Artan Nati/

Ne shqiptarët e kemi zakon të bëjmë selfie me historinë. Krenohemi me Skënderbeun, i vendosim përkrenaren te kartmonedhat, i ngremë statuja, por shpesh harrojmë përse ky njeri ngriti shpatën. Ai nuk luftoi që ne të bënim tendera me para nga Lindja e Mesme, as që të bënim “vëllazëri” me Turqinë. Luftoi që ky vend të mbetej zot në shtëpinë e vet. Historia e shqiptarëve është një skenë teatri ku personazhet shpesh ndryshojnë kostum sipas regjisorit të radhës. Një herë me kryq, një herë me gjysmëhënë, një herë me ateizëm militant, dhe së fundi me një pluralizëm ku feja është më shumë flamur identitar se përvojë shpirtërore. Pyetja e madhe është: a ishte ndërrimi i fesë tek shqiptarët akt mbijetese apo thjesht interes i ngushtë personal?

Në realitet, historia na tregon të dyja. Shumë shqiptarë u bënë myslimanë për të shpëtuar kokën, pasurinë, apo për të marrë një titull. Të tjerë e panë si rrugë praktike për të ruajtur tokën nga taksat e Perandorisë Osmane. Por ka edhe nga ata që, me një lloj cinizmi tipik ballkanas, e shihnin fenë si veshje që hiqej e vishej sipas stinës politike. Kështu u krijua tabloja shqiptare: një vend me shumicë myslimane, por me katolikë e ortodoksë të shpërndarë, ku dallimet fetare nuk u kthyen në luftë civile, por as nuk u shndërruan në bashkëjetesë ideale.

Thuhet shpesh se “feja e shqiptarit është shqiptaria”. Tingëllon bukur, por le të jemi realistë: feja jonë e vërtetë ka qenë gjithmonë oportunizmi. Ne kemi ndërruar besimin më shpesh se një politikan ndërron parti. Katolikë dje, myslimanë sot, ortodoksë aty-këtu, ateistë për 50 vjet me urdhër partie… dhe sot? Sot jemi europianë me aplikim që pret aprovim në Bruksel dhe një sy nga Ankaraja, për çdo rast.

Dhe këtu lind pyetja tjetër: a është ky mozaik fetar një pengesë për kombin?

Nëse kthehemi te ditët tona, Kadareja dhe Qosja na servirin dy receta kombëtare: Kadareja thotë se ne jemi europianë si gjeografikisht, historikisht, kulturalisht dhe shpirtërisht. Pra, koha të kthehemi në shtratin tonë natyral, jo të flejmë në divanin e Sulltanit. Qosja, përkundrazi, thotë se fqinjët janë të rrezikshëm, prandaj aleati ynë më i sigurt është Turqia. Njëri sheh horizontin, tjetri banketin e iftarit. Pyetja është: kush ka të drejtë? A kemi guximin të dalim nga hijet e së shkuarës dhe të zgjedhim më në fund një rrugë pa u kthyer më pas?

Në ndërkohë, nga Lindja e Mesme na vijnë financime bujare: xhami me minare që garojnë për lartësi me kullat e Tiranës, shkolla ku mësohet më shumë për arabishten sesa për shqipen, dhe ndonjë bursë për të studiuar se si grave t’u mbyllet goja. Le të jemi realistë: paratë nuk vijnë me etiketa bamirësie, por me manual përdorimi. Dhe manuali shpesh është një kulturë ku demokracia shihet si mall i prishur, ndërsa gjysma e shoqërisë (gratë) futet në raftin “jashtë përdorimit”.

Kjo nuk është çështje për librat e historisë, është çështje urgjente. Nëse sot e shesim veten për një kredi të lirë nga Lindja, nesër mund të zgjohemi me një shoqëri ku qytetaria matet me mjekër, e jo me ligj. Historia flet qartë: kur ka qenë puna për të na mbrojtur nga fqinjët, nuk ishte Turqia ajo që erdhi me flamur në dorë, por Europa dhe SHBA. Dhe nuk është rastësi që shqiptarët e diasporës nuk ikin në Ankara, por në Berlin, Milano, New York.

