fillon të rrjedhë gjithçka që njeriu ka dashur. Dalëngadalë. Pa zhurmë. Pa mëshirë.
Davidi ngriti sytë drejt fotografisë. Errësira lëvizte përsëri mbi fytyrën e Teutës.
Këtë herë hijet iu dukën si njerëz të mbytur që përpiqeshin të dilnin nga fundi i ujit. Zemra i rrahu fort. Për një çast pati ndjesinë e frikshme se dhoma nuk ndodhej më në botën e të gjallëve.
Sikur muret ishin larguar pak nga pak dhe ai kishte mbetur pezull në një hapësirë tjetër, diku midis kujtesës dhe vdekjes. Nga cepi i syrit i rrëshqiti një lot. Nuk bëri asnjë përpjekje ta fshinte.
Loti zbriti ngadalë mbi faqen e rrudhur, i rëndë, i kripur, i vetmuar. Dhe Davidi mendoi:
Ndoshta loti është forma më e pastër e së vërtetës njerëzore. Njeriu gënjen me gojë, me sy, me buzëqeshje… por jo me lot.
Ai lëvizi pak në kolltuk. Kockat i kërcitën lehtë. Pleqëria. Sa e heshtur ishte pleqëria. Nuk vinte me britmë. Vinte ngadalë, si myk mbi kujtesë. Dhe një ditë njeriu zbulonte se kishte mbetur vetëm me hijet. Befas pranë veshit dëgjoi një frymëmarrje të lehtë. Davidi mbeti i ngrirë.
Nuk guxoi të kthente kokën. Sepse kishte frikë nga ajo që mund të shihte. Dhe kishte frikë edhe më shumë nga mundësia se mos nuk shihte asgjë. Pastaj erdhi zëri. I butë. Thuajse i shuar. Por aq pranë, sa iu duk sikur dikush po fliste brenda vetë shpirtit të tij. Dhe uji vazhdonte të rridhte. Jo jashtë dhomës. Por brenda tij. Ngadalë. Pa zhurmë. Si një kujtesë që nuk pranon të shuhet. Davidi nuk e ndjeu më trupin. As kolltukun. As muret. Vetëm një lehtësi të çuditshme, sikur po çlirohej nga pesha e një jete të tërë. Dhe në atë lehtësi, zëri i Teutës nuk ishte më thirrje. Ishte prani. E thjeshtë. E pandashme. Sikur të mos kishte qenë kurrë mungesë. Sikur gjithçka të kishte qenë vetëm një vonesë e gjatë e takimit të tyre. Errësira nuk ishte më errësirë. Ishte kthyer në një qetësi të thellë, të butë, pothuaj ujore. Si fundi i një liqeni që nuk njeh më kohë. Davidi mendoi, pa fjalë: Ndoshta njeriu nuk shkon askund kur vdes. Ndoshta thjesht ndalon së kërkuari. Dhe në çastin kur kërkimi pushon… gjithçka kthehet në vendin e vet. Teuta nuk ishte larg. Nuk ishte afër. Ishte brenda të njëjtës qetësi. Dhe kjo mjaftonte. Për herë të fundit, Davidi ndjeu një frymëmarrje. E lehtë. Si fëshfërimë uji mbi gur. Pastaj edhe ajo u shua. Por jo si fund.
Si kthim. Dhe pas kësaj nuk kishte më kohë. As kujtesë që të numëronte çastet. Vetëm një heshtje e thellë, e pastër, pa fillim dhe pa fund.
Në dhomën ku dikur rrinte Davidi, kolltuku mbeti i pa lëvizur. Fotografia e Teutës vazhdoi të varej në mur. Por tani dukej ndryshe. Jo sepse kishte ndryshuar ajo. Por sepse nuk kishte më dikë që ta shihte njësoj. Jashtë, era u qetësua pak nga pak. Dhe diku larg, shumë larg, gurgullima e ujit vazhdoi të ekzistonte. Jo si kujtim. Por si dëshmi. Se asgjë që është dashur me shpirt të vërtetë nuk zhduket krejtësisht. Vetëm ndryshon vend. Dhe mënyrë. Dhe qetësia që mbeti në dhomë nuk ishte bosh. Ishte e mbushur me praninë e asaj që nuk shpjegohet më me fjalë. Në atë qetësi, historia nuk përfundoi. Ajo u tret. Si ujë në ujë. Si dritë në dritë.

Shkruar nga Mërgim KORҪA/

(Pjesa e I-rë)

Shtysa që na bën t’a kundrojmë periudhën historike përfshirë mes viteve 1939 – 1945 me një pamje të gjërë, të themeltë, përgjithësuese edhe tërësisht shkencore, kërkon që të ndriçohen e pastaj edhe të mbështetemi edhe në fakte historike jo vetëm lënë në harresë por edhe shtrembëruar qëllimisht nga historianët e periudhës së diktaturës. Prandaj detyrohemi t’a fillojmë analizën duke përcaktuar fillimisht kriteret bazë të mirëfillta shkencore lidhur me përdorim caqesh gjuhësore pa u a shfytyruar kuptimin atyre, pa le në vazhdim edhe të lejojnë interpretime të gabuara, (prirur nga shtysa karakteri ideologjije politike), të cilat nga ana e tyre në vazhdim çojnë pashmangshëm në përfundime krejtësisht të gabuara. Po radhisim disa shëmbuj përcaktimi të cakut gjuhësor KOLABORACION:

KOLABORACION – Në parim, bashkëpunim, pra kooperim, lidhur me arritjen e një kontributi përgjatë një veprimtarie kolektive.

KOLABORACION – I kundruar nga këndvështrimi përgjithësues filozofik, përcakton  se si ndaj kolaboracionizmit janë të prirë  kryesisht të pafuqishmit,(në çdo fushë, qoftë ekonomike, politike, ushtarake, etj), nga që kërkojnë mbështetje dhe ndihmë.

KOLABORACION  NË INTERES TË ATDHEUT – Kur bashkëpunumi kryhet me pikësynim mbrojtje interesash kombëtare, pa i përfillur ato personalet, bile përgjithësisht jo vetëm duke i nëpërkëmbur ato por duke vënë në lojë edhe të kaluarën skajshëm pozitive të vetë personit.

KOLABORACION TRADHËTAR –  Kur bashkëpunohet me një shtet të huaj për hir interesash, thjeshtë vetiake ose grupi, prirur për t’a mbështetur të huajt këtë regjim të pamerituar dhe udhëheqësit e këtij regjimi i shquan ndjenja e vetqëndërzimit të pashëmbulltë, (egoizëm i kësaj natyre), i cili shtyhet deri në kufij skajorë duke shkelur qoftë edhe mbi kufomat e mbështetësve besnikë të dikurshëm!

OPORTUNIZËM  POLITIK –  Në vijin, sa i takon kolaboracionizmit politik, (qoftë ai në interes ose jo të atdheut), pikërisht të paaftët për t’a nxjerrë “qimen nga qulli”, duke i u referuar kolaboracionit, post facta, (mbasi ngjarjet të jenë zhvilluar),  duan t’i a japin të drejtën vetes, duke pasë qëndruar krejtësisht INDIFERENTË  dhe  oportunistë përgjatë zhvillimit të ngjarjeve, të japin gjykime me gishtin  e madh lart ose poshtë, (thumb up ose thumb down simbas dy herë fituesit të çmimit Nobel, ptofesor Linius Pauling – ndonëse i konsideruar si prosovjetik, e pra aspak në mbështetje të kësaj analize – shënim M.K.)!

Nisur nga këto konsiderata, hyjmë në temë duke filluar, me pak histori, që të përshëndriten e doemos edhe të sqarohen, disa çaste të rëndësishëm ku gjykimi në vazhdim të shikohet se si udhëhiqet nga logjik’ e shëndosh’ edhe e themeltë.

Është në nderin tonë që né, shqiptarët si komb, kemi trashëguar një emër të vlerësuar shumë lart përgjatë rrjedhave të historisë. Kjo është nje e vërtet’ e pamohueshme. Mirëpo numuri aq i madh i qindravjeçarëve përgjatë të cilëve rrebeshet si edhe tufanet politiko – shoqërorë u munduan t’a zhbinin nga faqja e dheut kombin tonë, ndonëse nuk i a arritën atij qëllimi, e vunë para provash tejet të vështira për t’u përballuar. Vetë pozicioni ynë gjeografik, i kushtëzuar në mënyrë të pazgjidhëshme në vazhdim nga zhvillimet politike si pasoj’e dyndjeve përgjatë shekullit të VII-të nëpër Europën lindore të popujve sllavë, si pasoj’e një trysnie të egër të tyre për mbijetesë, krijuan rrethana si edhe situata që veç një banor i atyre viseve, i vdekur asokohe dhe i rilindur sot, në shekullin e XXI – të mund të na i skjarojë. Vetëm ai, duke e gërmuar e zhbiruar sadopak sipërfaqen tashmë të ngrir’e të ngurtësuar të asaj  llave dyndjesh nomade që tashmë  konsiderohet e autoktonizuar, do të mundej të na hidhte dritë të saktë rreth të vërtetave të zhvillimeve historike. Mirëpo edhe po të arrihej hipotetikisht të hidhej dritë mbi ato sekuenca historike tashmë të fosilizuara, asnjë përfitim konkret nuk do të na vinte. Kjo sepse përgjatë zhvillimeve shumë më të afërt në kohë, konkretisht që nga mesi i shekullit të XIX – të e këtej, drejtuesit e popullit tonë janë ballafaquar me nevojën të merrnin vendime si edhe të nbanin qëndrime, në rrethana të caktuara në interes të kombit tonë, të cilët historianët bashkëkohës të periudhës së diktaturës komuniste, i kanë dënuar nga pozita krejtësisht jo – shkencore dhe kryekëput konformiste partiake. Fatkeqësia pastaj që ajo diktaturë e egër dhe gjakësore e pati jetën e saj thuajse gjysëmshekullore, bëri të mundur që çpifjet, gënjeshtrat si edhe shtrembërimet e atyre historianëve konformistë ndaj pohimeve dhe fantazive të diktatorit paranojak komunist, u rrënjosën duke zënë vënd në tekstet mësimore edhe të sot e kësaj dite! E pikërisht rreth ndonjerës prej këtyre konsideratave të prekëshme dhe tejet të pranishme edhe në ditët tona, dua të përqëndrohem përgjatë kësaj analize edhe të hedh dritë rreth dëmeve që kanë shkaktuar dhe vazhdojnë të shkaktojnë ato vetë.

Do t’a filloj, vetëm sa për t’a cekur, duke kujtuar një temë q’e kam trajtuar relativisht gjerë në Simpoziumin e V – të të zhvilluar në Orosh të Mirditës nga E DJATHTA SHQIPTARE NË MBROJTJE TË SHQIPËRISË ETNIKE, përqëndruar në kreun e XXII – të të Kanunit të Maleve me titullin VRASA. Me këtë rast dua të shtroj para lexuesit një pohim të studjuesit japonez Profesorit Kazuhiko Yamamoto i cili, duke qënë specialist i fushës kanunore botërore, pohon se Kanuni i Maleve është, simbas tij, më i lashti kod ligjor!  E përsëris më i lashti kod ligjor! Kurse, për nga rigoroziteti i trajtimit ligjor, e quan pararendësi i Kodit të Justinianit që vuri themelet e së Drejtës Romake! Pse e fillova me këtë hedhje drite rreth Kanunit të Maleve tona? Sepse përgjatë 47 viteve të diktaturës komuniste jo vetëm juristët si edhe historianët tanë, por edhe letrarët tanë nga më të shquarit e Realizmit Socialist, Kanunin tonë të Maleve e përbaltën, e zvetënuan, e përdhosën dhe e dogjën mbi turrën e druve! Natyrshëm lind pyetja, pse u veprua kështu? Për t’u konformuar me egoizmin e diktatorit dhe të partisë së tij që donin të ngulitej mendimi se çdo e mir’ e Shqipërisë u themelua mbas marrjes se pusht-shtetit nga komunistët! E ky qëndrim fillimisht ndaj Kanunit të Maleve, që s’është gjë tjetër veçse një xhevahir si edhe me plot kuptimin e fjalës,  NDERI I KOMBIT TONË.  Po, ndér të cilin aman sa do të ëndërronin t’a kishin kombet kufitare me ne, historianët si edhe letrarët e Realizmit Socialist, e katandisën në atë nivel që kur sot vriten dy a tre qofshin trafikantë droge apo keqbërës të tjerë me njëri tjetrin, gazetat shkruajnë fare pa përgjegjësi duke ndjekur mendësinë e instaluar me dhunë nga P.K.Sh., me gërma kapitale: VEPROI EDHE NJËHERË KANUNI! Kurse përgjigja ndaj kësaj mosnjohjeje të skajëshme të së vërtetës historike, si rrjedhim edhe të vetë Kanunit të Maleve, është: Duhet t’a mësojnë ata që  nuk e dijnë e gjithashtu edhe t’a pranojnë historianët shtrembërues të të vërtetave historike se, heret a vonë faktet historike si edhe të vërtetat e shtrembëruara apo të mohuara, DALIN NË SHESH! Kanuni i Maleve ka qenë veprues kur nuk ekzistonte shteti ligjor. Kurse sot ai është vetëm një relike  muzeale por e cila relike e vyer  dëshmon se si kombi i ynë, pikërisht në mungesë të shtetit ligjor, administrohej nga rregulla e ligje të së drejtës civile si edhe asaj penale që kombeve të tjerë ose u mungonin fare ose ishin akoma kode në shpërgënj krahasuar me tonin!

