Nga Fadil Ferizi/
Ka vende që i vizitojmë për t’i parë dhe ka vende që, sapo hyjmë në to, na detyrojnë të shohim brenda vetes. Kulla e Ilaz Kodrës në Prekaz i përket kësaj kategorie të rrallë. Ajo nuk është vetëm shtëpia e një heroi dhe as vetëm një objekt i kujtesës historike. Është vendi ku historia e Kosovës e hap derën dhe e pyet vizitorin se çfarë ka bërë me lirinë e trashëguar.
Pasi bëmë nderimet tona te Kullat e Jasharajve, rruga vazhdoi drejt Kullës së Ilaz Kodrës. Atje na çoi Sami Hajrullahu, gjeneral brigade në pension, i cili pas luftës shërbeu si oficer në Forcën e Sigurisë së Kosovës. Me ne ishte edhe vëllai i tij, Fehmi Hajrullahu. Të dy janë veprimtarë të çështjes kombëtare, ushtarë të ditëve të para dhe pjesëtarë të brezit themelues të UÇK-së në Zonën Operative të Nerodimës. Gjatë luftës, Samiu shërbeu në shtabin e zonës, ndërsa Fehmiu mbajti përgjegjësi në sektorin e logjistikës, në atë pjesë pak të dukshme të luftës pa të cilën asnjë front nuk mund të qëndrojë.
Sami Hajrullahun dhe Fehmi Lladrovcin i kishte lidhur një miqësi e ngushtë, e përforcuar edhe nga afërsia familjare. Bashkëshortja e Samiut, Servete Hajrullahu, veprimtare e shquar e çështjes kombëtare, është motra e Xhevë Krasniqi-Lladrovcit, bashkëshortes dhe bashkëluftëtares së Fehmiut. Kuadër me përvojë të gjatë në arsimin e Ferizajt, ajo është sot drejtoreshë e Shkollës Fillore dhe të Mesme të Ulët “Jeronim de Rada”.
Na shoqëronin gjithashtu Fatmir Rexha, veprimtar i çështjes kombëtare, vëllai i tij Shaipi dhe im bir, Ulkiani. Kështu, rruga drejt kullës lidhte njerëz dhe breza që lirinë e Kosovës nuk e shohin vetëm si fitore të së kaluarës, por si detyrim ndaj së ardhmes.
Kur mbërritëm, na priti Hasan Kodra, i njohur si “Mësuesi”. Në shenjë respekti për Sami Hajrullahun dhe për qëllimin e vizitës, ai kishte ardhur enkas për të na e hapur kullën. Me atë gjest nuk u hap vetëm dera e një shtëpie. U hap kujtesa e një qëndrese të ndërtuar me punë, rrezik dhe sakrificë.
Hasan Kodra kishte qenë mësues në shkollën “Azem Bejta” në Prekaz, por edhe bashkëluftëtar i Adem Jasharit dhe Ilaz Kodrës. Aty ishte edhe Rexhep Kodra, axha i Ilazit dhe bashkëluftëtar i tij e i Adem Jasharit. Përballë nesh nuk qëndronin njerëz që e njihnin historinë vetëm nga rrëfimet. Qëndronin dëshmitarë dhe pjesëmarrës të saj.
Figura e Hasan Kodrës përmbledh një të vërtetë të rëndësishme për rezistencën shqiptare të viteve nëntëdhjetë. Ajo nuk u zhvillua vetëm në male, istikame dhe përballje të armatosura. Një front tjetër shtrihej në shkolla, shtëpi private dhe oda, ku mbahej gjallë arsimi shqip. Në kushtet e përjashtimit institucional, mësuesit nuk ruanin vetëm një program shkollor. Ata mbronin vazhdimësinë kulturore të një populli dhe të drejtën e brezit të ri për të pasur të ardhme.
Pikërisht me këtë kullë lidhet edhe historia e një fotografie të rrallë nga shkurti i vitit 1998. Fotoreporteri neozelandez Wade Goddard ka treguar se hyri në Drenicë bashkë me gazetarin e “The New York Times”, Chris Hedges, për të takuar përfaqësues të UÇK-së. Sipas dëshmisë së Hasan Kodrës, në terren i shoqëronte edhe gazetari dhe dramaturgu kosovar Haqif Mulliqi.