Prandaj, është koha të flasim hapur: nuk kemi luksin e një “përplasjeje civilizimesh” brenda nesh. Po, duhet të ruajmë lidhjet me botën myslimane, sepse janë pjesë e historisë sonë. Por e ardhmja jonë nuk mund të përcaktohet nga feja. Sepse shteti modern nuk ngrihet mbi minare apo kambanare, por mbi ligj, kulturë dhe qytetari. Nëse duam një alternativë për të ardhmen, perëndimi nuk është thjesht opsioni më i mirë, por është i vetmi opsion ku gruaja nuk shitet si plaçkë, ku pushteti ndalet nga ligji, dhe ku qytetari ka më shumë vlerë se zarfi. Dhe ndoshta, vetëm atëherë, do të kuptojmë edhe pse Skënderbeu luftoi.

Dilema mbetet: a duhet të kthehemi tek origjina kristiane dhe europiane, siç thotë Kadare? Apo duhet të përqafojmë pragmatizmin turk? Nëse e shohim nga prizmi europian, jo. Pluralizmi fetar është faktor, i cili forcon kulturën e tolerancës, në rast se nuk instrumentalizohet. Por në realitetin shqiptar, feja shpesh ka shërbyer si flamur i interesave të jashtme: një herë për të na orientuar drejt Romës, një herë drejt Stambollit, dhe sot e kësaj dite për të na ndarë në “bij të Europës” dhe “bij të Lindjes”. Aktualisht situata është si një dasmë shqiptare me DJ italian në njërin cep, orkestër turke në tjetrin dhe kërcim me valle pogonishte.

Ndoshta përgjigjja nuk është as tek njëra, as tek tjetra. Ndoshta përgjigjja është që Shqipëria të ndalojë së qeni aktor i dorës së dytë në skenën e të tjerëve dhe të shkruajë skenarin e vet. Historia botërore ka plot shembuj ku dilemat identitare nuk janë zgjidhur me vajtime, por me vendime. Japonia e shekullit XIX, për shembull, vendosi të hapë dyert drejt Perëndimit dhe të marrë teknologjinë, shkencën dhe sistemin shtetëror europian, pa u shitur Ankarasë, Pekinit apo Vatikanit. Rezultati? Nga një arkipelag feudal u kthye në një fuqi industriale dhe ushtarake. Japonia nuk mori vetëm makina dhe makineri nga Perëndimi, veçanërisht nga Gjermania. Ajo huazoi edhe mënyrën e të menduarit modern, mënyrën se si organizohet shteti dhe shoqëria mbi baza racionale, mbi natyrën njerëzore dhe jo mbi dogma fetare apo zakone të vjetra. Ky ishte çelësi i ringritjes së saj: të shihte përtej ritualeve e besimeve dhe të vendoste në qendër njeriun, dijen dhe rendin e arsyes.

Koreja e Jugut, Singapori, Taivani, këto vende dikur ishin më pranë fukarallëkut sesa prosperitetit, por nuk u shpëtuan as me shenjtore, as me predikime fetare, dhe as me liturgji politike. Ata nuk bënë “ndërrim feje” për të hyrë në tregjet botërore, nuk ndryshuan as besimet e tyre, as gjuhën, as zakonet. Thjesht morën teknologjinë, format e organizimit ekonomik e shtetëror të perëndimit dhe i përshtatën me realitetin e tyre. Rezultati? Disa nga demokracitë më të qëndrueshme dhe shoqëritë më të pasura në botë.

Ndërkohë, Turqia vetë, ajo që na josh Qosja, me Ataturkun hodhi festen në kosh dhe veshi kapelën europiane, duke shndërruar një perandori të kalbur në një shtet modern. Dhe bëri këtë jo duke pyetur se çfarë thoshte Brukseli apo Moska, por duke vendosur vetë rregullat e lojës.Ndërkohë, nuk shohim se bota e qytetëruar nuk të pyet çfarë feje ke, por çfarë modeli ndërtove. Japonia, Turqia e Ataturkut, edhe Korea e Jugut nuk bënë referendum për kryq apo gjysmëhënë: ata shkruan skenarin e tyre dhe detyruan botën t’i marrë seriozisht.

