• Republika e Kosovës është një vend i pavarur i krijuar me vullnetin e Zotit, Amerikës dhe popullit shqiptar

Nga Agim Aliçkaj

         Deklaratat e fundit të Presidentit Trump, të cilat përmendin disa herë Kosovën dhe Serbinë, kanë shkaktuar një debat të madh në Kosovë dhe gjetkë. Në konferencën e tij të fundit për shtyp, ai tha: “Serbia dhe Kosova po shkonin drejt një lufte të madhe. U thashë atyre, nëse e nisni, nuk do të ketë më tregti me Shtetet e Bashkuara. Ata thanë: Ndoshta nuk do ta nisim.”

          Secili po i interpreton ato në mënyrën e vet, sipas interesave të veta. Por, pothuajse të gjithë pajtohen se Trump është i paparashikueshëm. 

         Disa besojnë se kjo do të thotë që Serbia ishte gati të sulmonte Kosovën këto ditë, por Trump e ndaloi atë.

         Mendoj se Trump, në kontekstin e konflikteve aktuale, e tha këtë për të treguar veten si një udhëheqës i përkushtuar për paqen kudo në botë, duke synuar Çmimin Nobel për Paqen.    

         Nuk besoj se Trump ka kohë të merret me Kosovën dhe Serbinë në një periudhë afatshkurtër. Ai ka probleme shumë më të mëdha, si lufta në Iran, Ukrainë dhe Palestinë, plus problemet e brendshme të SHBA-së.

         Kosova është një vend paqësor ku ligji dhe demokracia funksionojnë, ku pakicat gëzojnë të drejta kombëtare dhe njerëzore si askund tjetër në botë. Pjesa veriore e Kosovës është qetësuar pothuajse plotësisht, falë veprimeve të drejta dhe të guximshme të qeverisë Kurti në katër vitet e fundit. Bandat e regjimit autokratik të Vuçiçit janë kapur ose dëbuar nga Kosova, së fundmi aktivisti i urrejtjes Aco Arsenijeviç.   

         Ushtarët e NATO-s, përfshirë amerikanët, janë në Kosovë dhe ruajnë kufijtë e saj. Ata e dinë se në rast të agresionit serb kundër Kosovës, Evropa Juglindore do të përfshihet në konflikt. Kjo i bën kërcënimet serbe të çmendura dhe të pavlefshme. Aftësitë e saj për të kryer akte terroriste në Kosovë janë zvogëluar ndjeshëm pas shkatërrimit të grupit kriminal të terroristit Radojcic.

         Megjithatë, nuk ka dyshim se në një kohë më të përshtatshme, sapo luftërat aktuale të vihen nën kontroll, administrata e Presidentit Trump do të kthehet te zgjidhja përfundimtare e konfliktit midis Kosovës dhe Serbisë. Kosova duhet të jetë gati për këtë. Qetësia në Veri dhe në të gjithë Kosovën, si dhe krijimi i shpejtë i institucioneve qeverisëse, krijojnë një pozicion shumë më të favorshëm për Kosovën.

         Duket se ai i ka problemet e Ballkanit në mendjen dhe në axhendën e tij. Kjo dëshmohet edhe nga vazhdimi i “Aktit Kombëtar të Emergjencës Lidhur me Ballkanin Perëndimor”.

         Në këtë drejtim, Presidenti Trump mund të ketë një shans për të bërë paqe të qëndrueshme dhe për të krijuar histori në Ballkanin Perëndimor. Ai mund të jetë në gjendje t’i shpëtojë serbët nga vetja e tyre, t’i hapë sytë popullit serb, t’i çlirojë ata nga mitet si Vidovdani dhe urrejtja për të tjerët, t’i ndihmojë ata të kuptojnë se nuk janë viktima. Regjimi i tyre në emër të tyre ka shkaktuar dhe humbur katër luftëra dhe ka kryer dy gjenocide kundër popullit shqiptar dhe boshnjak.

         Ai mund të jetë në gjendje t’i ndihmojë ata të kuptojnë se e kan humbur Kosovën përgjithmonë me luftë. Republika e Kosovës është një vend i pavarur i krijuar me vullnetin e Zotit, Amerikës dhe popullit shqiptar. Kjo është konfirmuar edhe nga Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë. Kosova është njohur nga më shumë se 110 vende të botës dhe është e përjetëshme. 