Vazhdojmë me një çështje tjetër skajshëm të mprehtë, problemi habré në Shqipëri dhe mënjanimi i genocidit ndaj tyre. Sa për ilustrim, në Izrael kanë institucionalizuar një titull  nderi të lartë të emërtuar TË DREJTË NDËRMJET KOMBEVE! Ky titull nderi u është dhënë jo – hebrenjëve që kanë fshehur  dhe shpëtuar hebrènj të persekutuar nga gjermanët përgjatë luftës së II – të Botërore edhe emri i tyre ësht’i shkruar  në murin e Yad Vashemit, shoqëruar ky nderim edhe me një medalje të personalizuar. 

Lejomëni tashti të bëjmë fluturimthi një analizë krahasuese. Në Shqipëri nga ana e shtetit Izraelit janë shpërndarë 69 tituj të tillë nderi. Në qoftë se këtë shifër, në raport me popullatën, do t’a konsiderojmë 100,00 njësi për Shqipërinë, po ju radhisim me radhë shtetet e tjerë me gjithë shifrat relative të tyret krahasuar me Shqipërinë:

1 – Shqipëria……………………………100.00

2 – Danimarka …………………………..16.63

3 – Maqedonia …………………………..  9.80

4  – Sllovenia ……………………………… 6.53

5 –  Rumania………………………………   6.52

6 –  Bullgaria……………………………….5.90

7 –  Mali i Zi…………………………………3.53

Shumatorja e treguesve, të konvertuar të gjashtë shteteve së bashku, arrin vlerën totale 48.91 % krahasuar me Shqipërinë! Duke e mënjanuar për një çast  për saktësi llogaritjeje Danimarkën nga kjo listë, faktori Shqipëri në shpëtimin e jetëve të hebrénjve strehuar në territorin e saj merr një pamje akoma më shprehëse në favorin e Shqipërisë ku kjo e fundit ka treguesin100 % ndërsa pesë shtetet e tjera Ballkanike së bashku arrijn ëvetëm kuotën e 32.28 %! Duke e larguar tashti nga rrethi i abstragimit Danimarkën e duke e shikuar pasqyrën krahasuese edhe një herë të plotë, bije në sy se si Shqipëria në krye, e pasuar nga Danimarka, kanë njësit’e shpëtimit të hebrénjve shumë më të larta nga popujt e tjerë. Natyrshëm çdo vëzhguesi, sadopak i vëmëndshëm qoftë, i bije në sy se si në gadishullun Ballkanik jo vetëm që Shqipëria shquhet katërcipërisht dukshëm ndaj popujve të tjerë  në drejtimin e shpëtimit të hebrénjve, por edhe danezët si popull shquhen shumë mbi mesataren ballkanase në këtë drejtim!  

Natyrisht dy janë pyetjet që kërkojnë përgjigje:

1 – Ҫ’patën të përbashkët në qëndrimet e tyre Danimarka me Shqipërinë? 

Në Danimarkë pushtuesi gjerman si edhe në Shqipëri ai italian, strukturën shtetërore e lanë të pacënuar, me pak fjalë të dy vëndet patën parlamentet dhe qeveritë e tyre. Nga ana tjetër, në mes Danimarkës si edhe Gjermanisë u nënshkrua një memorandum sipas të cilit njihej qeveria daneze me kompetenca të plota dhe gjermanët pranonin të mos ndërhynin në punët e brëndëshme të vëndit. Të mos harrojmë se i njëjtë qé edhe pozicionimi i qeverisë Gjermanisë ndaj vëndit tonë, fillë mbas kapitullimit të Italisë, me të gjitha rrjedhojat e saja objektive relativisht pozitive për vetë Shqipërinë.

2 – Si ka mundësi që Danimarka mezi arrin  16.68%, e krahasuar me Shqipërinë, sa i takon livelit të shpëtimit të hebrénjve përgjatë pushtimit gjerman?

Kjo pyetja e dytë, kërkon shpjegime të gjata  e të dokumentuara historikisht në mënyrë të themeltë. Në kuadrin e kësaj analize do të përgjigjemi doemosdo brënda caqeve të rilla që, së paku  të painformuarit si edhe t’ushqyerit nga propaganda komuniste, por në esencë njerëz të ndershëm, t’i mësojnë të vërtetat e në vazhdim po deshën të qëmtojnë, të thellohen e të paisen në këtë drejtim me fakte si edhe të vërteta historike të tjera, pastaj në vazhdim të gjykojnë vetë, pa asnjë ndikim të jashtëm.

Danimarka ishte nën trysnin’ e pranisë ushtrisë gjermane në territorin e saj në një kohë që në Shqipëri nuk kishte këmbë ushtari gjerman deri më 8 shtator 1943, ditë kur kapitulloi Italia. Si u zhvilluan ngjarjet lidhur me hebrénjtë? Qeveria daneze i mbrojti dhe u a maskoi identitetet hebrénjëve por hebrenjëve danezë!  Kurse hebrénjt’ e dyndur në Danimarkë, nga Gjermania, Norvegjia, Suedia si edhe shtete të tjerë, të ndodhur pa mbrojtjen e qeverisë daneze, në shumicën e tyre dërmuese u zbuluan sipas listave emërore dhe përfunduan kampeve të çfarosjes. Ndërsa në Shqipëri ndodhi krejt ndryshe. Lidhur me këtë fakt do të sjell një dëshmi timen personale .

E mbaj mënd mirë sikur të ishte dje. Im Atë sapo ishte kthyer nga një inspektim i shkollave në Kosovë. Sapo erdhi i telefonoi mikut të familjes dhe kryeministrit të Shqipërisë Mustafa Merlika Krujës duke e informuar se sapo qe kthyer nga Kosova. Nuk u mbush një orë dhe veç kur bije zilja dhe në derë u çfaq kryeministri i cili, porsa hyri, i tha tim eti ç’dinte t’i thosh për hebrènjtë në Kosovë si edhe rrezikimin e deportimit të tyre nga ana e gjermanëve. Dua të saktësoj se duhet të ketë qënë para mbarimit të vitit shkollor dhe nga veshja e tim’Eti si edhe e Mustafa Krujës, muaji prill ose maksimumi maj i vitit 1942). Nga që im’Atë nuk kish ndonjë informacion shkalle të gjerë veç rastit të një profesori hebré, mik i albanologut Norbert Jockl-it, atëbotë Mustafa Kruja  i shpjegoi shkurtimisht se si një ditë më parë i kishte kërkuar audiencë Konsulli i Përgjithshëm i Gjermanisë i cili i kishte paraqitur një listë prej mbi 320 familjesh hebréje, banuese në Kosovë, me të gjitha adresat e tyre të banimit, duke i kërkuar kryeministrit sqarime rreth tyre. Mustafa Kruja e kishte marrë listën dhe i kishte thënë se do të merrte masa të menjëherëshme t’a sqaronte këtë informacion. Në fakt në Kosovë nuk kishte asokohe këmbë ushtari gjerman dhe kjo rrethanë ia lehtësonte punën kryeministrit për t’i shpëtuar ata hebrénj nga masakra evenruale e mundëshme. I telefonoi pa vonesë ministrit të Punëve të Brëndëshme Mark Gjomarkajt duke e porositur t’a lakmëronte mënjëherë  edhe Engjëll Ҫobën, aso kohe sekretar i përgjithshëm i Kryeministrisë, e të vinin menjëherë në zyrën e Kryeministrit, për ku u nis edhe vetë Ai me gjithë t’im Atë. Mbas disa ditëve mësova se Engjëll Ҫoba, në krye të një grupi prefektësh ei edhe zv/prefektësh, ishte drejtuar për në Kosovë i ndjekur nga shumë autobuzë të kompanisë S.A.T.A. dhe atje, në bazë të listave emërore me gjithë adresat e sakta, i kishin paisur hebrénjtë me pasaporta shqiptare ku të quajturin  David e kishin emërtuar në dokument Daut, kurse Moisiun me emrin Mahmut e kështu me radhë duke i hipur në autobusa dhe duke i nisur urgjent për në Shqipëri. Ndërkohë Konsulli i Përgjithshëm i Gjermanisë ishte njoftuar se informatat e tija kishin qenë të pasakta e si duket  të papërditësuara nga informatorët e tij. Përgjatë këtij konteksti e kam të drejtën të ngul këmbë që studjuesit e historisë t’i a gjejnë fillin urdhërit të Kryeministrit Mustafa Kruja lidhur me veprime pro hebréje, sepse në arkiva  do të ketë, pa as më të voglën mëdyshje, edhe urdhëra në vazhdim lidhur me problemin në fjalë. Pse e kam këtë bindje? Sepse lidhur me atë ngjarje , ish Mëkëmbësi i Mbretit në Shqipëri zoti Francesco Jacomoni, në faqet 288 – 289 të librit të tij : La politica dell’Italia in Albania, (Politika e Italisë në Shqipëri) me botues Cappelli editore botuar më 31 maj 1965, pohon tekstuaiisht: “Një demonstrim nga ana e Mustafa Krujës i asaj që ishte “burrnia” e tij, d.m.th. aftësia për t’i përballuar situatat me guxim si edhe  zemërgjerësi, e pata pak kohë  mbasi ai kishte marrë përsipër Kryesinë e Këshillit  Ministror. Ishte paraqitur tek ai Konsulli i Përgjithshëm i Gjermanisë dhe i kishte paraqitur një notë verbale me të cilën qeveria naziste kërkonte  dorëzimin e mbi treqind familjeve hebréje që, refugjatë nga Jugosllavia, kishin gjetur strehim në Shqipëri … Në fakt nuk kishte asnjë këmbë ushtari gjerman  që të mund t’i identifikonin … ramë në ujd( … Ata do të paiseshin me pasaporta shqiptare me emër fallso .. Roma nuk u njoftua zyrtarisht  lidhur me këto zhvillime, por privatisht u informua drejtori i përgjithshëm i çështjeve rezervate, ministri fuqiplotë Vidau. Ai ishte njeri me zemër të gjerë dhe në sajë të tij mundësuam nëpërmjet përfaqësive tona jashtë shtetit, t’i paisnim hebréJjtë gjermanë , bohemë, polakë, hungarezë dhe rumunë me pasaporta shqiptare. Atyre u krijohej mundësia t’u shmangeshin persekutimeve raciale duke i u drejtuar Shqipërisë.”

Me kapitullimin e Italisë edhe Shqipëria u shkel nga këmba e ushtrisë gjermane. Si formë kushtetuese drejtimi, vëndin tonë e drejtonte Këshilli i Lartë i Regjencës i përbërë nga katër Këshilltarë, (në ndryshim nga Danimarka ku në krye të shtetit ishte nbreti), e pastaj si aparat ekzekutiv qevert’e ndërsjella. Në vazhdim, edhe Këshilli i Lartë i Regjencës i qëndroi vendosmërisht pozicionimit të Qeverisë Mustafa Kruja ndaj hebrénjëve dhe kësisoji deri ditën që nga territori shqiptar u largua edhe këmba e ushtarit të fundit gjerman. Hebrénjtë e strehuar në Shqipëri nuk i ngacmoi askush duke shpëtuar të gjithë! Edhe me kaq sa u paraqit këtu , besoj se asnjë njeri i drejtpeshuar dhe i ndershëm  nuk e ve më në dyshim faktin se qé qëndrimi tejet njerëzor, i prerë dhe i guximshëm i qeverisë së kryesuar nga Mustafa Kruja, i ndjekur pastaj edhe nga qeveritë pasuesese, përgjatë periudhës Regjencës, që dijtën të manovrojnë mes dallgëve  të atyre rrethanave të caktuara historike dhe arritën të krijonin kushtet që mbas lufte të konsolidohej thënia: Vetëm në Shqipëri hebréjtë e strehuar  atje,  dolën nga Lufta e II- të botërore, në numur më të madh nga ç’hynë! Nuk e lemë dot pa e përmendur edhe një qëndrim kuptimplotë të  pjesëtarit të Këshillit të Lartë të Regjencës (përgjatë kohës së gjermanëve), bashkë – nënëshkruesit të Dokumentit të Mëvehtësisë si edhe atdhetarit të shquar Lef Nosit. Ndonëse ai mbulonte atë post aq të lartë, e mori në shtëpinë e tij në Elbasan, e strehoi dhe e mbajti atje duke i a shpëtuar jetën hebrèut prof.  Mark Menahemit, i cili në Maqedon(, tek e trasportonin me tren drejt kampeve të vdekjes naziste, ishte hedhur nga treni dhe kishte hyrë në Shqipëri! Kushdo mund t’a gjurmojë këtë fakt sepse prof. Mark Menahemi e ka bërë publike këtë ngjarje mbas vitit 1991. E sa për informacion, duke pas qenë Lef Nosi atdhetar i shquar si edhe intelektual i mirëfilltë, nuk kish se ku të përfundonte  tjetër  veçse para skuadrës pushkatimit, bashkë me anëtarin tjetër të regjencës, Patër Anton Harapin si edhe ish kryeministrin Maliq Bushatin!

