Artan Nati/

“Lum popujt që nuk kanë nevojë për heronj.” Kjo frazë e famshme e dramaturgut Bertolt Brecht tingëllon sot më aktuale se kurrë për një shoqëri si ajo shqiptare, e lodhur nga kërkimi i vazhdueshëm për “shpëtimtarin e radhës”. Dhe pikërisht këtë mendim ma rikujtoi kënga legjendare “We Don’t Need Another Hero” (“Ne nuk kemi nevojë për një hero tjetër.”) e Tina Turner, një himn i heshtur kundër adhurimit të figurave mesianike dhe varësisë kolektive ndaj liderëve të fortë.

Ndoshta, në mënyrë ironike, kjo këngë do t’i shkonte Shqipërisë më shumë se shumë himne patriotike që kemi dëgjuar gjatë tranzicionit. Sepse problemi ynë historik nuk ka qenë mungesa e heronjve, përkundrazi, kemi prodhuar aq shumë sa shpesh kemi mbetur pa qytetarë normalë. Çdo epokë ka sjellë figurën e vet shpëtimtare: prijësin, komandantin, liderin karizmatik, “babain e kombit”, tribunën popullore, reformatorin e madh. Dhe çdo herë shoqëria ka investuar tek individi atë besim që duhej ta kishte investuar tek institucionet. Ne do të preferonim të vdisnim për një hero, por nuk jetojmë për sundimin e ligjit.

Në thelb, kënga e Tina Turner nuk flet vetëm për mungesën e heronjve, ajo flet për lodhjen e njerëzve nga cikli i përhershëm i pritjes. “Ne nuk kemi nevojë për një hero tjetër.” është në fakt një revoltë kundër psikologjisë së varësisë politike. Është refuzimi i idesë se dikush do të vijë nga lart për të shpëtuar një shoqëri që vetë nuk merr përgjegjësi për fatin e saj.

Dhe pikërisht këtu qëndron drama shqiptare. Ne vazhdojmë të sillemi si një popull që pret kalorësin, jo si një republikë qytetarësh që ndërton rregulla. Në vend që të kërkojmë institucione të forta, kërkojmë figura të forta. Në vend që të edukojmë kulturën e debatit, prodhojmë kulturën e tifozërisë politike. Çdo lider i ri paraqitet si “njeriu i domosdoshëm”, ndërsa çdo kritik trajtohet si tradhtar i kauzës.

Por demokracia moderne nuk ndërtohet mbi mitin e heroit. Ajo ndërtohet mbi diçka më të mërzitshme, por shumë më të qëndrueshme: ligje, institucione, kontroll pushtetesh, media kritike dhe qytetarë skeptikë. Shoqëritë që mbijetojnë nuk janë ato që prodhojnë më shumë heronj, janë ato që nuk varen nga një hero i vetëm për të funksionuar.

Prandaj ndoshta Shqipëria nuk ka nevojë për një këngë tjetër lavdie për prijësit. Ka nevojë të dëgjojë më shpesh refrenin e Tina Turner: “Ne nuk kemi nevojë për një hero tjetër.”

Sepse momenti kur një komb e kupton këtë, është ndoshta momenti kur fillon të sillet më në fund si demokraci dhe jo si turmë në kërkim të shpëtimtarit të radhës.

Transformimi i Perëndimit nga kultura e “heroit shpëtimtar” drejt idesë moderne se “institucionet vlejnë më shumë se individi” nuk ndodhi në një ditë të vetme. Ishte një proces i gjatë historik, psikologjik dhe filozofik. Por ka disa momente kulmore që e thyen mitin e heroit dhe e shtynë Perëndimin drejt një shoqërie më skeptike ndaj figurave mesianike. Një nga goditjet e para të mëdha ndaj kulturës së heroit ishte Revolucioni Francez. Për shekuj me radhë, mbreti konsiderohej pothuajse figurë hyjnore. Revolucioni bëri diçka psikologjikisht tronditëse: e zbriti “njeriun e shenjtë” nga froni dhe ia preu kokën simbolikisht bashkë me pushtetin absolut.

Kjo ishte hera e parë kur masa europiane filloi të kuptonte se sovraniteti nuk duhej të banonte tek një hero apo monark, por tek qytetarët dhe ligji.

Por paradoksi është se edhe Revolucioni Francez prodhoi heronjtë e vet, derisa përfundoi tek Napoleon Bonaparte. Dhe pikërisht aty Perëndimi mësoi një leksion të hidhur: revolucioni kundër heronjve mund të prodhojë një hero edhe më të madh.

Pastaj erdhi Lufta e Dytë Botërore dhe figura si Adolf Hitler apo Benito Musolini treguan se çfarë ndodh kur një shoqëri ia dorëzon arsyen e saj një “shpëtimtari kombëtar”.