         Ai mund të jetë në gjendje t’i japë fund shpresave iluzore serbe për një Serbi të madhe, t’u kujtojë serbëve se Kosova është fëmija i Amerikës dhe, në rast agresioni, do të mbrohet nga Amerika. Kjo është e vetmja mënyrë për të arritur paqe të qëndrueshme në Evropën Juglindore.

         Çuditërisht, disa media në Kosovë kanë raportuar, bazuar në “burimet e tyre brenda administratës Trump”, se zyrtarët amerikanë janë “të pakënaqur” me deklaratën e Kryeministrit në detyrë Albin Kurti, në të cilën ai vlerëson rolin amerikan, por tërheq vëmendjen te dështimet e regjimit serb dhe specifikon kushtet që duhen përmbushur për të zgjidhur problemin. Ky është mashtrim i pastër, nga burime të dyshimta, kur dihet se z. Kurti nuk ka paraqitur kushte për Amerikën, por për regjimin shovinist serb të Vuçiçit.

         Edhe më keq, pretendimet e disa kundërshtarëve të zotit Kurti se Trump preferon një qeveri pa Kryeministrin Kurti janë naive dhe qesharake. Jam i bindur se ai, për shumë arsye, nuk merret me emra, por ia lë shumicës së popullit të Kosovës të vendosë se kush duhet ta udhëheqë Kosovën. Sigurisht, ai preferon një qeveri të fortë që e di çfarë dëshiron dhe punon me përkushtim për ta arritur atë. Ai nuk ka as kohën dhe as guximin të merret me njerëz të korruptuar, servilë dhe dembelë që presin që Amerika t’ua rregullojë të gjitha punët.

         Sinqerisht, sipas mendimit tim, kushtet për udhëheqës të aftë, të fortë dhe të vendosur aktualisht i plotësojnë më së miri kryeministri në detyrë Albin Kurti dhe presidentja Vjosa Osmani, me disa nga bashkëpunëtorët e tyre. Më vjen keq të them se shumica e udhëheqësve të opozitës nuk i plotësojnë kushtet themelore për mbrojtjen dhe ndërtimin e shtetit. Ata duhet të ndryshojnë dhe të bëhen më të mirë se Kurti për të fituar mbështetjen e popullit dhe ndoshta edhe atë të Presidentit Trump. 

         Meqenëse Serbia kërkon luftë, ndërsa Kosova dëshiron paqe, mendoj dhe shpresoj se kur të vijë koha që Trump të merret me zgjidhjen e konfliktit midis Kosovës dhe Serbisë, ai do të anojë më shumë nga paqja, domethënë nga një Kosovë pro-amerikane. Ndërsa, nëse rastësisht mendon për udhëheqësit e Kosovës, preferenca e tij do të jetë për ata që i shërbejnë popullit të Kosovës, që punojnë shumë dhe thonë: “Kosova e para” dhe “Bëjeni Kosovën të fuqishme”.         

          Në fund të fundit, kjo varet kryesisht nga angazhimet, qëndrimet dhe veprimet e klasës politike të Kosovës dhe të secilit prej nesh. Minimumi që pritet nga ne është të mësojmë një gjë nga serbët, të luftojmë për tokën tonë stërgjyshore me të njëjtën forcë dhe përkushtim siç luftojnë ata për grabitjen e tokave të popujve tjerë.

Rafaela Prifti/

Një qarkore e brendshme për avokatët e Departamentit të Drejtësisë e datës 11 qershor udhëzon se ata lejohen ta ndjekin këtë taktikë që vë në shënjestër nënshtetasit të cilët nuk janë lindur në Amerikë. Në thelb është heqja e nënshtetësisë për ata që mund të kenë gënjyer në formular për dënimet ligjore ose nuk kanë deklaruar anëtarësinë në grupime si partia naziste apo komuniste si gjatë makarthizmit. Sipas të dhënave të vitit 2023, rreth 25 milionë emigrantë janë nënshtetas të natyralizuar, raportojnë agjencitë e lajmeve.