Ne? Ne vazhdojmë të sillemi si një trupë teatrore provinciale që pret gjithmonë rolin e dytë në skenën e historisë. Herë recitojmë “E duam Shqipërinë si gjithë Europa” nën yjet blu të BE-së, herë bëjmë koreografi me ritmet orientale, vetëm që të mos mbetemi jashtë sallës së festës. Problemi është se nuk shkruajmë dot një skenar tonin, gjithmonë jemi figurantë në dramën e të tjerëve. Nëse vazhdojmë kështu, do të mbetemi populli që ndërron fe si të ishin këmisha, dhe që shet shpirtin jo te Zoti, por te kushdo që ofron biletën e radhës për “parajsë”. Një herë do ta quajmë parajsë Brukselin me flamurin blu, një herë Ankaranë me gjysmëhënën e artë, e ndoshta nesër do të quajmë parajsë edhe Pekinin me yllin e kuq.

Pra, çështja nuk është tek Kadareja apo Qosja, tek kryqi apo gjysmëhëna. Çështja është: a kemi guxim të jemi Japonia e Ballkanit, që zgjedh vetë dhe krijon vetë, apo do të mbetemi populli që sheh gjithmonë nga të tjerët për të marrë leksionet e historisë? Në fund të fundit, dilema shqiptare nuk është fetare, as gjeografike, por skenografike: a do të mbetemi aktorë të dorës së dytë, apo do të kemi më në fund një dramë me autor shqiptar?

Pra, ndoshta nuk kemi nevojë të ndërrojmë fe, por të ndërrojmë zakone dhe më pak servilizëm, më shumë organizim. Nëse Singapori arriti nga një ishull me mushkonja tropikale në një metropol financiar, pse Shqipëria të mos bëhet më shumë se një “pikë turistike me raki e byrek”?

Prof.as.dr. Hasan Bello/

“Katovica” është një mit politik shqiptar që i referohet një “marrëveshjeje sekrete” të hartuar nga udhëheqja komuniste në fund të viteve ’80 (rreth vitit 1989), për të organizuar kalimin “paqësor” të ish-komunistëve në pushtet edhe pas rënies së komunizmit. Thuhet se “marrëveshja” u frymëzua nga programi i Partisë Komuniste Polake në qytetin Katowice (në Poloni), ku u zhvilluan takime për reformimin e sistemit socialist para shembjes së tij.

Çfarë përmbante “Katovica shqiptare”?

Sipas rrëfimeve jozyrtare, ajo përmbante pika si:

• Ndryshimi i formës së regjimit por jo i thelbit të pushtetit;

• Kthimi i ish-komunistëve në “demokratë”;

• Privatizimi i pasurisë publike në duart e ish-funksionarëve;

• Kontrolli i mediave dhe drejtësisë në tranzicion.

Por asnjë dokument i tillë nuk është gjetur ndonjëherë, as në arkivat shqiptare, as në ato të ish-bllokut lindor.

Prandaj, “Katovica shqiptare” është një teori konspirative që përdoret për të shpjeguar si arritën ish-komunistët të ruajnë ndikimin e tyre pas vitit 1991. Ajo nuk është dokument historik, por një metaforë politike për tranzicionin e kontrolluar.

Por a ka pasur diçka të ngjashme me Katovicën?

Sigurisht që ka pasur! Përveç eleminimit të elitave pro-perëndimore dhe të arsimuara jasht, të cilët u asgjesuan pjesë pjesë gjatë 45 viteve të regjimit komunist dhe me “goditje të përqendruar” siç ishte bomba në ambasadën sovjetike, u morën masa për të përgatitur elitën prokomuniste. Një pjesë u shkollua në vendet e Bllokut Lindor, një pjesë brenda vendit, e cila më pas u dërgua në Perëndim për kualifikime afatshkurtra dhe specializime (MA, Dr etj).

Sipas të dhënave të burimeve të hapura, që vijnë nga ish-funksionarë të lartë, Sigurimi i Shtetit që në vitet 70 kishte krijuar drejtorinë e agjentëve të fjetur (të konservuar), të cilët në rast të një ndërhyrje nga jasht do të infiltroheshin në strukturat drejtuese të shtetit. Nuk e di se sa e vërtetë është kjo, por ajo që të bën përshtypje është se pas 91, vendi është drejtuar nga elita e prodhuar nga regjimi komunist. Nga individë me lidhje të forta me sistemin.