Dhe unë marr lejen të shtroj një pyetje thjeshtë retorike: A mund të shpëtoheshin hebrénjtë në Shqipëri aq në mënyrë masive mos të kishte populli mbështetjen e e qeverive respektive, fillo nga ajo e kryesuar  nga Mustafa Merlika Kruja e pastaj edhe në vazhdim nga të gjtha qeverit’e tjera nën juridiksionin e Regjencës? Është fillimisht pozicionimi njerëzor e pastaj edhe i guximshëm i të gjith’atyre  qeverive, që e kushtëzuan radhitjen e popullit Shqiptar, aq të nderuar mes emrave të murit Yad Vashemit!

Deri këtu u identifikuan dy nga shtrembërimet madhore që historianët e indoktrinuar  si edhe letrarët konformistë u kanë bërë të vërtetave historike: Përbaltja si edhe çpifjet ndaj Kanunit të Maleve që, nga ana e tyre në rastin më dashamirës, është konsideruar vetëm turpi i kombit tonë, si dhe nga ana tjetër problemi i shpëtimit të hebrénjëve, falt i cili nuk mohohet dot sepse bashkëkohor, por faktori vendimtar i asaj  shmangie genocidi nazist ndaj hebrénjve ishin padyshim qeverit’ e asaj periudhe të kohës së Luftës së II – të Botërore, veprimi i të cilave jo që u la në harresë por vazhduan dhe u përbaltën si qeverikolaboracioniste  derisa e drejta vezulluese e atyre fakteve historike  u mbulua nga çpifjet e përsëritura deri edhe sot e kësaj dite!. Mirëpo faktet janë kokëforta dhe e drejta vërtet vonon por vjen një kohë dhe del në shesh! Një ditë krejt papritur, bile kur Kosova akoma nuk e kishte shpallur dot énde pavarësin’ e saj, merret një vendim, (i cili për kohën që u muar, nga që faktet kanë qenë fshehur në Shqipërinë mëmë për dhjetravjeçarë me radhë, dukej në syt’e shqiptarëve shumë  komprometues për Kosovën dhe kosovarët), ku njera prej rrugëve kryesore të Prishtinës, e pikërisht ajo para ndërtesës Parlamentit, u pagëzua me emrin e nderuar nga kosovarët dhe u quajt Rruga Munstafa Kruja! Po kështu janë emërtuar me të njëjtin emër rrugë edhe në Pejë e Gjakovë). Pra Kosova, me përgjegjësi edhe guxim, mbështetur në  fakte publikisht të njohur por të mbajtur fshehur, të shfytyruar bilè edhe të përbaltur nga historianët e diktaturës brënda kufinjve të Shqipërisë “mëmë”, e vlerëson lart figurën e ish Kryeministrit Shqiptar! Ndonjë studjuesi të painformuar mirë mund t’i shkojë  mëndja se ky nder i është bërë Mustafa Krujës, për meritën e tij lidhur me shpëtimin e hebrénjëve që ishin dyndur në Kosovë.  Zotërinj, nderi i atribuar Mustafa Krujës nuk ka lidhje të drejtpërdrejtë me atë ngjarje por me qëndrimin skajshëm patriotik të mbajturnga Mustafa Kruja lidhur kjo edhe me veprimet e tija në këtë drejtim ndaj Kosovës që i pati përmbledhur me plot gojën, ((besoj se për një t’ardhme të afërt e provizore), dhe zyrtarisht e botërisht qé shprehur … “Ma mirë nji Shqypni gjysë e pamvarun por me Kosovën, se sa e pamvarun por pa Kosovën ! S’bashkut me Kosovën, pamvarsia nuk vonon e s’fundit vjen!

Zbulohet ana e pa njohur e heroit tonë Haki Taha

Enver MEMISHAJ

Kujtimi i heronjve si   Haki Taha tregon  shkallën  e lartësimit kulturor të shoqërisë, kujtimi i heronjve është akti i parë i dashurisë ndaj atdheut dhe ndjenja e detyrës  për të lartësuar atdheun.

Kujtimi i heronjve është muri që i vihet akteve armiqësore  dhe veprave anti kombëtare, është betimi  për të punuar për atdheun, për të ecur në udhën e heronjve, është ndalesa e ideve komuniste.

VRASËSI I VËRTËTË I MILADIN POPOVIÇIT ISHTE POPULLI SHQIPTAR

 A t e n t a t o r ë t.

Për atentatorët ka pasur gjithnjë mendime të ndryshme dhe një debat kryesisht ideologjik.  Diskutimet i janë nënshtruar frymës social politike të kohës dhe gjithmonë aktit i janë vënë bishta sipas interesave ose bindjeve. Mbi atentatorët është thurur lavdi, u janë kënduar këngë dhe janë ngritur në piedestale.

Pavarësisht nga kjo gjendje unë i shikoj atentatorët që rendis më poshtë vetëm si atdhetarë, sepse në atë moment nuk kishte rrugë dhe mundësi tjetër për të zgjidhur çështjen  e atdheut, pra në kohën më të errët të vendit të tyre këta atentatorë tregun moral të lartë dhe prandaj populli i përjetësoi në këngë.

Atentatorët e dinin që në fillim që aktin e tyre do ta paguanin me jetën e tyre, shumë persona nga rrethi i ngushtë do të arrestoheshin, gratë dhe fëmijët do të burgoseshin dhe do të deportoheshin në kampet e përqendrimit dhe megjithatë ata shkuan drejt detyrës që u kishte caktuar atdheu dhe koha.

Vuajtja dhe vdekja e tyre dhe e njerëzve të tyre provojnë përpara botës vlerën e veprës dhe çështjes që ata zgjidhën. Nga historia jonë mund të përmendim:

Atentati parë që njohim është ai i Millosh Kopiliqi i vitit 1389 kundër Sulltan Murati i Parë ( 1328 – 1389). Ishte Sulltani i tretë Otoman, djali i Orhan Gaziut – nipit të Osman Beut, themeluesit të Perandorisë Otomane. Është pikërisht ky sulltan,  ai që mundi në Luftën e Kosovës – më 1389 – forcat e bashkuara ballkanike. Është i vetmi nga sulltanët që është vrarë në fushën e betejës, në moshën 61 vjeçare.

Sipas studiueseve turq ndërsa Sulltan Murati po inspektonte fushën e luftës pas fitores, atentatori që rrinte si i vdekur, i ka kërcyer vetëtimthi mbi kal sulltanit të rrethuar nga shpura e  tij.

Sipas studiueseve serbë,  Millosh Kopiliqi shkoi t’i puthte dorën sulltanit, atje vetëtimthi e ka therur me thikën e mbajtur në gji sulltanin e shkujdesur nga fitorja.

Studiuesit shqiptarë, i pranojnë që të dy këta variante, por një pjese prej tyre u duket më pranë së vërtetës, një sulm i rrufeshëm, natën. Komandoja e drejtuar nga Millosh Kopiliqi ka depërtuar mes turqve të dehur nga fitorja dhe, kryetari i tyre ka kryer ekzekutimin me saktësi.

Ka edhe një variant tjetër, sipas të cilit Sulltan Murati është qëlluar me heshtë që larg nga Kopilqi por këtë variant e besojnë për ditë e më pak njerëz.

Një Sulltan tjetër i Turqisë, sulmohet. Damjan Himarioti, fshatar nga Dhërmiu, më 1537, sa mori vesh se në tokat e Labërisë futi këmbët sulltan Sulejman Kanuniu, vrau një oficer madhor, i mori rrobat dhe armët u vesh me to dhe hyri në çadrën e Sulltanit ku bëhej aheng. U përkul para tij sikur donte ta nderonte dhe pastaj nxori kamën dhe ja drejtoi në zëmër… Dhjetëra thika u ngulën mbi trupin e tij nga rojet e Sulltanit…[1]

Një tjetër shqiptar arbëresh Axhisilao Milani (1830 – 1856), shtiu kundër perandorit të egër dhe të pa shpirt Ferdinandit të Napolit, pa munduar ta vriste sepse ai ishte veshur me parzmore. Ushtarë dhe oficerë u hodhën mbi trupin e tij dhe e arrestuan. Axhiselaon e varën në litar.[2]

Zenel Gjolekë Kuçi (1806 – 1852) i shkoi në zyrë kaftanazit dhe mori hakën e babait të Ismail Qemalit… Familja Vlora në shenjë vlerësimi i lidhi atij pension. Më 1852 Gjoleka në krye të trupave labe shkoi në mbrojtje të kufijve të Perandorisë Osmane. U vra afër Podgoricës, ku edhe u varros, afër kullës së Oso Kukës.

Mësuesi atdhetar nga Libohova, Avni Rustemi, më 1920, duke parë se pavarësia e Shqipërisë ishte në rrezik, qëlloi në mes të Parisit Esat Pashë Toptanin dhe e la të vdekur në vend… Avni Rustemi për hakmarrje u qëllua pas krahëve në prill të vitit 1924, në Tiranë, dhe vdiq në spital.

Vasil Laçi (1922 – 1942), fshatar nga Piqerasi i Sarandës, në vitin 1942, çau mes turmës në bulevard dhe qëlloi pa ju dridhur dora mbi Viktore Emanuelin Perandorin e Italisë Fashiste… Ai u var në litar prej fashistëve italianë.

Në gusht të vitit 1942, Zaho Koka, fshatar nga Vunoi, ja numëroi komandantit fashist të Himarës toger Virxhile Moretit, i cili mbeti i vdekur në Vishë të Himarës. Ishte oficeri i parë fashist që vritej në Shqipëri. Eliminimi i Virgjile Moretit u bë në dijeni dhe bashkëpunim të ish n/prefektit të Himarës, Hysni Lepenicës.

Vrasja e Miladin Popoviçit.

Haki Taha, mësues  nga Gjakova i vajti brenda në zyrë sekretarit krahinor të Partisë Komuniste Kosovës e Metohisë, Miladin Popoviçit dhe në emër të popullit shqiptar e vrau.

Miladin Popoviçi, (1910 – 1945), ishte komunist malazes. Ishte i internur nga fashistët italianë në Peqin nga ku  u lirua prej komunistëve shqiptarë në vitin 1941 dhe qëndroi në Shqipëri deri në shtator të vitit 1944. Miladini, kontribuoi të themelohej Partia Komuniste Shqiptare për interesat e vendit të tij, kundërshtoi marrëveshjen e Mukjes për shkak se në këtë marrëveshje flitej për vetëvendosje të popullit të Kosovës, dhe dënoi me vdekje Mustafa Gjinishin të cilin e vranë pas shpine. Me politikën e tyre, Dushan Mugosha dhe Miladin Popoviçi, emisarët e Titos e futën vendin tonë në një luftë civile dhe në kohë paqeje në luftë klasash më të ashpër se kudo nga vendet komuniste.

Në vuajtjet dhe mjerimet që kaloi populli shqiptar dhe kosovar, në ndarjen e Kosovës nga Shqipëria dhe në përgatitjen e planit që Shqipëria të shndërrohej në një republikë të shtatë të Jugosllavisë është dora dhe mëndja e Miladin Popoviçit. Për këto arsye, ai ishte bërë armiku i shqiptarëve dhe kosovarëve të cilët vendosën ta eliminonin.

Sipas autorëve serbë: “Separatistët  Kosovë e Metohi, në bashkëpunim të plotë me ballistët si kryengritës  luftonin të  detyronin trupën udhëheqëse të Jugosllavisë së Re që të bjerë vendimin për bashkimin e Kosovës dhe Metohisë me Shqipërinë… Miladin Popoviçi ishte bërë pengesë e komplotistëve, prandaj lindi mendimi që ai të likuidohej…

Komploti kundër Miladin Popoviçit u gatua në Prishtinë, u hartua në Pejë e Gjakovë dhe u realizua në Prishtinë. Në zyrën e kapiten Ibrahim Banush Sedllarit, zv/komandant i regjimentit të Pejës, u precizua dhe u hartua atentati deri në detaje, nën udhëheqjen personale të tij. Është thënë se me anë të shortit do të përcaktohej atentatori. Shorti i ra Ibrahim Banush Sedllarit, i cili nuk hezitoi…  Megjithatë për ta vrarë, doli vullnetar Haki Taha me arsyetimin se ishte i sëmurë nga tuberkulozi  dhe nuk do të jetonte gjatë…

Ishin marrë vesh që vrasësi me vete ta ketë edhe flamurin shqiptar, i cili do të gjendej tek ai në rast se vritej apo kapej. Në flamur ishte shkruar me shkronja të praruara në ar: “Për Kosovën e Lirë  të bashkuar me Shqipërinë”…

Komplotistët dispononin të gjitha faktet. E dinin që edhe Miladin Popoviçi ishte i sëmurë me tuberkuloz dhe para lufte kishte qenë shtruar në sanatoriume në Ozren, dhe në Gollnik ku ishte njohur edhe me Haki Tahën i shtruar edhe ai atje. Miladini i përcolli Haki Tahës përvojën e tij  për ta shëruar dhe me shumë kujdes sillej ndaj tij sikur të ishin shokë lufte dhe të njohur para luftës. Hetimet treguan se Haki Taha disa herë kishte ardhur te Miladini dhe ai i kishte thënë njeriut të sigurimit: “Kur ky njeri dëshiron të vij tek unë mos e vono”.