Denatyralizimi është taktikë e përdorur në masë gjatë periudhës së Makarthit në fund të viteve ’40 dhe fillimi i ’50. Gjatë presidencës së Obamës u zgjerua në kontekstin e terrorizmit dhe shkoi edhe më tej në mandatin e parë të Trumpit.

Fokusi në denatyralizim është një hap tjetër i administratës Tramp për ta riformuluar sistemin e emigracionit në të gjitha nivelet dhe për ta vendosur atë në qendër të vëmendjes për shumë agjenci federale, duke filluar me përkufizimin se kush lejohet të hyjë në Shtetet e Bashkuara dhe kush ka të drejtë të jetë amerikan. Qëkur është kthyer në Shtëpinë e Bardhë, presidenti po kërkon ta eliminojë marrjen e nënshtetësisë vetëm se ke lindur në Amerikë si edhe të shkurtojë shumë nga programet për refugjatët.

Sipas Departamentit të Drejtësisë, procesi do ndjekë rrugën ligjore të çështjeve civile. Por në proceset civile, personit, që është subjekt i denatyralizimit, nuk i njihet e drejta e përfaqësimit d.m.th. duhet ta paguajë vetë avokatin dhe së dyti, nuk kërkohet shumë nga ana e prokurorisë për të arritur përfundimin e çështjes. Sipas disa ekspertëve, kjo përbën shkelje të procesit ligjor dhe garancive të njohura nga Amendamenti 14. Shtëpia e Bardhë nuk ka dhënë koment.

Kriteret e caktuara nga Qarkorja

Qarkorja zgjeron kriteret për individët që janë në rrezik të humbjes së nënshtetësisë, duke përfshirë akte që rrezikojnë sigurinë kombëtare, edhe mosdeklarime si psh në programe huaje të pagesave, dhe/ose programe asistence si Medicaid dhe Medicare. Tendenca e administratës për ta shtrirë aktivitetin në sfera të pacekura më parë është për tu shqetësuar, vënë në dukje ekspertët e organizatës Qendra e Burimeve Ligjore për Emigrantët. Veç kësaj, qarkorja nuk i cakton limite Divizionit Civil edhe për raste që i referohen zyrës dhe të cilat ky Divizion mund të vendosë t’i procedojë. Faktikisht, gjuha e përdorur është e tillë që i jep dorë të lirë krahut të qeverisë të ndjekë penalisht personat që do t’i ketë në shënjestër.

Revokimi i nënshtetësisë

Për fëmijët që janë lindur nga prindër të natyralizuar, ky akt mund të ketë pasoja afatgjata. Amerikanët që deri tani mendonin se ishin të sigurtë tashmë mund të jenë në rrezik të humbasin nënshtetësinë. Dhe pastaj çfarë ndodh me një individ që mbetet pa nënshtetësi, pasi i është mohuar ajo, pyesin ekspertët e të drejtave civile. Sipas ligjit, individi kthehet në statusin e mëparshëm të banorit rezident të përhershëm (Green Card) dhe si i tillë, personi mund të jetë subjekt deportimi.

Në javët e fundit, njoftohet se të paktën një personi i është hequr nënshtetësia – Elliot Duke, i cili vjen nga Mbretëria e Bashkuar, ka kryer shërbimin ushtarak në ushtrinë amerikane dhe ka qenë i dënuar për shpërndarje materialesh që kanë të bëjnë me abuzim seksual të fëmijëve, gjë që personi e ka pranuar se ishte akt i kryer përpara se të merrte nënshtetësinë.

Denatyralizimi ishte mekanizëm politik shumë i preferuar në periudhën e Mekarthit. Në kulmin e vet arriti të kishte 22 mijë raste për denatyralizimin në një kohë kur popullsia ishte më e vogël. Në vitin 1967 vendimi i Gjykatës së Lartë vërente se “denatyralizimi nuk është konsistent me formën e demokracisë amerikane sepse krijon dy kasta të nënshtetësisë.” Prej atëherë, rastet e revokimit ranë në 10 a 15 , sipas ekspertëve. Por kjo ndryshoi gjatë administratës së Obamës, kur u vunë në përdorim metoda digjitale për rastet e shkeljeve financiare të kryera shumë vite më parë, me arsyetimin se paraqisnin rrezikshmëri ndaj interesave të sigurisë kombëtare, meqë kishin lidhje potenciale me akte terrorizmi. Administrata e mandatit të parë të Trump-it bëri përpjekje për ta zgjeruar përdorimin e denatyralizimit nga ana e qeverisë duke e aplikuar atë në gjykatën civile në vend të asaj të krimeve penale.