Personalisht jam i mendimit se rënia e regjimit komunist ishte “shpërthim i kontrolluar”. Te ne nuk ka pasur Katovicë në kuptimin historik të fjalës, por kopilë politikë të regjimit komunist. Dhe ajo që vihet re sot, shumë fëmijë spiunësh…

Jeton KELMENDI PhD*/

Në një demokraci të re dhe ende të brishtë si kjo e Kosovës, perceptimi shpesh ka marrë rolin e realitetit, ndërsa e vërteta – e cila kërkon kohë, durim dhe argument – është zëvendësuar nga narrativat emocionale dhe të ndërtuara me kujdes politik. Në këtë luftë të perceptimeve, Lëvizja Vetëvendosje ka arritur të krijojë një epërsi të dukshme, duke ndërtuar me mjeshtëri një sistem komunikimi politik që jo vetëm e forcon bazën e saj elektorale, por edhe e dobëson çdo kundërshtar politik, institucional apo shoqëror, që nuk i përshtatet këtij realiteti të ri të perceptuar. Këtu mund të shihet nga Partitë politike deri te mediet.

Nga idealizmi në menaxhimin e perceptimit

Vetëvendosje u ngrit mbi një platformë idealiste dhe populiste: sovranitet, drejtësi, barazi, luftë kundër korrupsionit dhe nepotizmit. Në vitet e para, kjo lëvizje u perceptua si zëri moral i shoqërisë kosovare, si opozita e vetme e pastër ndaj një elite të korruptuar që kishte keqpërdorur lirinë e fituar me gjak. Ky perceptim e mbajti gjallë për më shumë se një dekadë, deri në momentin kur Vetëvendosje mori pushtetin. Dorën në zemër kë kemi para sysh një përjudhë të gjatë kohore, derisa populizmi mori instruksione nga shërbime të caktuara jashtë vendit. Kësi soji, sapo erdhi në pushtet, LVV kuptoi se për ta mbajtur këtë status të “engjëllit politik” duhej ta menaxhonte perceptimin po aq fuqishëm sa qeverisjen. Kështu filloi të ndërtohej një strategji e qëndrueshme komunikimi publik, që kishte për qëllim ruajtjen e bindjes se çdo kritikë ndaj LVV-së është automatikisht një sulm ndaj shtetit, ndaj reformës apo ndaj vetë “popullit”.

Lufta për narrativë

Në Kosovë, lufta politike ka kaluar nga përplasja e ideve në përplasjen e narrativave. Në këtë terren, LVV ka treguar një efikasitet të jashtëzakonshëm. Përmes kontrollit të hapësirës publike – veçanërisht rrjeteve sociale dhe komunikimit direkt me masat – ajo ka krijuar një ndarje të thellë midis “neve” dhe “atyre”.
“Ne” jemi populli, të pastërtit, të përkushtuarit ndaj shtetit;
“ata” janë të vjetrit, të korruptuarit, armiqtë e reformës, madje edhe bashkëpunëtorët e të huajve që duan ta sabotojnë Kosovën, thjeshtë duke i future në një grup të gjithë me listen Serbe dhe Vuçiqin.

Ky diskurs i thjeshtuar, por emocionalisht i fuqishëm, i ka dhënë LVV-së një avantazh të madh në ndërtimin e perceptimit publik. Për një pjesë të madhe të opinionit, mjafton që një politikë, një media apo një intelektual të mos pajtohet me qeverinë, që të etiketohet menjëherë si “armik i shtetit”. Kështu, në vend të debatit racional dhe kritikës së ndërtuar mbi fakte, kemi një ndarje morale – një dualitet që përjashton çdo mes dhe çdo reflektim të nuancuar. Në këtë kontekst duke potencuar faktin se LVV po I keqperdor shtresat më të paarsimuara të shoqërisë.

Rrjetet sociale si terren i betejës

Rrjetet sociale janë bërë fusha kryesore e kësaj lufte për perceptim. LVV ka krijuar një mekanizëm të sofistikuar komunikimi digjital: një përzierje e aktivistëve të organizuar, figurave publike që mbajnë të njëjtin narrativ dhe një ushtrie virtuale simpatizantësh që amplifikojnë çdo mesazh të qeverisë dhe sulmojnë çdo zë kundërshtues.

Në këtë ekosistem komunikimi, lajmi nuk është më çështje fakti, por interpretimi i faktit. Një vendim qeveritar i dobët, një dështim diplomatik apo një skandal administrativ mund të paraqitet si fitore, mjafton që narrativi të ndërtohet me kujdes dhe të përforcohet në mënyrë masive përmes mediave sociale.