Takimi, sipas Hasanit, u organizua në Kullën e Ilaz Kodrës. Para intervistës u bënë fotografi në oborr dhe pranë një muri me tulla, në një hapësirë që nuk mund të identifikohej lehtë. Para objektivit dolën tre burra me uniforma të njëjta dhe fytyra të mbuluara: Ilaz Kodra në njërin krah, Adem Jashari në mes dhe Hasan Kodra në krahun tjetër. Hasani dëshmon se uniformat e modelit gjerman ua kishte sjellë Musë Jashari, në mënyrë që të tre të paraqiteshin njësoj.
Rrëfimi i mëvonshëm i Wade Goddardit konfirmon natyrën e fshehtë të udhëtimit dhe fotografimin e njerëzve të maskuar, por jo çdo hollësi të kujtesës së Hasanit. Goddard ka thënë se atë ditë nuk e kuptoi se kishte përballë Adem Jasharin. Ai mendonte se po fotografonte pjesëtarë të sigurimit dhe vetëm më vonë e kuptoi rëndësinë e njeriut që kishte fiksuar me aparatin e tij. Këto dëshmi përputhen në thelbin e ngjarjes, por vijnë nga dy këndvështrime të ndryshme. Njëra sjell kujtesën e pjesëmarrësit, tjetra vështrimin e fotografit të huaj.
Sipas Hasan Kodrës, pas fotografimit të pranishmit u kthyen brenda kullës. Përgjegjësinë për të folur pa maskë e mori Hamëz Jashari. Ai u tha të tjerëve: “Ju jeni vetëm valltarë, ndërsa unë e udhëheq vallen.” Hasanit iu drejtua me një porosi të posaçme: “Mësues, mos e hiq maskën, sepse je duke punuar në arsim.”
Në atë porosi gjenden dy fronte të së njëjtës përpjekje. Në njërin qëndronte mësuesi që duhej të vazhdonte punën në shkollë. Në tjetrin, luftëtari që përgatitej ta mbronte popullin e vet. Maska e fshihte fytyrën e Hasanit për ta mbrojtur nga ndëshkimi, por zbulonte shtrirjen e rezistencës. Ajo tregonte se, në Kosovën e asaj kohe, përgjegjësia kombëtare kishte hyrë njëkohësisht në klasë, në familje dhe në radhët e organizimit të armatosur.
Vetëm pak javë më vonë, më 5 mars 1998, forcat serbe filluan sulmin kundër familjes Jashari në Prekaz. Fotografia pranë murit mbeti një prej pamjeve të rralla të Adem Jasharit me bashkëluftëtarë para rënies së tij. Ajo nuk paraqet vetëm tre burra të maskuar. Paraqet një çast kur liria e Kosovës, ende pa shtet dhe pa mbrojtje të mjaftueshme ndërkombëtare, kishte marrë fytyrën e njerëzve të gatshëm të rrezikonin gjithçka për të.
Ilaz Kodra i përkiste bërthamës së hershme të organizimit të armatosur në Drenicë. Ishte bashkëveprimtar dhe bashkëluftëtar i afërt i Adem Jasharit, si dhe një nga njerëzit që ndihmuan në ngritjen dhe zgjerimin e njësive të UÇK-së. Pas rënies së Fehmi Lladrovcit dhe Xhevë Krasniqi-Lladrovcit, më 22 shtator 1998, Ilaz Kodra mori drejtimin e brigadës që mbajti emrin Brigada 114 “Fehmi Lladrovci”.
Ky kalim përgjegjësie shpreh një parim themelor të një lufte çlirimtare të organizuar. Kur binte një komandant, barra nuk zhdukej. Atë e merrte një tjetër. Rënia e njërit nuk duhej të shndërrohej në fund të qëndresës, por në detyrim për vazhdimin e saj. Fehmi Lladrovci dhe Ilaz Kodra u bënë kështu dy hallka të së njëjtës përpjekje, dy komandantë që udhëhoqën dhe ranë në vijën e parë.