Pyetja është sa raste të tilla mund të ketë që plotësojnë kriteret e denatyralizimit dhe sa burime do ketë në dispozicion administrata për të ndjekur çdo rast. Në përfundim, subjektet mund të jenë individë për të cilët nuk ekzistojnë prova por mundësia për të bërë shkelje, që mund të merret si bazë për heqjen e nënshtetësisë. Sipas analistëve, është tregues fakti që gjykatat kanë prapësuar deportime të ndërmarra nga zelli i administratës në praktikimin e masave të emigracionit.

Hapja e çështjes penale për ata që e kanë fituar nënshtetësinë sjell shumë probleme të tjera si edhe krijimin e mundësisë së dallimeve në rastet kur për disa “hapen dosjet e për disa jo.” Një masë e ngjashme ka përfshirë një numër të shteteve evropiane që kanë aktivizuar akte të revokimit të nënshtetësisë për çështje të sigurisë së vendit, figurës morale të individit e të tjera.

Nga: Prof.Dr.Fejzulla BERISHA

(Ekspert  i të drejtës publike)/

1. Kuvendi si themel i rendit kushtetues

Në një republikë parlamentare si Kosova, Kuvendi nuk është thjesht një organ përfaqësues i qytetarëve, por është organi themelor kushtetues, nga i cili rrjedhin të gjitha pushtetet e tjera. Në përputhje me nenin 4 të Kushtetutës së Republikës së Kosovës, ndarja dhe balancimi i pushteteve janë parime themelore të rendit kushtetues. Ndërkaq, neni 2 e njeh sovranitetin si të qytetarëve, i cili realizohet përmes përfaqësimit në Kuvend.

Ngërçi aktual i krijuar pas zgjedhjeve të 9 shkurtit 2025 nuk është thjesht një krizë politike, por përfaqëson një rrezik të drejtpërdrejtë për rendin kushtetues, për funksionalitetin e institucioneve, dhe për pozitën ndërkombëtare të Kosovës si shtet.

2. Shkelja e rendit kushtetues përmes moskonstituimit të Kuvendit

Refuzimi i qëllimshëm nga subjekti fitues për të proceduar me zgjedhjen e Kryetarit të Kuvendit përbën një shkelje të parimeve të sigurisë juridike, të funksionalitetit institucional dhe të detyrimeve të sanksionuara në Kushtetutë dhe në rregulloren e brendshme të Kuvendit. Kjo përbën jo vetëm një cenim të integritetit të pushtetit legjislativ, por edhe një përpjekje të fshehur për ta kapur atë politikisht, duke e shndërruar në një instrument të një grupi të vetëm.

Në këtë mënyrë, e drejta e brendshme kushtetuese po manipulohet për interesa politike, duke cenuar balancat kushtetuese të pushteteve dhe rendin institucional të vendit.

3. Dimensioni i të drejtës ndërkombëtare – detyrime ndaj parimeve të demokracisë funksionale

Kosova, si shtet i pavarur dhe i njohur nga shumica e demokracive perëndimore, ka pranuar mbi vete standardet themelore të të drejtës ndërkombëtare publike, veçanërisht në fushën e demokracisë, të drejtave të njeriut dhe sundimit të ligjit, siç sanksionohet në instrumente ndërkombëtare si:

-Karta Evropiane për Vetëqeverisje Lokale,

-Kriteret e Kopenhagës për anëtarësim në BE,

-Parimet e Deklaratës Universale të të Drejtave të Njeriut dhe

-Konventa Ndërkombëtare për të Drejtat Civile dhe Politike (neni 25).

Mosfunksionimi i Kuvendit të Kosovës bie ndesh me nenin 25 të Paktit Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike, i cili garanton të drejtën e qytetarëve për të marrë pjesë në qeverisje, drejtpërdrejt ose përmes përfaqësuesve të zgjedhur, në kushte që garantojnë efektivitetin e përfaqësimit.