Për shembull, në rastet kur qeveria ka dështuar në raportet ndërkombëtare – si në menaxhimin e krizave në veri apo në marrëdhëniet me partnerët perëndimorë – LVV nuk e ka lejuar që dështimi të shndërrohet në perceptim negativ. Përkundrazi, përmes një gjuhe nacionaliste dhe përmes etiketimit të kritikëve si “vegla të të huajve”, ajo e ka transformuar realitetin në një version heroik: qeveria po lufton e vetme kundër një bote të padrejtë, madje edhe kundë vet partive tradicionale të Kosovës.

Dobësimi i kritikës dhe institucionalizimi i perceptimit

Një nga pasojat më të thella të kësaj lufte perceptimesh është dobësimi i hapësirës për kritikë të pavarur. Mediat dhe intelektualët që guxojnë të artikulojnë kritika ndaj qeverisë shpesh ballafaqohen me linçime virtuale, akuza për tradhti apo etiketime për motive të errëta.

Kështu, në mënyrë të ngadalshme, perceptimi i ndërtuar nga qeveria fillon të zëvendësojë faktet. Në vend që qytetarët të pyesin: “A po funksionon mirë shteti?”, pyetja e nënkuptuar bëhet: “A po e dobëson dikush shtetin?”. Ky ndryshim i vogël në logjikën e debatit publik është thelbësor, sepse zhvendos fokusin nga përgjegjësia institucionale te lojaliteti politik.

Në këtë klimë, edhe institucionet që duhet të jenë të pavarura – si sistemi gjyqësor, mediat apo organizatat e shoqërisë civile – ndihen nën presionin e perceptimit. Çdo qëndrim neutral ose kritik mund të interpretohet si “pozicionim kundër popullit”. Dhe kur perceptimi bëhet matësi i moralit politik, e vërteta zhduket në heshtje.

Ndikimi mbi demokracinë dhe kulturën politike

Lufta për perceptim po e ndryshon vetë strukturën e demokracisë kosovare. Ajo po e kthen qytetarin nga një aktor racional që vlerëson programet dhe rezultatet, në një ndjekës emocional që identifikohet me simbolikën e pushtetit.
Në vend të qeverisjes përmes institucioneve, kemi qeverisje përmes ndjesive kolektive.
Në vend të transparencës, kemi retorikë morale.
Në vend të llogaridhënies, kemi justifikim patriotik.

Kjo zhvendosje është e rrezikshme, sepse e zëvendëson ndërtimin e shtetit me ndërtimin e perceptimit për shtetin. Ndërsa qytetarët jetojnë me ndjesinë se janë pjesë e një ndryshimi të madh, realiteti institucional shpesh ngelet i njëjtë: burokracia, mungesa e meritokracisë dhe korrupsioni nuk zhduken, por thjesht marrin forma të reja, më të veshura me gjuhë populiste.

Pushteti dhe iluzioni i moralitetit

Një element tjetër që e bën të fuqishme strategjinë e perceptimit është përdorimi i moralitetit politik si armë. Vetëvendosje e ka ndërtuar imazhin e saj mbi ndarjen e qartë midis “të pastërve” dhe “të korruptuarve”. Por me kalimin e kohës, kjo ndarje ka filluar të përdoret si instrument i kontrollit të narrativës: çdo kritikë ndaj partisë interpretohet si përpjekje për ta “ndotur” moralin e saj.

Kështu, në vend që morali të jetë një vlerë universale, është bërë monopol politik. Dhe kur morali bëhet pronë e një partie, e vërteta zhduket nën hijen e drejtësisë së vetëshpallur.

Rruga përpara: rikthimi i së vërtetës

Nëse Kosova dëshiron të dalë nga kjo spirale perceptimesh, duhet të ndërtojë një kulturë të re politike – një kulturë që e vlerëson të vërtetën mbi emocionin, debatin mbi etiketimin dhe faktin mbi perceptimin.
Kjo kërkon disa hapa të qartë:

1.     Forcimin e mediave të pavarura – që nuk varen nga buxheti publik apo nga ndikimi politik, por që mund të ndërtojnë besueshmëri përmes profesionalizmit dhe fakteve.

2.     Edukim politik qytetar – për të zhvilluar aftësinë kritike dhe për të ndarë propagandën nga analiza.

3.     Transparencë institucionale – që faktet e qeverisjes të jenë publike dhe të pakundërshtueshme, për të shmangur manipulimin narrativ.