Më 30 prill 1999, forcat serbe ndërmorën një ofensivë kundër Vërbocit, Shtuticës, Tërstenikut, Dashecit, Baksit, Gllobarit dhe zonave përreth. Përballë tyre, komandanti Ilaz Kodra, në krye të Brigadës 114 “Fehmi Lladrovci”, u vu me bashkëluftëtarët në mbrojtje të popullatës së rrethuar. Nën zjarrin e tankeve dhe të mortajave, mbrojtja e UÇK-së u thye dhe forcat serbe depërtuan në fshatra. Ilaz Kodra ra në betejë së bashku me 42 luftëtarë të UÇK-së, të cilët u bënë mburojë ndërmjet forcave sulmuese dhe civilëve.
Dhuna vazhdoi edhe pas depërtimit. Forcat serbe vranë civilë të paarmatosur, morën robër më shumë se 200 burra dhe kryen ekzekutime. Human Rights Watch vlerëson se gjatë operacionit u vranë deri në 100 burra shqiptarë, ndërsa numri përfundimtar i të vrarëve nga ofensiva dhe pasojat e saj besohet se kaloi 200. Fondi për të Drejtën Humanitare ka dokumentuar se më shumë se 260 banorë, të strehuar në pyjet e Shtuticës, Vërbocit dhe Çikatovës, u vranë më 30 prill dhe 1 maj 1999. Në hapësirën më të gjerë të Drenicës, 30 prilli kujtohet si dita kur ranë 315 dëshmorë e martirë.
Kulla e Ilaz Kodrës, për këtë arsye, nuk mund të shihet vetëm si pronë e një familjeje. Ajo i përket kujtesës publike të Kosovës. Muret e saj dëshmojnë se liria nuk u fitua nga figura të vetmuara. Ajo u ndërtua nga një bashkësi njerëzish: komandantë dhe ushtarë, mësues dhe veprimtarë, të burgosur politikë, familje që hapën dyert, njerëz që siguruan ushqim, strehim dhe mjete, si edhe civilë që mbijetuan nën dhunë dhe rrethim.
Për mua, si veprimtar i çështjes kombëtare dhe ish i burgosur politik, vizita kishte edhe një kuptim personal. Burgu politik dhe lufta çlirimtare nuk janë përvoja të njëjta dhe nuk duhet të barazohen. Por ato i përkasin së njëjtës histori të kundërshtimit të shtypjes. Njëra dëshmon për çmimin e rezistencës politike. Tjetra shënon çastin kur mbrojtja e jetës dhe e vendit mori formën e luftës së armatosur.
Prania e tim biri, Ulkianit, e bënte udhëtimin edhe më domethënës. Kujtesa nuk ruhet po të mbetet pronë e atyre që e kanë përjetuar kohën. Ajo jeton vetëm kur u përcillet brezave të rinj me saktësi dhe përgjegjësi, pa zbukurime që e kthejnë historinë në mit, por edhe pa heshtje që ia heqin asaj peshën morale.
Ideali që bashkoi breza veprimtarësh dhe luftëtarësh nuk përfundoi me çlirimin. Liria kërkon shtet të qëndrueshëm, drejtësi dhe institucione që u shërbejnë qytetarëve. Amaneti nuk ruhet duke u përsëritur vetëm në përvjetorë. Ai ruhet kur shteti mbrohet nga shpërdorimi, kur e vërteta historike nuk nënshtrohet ndaj interesit të ditës dhe kur sakrifica nuk përdoret si kapital për pushtet personal.
Të nderosh Ilaz Kodrën nuk do të thotë vetëm të vendosësh lule pranë bustit të tij. Do të thotë të mbrosh Republikën për të cilën ai ra dhe ta bësh atë të denjë për qytetarët e saj. Përndryshe, kujtesa rrezikon të shndërrohet në ceremoni, ndërsa liria në privilegj të atyre që e harrojnë çmimin e saj.
Kur u larguam nga Kulla e Ilaz Kodrës, dera u mbyll pas nesh. Por historia që na hapën Hasan dhe Rexhep Kodra nuk mbeti brenda saj. Ajo na shoqëroi si kujtesë dhe detyrim. Sepse kullat e qëndresës nuk kërkojnë vetëm vizitorë. Ato kërkojnë qytetarë të denjë për lirinë që u fitua aty.
Nderim i përjetshëm Ilaz Kodrës dhe të gjithë atyre që u flijuan për lirinë e Kosovës!