Moskonstituimi i Kuvendit nënkupton shkelje të drejtpërdrejtë të këtij obligimi ndërkombëtar, duke e ekspozuar Kosovën ndaj kritikave ndërkombëtare dhe rrezikut të minimit të besueshmërisë në arenën globale.

4. Vendimi i Gjykatës Kushtetuese – instrument i brendshëm i mbrojtjes së rendit kushtetues dhe të pozitës ndërkombëtare të shtetit

Në kontekstin e së drejtës së brendshme, ndërhyrja e Gjykatës Kushtetuese më 27 qershor 2025 përmes një aktvendimi që urdhëron konstituimin e Kuvendit deri më 26 korrik, është një akt i vetëmbrojtjes institucionale të rendit juridik dhe demokratik në Kosovë. Ky vendim afirmon që:

-Kushtetuta është norma më e lartë juridike që nuk mund të tejkalohet nga vullneti politik i asnjë partie;

-Institucionet nuk janë pronë e përkohshme e fituesve të zgjedhjeve, por pasuri publike që duhet të funksionojnë për të gjithë qytetarët;

-Gjykata Kushtetuese, si mjet i brendshëm i kontrollit të kushtetutshmërisë, është në të njëjtën kohë garant i detyrimeve ndërkombëtare të Kosovës si shtet demokratik.

Ky vendim krijon efekte erga omnes, duke e bërë të detyrueshëm jo vetëm në planin e brendshëm juridik, por edhe si sinjal politik për bashkësinë ndërkombëtare se Kosova nuk ka braktisur parimet mbi të cilat është ngritur.

5. Rreziku i delegjitimimit ndërkombëtar dhe humbjes së përkrahjes strategjike

Nëse Kuvendi nuk konstituohet dhe nëse vendimi i Gjykatës shpërfillet ose relativizohet, Kosova përballet me rrezikun e rrëshqitjes nga statusi i një republike demokratike në një entitet me elemente të autoritarizmit institucional. Pasoja e parë e një zhvillimi të tillë është humbja e besimit ndërkombëtar, që mund të përkthehet në:

-Ndalim ose ngadalësim të proceseve integruese, si në BE dhe NATO;

-Mospërkrahje për anëtarësim në organizata ndërkombëtare si Këshilli i Evropës;

-Zbehje të përkrahjes diplomatike në arenën globale ndaj shtetësisë së Kosovës.

Kjo do të ishte jo vetëm dëm i brendshëm, por shkatërrim strategjik i pozitës ndërkombëtare të Kosovës si shtet i orientuar nga vlerat euroatlantike.

6. Përfundim: Funksionaliteti institucional është kërkesë e brendshme dhe obligim ndërkombëtar

Kuvendi duhet të konstituohet jo si akt formal, por si akt thelbësor i respektimit të rendit kushtetues dhe të rendit ndërkombëtar të ligjit. Në të kundërtën, çdo bllokadë që ndodh nga brenda, përbën një sabotim ndaj shtetësisë dhe një akt vetëshkatërrimi ndaj imazhit ndërkombëtar të Republikës së Kosovës.

Funksionaliteti i institucioneve nuk është vetëm kërkesë e popullit të Kosovës, por obligim i shtetit ndaj vetes dhe ndaj komunitetit ndërkombëtar.

Nga Keze Kozeta Zylo/

Në shkollën e mesme “Susan E. Wagner” në Staten Island

Këto letra mirënjohjeje nga prindër amerikanë plot kulturë të studentëve tanë janë nga më të çmuarat dhe me frymëzueset e jetës sime.  Nuk kanë çmim!

Mësuesit, edukatorët mbajnë në duart e tyre të ardhmen e brezave dhe shumica e tyre punojnë me një ndërgjegje të plotë.  

Emigrimi në Amerike kishte disa male për t’u ngjitur, por autizmi nuk ka qenë mali im i ëndrrave, sepse ishja zero në njohjen e tij, por ndërkohë që mësova këtu e pranova që me intervistën e parë të punësimit.  Programi i Autizmit në shkollën e mesme, ishte mundësia më e madhe e jetës sime për një ndër sukseset shpirtërore, jetësore. 

Shumë studentë më mësuan përfshirë dhe Philipin se “Autizmi nuk është një sëmundje, por është një mënyrë tjetër e të parit të botës.” sipas neurologut dhe Autorit të dëgjuar Temple Grandin. 