4.     Krijimin e një opozite të re konstruktive – që nuk reagon vetëm emocionalisht, por ofron alternativa reale, duke luftuar perceptimin me argumente.

Përfundim: midis dritës dhe hijes së perceptimit

Në historinë moderne të Kosovës, kjo periudhë do të kujtohet si koha kur perceptimi e mundi të vërtetën. Jo sepse e vërteta nuk ekziston më, por sepse ajo nuk ka më hapësirë të dëgjohet.
Në një shoqëri ku politika e perceptimit ka zëvendësuar politikën e ideve, qytetari është bërë spektator i një shfaqjeje të përhershme – ku çdo aktor mundohet të duket i drejtë, më shumë sesa të jetë i tillë.

Por perceptimi, sado i fuqishëm të duket, është i përkohshëm. E vërteta, sado e vonuar, ka forcën e kthimit. Dhe në fund, çdo qeveri, çdo lëvizje, çdo udhëheqës përballet me momentin kur propaganda nuk mjafton më.

Në atë moment, perceptimi do të thyhet si xham nën peshën e realitetit. Dhe atëherë, shoqëria kosovare do të duhet të rikthehet tek ajo që është thelbësore: tek e vërteta, si themel i lirisë dhe si garanci e vetme për demokracinë që ende po mësojmë ta ndërtojmë.

Tiranë më 11 Tetor 2025/

Kontrollet me qëllim presionin psikologjik dhe orët e gjata të mbajtjes në pikat kufitare të gazetarëve sportivë shqiptarë në Serbi janë sjellje shtetërore represive ndaj shtetasve të huaj. Në mediat ndërkombëtare dhe ato shqiptare, dje dhe sot, janë publikuar ankesa nga gazetarë të njohur sportivë të cilët kanë mbërritur në Serbi për të raportuar ndeshjen e ekipeve kombëtare të futbollit, që do të zhvillohet në Leskovac të Serbisë.

Unioni i Gazetarëve Shqiptarë është vënë në dijeni nga pesë kolegë të mediave audiovizive, të cilët janë përballur në aeroportin e Beogradit si dhe në pikën kufitare që bashkon Maqedoninë e Veriut me Serbinë me kontrolle të përsëritura, mbajtje për disa orë të pasaportave, intervistime absurde nga punonjës të kontrollit kufitar dhe jo vetëm, si dhe me pyetje provokative dhe të ripërsëritura si në seanca të një lufte psikologjike, me qëllim tensionimin dhe stresimin e gazetarëve.

Sjellje të tilla janë të papranueshme dhe dëshmojnë qartë se në Serbi ndaj gazetarëve shqiptarë ka një klimë shtetërore të papranueshme dhe të pangjashme me realitetin e vendeve të BE apo të hapësirës së Ballkanit Perëndimor. UGSH apelon pranë organizatave simotra të gazetarëve në Serbi që për raste të tilla ndaj gazetarëve shqiptarë duhet të ofrojnë solidaritetin e reagimit dhe përkrahjes së kolegeve të ardhur nga një vend i rajonit për qëllim të pasqyrimit të aktivitetit të rëndësishëm sportiv. Nga ana tjetër u bëjmë thirrje autoriteteve serbe të ushtrojnë të gjitha detyrimet ligjore për garantimin e sigurisë dhe lirisë së lëvizjes për gazetarët shqiptarë si në rastin e kësaj veprimtarie të rëndësishme sportive ashtu edhe për qëllime turistike dhe profesionale.

Zyra Informuese

Unioni i Gazetarëve Shqiptarë

Nga Rafael Floqi/

Pas më shumë se një viti lufte shkatërrimtare në Rripin e Gazës, Izraeli dhe Hamasi arritën një marrëveshje historike të quajtur “faza e parë e paqes”, e cila parashikon ndalimin e armiqësive, shkëmbimin e pengjeve dhe të burgosurve, dhe një plan të gjerë për rindërtimin e Gazës nën mbikëqyrjen ndërkombëtare. Kjo marrëveshje, e shpallur në Sharm el-Sheikh, është cilësuar si “një rreze drite në errësirën e Lindjes së Mesme”, por edhe si një provë e madhe për paqen e qëndrueshme.