Haki Taha e vrau Miladinin më datën 13 mars 1945, rreth mesditës, në zyrën e Komitetit Krahinor në Prishtinë. Janë të ruajtura telegramet dërguar Komitetit Qendror të Partisë Komuniste të Jugosllavisë për vrasjen e Miladin Popoviçit”.[3]

Afërsisht të njëjtën gjë ka deklaruar, përpara hetuesve komunistë në Tiranë edhe Qazim Vula, anëtar i njësitit atentator: “Haki Taha e vrau Miladinin në emër të organizatës sonë sepse kishte qëllim të ndante Kosovën nga Shqipëria dhe shton “me vete Hakiu kishte marrë një flamur me shkronja ari: “Kosovës liri – bashkim me Shqipërinë”.

Pas atentatit, Haki Taha për të mos binte në dorë të shkjaut vrau veten i mbështjellë me flamurin shqiptar. I qoftë mbi vorr e lehtë lëndina.

Në relacionin që Sigurimi i Shtetit bën për  Qazim Vulën thuhet se:” Në gjoksin e Haki Tahës u gjet një flamur shqiptar me mbishkrimin: “Kosova e shqiptarëve- Vdekje tradhtareve” dhe në flamur ishte shkruar edhe një copë letër: “Unë e vrava Miladinin, pasi ai i shiti Kosovën, Jugosllavisë” [4]

Haki Taha, vinte prej prapavijës nacionaliste, kishte kryer normalen e Elbasanit dhe ishte diplomuar mësues, por ai u bë edhe mësues i atdhetarisë. Ai, krahas shumë patriotëve të njohur, ka qenë i angazhuar vazhdimisht në luftën dhe përpjekjet për çlirimin e Kosovës dhe bashkimin e sajë me Shqipërinë.

Në vitin 1934, ai mori pjesë në një organizatë gjakovarësh që do të luftonte për çlirimin e Kosovës nëpërmjet luftës guerile.

“Në të gjitha takimet me majorin Piter Kemp e veprimtarë të njohur të Kosovës si Ejup Binaku, Selman Riza, Sokol Dobrusha, Halim Spahia, Shefqet Shkupi, Rifat Krasniqi, Haki Taha etj. u treguan të gatshëm të luftonin kundër pushtuesit. Në njërin nga këto takime, më 17 dhjetor 1943, krahas veprimtarëve të tjerë edhe Ejup Binaku u zotua, që një kompani me 200 veta, nën udhëheqjen e tij do të luftonte kundër pushtuesit. Këtë zotim majori Piter Kemp e mori edhe nga prof. Selman Riza në takimin që patën më 7 janar 1944”, shkruan Muhamet Shatri.[5]

Në korrik të vitit 1944 Haki Taha u aktivizua përsëri në një organizatë tjetër me në krye Selman Rizën, me qëllim çlirimin e Kosovës dhe bashkimin e sajë me Shqipërinë.

Pas vrasjes së Miladinit, nga Organizata Nacional Demokratike Shqiptare, që vepronte në Kosovë u gjykuan disa grupe, një ndër ta është edhe grupi në të cilin bënte pjesë Kol Parubi që sipas aktakuzës të prokurorisë serbe: “Shtylla ma e fort e këtij komiteti dhe anëtari më aktiv i tij ka qenë Kol Parubi, i cili ka lanë pozitën e tij priftnore, për me mujtë para kësaj lufte me qenë në shërbimin e jashtëm dhe me këtë qëllim më 1939 ka kalue prej Shkodrës në Jugosllavi… Simbas direktivave të tija, në Prizren u formue komiteti ilegal në mbarim të vitit 1945, simbas fjalës së tij  hyni si anëtar i komitetit central Enver Sudi, e për të vetmen arsye se Enveri ka qenë nji nga tre anëtarët që ka krye vrasjen mbi shokun Miladin Popoviqin, udhëheqësin e Lëvizjes Nacionalçlirimtare të Kosmetit, dhe të cilën vrasje e ka krye anëtari kësaj bande Haki Taha” [6]

Komunistët falsifikojnë atentatin atdhetar të Haki Tahës.

 Në këtë mënyrë dhe për këto arsye u eliminua Miladin Popoviçi, por historianët komunistë shqiptarë e kanë falsifikuar dhe mohuar aktin heroik të Haki Tahës. Komunistët shqiptarë thonë se vrasja e Miladin Popoviçit u krye nga UDB-ja jugosllave pa dhënë arsyet se përse UDB-ja e kreu këtë akt.

Kështu, udhëheqja komuniste e Shqipërisë kultivojë harresën kombëtare edhe në rastin e heroit të këtij shkrimi Haki Tahës, ata mbuluan krimet e Serbisë ndaj popullit të Kosovës.

Edhe në botimet e vitit 2007 dhe 2009, heroi jonë Haki Taha nuk figuron, në një kohë që figurojnë shumë figura të zeza komunistësh shqiptarë që njohin për hero Miladin Popoviçin.[7]

Në shtator të vitit 1948, Enver Hoxha e qan me lot, armikun e kombit shqiptar Miladin Popoviçin, duke thënë se: “Miladini vuri të gjitha forcat për të ndihmuar partinë dhe popullin tonë dhe ky u rrit me luftën e partisë sonë dhe popullit tonë… Miladin Popoviçi u vra tradhtisht  dhe në mënyrë misterioze … nga dora e një shovinisti shqiptar kosovar…” [8]

Në vitin 1981, pasi e kishte shpallur Titon armik e tradhtar, Enver Hoxha ja veshi vrasjen e Miladinit, UDB-së: “Pas çlirimit të Kosovës Miladin Popoviçin e vranë prapa krahëve njerëzit e UDB-së …” [9]

Afërsisht kështu shkruhet edhe në Fjalorin Enciklopedik Shqiptar: “Miladin Popoviç u vra në Prishtinë më 13 mars 1945, në një atentat të organizuar nga shërbimi i fshehtë jugosllav, sepse ishte shprehur për të drejtat e popullit të Kosovës për vetëvendosje” [10]

Mirëpo janë vetë Serbët që  hedhin poshtë mashtrimet dhe falsifikimet e Enver Hoxhës, duke deklaruar se: “Heroin e Popullit, Miladin Popoviç e vrau në Prishtinë më 1945, mësuesi i Tiranës Haki Taha, anëtar i një grupi terrorist antikomunist, i cili vepronte në Kosovë më 1944 dhe më 1945” [11]

Banda terroriste e Enver Hoxhës nuk u mjaftua me falsifikimet e të vërtetës historike. Banda burgosi dhe internoi gati të gjithë kosovarët që për të shpëtuar nga ndëshkimi serb, kalonin kufirin dhe vinin te gjenin shërim te mëma Shqipëri.

*   *   *

Emrit të heroit tonë Haki Taha, ju bashkëngjit edhe emri një heroi dhe patrioti tjetër Xheladin Hana dhe ja se si: “Atentatori i vërtetë i “Druzhe Miladinit” ishte Haki Taha, por personi që i bëri të njohur botës këtë akt heroik për kohën duke sakrifikuar edhe jetën, ishte pikërisht Xheladin Hana, në atë kohë drejtor i Radio Prishtinës.

Dhe ja se si ka ndodhur: “Në mars të vitit 1946, me rastin e një vjetorit të vrasjes së Miladinit  pushtuesi serb  dha urdhër që Radio Prishtina  të jepte një emision për këtë përvjetor ku të flitej për bëmat e Miladinit.

Xheladin Hana  Drejtori i Radio Prishtinës e mori përsipër këtë mision duke folur vetë përpara mikrofonit. Ai në vend që të fliste për famën e Miladin Popoviçit, të  urdhëruar prej pushtuesit serb, foli për  Haki Tahën, atentatorin  e vërtetë, duke i treguar mbarë botës kush ishte Haki Taha.

Ai tregoi se kur serbët zbërthyen rrobat e atentatorit, gjetën një këmishë të kuqe me shqiponjën e zezë  dy krenare, poshtë sajë gjetën një kanotiere po të kuqe me shqiponjë dhe në trup kishte vizatuar një shqiponjë të madhe duke u treguar serbëve se vrasësi i vërtetë i Miladinit ishte Populli Shqiptar…

Serbët të befasuar nga akti i Xheladin Hanës, nuk e zgjatën shumë, e vranë ndërsa ishte duke folur gjatë emisionit.

Ja para përse mund të themi  se ka qenë pikërisht Xheladin Hana ai që vrau Miladin Popoviçin”[12]

Hakmarrja e OZNA-s serbe dhe e Sigurimit të Shtetit Shqiptar.

Kosova nuk mund të vritej, asaj i duhej marrë fryma. “Pas vrasjes së Miladin Popoviçit, më 13 mars 1945, OZNA,  haptazi justifikoi terrorin dhe likuidimin e intelektualëve shqiptarë. Në Prishtinë hyri në histori edhe Haki Taha, ai bir i denjë i epokës sonë plot sakrifica e padrejtsina…

Mirush Lipoveci, më diftoi për qëndresën heroike të këtij krahit dhe për sjelljen shnjerzore të brigadave shqiptare kur në muejt e fundit të vjetit 1944, me mashtrime, i kanë çarmatos burrat e kësaj krahine dhe ua kanë dorzue brigadave serbe.

Më kallzoi për vdekjen heroike të shokut tonë, Haki Tahës, dhe për poshtërsina aq të mëdha të Elami Nimanit me vëllazën. Nuk i kanë kursye me mija shqiptarë veç për t`u hy në qejf dhe në besim serbo- malazesëve”, shkruan Prenk Gruda.[13]

Ditën e atentatit ndaj Miladin Popoviçit, OZNA-a arrestoi mbi 27 vetë. Të gjithë ata që ishin anëtarë të organizatës që luftonte për bashkimin e Kosovës me Shqipërinë, u vranë ose u burgosën.

Profesor, doktor Muhamet Pirraku, na tregon një rast të dhimbshëm që flet për urrejtjen dhe sjelljen  çnjerëzorë të  serbëve ndaj Haki Tahës dhe luftëtarëve shqiptarë nëpërgjithësi:

“Më 22 prill 1947, në sallën e gjimnazit të Prishtinës, u hap gjykimi kundër udhëheqësve kryesore të Organizatës “Lëvizja për Lirimin e Tokave Shqiptare”, shquhej Ajet Gurguri, Ukë Sadiku, Gjon Sereqi, Osman Bunjeku, Zhuk Haxhia etj, gjithësej 15 vetë.

Aktakuza theksonte se “dora e tyre kriminale ka vra shokun Miladin Popoviç, Sekretar i Këshillit Krahinor të Frontit Popullor…”.

Pas 7 ditë gjykimi për 15 vetë gjykata dënoi me vdekje me pushkatim 5 veta: Ukë Sadiku, Ajet Gurguri, Gjon Sereqi, Hilmi Zariqi dhe Osman Bunjeku…

Sabit Haliti (1920 – 1993), në maj të vitit 1944, theri xhaxhanë me thikë, doli partizan dhe u bë komunist. Komunistët i çmojnë ata që therin babanë dhe xhaxhanë  dhe prandaj Sabitin e bënë officer të OZN –s…

Ditën e parë të punës, shefi i Sabit Halitit, Çedo Topalloviç, e ftoi në zyrë, ja hapi sirtarin e tavolinës, ku kishte me dhjetra orë dorë e të xhepit, të grabitura patriotëve shqiptarë të pushkatuar  e të burgosur.

I tha: “Zgjidhe nji…!”

Sabiti zgjodhi nji të xhepit, marka “Lontin” me kapak dhe zinxhirë të bukur. Porsa e lidhi për dykme të jelekut, Çeda i tha:

“Kjo orë ishte e Haki Tahës…”!

Kjo informatë për Sabit Halitin nga Llashtica, jehoi si fishkëllimë plumbi: “Ti, prej sot je në rrugën e tradhtisë kombëtare…!”
Pas disa ditësh e hoqi atë, duke e ndërruar me një orë dore me qytetarin prishtinas Hysen Prishtina, i cili shkoi në Amerikë në vjeshtë të vitit 1945. Ai nuk e di që ora që mori nga Sabit Llashtica ishte e dëshmorit Haki Taha, të vrarë nga OZNA-a…

Edhe komunistin Sabit Halitin e arrestuan në zyrë më 1 nëntor 1946…Vuajti gjithësej 15 vjet e 6 muaj në burgjet komunistë sërbe. Vdiq si njeri i respektuar…”[14]

Sigurimi i Shtetit Shqiptar u tregua më i egër se OZNA-a serbe ndaj kosovarëve.

Sigurimi  vrau në Sauk, më 27 mars 1946, Qemalin, vëllanë e Haki Tahës ndërsa e shoqëronin për ta deportuar në Kosovë.