Për ecjen e tij akademike Philipi është ftuar nga Drejtori i Shkollës z. Cugini në zyrën e tij dhe pati një bisedë shumë interesante, për ëndrrat, arritjet.  Ai u përzgjodh të intepretojë Himnin, betimin para Flamurit Amerikan në mëngjesin e përditshëm shkollor, është anëtar në Student’s Government në shkollë, mbajti fjalimin para gjithë shkollës në muajin e Autizmit, aktroi në rolin e Mbretit Dunkan, King në tragjedinë “Makbethi” të shkrimtarit botëror Shekspirit, në skenën magjike të teatrit para gjithë publikut

.  Këto janë arritje të mëdha, sfida që bëhen jo lehtë, natyrisht nuk është vetëm puna ime, por puna në grup me respekt dhe profesionalizëm bashkë me kolegët e nderuar arritem suksesin.  Mirënjohje pafund për të gjithë!  

Dita e fundit e vitit akademik 2024-2025 e shkollave publike amerikane erdhi dje dhe çuditërisht gjithmonë ndjej trishtim, kur i shoh koridoret bosh, pa tingujt muzikorë të zhurmës së nxënësve që në veshët e mi është thjesht jetë, gjallëri, vazhdimësi, më besoni dhe vallëzim… 

Kur Philipi më dha dhuratën në emër të familjes së tij me zarfin të mbishkruar: “Faleminderit” që mbante brenda një ndër letrat më të bukura të jetes sime, shkruar nga nëna e tij mjeke në spital dhe gjithë familja, pikëzat e lotit lagën qerpikët e mi dhe më dhanë muzë, një frymëzim të paparë për të punuar më fort për Philipin dhe gjithë studentët e tjerë. Bija ime gjeneroze, Klodiana, më shkruajti t’i blente biletë për në stadium duke më pyetur se cilën skuadër pëlqen ai më shumë?  

Unë po e ndaj me ju të dashur miqtë tanë të vyer kudo ku jeni, jo për punen time, jo për suksesin, por shpesh njerëzit i mbyt rutina përfshirë dhe mua dhe harrojmë të çmojmë pikërisht atë që duhet, atë që prek zemra njerëzish dhe bëhet frymëzim.  Mirënjohja për të vërtetën sfumon “mashtrimet” që bëhen për antivlerat duke i kthyer verbërisht në vlera pa i dhënë komunitetit kudo ku jetojnë pikën e djersës së ndershme. 

Kjo letër më shërben si një platformë për amplifikimin dhe si avokate e zërave të vetë individëve autikë. Duke ndarë këtë përvojë të hatashme me ju të dashur miq ne ngremë zërat e tyre dhe promovojmë përfshirjen dhe avokatësinë, ndërkohë ëndrrat e mia për ta çuar në instanca të tjera më të larta vazhdojnë…  

Mirënjohje pafund Familja Franchina!

Pushime të mbara Senator Philip!

Pushime të mbara ju, gjithë fëmijët dhe studentët në At-Mëmëdhe dhe botë! 

Letra nga familja:

E dashur Kozeta, 

Unë nuk e di nga ta filloj me parë dhe t’ju falënderoj për çfarë ju keni bërë për birin tim Philip, jo vetëm këtë vit, por qëkur ju e takuat atë. Ju keni qenë burim frymëzimi, suportuese ndër vite dhe përgjithmonë inkurajuese në çdo hap të tij.  Ai eshtë student me i mirç duke ju pasur ju, duke e mësuar atë dhe duke i dhënë udhëzime.  Faleminderit që kurrë nuk keni thënë jo, dhe gjithmonë keni besuar në të gjitha ëndrrat e tij.  Ne të gjithë si familje jemi krenar me arritjet, sfidat e tij, dhe duhet të falënderojmë që keni qenë bashkë me të në çdo hap.  

Paçi një verë të shkëlqyer.  

Të duam prindëit e Filipit dhe të dy vëllezërit e tij.