Në qendër të këtij zhvillimi qëndron edhe roli i papritur i presidentit amerikan Donald Trump, i cili, pas rikthimit të tij në skenën ndërkombëtare si ndërmjetës i paqes, arriti të përdorë lidhjet e tij personale me liderë rajonalë dhe kredencialet e “njeriut që nënshkroi Abraham Accords” për të krijuar terrenin e marrëveshjes.

Një marrëveshje e diktuar nga realiteti dhe rraskapitja

Lufta mes Izraelit dhe Hamasit pas 7 tetorit kishte shkatërruar çdo formë normaliteti në Gaza. Mbi 35 mijë të vrarë, miliona të zhvendosur, infrastruktura e rrafshuar, dhe një krizë humanitare që kishte tronditur opinionin ndërkombëtar. Për Izraelin, lufta ishte kthyer në një spirale politike që kërcënonte të përmbyste qeverinë e Netanyahut; për Hamasin, mbijetesa politike ishte bërë e vetmja strategji.

Në këtë kontekst lodhjeje dhe presioni ndërkombëtar, marrëveshja e paqes nuk ishte produkt i një ideali, por i një domosdoshmërie politike dhe humane. Ajo u arrit përmes një kombinimi të pazakontë faktorësh: diplomacisë egjiptiane, ndërmjetësimit të Katarit, mbështetjes së OKB-së dhe – në fazën përfundimtare – ndërhyrjes së drejtpërdrejtë të presidentit Trump dhe ekipit të tij të afërt, që përfshinte ish-këshilltarin Jared Kushner dhe biznesmenin Steve Witkoff, tani emisar i posaçëm për Lindjen e Mesme.

Trump, nga “dealmaker” te ndërmjetës strategjik

Trump ka luajtur një rol që, ndonëse jo formal, ka qenë thelbësor në çarjen e bllokadës diplomatike. Ai përdori kanalet e tij private me udhëheqësit e Egjiptit, Arabisë Saudite dhe Emirateve të Bashkuara për të garantuar se çdo marrëveshje do të përfshinte një plan të qartë ekonomik për Gazën – një element që e bënte paqen më të prekshme.

Sipas burimeve të “The Jerusalem Post” dhe “Al-Arabiya”, Trump këmbënguli që marrëveshja të mos shihej si fitore për asnjërën palë, por si “një ndalesë e domosdoshme për të shpëtuar jetë dhe për të rindërtuar shpresën”. Ai kërkoi që ndihma ekonomike të mos kalonte përmes strukturave të Hamasit, por përmes një autoriteti të përkohshëm ndërkombëtar të mbikëqyrur nga OKB-ja, Egjipti dhe SHBA.

Ky koncept u pranua pjesërisht në draftin final të marrëveshjes, duke krijuar një strukturë të re administrative për menaxhimin e Gazës – një ide që Trump e kishte propozuar që në vitin 2020 në planin e tij “Peace to Prosperity”.

“Stili Trump”: Diplomaci përmes presionit dhe pragmatizmit

Ndryshe nga diplomatët tradicionalë, Trump nuk e fshehu karakterin e tij transaksional. Ai i qas marrëveshjet si negociata biznesi, ku secila palë duhet të fitojë diçka të matshme. Në këtë rast, ai i dha Egjiptit garanci për ndihmë ekonomike amerikane; i siguroi Izraelit se do të mbetej aleat strategjik; dhe i ofroi Katarit mundësinë për të rritur imazhin ndërkombëtar si ndërmjetës i paqes. Kjo qasje – e ashpër, por efektive – rezultoi në një kombinim presioni dhe joshjeje që e detyroi Hamasin të pranonte marrëveshjen. Një diplomat egjiptian e përshkroi procesin kështu: “Trump nuk foli për moralin e luftës, por për koston e saj. Ai u tha të gjithëve: ose ndaloni tani, ose humbni gjithçka që keni fituar.”

Kjo lloj diplomacie, megjithëse e kritikuar nga disa si cinike, funksionoi në terrenin e Lindjes së Mesme, ku fuqia dhe interesi janë shpesh monedha më e vlefshme se idealet.

Reagimet ndërkombëtare: Mes entuziazmit dhe dyshimit

Marrëveshja u përshëndet gjerësisht nga OKB, Bashkimi Europian dhe shumica e vendeve arabe. Në Tel Aviv, familjet e pengjeve e pritën me lot dhe flamuj. Në Gaza, njerëzit dolën në rrugë për të parë për herë të parë kamionët me ushqime dhe ilaçe që hynin pas muajsh. Por entuziazmi nuk e fshehu skepticizmin. Organizatat e të drejtave të njeriut paralajmëruan se marrëveshja është e brishtë dhe se pa një plan politik të qëndrueshëm për shtetin palestinez, çdo paqe do të mbetet e përkohshme.