Më 12 mars 1945, një natë para se të kryente atentatin, Haki Taha kishte fjetur  në Gjakovë, në shtëpinë e Qazim Vulës, një nga anëtarët e organizatës që eliminoi Miladin Popoviçin,

Qazimin e dënuan me burg, por ai mundi të  arratisej nga burgu i Nishit dhe erdhi në shtetin amë. U arrestua më 15 dhjetor 1949, sepse kishte marrë pjesë në vrasjen e “luftëtarit internacionalist Miladin Popoviç”. Më 7 shtator 1950, ai u dënua me 10 vjet burg dhe vuajti  deri në vitin 1957. Pas daljes nga burgu, jetoi e punoi  në Tiranë, Kavaj, Bulqizë, Fushë Krujë dhe më 5 prill 1962 u internua në Shtyllas të Fierit.

Atje gjeti dy kosovarë patriotë: Qazim Bllacën dhe Hazir Halimin. Së bashku ndërtuan një varkë me lëkurë kecash dhe tentuan të arratiseshin në Itali. U kapën nga rojet e kufirit më 8 tetor 1962. Qazimi u dënua për herë të dytë me 12 vjet e 6 muaj  dhe doli nga burgu më 6 dhjetor 1974, pa përfituar asnjë ditë ulje. Jetoi në Shkodër deri sa mbylli sytë përgjithmonë, në azilin e pëlqeve. Pas vitit 1990, djali tij i gjeti eshtrat dhe i bëri një varrim madhështor dhe të merituar në Gjakovë, në vendlindjen e tij.

Sigurimi i Shtetit, këtij burri i bëri shumë premtime që të deklaronte se Miladin Popoviçi ishte vrarë nga OZNA-a serbe, por ai është përgjigjur: “Për asnjë përfitim nuk do të shkelë mbi gjakun dhe sakrificën e Haki Tahës dhe shokëve të tjerë që e organizuan dhe kryen këtë atentat”.

Këta tre shqiptarë përfaqësojnë fatin e dhimbshëm të vëllezërve kosovarë në Shqipërinë burg të Enver Hoxhës dhe Hysni Kapos.

Në vitin 1945, Sigurimi i Shtetit arrestoi Selman Rizën, kryetarin e organizatës të vitit 1944, ku bënte pjesë edhe Haki Taha dhe ia dorëzoi UDB-së.[15]

Heronjtë rrisin madhështinë e kombit.

Sot, Haki Taha, Qazim Vula, Xheladin Hana janë mbyllur, jo në qelitë e errëta serbo- komuniste, por në qelitë e zeza të harresës komuniste, më mizore më antikombëtare se qelitë serbe dhe qelitë shqpitare të veshura serbçe.

Asnjë kujtesë dhe homazh, çdo 13 mars,  veçanërisht mbi tre emra të pa harruar: Haki Tahën, Qemal Vulën, Xheladin Hanën etj…

Heshtja për heronjtë po zgjat shumë. Nëse para ‘90 –tës kishte arsye, nga mungesa absolute e lirisë së fjalës, sot çfarë arsye mund të gjejmë për të heshtur para madhështisë së veprave të heronjve tanë, që rrezatojnë dritë në udhën e kombit?

Kujtimi heronjve është drita që do të largojë errësirën komuniste që na mbajti të lidhur prej duarsh dhe prej mendjes.

Gazetat komuniste çdo ditë kujtojnë dhe lartësojnë heronjtë e tyre gjakatarë, heronj te dhunës dhe terrorit, heronj që kanë lyer duart me gjakun e popullit.

Kujtimi i heronjve si Haki Taha tregon shkallën e lartësimit kulturor të shoqërisë, kujtimi i heronjve është akti i parë i dashurisë ndaj atdheut dhe ndjenja e detyrës  për të lartësuar atdheun.

Kujtimi i heronjve është muri që i vihet akteve armiqësore  dhe veprave antikombëtare, është betimi  për të punuar për atdheun, për të ecur në udhën e heronjve, është ndalesa e ideve komuniste.

Heronjtë nuk janë vetëm qendrestarë por trupa që digjen për t`i bërë dritë popullit tyre. Po të mos digjeshin heronjtë thotë një shkrimtar ku do të gjente dritë populli për të parë e për të ecur përpara?

Haki Taha ishte një lis i lartë i heroizmit shqiptar, që u pre nga dora serbe, por atje ku priten lisat dalin sythat dhe sythat u bënë lisa më 1999 dhe i dhanë lirinë popullit të Kosovës. 

Ata, lisat kosovarë të vitit 1999, shembën piramidën komuniste të ngritur me gjak dhe eshtra  shqiptarësh.

Ata sulmuan terrin e heshtjes për të shkuar drejt vlerave të vërteta kombëtare

Madhështia e atdheut dhe vlera e tij qëndron në aktet heroike të bijve të tij.

Ka ardhur koha që të njohim dhe të zbulojmë heronjtë e vërtetë

KRIJIMTARIA POETIKE E HAKI TAHËS

Emrin e Haki Tahës, për herë të parë  e dëgjova në moshën 13 – 14 vjeçare prej folkloristit të shquar të ditëve tona Fotos Mero Rrapaj edhe ky i burgosur për lirinë e Kosovës dhe sot i harruar. Prej asaj dite nuk e harrova më, dhe në atë moshë çuditesha se përse emri i Haki Tahës i frikësonte njerëzit.  Fatosi  më fliste gjithnjë me pasion dhe me lot në sy për heroin tonë Haki Taha dhe ishte i bindur se do të vinte dita që ne të krenoheshim me emra si Haki Taha, Shote dhe Azem Galica, deri atëherë të pa njohur nga shqiptarët. Nisur nga kjo dashuri dhe detyrim mblodha poezitë e Haki Tahës  dhe po i jap për botim.

Heroi jonë, veç të tjerave,  dallohet për  shpirtin e tij poetik, ai ishte poet. 

Pra pwr tw njohur Haki Tahën le të lexojmë poezinë e tij, sepse biografinë e tij e ka shkruar me krijimtarinë e tij. Nëpërmjet poezisë mësojmë  qëllimin e jetës së heroit të ardhshëm: Çlirimi i Kosovës dhe bashkimi sajë me Shqipërinë. Nuk e njohim gjithë krijimtarinë e tij por edhe me kaq sa botojmë del i qartë profili i një luftëtari, atdhetari dhe poeti të talentuar.

Shumica e poezive janë botuar në Tiranë gjatë kohës që Shqipëria dhe Kosova ishin nën pushtimin fashist italian. Italia Fashiste, për shkak të interesave të sajë politike, më 10 korrik 1941,  bashkoi tokat shqiptare që kishin mbetur jashtë kufijve të Shqipërisë në vitin 1913, pra  bëri realitet ëndrrën e shqiptarëve duke krijuar Shqipërinë Etnike.

Më 12 gusht 1941, Vitorio Emanuele nënshkroi dekretin për kufijtë e rinj të Shqipërisë, shoqëruar me hartën përkatëse, i cili hyri në fuqi me botimin në fletoren zyrtare datë 28.8.1941. Mbi 200 mësues u dërguan në Kosovë të cilët hapën shkolla shqipe dhe dhanë mësim atje, po kështu u dërguan në tokat e lirueme nga sundimi serb shumë nëpunës shqiptarë, oficerë dhe policë.

Kosovarët që kishin qenë nën sundimin çnjerëzor serb e quajtën se tashmë kishin fituar lirinë.

Në këtë situatë të re historike, Komitetit Kosovës filloi botimin e  gazetës “Kosova”, nëmuri i parë i së cilës doli më 27 prill 1941 dhe nëmuri i fundit në nëntor 1943. Gazeta kishte si devizë vargjet e Vaso Pashë Shkodranit:

Prej Tivarit në Prevezë,

Gjithkund lëshon dielli vapë e rrezë,

Asht toka e jonë,

T`parët na kanë lanë,

Kush mos t`na e preki,

Se vdesin të tanë.

Kështu pra, ne zbulojmë  anën e panjohur të  Haki Tahës, heroit të këtij shkrimi, shpirtin e tij poetik, nëpërmjet  poezive që ka botuar me temë atdhetare, poezi që burojnë nga shpirti një djaloshi gjakovar që kërkon lirinë me çdo çmim. Në poezinë e tij ne shohim gjithashtu betimin e tij për të vdekur për lirinë e Kosovës për bashkimin e sajë me Shqipërinë dhe nëpërmjet poezisë ne kuptojmë, vetëmohimin e tij,  aktin e tij heroik për lirinë e Kosovës. 

Poezia e tij është thirrje për luftë për liri, është marsh, është himn për lirinë e Kosovës, është amanet. Poezia botohet me ortografinë e kohës, pa bërë asnjë ndryshim.

ZANI I KUSHTRIMIT

                               I.

Mjaftë lotë, përcllime, përvëlim malli,

Psuem der tash n`t` padurueshëmen robni,

Lanë n`mjerim e tue vujtë shka asht ma zi,

Përsi n`errsinë të varrit ndry prej s`gjalli.

                             II.

Çdo shpresë për shptim, në pushkën sod ka mbetë,

Se n`tokë, që me gjak s`laget, s`binë lirija,

Pra nuk ka ç`prêt  ma gjatë tash djelmënija,

Për t`ia këthye nderin  vendit t`vetë.

                            III.

Buria sod gjithkah t`leshojë za kushtrimi,

Qe shka asht kosovar me turr duhije,

Kah vendi i të parvet  çdo djalë trimi,

E n`të e për të t`vdesë si i ka hija.

                            IV.

Nga na vllazën t`njimendjet të gjithë s`bashku,

Se çdo nji nesh detyrë e ka të vuej,

E n`fund të derdhë  edhe ma të mbramen pikë gjaku,

Por kurrë Kosovën t`onë mos t`a lam n`zgjedh` t`huej!

                            V.

Bajonetë m`bajonetë, fyt n`fyt, luftë burra,

Edhe pse n` mes të tymit e n`mes t`flakve,

Nëpër vringllim shpat`sh, n`zhurmë topa e t`pushkëve,

Para, liri se s`ka, m`të, hurra hurra!

Gazeta “Kosova”, Tiranë, Viti I, dt. 1.6.1941, f.3

VAJ` I  ZEMRËS

Të ndjerit Zeki Shehi

                             I.

Dallgët e vjetëve shembin edhe shkrepin,

E n`hov t`tyne ndrrojmë pamje t`rruzullimit,

Veç zemra eme ngulë ka për ty grepin,

Në varrë t`kujtimit.

                           II.

Myshku harresës zhdukë, mbulon shum halle,

Teksa plaga e eme pajada,

Rritet e hapet, bahet ma e madhe:

N` shpirt tue të qa!

                          III.

N`rruza t`gjakut, n`loçkët t`zemrës je vizatue,

O shok i shpirtit, vuejtjesh e mjerimesh,

Kob të mnershëm na solle që m`at Natë,

Kur n`jetë qe nda nesh!

                           IV.

Krejt rrejshëm më përgdhelin mue mashtrimet,

Që më përtrijnë kujtimet e kalueme,

Se hijet e kanë Hijen nder vegimet,

Me zi t`mbulueme!

                           V.

N`tokë t`ritueme e n`shtratin e dhandrisë,

Shkrihesh në tretje, kthehesh n`amë t`burimit,

Porsi zemra e eme n`hov t`dashnisë,

N`afsh të vajtimit!

Gazeta “Kosova”, Tiranë,  Nr. 42-43, Fruer 1943, f. 8

BAJRAM CURRI

 Fëtyrë e gjallë, Dritë virtyti,

Shembëll i rrallë i Burnisë,

Vlon se vlon caku i yti,

Në zemra t`flakta t`Djelmnisë.

Babë i të vorfnit, shpirtë-shkretë,

Simbol i shejtë atdhetari,

Skalitë në mendje ke mbetë

Te çdo pinjuell n`gjak shqiptari.

Prej gjithkuj kurdo i dashtun,

Udhërrëfyes i trimnisë,

Nga anmiqt hije e drashtun,

Në pika t`arta t`Kombsisë.

Kudo, përherë  Flamurtar,

N`shtigje t`vërteta t`Shqipnisë,

E vetë si Prijs, si luftar,

Qindrove curr i lirisë.

Pa asnji dhimtë e pada,

Mbi këtë Tokë djersë e mallë derdhe,

Pa kërkue kurrë nam e za,

N`ndihmë pshtuese Shqipes i erdhe.

N`Alltar t`Atdheut si peng Bese

Shembull nxitje i rrallë,

Me të pavdirë rreze shprese,

Eshtnat tu t`shkrihen të gjallë.

Gazeta “Kosova”, Tiranë,  Nr. 45. 46. 47, qershor 1943, f.11

BAJRAM CURRI

 N`at Stamboll gazetat kndojnë,

Ket ushtri n`Gjakovë ç`e çojnë,

Kush e çoi mos gjet xhenetin,

Bajram Curri e Riza begu,

Dërgut Pashën ç`e kërkon dovleti,

Kërkon dovleti q`at Dërgutin,

Sa taborre don për Shqipni?