New York 

27 Qershor, 2025  

Washington DC – Prof.Dr.Fejzulla BERISHA/

I.Midis drejtësisë ndërkombëtare dhe kufizimit të sovranitetit

Themelimi dhe funksionimi i Gjykatës Speciale për Kosovën nuk mund të kuptohet jashtë kontekstit të pasluftës, ndërhyrjes ndërkombëtare, ndërtimit të shtetit dhe debatit të hapur mbi barazinë e shteteve të reja në rendin ndërkombëtar. Kjo gjykatë, që formalisht paraqitet si pjesë e sistemit juridik të Kosovës, në thelb përfaqëson një ndërthurje të qartë të mekanizmave të drejtësisë tranzicionale me mjetet e kontrollit ndërkombëtar mbi një republikë të re dhe të brishtë. Ajo legjitimon kufizimin e sovranitetit të brendshëm dhe përfaqëson një simbol të asaj që quhet supermacia funksionale e organizmave ndërkombëtarë ndaj institucioneve të një shteti që formalisht është i pavarur, por realisht mbetet në një pozitë të varësisë ndërkombëtare të vazhdueshme.

II. Geneza e Gjykatës Speciale – dhunimi i vullnetit politik përmes instrumenteve të presionit

Gjykata Speciale u themelua mbi një bazë të dyfishtë: një raport të diskutueshëm ndërkombëtar dhe një presion të koordinuar diplomatik. Raporti i Dick Martyt i vitit 2011, i miratuar nga Këshilli i Evropës, paraqiti pretendime të rënda për trafik organesh dhe krime të luftës, të cilat nuk kishin kaluar përmes filtrit të një hetimi penal të pavarur. Ky raport u bë mjet politik për të imponuar themelimin e një strukture të posaçme, me qëllim që të zbusë kërkesat për një tribunal ndërkombëtar dhe të kanalizojë drejtësinë në një forum të kontrolluar.

Vendimi për themelimin e kësaj gjykate nuk u mor nga një vullnet i lirë politik i Kuvendit të Kosovës, por nën kërcënimin e izolimit diplomatik, ndërprerjes së ndihmës ndërkombëtare dhe sanksioneve politike. Deputetët që e votuan ndryshimin kushtetues vepruan në një rreth të mbyllur politik dhe nën një ndjenjë shtrëngimi, çka e bën këtë akt një prej kompromisve më të thellë me rendin juridik të brendshëm të Kosovës.

III. Struktura e Gjykatës – drejtësi e huaj nën emrin e ligjit vendor

Dhomat e Specializuara janë strukturuar si një sistem paralel gjyqësor, me përbërje ndërkombëtare të plotë (gjyqtarë, prokurorë, staf administrativ), me seli jashtë Kosovës (në Hagë), dhe me një rregullore të procedurës që ndjek praktikat ndërkombëtare më shumë sesa ato vendore. Kjo strukturë, megjithëse zbatohet mbi bazën e ligjeve të Kosovës, realisht ka statusin e një tribunali të jashtëm të vendosur mbi sistemin juridik të një shteti të pavarur.

Kjo përbën një precedent unik juridik, ku një shtet sovran, në mënyrë të detyruar, vendos që një pjesë e juridiksionit penal të vet të ushtrohet jashtë territorit dhe sistemit të tij institucional. Asambleja e Kosovës nuk ka kompetencë mbi emërimet, llogaridhënien, buxhetin apo përmbajtjen e punës së Gjykatës Speciale. Në thelb, institucionet e Kosovës janë të përjashtuara nga çdo rol efektiv mbi funksionimin e kësaj gjykate, përfshirë edhe çështjet që kanë ndikim të drejtpërdrejtë në jetën politike dhe institucionale të vendit.

IV. Asimetri e drejtësisë: gjykatë monoetnike, juridiksion selektiv

Një kritikë thelbësore ndaj Gjykatës Speciale është karakteri i saj ekskluziv ndaj shqiptarëve të Kosovës dhe kufizimi i saj i drejtpërdrejtë në një periudhë dhe në një palë të vetëm në konfliktin e Kosovës. Sipas mandatit të saj, Gjykata ka kompetencë vetëm për të hetuar dhe ndjekur penalisht individë të UÇK-së për krime të supozuara të kryera gjatë dhe menjëherë pas luftës (1998–2000), duke përjashtuar në mënyrë të plotë hetimin e krimeve të kryera nga forcat serbe dhe strukturat e shtetit serb, të cilat kanë lënë më shumë se 13.000 civilë të vrarë, mbi 20.000 gra të dhunuara dhe rreth 1200 fëmijë të vrarë.