Kritikët e Trumpit në SHBA e akuzuan se po përdor marrëveshjen si platformë politike për të rikthyer veten në qendër të diplomacisë botërore, duke shfrytëzuar reputacionin e “njeriut të marrëveshjeve”. Por edhe kundërshtarët e tij e pranojnë se ai arriti të ringjallë një proces që ishte zhytur në gjak dhe ngërç. Rëndësia gjeopolitike: Një kthesë në ekuilibrat rajonalë

Kjo marrëveshje nuk është vetëm një armëpushim; është edhe një sinjal i ri për ekuilibrat e Lindjes së Mesme. Izraeli për herë të parë pranon një plan rindërtimi që nuk e kontrollon plotësisht. Palestinezët marrin një dritë jeshile për një strukturë të përkohshme vetëqeverisjeje që mund të evoluojë në një entitet politik më të qëndrueshëm. Shtetet e Bashkuara, përmes Trumpit, rikthehen si aktor dominues në rajon pas një periudhe boshllëku të administratës Biden. Arabia Saudite dhe Emiratet shohin një mundësi për të përdorur fondet e tyre të investimeve për të garantuar stabilitetin rajonal.

Në këtë kuptim, marrëveshja shkon përtej ndalimit të armëve — ajo hap një fazë të re të “paqes ekonomike”, ku rindërtimi, investimet dhe interesat e përbashkëta mund të zëvendësojnë përkohësisht narrativat ideologjike.

Trump si katalizator i një procesi më të gjerë

Trump e ka paraqitur veten si njeriun që “ndalon luftërat përmes marrëveshjeve”. Ai nuk i frikësohet të negociojë me liderë të diskutueshëm dhe e sheh suksesin përmes rezultateve praktike, jo parimeve morale. Në rastin e Izraelit dhe Hamasit, kjo filozofi e bëri të mundur një marrëveshje që shumë e konsideronin të pamundur. Në fjalimin e tij pas nënshkrimit të marrëveshjes, Trump deklaroi:

“Nuk ka fitues në një luftë që vret fëmijë. Fitorja e vetme është kur njerëzit kthehen në shtëpi dhe fillojnë të ndërtojnë.”

Kjo retorikë, e kombinuar me një qasje të qartë për ndihmën ekonomike dhe sigurinë, i dha marrëveshjes një element pragmatik, të cilin shumë diplomatë tradicionalë e kishin humbur.

Sfida të hapura dhe pyetje të mëdha

Megjithatë, marrëveshja mbetet e brishtë. Pyetjet kryesore që lindin janë: Kush do të garantojë zbatimin e saj? A do të pranojë Izraeli një tranzicion politik në Gaza që përfshin elementë të qeverisjes palestineze? A do të mbetet Trump i angazhuar në proces apo do ta përdorë këtë si trampolinë elektorale? Në terren, sfidat janë të mëdha. Gaza ka nevojë për rindërtim total: energji, ujë, spitale, shkolla, rrugë. Pa një plan afatgjatë për zhvillim dhe pa një ndjenjë drejtësie për viktimat, paqja mund të shndërrohet shpejt në një pauzë para një cikli të ri dhune.

Paqe e përkohshme apo fillimi i një epoke të re?

Marrëveshja Izrael–Hamas mbetet një kompromis i vështirë, por edhe një dëshmi se diplomacia, kur udhëhiqet nga interesa konkrete dhe jo vetëm nga retorika, mund të prodhojë rezultate. Në këtë kuptim, roli i Trumpit ishte më shumë se simbolik: ai riktheu bindjen se udhëheqja personale, energjia politike dhe pragmatizmi amerikan mund të luajnë ende rol në zgjidhjen e krizave globale.

Në fund, paqja nuk është një nënshkrim, por një proces. Dhe nëse kjo marrëveshje arrin të mbijetojë, ajo mund të shënojë jo vetëm fundin e një lufte, por fillimin e një formule të re për paqen në Lindjen e Mesme, ku stabiliteti vjen jo nga idealet, por nga llogaritja e përbashkët e interesit njerëzor dhe ekonomik.