• Pak po m`duken tetëdhet mijë,

Me shkel Rekën e Malci

M`at Prizrend për me hi.-

Ke po vinte q`ai Pasha,

Dikush thonte qenka Dërguti.

Qenkan mbushun malet me borë,

Hiqu Dërgut se i thonë Gjakovë,

Se t`i zanë topat gjallë me dorë.

Gazeta “Kosova”, Tiranë, Viti I, Nr. 45,  46,  47,  qershor 1943, f.11

TUNGJATJETA  KOSOVË

 Kosovë o toka bujare,

Ndjenjave t`flakta shqiptare,

N`t`rruzullit rravë sa t`jetë jeta,

Do t`thuesh përherë: Tungjatjeta!

Kosovë, o Nana e vuajtjeve,

E papërulunn`shesh t`muejtjeve,

N`t`rruzullit rravë sa t`jetë jeta,

Do t`thuesh përherë: Tungjatjeta !

Kosovë, o nderë e lavdisë,

O shpirt n`tansi t`Shqipnisë,

N`t`rruzullit rravë sa t`jetë jeta,

Do t`thuesh përherë: Tungjatjeta!

Kosovë, o votër burrnore,

Ngjye me gjak n`punët trimnore,

N`t`rruzullit rravë sa t`jetë jeta,

Do t`thuesh përherë: Tungjatjeta!

Kosovë, o lulja e dashtun,

Nga t`huejt lakmuesa e drashtun,

N`t`rruzullit rravë sa t`jetë jeta,

Do t`thuesh përherë: Tungjatjeta!

Kosovë, pathyeshmja e motit,

Për gjak t`kulluet t`Kastrijotit,

N`t`rruzullit rravë sa t`jetë jeta,

Do t`thuesh përherë: Tungjatjeta!

Kosovë, o çerdhe shqiptarësh,

Që n`jehe t`ambla kangtarësh,

N`t`rruzullit rravë sa t`jetë jeta,

Do t`thuesh përherë: Tungjatjeta!

Gazeta “Kosova”, Tiranë, Nr. 48, 49, 50, shtator  1943, f. 8

TUNGJATJETA KOSOVA SHQIPTARE

 Kur qe midis`i Mbretnis Ilire,

Pate sa deshe nam dhe za,

N`ngadhnjime lufte, qetije hire,

Ndërsa kojshitë strokull s`kishin ba.

Dardanë e vjetër, Kosovë e Re,

Ke qënë shqipatre, shqiptare je,

Dimën e verë e se të jetë jeta,

Ke me përshëndetun me “Tungjatjeta”.

Qatje t`thuesh vonë, njer`z t`pa plang e shpi,

Palë, palë, gjithfarësh, soll barbari,

U dyndën n`ty, si breshni n`duhi,

Me t`qitun faret e krejt me t`zhbi.

Dardanë e vjetër, Kosovë e Re,

Ke qënë shqiptare, shqiptare je.

Dimën e verë e se të jetë jeta,

Ke me përshëndetun me “Tungjatjeta”.

Shum popuj t`huej u përshkuen mbi ty,

Por gjak e gjuhë e shpirtëe ndjeja,

Nuk muejtën kurrnjiherë me t`i shkrry,

Se n`gjok`s burrnuer i ruajte te deja.

Dardanë e vjetër, Kosovë e Re,

Ke qënë shqiptare, shqiptare je.

Dimën e verë e se të jetë jeta,

Ke me përshëndetun me “Tungjatjeta”.

Pushtuesë t`pamshirë gjithshka t`kanë mohue,

Gjakun tue t`thithë, zemrën tue të therrë,

Mallin tue t`marrë, shpirtin tue t`përvlue,

Pa pas kënd lotin t`and me t`a terë.

Dardanë e vjetër, Kosovë e Re,

Ke qënë shqiptare, shqiptare je.

Dimën e verë e se të jetë jeta,

Ke me përshëndetun me “Tungjatjeta”.

Por n`tallaz t`jetës me shpirt nën dhambë,

Fisnike mbete, e fortë qindrove,

E nën të dhunëshmen t`huejën kambë,

N`tokë t`ande n`vuejtje nuk u ligështove.

Dardanë e vjetër, Kosovë e Re,

Ke qënë shqiptare, shqiptare je.

Dimën e verë e se të jetë jeta,

Ke me përshëndetun me “Tungjatjeta”.

Gazeta “Kosova”, Tiranë,  Nr. 48, 49, 50, shtator  1943, f. 8

Poezitë “Tungjatjeta Kosovë” dhe “Tungjatjeta Kosova shqiptare”, janë përgjigje ndaj shovinistwve lakmues serbë, që pëshpëritshin andej këtij:

 Proxhe zima, doxhe leto,                                         Shkoi dimri, erdhi vera,

Nema vishe tungjatjeto,                                           Nuk ka më tungjatjeta,

Nebomjo braç albaneza,                                          Vllazën, s`u tutem shqiptarve,

Dok imamo mitroleza.                                              Deri sa të kemi mitroloza.

VUEJTJE, OH! PËR NE KOSOVARËT

                                      Shokut Zeki Shehi

I  

Rrejshëm n`jeshje mashtrimi u lshuem t`dejun,

Tue lodrue ndër livadhe, sheshe, ara,

Me plot gëzim, për t`cilin sod shtang ndejun,

S`i gjindet fara!

                              II.

Në të këthyem të rrez` s`mektë u çel shtegu,

Kah të pashlyeshmet  plagë të zemrës s`djegun,

Drejt n`përplasjen shkumbuese të çdo bregu,

Të valës s`zdjergun.

                             III

Pada po na vjen hija ditve t`mjera,

E plaga hapet, bahet ma e madhe,

Sa fjalë e shpirtit t`and  dhe unë i nxjerra:

“Jetë, mjaftë na talle”!

                             IV.

N`ngatrrim t`lamshit, po, fija na ka tretë,

Tue u shkri në mallë, n`lotë kur shpesh kalojmë,

E hallet e këtyne vjetëve t`shkretë,

Kurr s`po mbarojnë!

                              V.

Shpesh pandeha, se caku i lumnisë,

S`do t`delte sikur thojshe: “Gjithnji luejte”!

Ndërsa s`kthei, veç jehonë e pragut t`zisë:

Oh! Vetëm vuejtje!

Tiranë, 20. X. 939

Gazeta “Kosova”, Tiranë,  Nr. 51, 52, 53, tetor  1943, f. 4

KOSOVË O SHPIRT` I  JONË

 Tepër fjete, zgjon moj Orë,

Bijt tu thirrin n`flakë t`dashnisë,

Me za t`thekshëm, me pushkë n`dorë,

Pjesë t`pandashme të Shqipnisë!

Shqiptarë ke, shqiptare je,

Shpirt` nga trupi, kurr s`mund t`ndahet,

N`Ty jetojmë, n`Ty kem le,

Gjaku ujë kurr s`mund të bahet!

Eshtna t`vjetër dhe të rijë,

Janë grumbullue për Ty përherë,

Lul` Lirije duhet t`mbijë,

Shqip kah  bza n`at tokë kaherë!

N`mund  e djersë, Kosovë moj trime

Mbru ndër shekuj n`hov t`burrnisë,

Ndër llogore me fijime

Gufon gjaku I lirisë.

Gjak e zemër, drit` Arbnisë,

Na ke bijë e t`kemi Nanë,

Kosovë, shpirt i Shqipnisë,

Pa Ty vdekë ma mirë të tanë!

Gazeta “Kosova”, Tiranë,  Nr. 54,  55,  56, nanduer  1943, f. 4

Kjo poezi është botuar edhe në “Kalendari Enciklopedik”, Tiranë 1944, botim i Vasil Xhaxhkës.

ORA E KOSOVËS

                                I.

E mekun në plogti në nji shpellë t`errshme,

Ku s`deperton ndoj rreze drit`e dobët,

Përvajshëm në kllapi t`randë e t`vazhdueshme,

Kjo orë pson t`gjitha kobet.

                               I I

Gjum` i dek`s ma i randë `kishte me qenë,

Se kjo  jermi e Or` e hy n`at vorr s`gjalli,

Gadi mejtë n`hije deket n`lotë rinë dhenë,

Fëtyr`s rrshitë prej ktij halli.

                                III

Kur mendon mrizin  n`krue, vallet n`lendinë,

Zemër – plasta pesh çohet në pshertimë,

Shkrehet n`dënesje t`shfryjë brengun q`e grinë,

Tue lshue aht1 e rrenkime.

                                 IV

N`at fije zani kputshëm tue ligjrue,

Qet fjalë t`dhimbshme, që shpirtin me t`pelsitë,

“Deri kur e mjerueme kam me shkue?”

E shtueka: „Mjerë të rijtë!“

                                 V

Mbasandej vazhdon pijtas tue terellue,

“Mjerim i kobshëm mue t`shkret`n m`ka zatetë,

Në ketë t`mnershme thanë, n`vaj, ku jam gjykue,

Me çue nji të tillë jetë.

                                VI

Shkoi çdo gja! Za gjallnije nga Kosova,

S`ndihet nën t`padurueshëmen robin,

E unë fatmjera krejtsisht u përvlova,

Tue vujtë çka asht ma zi.

                               VII

Edhe ma tepër zemra po m`coptohet,

Tue pa këtë truell mbetë gadi i shkretë,

Që pafarë mshiret n`vujtje perdhunohet,

Se t`vet kanë ikë e tretë.

                            VIII

Nuk paska dhimbsuni aspak për t`mjerët,

Drejtsija humbi bashkë me beës e mshirë,

Mbasi der n`votra t`tyne, Kosovarët,

T`mos jenë ma as të lirë!

                              IX

As s`ka burrni n`Kosovë, si dikur motit,

Që muroje me gjok`s  t`bahet për ketë tokë,

E për vendin e vet humbë në ditë t`sodit,

Nuk vueka kush gisht n`kokë?!

                                X

A thue se gjatë amshimit s`do të shkrepë,

Ndonji rreze ngushllimit  n`tru  t`mij  t`brishtë,

Që kohet si n`brincë  trupin m`a  kanë rjepë,

Lënuershmas tue m`gërvishtë?

                                XI

Njimend se kjo futë zije kurr s`do  t`m`hiqet,

Prej shtatit  t`em  shpërla  n`lotë  t`fatkeqsisë,

E se, askush për mue nuk do t`përpiqet,

T`m`shpëtojë prej kurth`s s`robnisë?

                                XII

Kur mllefi e dalldisi për së teprit,

U briti kosovarvet, gjamë ushtuese,

U kapen deri  n`maje  t`naltë të Sharrit

Me plot jehe tinglluese.

                              XIII.

“Kot mallengjehi e fshani, si gra të kqija,

Pse t`tanë shpresa  n`fuqit  t`krahut ka mbetë,

Mbasi me fjalë, lot s`shporret kurr robnija,

Jet`n  n`dekë, shndrroni mor t`shkretë!“

Gazeta “Kosova”, Tiranë, Viti I, Nr. 12, dt. 1.8. 1941, f. 3

MALL PËR VENDLINDJEN

                                       I.

Mall` i madh  për Gjakovë asht tue m`përvlue,

E mendja e shkretë kurr s`më rri n`heshti,

Po turravrap atje ka me shkue,

Si dalndysha prej m`rgimit n`vetën shpi.

                                    II.

Njitun për palc të shpirtit qe sa kohë,

Më shkatrroi shëndenë, tue m`shndrrue n`ftyrë  t`dekunve,

Ky përmallim shkatrrues, njinji me t`tretunve,

N`vende t`shkreta, ku gjurmë njerzsh kush s`mund t`shohë.

                                   III.

Këto rrugë që me lotë perditë i lava,

S`më joshën asnjiherë si t`mijat krejtë t`gzuem,

Se ata,  n`t`cilat n`lojna t`ritë kalova,

Janë ma t`kandshme se kto n`asfalt e n`pllakë shtruem.

                                    IV.

Robnija e Kosov`s  s`dashun  m`dau s`gjalli,

Tue m`qitë  n`rrugë  t`madhe  n`ftyrë  t`dhimbshme t`jetimit,

Për m`u dergjë, m`u përcllue e  m`u djegë shqimit,

Pa provue asnjiherë si shuhet malli.

                                    V.

Perherë ngushllim kam vaj`n  n`ketë jetë idhnimi,

Në nji shfrim të pashtershëm me të tillë lot,

Nga vujtjet që nuk ka  ç`t`u  bajë durimi,

E thom, se kështu s`mundem të qindroj dot.

Tiranë, 24.VII.936

Gazeta “Kosova”, Tiranë, Viti I, Nr. 15, dt. 27. 9. 1941, f. 6

HYMNI I DJELMËNISË  GJAKOVARE

                                 I.

Na djemë t`Burrave t`onë të përmendun,

E pathyeshmja mburoj`e Atdheut,

Gjatë Kufinit  t`onë  t`drejtë n`eshtna t`endun,

Vrullshëm t`hudhem si jehe t` Orfeut.

N`gjak Shqipnija na vlon prore,

N`tinguj fl`jimi, n`lavd  t`amshojmë,

N`eshtna  t`onë si përmendore,

N`nji Kunorë Shqipninë  t`gatojmë.

                                 II.