Kjo pabarazi thelbësore e delegjitimon pretendimin për drejtësi ndërkombëtare neutrale dhe tregon se Gjykata Speciale është një mjet juridik me funksion të qartë politik – për të ndarë legjitimitetin e luftës çlirimtare nga individët që supozohet se kanë devijuar nga parimet e saj. Por kjo ndarje është selektive, e njëanshme dhe përjashtuese – për faktin se ajo nuk aplikohet ndaj palës agresore (Serbisë), që përkundrazi nuk ka asnjë strukturë të ngjashme që të përballet me të kaluarën e saj kriminale.

V. Ndikimi i Gjykatës në funksionimin e institucioneve dhe demokracisë

Funksionimi i Gjykatës Speciale ka pasur pasoja të drejtpërdrejta për rendin kushtetues të Kosovës dhe për sistemin politik. Disa nga liderët më të lartë shtetërorë të zgjedhur përmes votës së lirë janë arrestuar dhe gjykohen në Hagë. Presidenti Hashim Thaçi, ish-kryeparlamentari Kadri Veseli, ish-kryetari i Kuvendit Jakup Krasniqi dhe të tjerë janë pjesë e një procesi që i ka përjashtuar nga jeta institucionale, duke krijuar një boshllëk në përfaqësimin politik dhe krizë të legjitimitetit demokratik.

Ky ndërhyrje e drejtpërdrejtë, ndonëse e arsyetuar juridikisht si ndjekje penale, ka pasoja politike që tejkalojnë fushën juridike. Gjykata është kthyer në një instrument që riorganizon raportet e brendshme të pushtetit dhe sjell një ndërhyrje të pashembullt në sistemin politik përmes mjeteve të drejtësisë. E thënë ndryshe: drejtësia ka prodhuar një vakuum politik dhe institucional, duke e vënë në diskutim aftësinë e shtetit për të vepruar në mënyrë të pavarur dhe për të ruajtur integritetin e vet institucional.

VI. Sovraniteti i kufizuar përmes drejtësisë së deleguar

Gjykata Speciale është pjesë e një arkitekture më të gjerë të “sovranitetit të mbikëqyrur” në Kosovë. Pas shpalljes së pavarësisë në vitin 2008, Kosova u përball me një model ndërkombëtar të mbikëqyrjes kushtetuese përmes Zyrës Civile Ndërkombëtare (ICO), EULEX-it dhe më pas me formën më të thellë të ndërhyrjes përmes kësaj gjykate. Në këtë kuptim, Gjykata Speciale është një formë e re e protektoratit ligjor, e zhveshur nga emri, por me pasoja më të thella – pasi ajo vendos standarde juridike që shkojnë përtej konsensusit të brendshëm dhe jashtë çdo mbikëqyrjeje vendore.

VII. Konkluzion: Drejtësi apo instrument i kontrollit politik ndërkombëtar?

Gjykata Speciale për Kosovën përbën një paradigmë të veçantë të ndërhyrjes ndërkombëtare në një shtet sovran përmes mekanizmave të drejtësisë. Ajo nuk është një domosdoshmëri e vetëinstitucionalizuar për drejtësi, por një mjet i projektuar për të adresuar tensionet ndërkombëtare mbi rolin e Kosovës në luftë dhe pas saj. Ajo e kufizon sovranitetin e brendshëm përmes një modeli të jashtëm dhe i privon institucionet e Kosovës nga një segment kyç i sistemit gjyqësor.

Në vend që të kontribuojë në ndërtimin e një sistemi të brendshëm të drejtësisë, ajo e ka përjashtuar Kosovën nga kjo mundësi. Për më tepër, drejtësia që ajo përfaqëson, është selektive, jo përfaqësuese për të gjitha viktimat, dhe në fund të fundit – më shumë politike sesa morale.

Nëse drejtësia ndërkombëtare nuk është e barabartë për të gjitha viktimat dhe të gjitha krimet, ajo rrezikon të mos jetë drejtësi fare – por të jetë një instrument i kujdesshëm për kufizimin e shtetësisë dhe vendimmarrjes së një populli që ende lufton për njohje të plotë në arenën ndërkombëtare.