Turr përpara si flak` e rrufesë,

Me ra n`shtigje t`Shqipnisë së Vërtetë,

Ku si herët e vonë me nji Besë,

U ngul caku i Shqipes me fletë.

N`gjak Shqipnija na vlon prore,

N`tinguj fl`jimi, n`lavd  t`amshojmë,

N`eshtna  t`onë si përmendore,

N`nji Kunorë Shqipninë  t`gatojmë.

                                 III.

Me flakë n`zemër e pushken  në dorë,

Çonju vllazën, se Dita shejtë mbrrini,

Për Atdhe t`dashun, bini dëshmorë,

Përballë  t`huejit që dhunën përtrini.

N`gjak Shqipnija na vlon prore,

N`tinguj fl`jimi, n`lavd  t`amshojmë,

N`eshtna  t`onë si përmendore,

N`nji Kunorë Shqipninë  t`gatojmë.

                                   IV.

Mall` e zemër të tokës Shqiptare,

Gjak e shpirtë të bashkueme unji,

Hurra, hurra, Djelmni flamurtare,

O nën dhe, o vlaznitë t`onë n`Liri

N`gjak Shqipnija na vlon prore,

N`tinguj fl`jimi, n`lavd  t`amshojmë,

N`eshtna  t`onë si përmendore,

N`nji Kunorë Shqipninë  t`gatojmë.

Gazeta “Kosova”, Tiranë, Nr. 41, dt.  12.12.1942,  f. 4

Në gazetën “Besa” që botohej në Turqi, shkurt – mars 1958, f. 4, Haki Taha ka botur poezinë “Prizrenit”

R  ef e  r  e n  ca

[1] Sulltan Sulejmani i Madhërishëm, prijës i perandorisë më të madhe të kohës, pasi pushtoi Hungarinë, arriti në portat e Vjenës dhe detyroi Arqidukën Ferdinand të Habsburgëve të pranonte vasalitetin. Me njëzet mijë trupa të zgjedhur zbarkoi në Vlorë, kundruall Otrantos. Fushimi u ngrit në Fushë-Dukat, buzë detit. Flota u strehua në Pasha Liman. Para nisjes për zbarkim në tokën e të pafeve, për të siguruar shpinën dhe prapavijën, Sulltani ngarkoi Ajaz Pashën që të spastronte krahinën e Himarës nga luftëtarët e mallkuar arnautë. Në këtë moment ndodhi atentati i tij nga Damjan Himarioti.

[2] Axhisilao Milani ishte arbëresh i Italisë. Lindi në vitin 1830. Në vitin 1856 shkoi ushtar në vend të vëllait të tij, ku edhe u gradua për aftësi dhe trimëri. Pas atentatit e torturuan por ai deklaroi me guxim: “Desh ta vrisja Mbretin sepse ai është tradhtar i popullit të tij, se mori nëpër këmbë të drejtat e popullit, se ropi popullin, dhe se vrau babanë tim pa asnjë faj, dhe turpëroi familjen”. Më 13 dhjetor 1856 Anxhelo shkonte këmbëzbathur drejt litarit. Në çastin e varjes ai thirri “Rroftë liria e popujve, rroftë Italia” Ishte vetëm 26 vjeç kur u var në litar.

[3] Kujtime të një udhëheqësi të lartë të PK Jugosllave shok dhe bashkëpunëtor i Miladin Popoviçit, cituar nga Albert Kotini në gazetën “Republika”, dt. 15. 2. 201, f. 15.

[4] Shih: Kastriot Dervishi “Vrasja e Miladin Popoviçit më 13 mars 1945”, gazeta “55”, dt. 24, 25, 26, 27 shtator 2009, f. 16-17

[5] Muhamet Shatri “Kosova në Luftën e Dytë Botërore, 1941 – 1945”, Tiranë 1977, f. 240, 247

[6] Akatakuza: Organizata Nacional Demokratike Shqiptare, Prizren, më 13 korrik 1946, në bazë të vendimit

të AVNOJ –it datë 3.2.1945. Cituar nga Et`hem Çeku “Struktura politike e ilegales së Kosovës”, Argeta – LMG, Tiranë 2006. f. 56

[7] Shih: “Fjalori Enciklopedik Shqiptar” Tiranë 2009

[8] “P P SH  Dokumente kryesore”, Tiranë 1971, f. 510

[9] Enver Hoxha “Kur lindi Partia”, Kujtime, Tiranë 1981, f. 394

[10] “Fjalorin Enciklopedik Shqiptar”, Tiranë 1985, f. 857

[11] Grup autorësh “Shqipëria e Enver Hoxhës”, Rilindja, Prishtinë, 1981, f. 48

[12] Gazeta  “Balli i Kombit”, Tiranë, dt. 1. 2. 1996

[13] Prenk Gruda “Ditari i një zemre të lëndueme”, Tiranë 1997, f. 595, 597.

[14] Dr. Muhamet Pirraku “Mulla Idris Gjilani dhe mbrojtja kombëtare e Kosovës Lindore  1941 – 1951”,   Prishtinë 1995, f. 470 – 471

[15] OZNA = Drejtoria e Mbrojtjes Popullore, akronimi OZNA shërbim informative i RSF të Jugosllavisë, i themeluar më 13 maj 1944, nën udhëheqjen e Aleksandar Rankoviqit, anëtarit të lartë të Politbyrosë politike dhe bashkëpunëtorit të afërt të Josip Broz Titos. Në mars të viti 1946 është riorganizuar në UDB dhe KOS Shërbim i kundërzbulimit të armatës Jugosllave. Ky formacion shfarosës për shqiptarët, në Kosovë u themelua më 1 shtator 1944. Të gjitha dokumentet e kohës flasin se OZN-a për Kosovë është formuar me kërkesën e “Komitetit Krahinor të Kosmetit” dhe të Komitetit Qëndror të PKJ-së. Për formimin e saj, përgjegjës ishte Aleksandër Rankoviqi, i cili atë ditë i kishte ftuar në një takim – në ishujt Vis të Kroacisë: Miladin Popoviqin (i cili udhëton nga Shqipëria për në Vis), Dushan Mugoshën dhe Spasoje Gjakoviqin. Në këtë takim u vendos që shef i OZN-ës për Kosovë të emrohej Spasoje Gjakoviqi. Me rastin e promovimit të OZN-ës në Kosovë, në radhët e saj ishin edhe tre anëtarë të “Komitetit Krahinor të Kosmetit”: Ali Shukria, Çedo Mijoviqi dhe Sahit Bakalli.

Hisen Berisha/

Raporti i fundit i Departamentit Amerikan të Shtetit, i përgatitur për Kongresin me titull “Politika e Shteteve të Bashkuara për Promovimin e Stabilitetit dhe Prosperitetit në Ballkanin Perëndimor”, përbën një dokument me rëndësi të veçantë strategjike dhe gjeopolitike për gjithë rajonin, e në mënyrë të posaçme për Kosovën. Dokumenti nuk është vetëm një analizë teknike e politikës amerikane në Ballkanin Perëndimor, por një deklarim i qartë i interesit të vazhdueshëm amerikan për stabilitetin, sigurinë dhe orientimin perëndimor të rajonit.

Raporti vjen në një kohë kur rendi global po hyn në një fazë të re përplasjesh strategjike mes fuqive të mëdha, ndërsa Ballkani Perëndimor vazhdon të konsiderohet një zonë me potencial destabilizimi, veçanërisht për shkak të ndikimit rus, depërtimit ekonomik e politik të Kinës dhe krizave të pazgjidhura ndëretnike e shtetërore. Në këtë kuadër, SHBA e konsideron rajonin jo më si hapësirë të “ndërtimit të shteteve”, por si një zonë ku kërkohet konsolidim i partneriteteve strategjike, forcim i institucioneve lokale dhe përgjegjësi më e madhe e elitave politike vendore.

Një nga elementet më domethënëse të raportit është fakti se Uashingtoni e vendos qartë Ballkanin Perëndimor në dimensionin e sigurisë kombëtare amerikane. Kjo nënkupton se zhvillimet në Kosovë, Serbi, Bosnje-Hercegovinë apo Mal të Zi nuk trajtohen më vetëm si çështje rajonale europiane, por si pjesë e arkitekturës së sigurisë transatlantike. Në këtë kontekst, Kosova mbetet një nyje strategjike për interesat amerikane në rajon.

Raporti e identifikon Rusinë dhe Kinën si dy aktorët kryesorë destabilizues në Ballkanin Perëndimor. Sipas dokumentit, Rusia vazhdon të nxisë tensione etnike, të financojë aktorë destabilizues dhe të përdorë energjinë si instrument presioni politik, ndërsa Kina synon zgjerimin e ndikimit përmes investimeve, kredive shtetërore, propagandës dhe lidhjeve me elitat politike e ekonomike.

Për Kosovën, ky formulim ka rëndësi të shumëfishtë. Së pari, ai e konfirmon se SHBA vazhdon ta shohë Kosovën si pjesë të vijës strategjike të frenimit të ndikimit rus në Ballkan. Së dyti, nënkupton se çdo dobësim institucional, polarizim politik apo krizë e brendshme në Kosovë krijon hapësirë për depërtim të aktorëve të jashtëm destabilizues. Dhe së treti, tregon se stabiliteti i Kosovës nuk është më vetëm interes kombëtar shqiptar, por edhe interes i drejtpërdrejtë gjeostrategjik amerikan.

Pikërisht ky formulim përbën edhe dilemën më të madhe strategjike për Kosovën.

Sepse pyetja që lind natyrshëm është: a po zhvendoset gradualisht fokusi amerikan nga funksionalizimi i plotë i Kosovës si shtet sovran, demokratik dhe kushtetues, drejt një qasjeje më pragmatike gjeostrategjike, ku prioritet bëhet stabiliteti rajonal dhe integrimi funksional i Ballkanit Perëndimor në arkitekturën euroatlantike?

Nëse kjo lexohet në kontekst të përgjithshëm të diplomacisë amerikane dhe zhvillimeve aktuale globale, atëherë përgjigjja është se SHBA nuk po heq dorë nga Kosova si shtet i pavarur, por po e zhvendos prioritetin nga “state-building” drejt “regional management”.

Kjo do të thotë se për Uashingtonin, objektivi kryesor nuk është më ndërtimi formal i shteteve në Ballkan, sepse ato konsiderohen realitete të përfunduara politike, por menaxhimi i ekuilibrave strategjikë në rajon, pengimi i ndikimit rus dhe kinez dhe integrimi gradual i Ballkanit Perëndimor në sistemin euroatlantik të sigurisë.

Dhe pikërisht këtu lind shqetësimi thelbësor për Kosovën:

a rrezikon që në emër të stabilitetit rajonal dhe integrimeve euroatlantike të relativizohet substanca kushtetuese dhe sovraniteti real i shtetit të Kosovës?

Kjo dilemë lidhet drejtpërdrejt me Marrëveshjen e Ohrit dhe planin franko-gjerman.

Sepse në praktikë, marrëveshja, për dhjetë vite, nuk e detyron Serbinë ta njohë formalisht Kosovën si shtet dhe as ta ndryshojë Kushtetutën e saj, ku Kosova vazhdon të figurojë si pjesë e territorit serb. Serbia është liruar nga obligimi i njohjes juridike formale dhe ka vetëm detyrimin për “normalizimin e marrëdhënieve”, që në terminologjinë e BE-së lidhet me Kapitullin 35 dhe zbatimin teknik e funksional të marrëveshjeve dhe integrimit të vet Serbis si vend kandidat që nga viti 2012.

Kjo nënkupton se procesi aktual nuk po ecën domosdoshmërisht drejt njohjes reciproke klasike, por drejt një modeli të “normalizimit funksional pa njohje”.

Dhe pikërisht kjo krijon frikën se Kosova mund të integrohet gradualisht në mekanizma rajonalë europianë e euroatlantikë pa e mbyllur përfundimisht çështjen e sovranitetit të saj në raport me Serbinë.

Në raport, një fokus i veçantë i kushtohet dialogut Kosovë-Serbi. Departamenti i Shtetit rithekson mbështetjen për procesin e normalizimit dhe kërkon përparim drejt një marrëveshjeje të qëndrueshme dhe të pranueshme për të dyja palët. Dokumenti rikujton se marrëveshja e vitit 2023 për rrugën e normalizimit nuk është zbatuar dhe se mungesa e progresit vazhdon të mbajë rajonin në pasiguri strategjike.

Kjo pjesë e raportit duhet lexuar me shumë kujdes në Kosovë. SHBA nuk po kërkon thjesht vazhdim formal të dialogut, por rezultate konkrete. Në gjuhën diplomatike amerikane, insistimi i vazhdueshëm për “përparim” nënkupton pakënaqësi me stagnimin aktual dhe pritje më të mëdha nga udhëheqjet politike të të dy vendeve.

Në këtë kontekst duhet lexuar edhe vetë struktura e zbatimit të Marrëveshjes së Ohrit:

-Rregullimi i kornizave ligjore;

-Asociacioni/Bashkësia;

-Policia;

-Drejtësia;

-Zgjedhjet lokale;

-Dispozitat e përgjithshme.

Në pjesën për përshtatjen e kornizave ligjore thuhet:

“Të dy palët do t’i paraqesin Komitetit të Zbatimit planet e tyre të detajuara dhe afatet kohore për ndryshimet ligjore të kërkuara për zbatimin e Marrëveshjes së Parë.”

Kjo nënkupton harmonizim juridik dhe institucional për zbatim të marrëveshjeve.

Ndërsa pjesa më delikate lidhet me sektorin e sigurisë dhe policisë.

Dokumenti parasheh:

“Të dy palët do të themelojnë një grup punues për zbatimin e Neneve 7-9 të Marrëveshjes së Parë. Grupi punues do të përpilojë plane të detajuara dhe afate kohore për integrimin e personelit të sigurisë serbe në strukturat e Kosovës dhe themelimin e çfarëdo strukture të re siç parashihet në marrëveshje, proces ky i cili do të realizohet me ndihmën e EULEX-it.”

Pikërisht këtu po lindin dyshimet më të mëdha në Kosovë.

Sepse, juristë, analistë dhe njohësit e sigurisë duhet të shtrojnë pyetjen:

a po krijohen gradualisht struktura institucionale dhe modele funksionale kompatibile me sistemin serb të organizimit territorial dhe policor?

Në këtë kontekst po e shoh edhe vendimin për krijimin e të ashtuquajturës “xhandarmëri” në Kosovë.

Për mua si kritik i këtij procesi, problemi nuk është vetëm juridik dhe kushtetues, por strategjik e gjeopolitik. Nga vlerësimi juridik – kushtetues por edhe gjeopolitik e strategjik, dua të argumentoj se krijimi i strukturave të tilla jashtë logjikës kushtetuese të ndërtuar me partnerët perëndimorë mund të përfaqësojë një proces gradual të harmonizimit institucional me modelet serbe të sigurisë dhe administrimit territorial.

Kjo lidhet edhe me zhvillime të tjera:

-ligjin mbi statusin e shtetësisë;

-lehtësimin e procedurave kufitare;

-heqjen e letrës së bardhë;

-standardizimin e mekanizmave administrativë; dhe

-krijimin e modeleve funksionale të bashkëpunimit ndërkufitar.

Të gjitha këto, të marra veç e veç, mund të paraqiten si procese teknike integruese. Por të marra së bashku, ato po krijojnë perceptimin se po ndërtohet një arkitekturë rajonale ku dallimet substanciale të sovranitetit shtetëror relativizohen në emër të integrimit dhe stabilitetit.

Dhe këtu lind pyetja më sensitive politike:

a po mbështet SHBA procese që perceptohen në Kosovë si cenim i sovranitetit dhe i interesave kombëtare?

Në një qasje dhe analizë serioze gjeopolitike, përgjigjja nuk është aq lineare.

SHBA nuk ka interes strategjik për shpërbërjen e Kosovës, as për rikthimin e saj nën Serbi. Një gjë e tillë do të përmbyste gjithë investimin amerikan në Ballkan që nga ndërhyrja e NATO-s më 1999 dhe njohja e pavarësisë së Kosovës.

Por SHBA ka interes jetik që Ballkani të mos shndërrohet në vatër destabilizimi rus.

Për këtë arsye, Uashingtoni po kërkon modele funksionale stabiliteti edhe përmes kompromiseve politike që mund të perceptohen në Kosovë si të dhimbshme ose problematike në aspektin kushtetues.

Një element tjetër me rëndësi strategjike është roli i KFOR-it dhe prania amerikane në Kosovë. Raporti e cilëson KFOR-in si komponent kyç për garantimin e sigurisë dhe lirisë së lëvizjes në Kosovë, ndërsa konfirmon vazhdimin e pjesëmarrjes amerikane në këtë mision.

Kjo është jashtëzakonisht e rëndësishme në rrethanat aktuale të tensioneve në veri të Kosovës dhe debatit të hapur në SHBA për praninë ushtarake amerikane në rajon. Vetë fakti që Kongresi amerikan ka ngritur shqetësime për çdo reduktim eventual të trupave amerikane në KFOR tregon se Kosova mbetet një pikë e ndjeshme e sigurisë euroatlantike.

Raporti po ashtu mbështet transformimin e Forcës së Sigurisë së Kosovës në një forcë profesionale të mbrojtjes territoriale. Ky është një sinjal i rëndësishëm politik dhe ushtarak, sepse tregon se SHBA vazhdon ta mbështesë ngritjen graduale të kapaciteteve mbrojtëse të Kosovës në përputhje me standardet euroatlantike.

Në aspektin ekonomik, dokumenti thekson nevojën për investime në energji, infrastrukturë dhe bashkëpunim tregtar. Për Kosovën, kjo përbën një mesazh të qartë se siguria dhe stabiliteti nuk mund të ndahen nga zhvillimi ekonomik dhe funksionaliteti institucional. Një shtet me krizë permanente politike, me korrupsion, polarizim dhe konflikt institucional, nuk mund të jetë partner strategjik i besueshëm për Perëndimin.

Në logjikën amerikane, rreziku më i madh sot nuk është konflikti klasik Kosovë-Serbi, por mundësia që stagnimi politik, krizat institucionale dhe përplasjet e vazhdueshme të krijojnë vakum për depërtim rus dhe destabilizim rajonal.

Prandaj SHBA e trajton me shqetësim të madh bllokadën politike në Kosovë, mosfunksionalizimin e institucioneve dhe polarizimin ekstrem politik.

Sepse një Kosovë me krizë permanente institucionale, me mungesë stabiliteti politik dhe me përplasje të vazhdueshme me partnerët strategjikë perëndimorë, shihet si pikë e dobët e arkitekturës euroatlantike në Ballkan.

Dhe pikërisht këtu qëndron sfida historike e Kosovës në këtë fazë të re gjeopolitike se, si ta ruajë sovranitetin kushtetues, funksionalitetin shtetëror dhe interesin kombëtar shqiptar, pa hyrë në përplasje strategjike me aleatin tonë kryesor historik, Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Në thelb, raporti i Departamentit të Shtetit dërgon disa mesazhe të qarta për Kosovën:

-SHBA vazhdon ta konsiderojë Kosovën pjesë të interesit të saj strategjik në Ballkan;

-stabiliteti i Kosovës lidhet drejtpërdrejt me sigurinë rajonale dhe arkitekturën euroatlantike;

-dialogu me Serbinë mbetet prioritet i politikës amerikane;

-ndikimi rus dhe depërtimi kinez konsiderohen kërcënime reale;

-kërkohet forcim institucional, përgjegjësi politike dhe funksionalitet shtetëror;

-partneriteti me SHBA nuk duhet trajtuar si retorikë politike, por si përgjegjësi strategjike shtetërore.

Sepse raporti i Departamentit të Shtetit e bën të qartë një gjë:

Ballkani Perëndimor nuk trajtohet më si projekt romantik i ndërtimit të shteteve, por si pjesë e arkitekturës globale të sigurisë perëndimore.

Dhe në këtë arkitekturë të re, Kosova do të duhet të luftojë politikisht e diplomatikisht që integrimi rajonal të mos shndërrohet në relativizim të sovranitetit të saj shtetëror.

Shërbimet e Shtetësisë dhe Emigracionit të SHBA-së do të japin ‘Përshtatje Statusi’ vetëm në Rrethana të Jashtëzakonshme

Data e Publikimit

22/05/2026

UASHINGTON—Shërbimet e Shtetësisë dhe Emigracionit të SHBA-së njoftuan sot një memorandum të ri që përsërit faktin se, në përputhje me ligjin ekzistues të emigracionit dhe vendimet e gjykatave të emigracionit, të huajt që kërkojnë pershtatjen e statusit duhet ta bëjnë këtë përmes procesit konsullor nëpërmjet Departamentit të Shtetit jashtë vendit.

Sipas këtij udhëzimi të ri, shumica e shtetasve të huaj – përfshirë ata që janë ligjërisht të pranishëm në SHBA dhe të martuar me shtetas amerikanë – tani duhet të largohen nga vendi dhe të aplikojnë për kartat e tyre të gjelbra përmes përpunimit konsullor jashtë vendit, përveç nëse mund të demonstrojnë “rrethana të jashtëzakonshme” rast pas rasti.

Zyrtarët udhëzohen të marrin në konsideratë të gjithë faktorët dhe informacionin përkatës rast pas rasti kur përcaktojnë nëse një i huaj meriton të perjashtohet per arsye te jashtëzakonshme nga ky rregull.

A preken prindërit dhe bashkeshortet e qytetarëve amerikanë nga politika e re e Shërbimeve të Shtetësisë dhe Emigracionit të SHBA-së, dhe udhezimi i dates 22 Maj 2026, dhe a do të miratohet “Pershtatja e Statusit” vetëm në Rrethana të Jashtëzakonshme ?

Po, prindërit e qytetarëve amerikanë ndikohen nga memorandumi i ri i politikave i lëshuar nga Shërbimet e Shtetësisë dhe Imigracionit të SHBA-së (USCIS).

Meqenëse prindërit e qytetarëve amerikanë klasifikohen si “të afërm të ngushtë”, historikisht atyre u është lejuar të anashkalojnë shumë pengesa tipike për procesin e kartës së gjelbër kur gjenden Brenda Amerikes (siç janë zgjatjet e vizave). Megjithatë, memorandumi i politikave kufizuese (PM-602-0199-AdjustmentOfStatusAndDiscretion-20260521) ndryshon rrënjësisht mënyrën se si trajtohen aplikimet per rezidence te perhershme nga brenda Amerikes.

Kush ndikohet nga Memorandumi i Ri ?

Udhezimi përcakton një kufizim bazë gjithëpërfshirës në procesin e Formularit I-485 (Rregullimi i Statusit). Grupet kryesore të synuara në mënyrë të qartë përfshijnë:

• Jo-Emigrantë të Përkohshëm: Individë që kanë hyrë në SHBA me viza të përkohshme – të tilla si turistë (B-1/B-2), studentë (F-1) ose viza të përkohshme pune – dhe më vonë kërkojnë qëndrim të përhershëm nga brenda vendit.

• Shkelësit e Statusit: Aplikantët me shkelje të statusit të imigracionit, duke përfshirë ata që kanë tejkaluar vizat e tyre ose janë angazhuar në punësim të paautorizuar.

Si ndikon Politika Drejtpërdrejt Prindërit shtetasve Amerikan ?

Historikisht, nëse një prind hynte ligjërisht në SHBA me një vizë turistike dhe qëndronte më gjatë se afati i caktuar, ai mund të aplikonte për një kartë jeshile nga brenda SHBA-së pasi fëmija i tij të mbushte 21 vjeç. Sipas politikës së re, kjo nuk është më një rrugë standarde:

1. Parazgjedhja e Përpunimit të Detyrueshëm Konsullor: USCIS deklaron se rregullimi i statusit brenda vendit është një “formë e jashtëzakonshme lehtësimi” dhe mirësjellje administrative, jo një e drejtë. Agjencia tani pret që prindërit dhe vizitorët e tjerë të përkohshëm të kthehen në vendet e tyre të origjinës dhe të përfundojnë procesin konsullor përmes Departamentit të Shtetit të SHBA-së.

2. Barra e “Rrethanave të Jashtëzakonshme”:

Për të rregulluar me sukses statusin pa u larguar nga Shtetet e Bashkuara, prindërit duhet të provojnë rrethana të jashtëzakonshme individuale, bindëse para oficerit të Sherbimit te Emigracionit (USCIS) rast pas rasti.

3. Rrezik i madh Financiar dhe Logjistik:

Nëse një prind duhet të largohet nga SHBA-ja për proces konsullor pas një qëndrimi të gjatë (pertej afatit te lejuar kur ka hyre ne kufi), ai mund të shkaktojë një ndalim 3-vjeçar ose 10-vjeçar për rihyrje ne Amerike, për prani të paligjshme, duke e ndarë familjen, përveç nëse kualifikohet për një përjashtim nga vështirësitë ekstreme.

Përjashtime të Mundshme

Memorandumi fillestar vëren se mbajtësit e vizave me qëllim të dyfishtë (siç janë punëtorët e përkohshëm H-1B dhe L-1) që mbajnë statusin ligjor jo-emigrant në përgjithësi përjashtohen nga ky kufizim. Priten udhëzime të ardhshme në lidhje me “popullatat e tjera diskrete”, por zgjatjet standarde të vizave turistike janë shumë të kufizuara.

Tashme mbetet vetem per tu pare zbatimi ne praktike i memorandumit te ri apo potencialisht dergimi i tije ne Gjykate per shqyrtim gjygjesor nga grupe interesi apo qytetare Amerikan.

USCIS mund të përballet gjithashtu me padi për shkak të veprimit të saj të fundit për arsye të shumta, duke përfshirë argumentin se një politikë kaq e rëndësishme duhet të hartohet përmes rregullave të njoftimit dhe komentimit.

Keshille: Meqenëse kjo politikë përfaqëson një ndryshim masiv strukturor në praktikën e emigracionit në SHBA, mos paraqisni ose ndryshoni asnjë aplikim pa u konsultuar me një avokat të licencuar të emigracionit.

Metuku Law P.C.

+1 212 480 4242

www.metukulaw.com