Pas vitit 1945, Europa Perëndimore kuptoi diçka thelbësore: heroi politik mund të bëhet shumë lehtë katastrofë kolektive. Kjo është arsyeja pse pas luftës Perëndimi filloi të ndërtojë institucione mbi individin, kushtetuta mbi liderin, burokraci funksionale mbi karizmën, integrim europian mbi nacionalizmin romantik. Në një farë mënyre, Bashkimi Europian vetë është produkt i frikës nga heronjtë politikë. Në planin psikologjik dhe kulturor, Perëndimi u transformua edhe nga mendimtarë që e vunë në dyshim figurën e “njeriut të madh”. Sigmund Freud tregoi se njeriu nuk është aq racional sa mendon. Karl Popper argumentoi se shoqëritë e hapura mbijetojnë vetëm kur pushteti mund të kritikohet. Hannah Arendt analizoi mënyrën si turmat dorëzojnë lirinë tek liderët totalitarë. Kultura perëndimore pas luftës filloi të besojë më shumë tek qytetari kritik sesa tek lideri profetik. Nga “udhëheqësi i madh” Perëndimi kaloi tek kultura e pyetjes:

Pse duhet t’i bindemi? Kush e kontrollon pushtetin? Pse duhet të besojmë tek një hero?

Kjo është klima psikologjike ku një këngë si “Ne nuk kemi nevojë për një hero tjetër.” merr kuptim të plotë. Nuk është thjesht një refren pop, është përmbledhja emocionale e një qytetërimi të lodhur nga figurat shpëtimtare.

Shqipëria duket sikur vuan nga një sëmundje historike kronike që mund të quhet fare mirë “Sindroma e Diskontinuitetit”. Është ajo ndjesia kolektive se asgjë nuk zgjat mjaftueshëm për t’u marrë seriozisht: as sistemi, as ligji, as flamuri, as vetë e vërteta zyrtare. Çdo disa dekada, vendi zgjohet me një himn të ri, një armik të ri dhe një hero të ri kombëtar. Statujat rrëzohen me të njëjtin entuziazëm me të cilin u ngritën, ndërsa historia rishkruhet aq shpesh sa shqiptarët ndonjëherë duken si turistë në të kaluarën e tyre. Mjafton të shohësh pemën familjare shqiptare për ta kuptuar absurdin. Stërgjyshi jetonte në Perandorinë Osmane dhe mësonte se sulltani ishte hija e Zotit mbi tokë. Gjyshi u zgjua në mbretërinë e Zog I dhe duhej të besonte tek modernizimi monarkik. Babai përfundoi në utopinë marksiste të Enver Hoxhës, ku historia kishte “mbaruar” dhe socializmi do të zgjaste një mijë vjet. Ndërsa djali sot jeton në “demokracinë e tranzicionit”, ku çdo katër vjet i thuhet se tani më në fund po fillon shteti.

Në këto kushte, lind pyetja më shqiptare e mundshme: pse të investosh emocionalisht tek institucionet kur historia sillet si stinët e vitit? Derisa boja të thahet në kushtetutën e re, zakonisht shfaqet dikush me një flamur tjetër, një hartë tjetër ose të paktën me një slogan të ri për “rilindjen kombëtare”.

Kjo është arsyeja pse në Shqipëri njerëzit shpesh nuk i besojnë sistemit, por individit. Institucioni shihet si i përkohshëm, heroi si zgjidhje emergjence. Dhe kështu krijohet cikli ynë grotesk: sa herë dështon sistemi, ne nuk kërkojmë më shumë institucione, por një hero më të fortë. Pastaj heroi bëhet sistemi, sistemi shembet bashkë me të, dhe vendi rifillon përsëri nga e para. Në fund, drama shqiptare nuk është vetëm politike, është psikologjike. Një shoqëri që ka jetuar vazhdimisht mes perandorive, regjimeve dhe tranzicioneve e ka të vështirë të besojë tek vazhdimësia. Dhe pa besim tek vazhdimësia, demokracia mbetet gjithmonë provizore.

Institucionet ekzistojnë (gjykatat, parlamentet, bordet zgjedhore), por ato shërbejnë si argëtim, duke shpërqendruar popullsinë, ndërkohë që biznesi i vërtetë i qeverisjes: besnikëria dhe “stabilitokracia” vazhdon pandërprerë.

Këtu fillon tragjikomedia tipike shqiptaro-ballkanike: politika nuk funksionon si garë institucionesh, por si serial i pafund protagonistësh. Në një demokraci normale qytetarët pyesin: “Çfarë programi ka?”, “Si funksionon administrata?”, “A respektohen institucionet?”. Në Shqipëri dhe shpesh edhe në Kosovë, pyetja mbetet shumë më dramatike: “Kush është heroi i radhës?”

Kështu, tranzicioni ynë u kthye në një sagë personazhesh politike, ku çdo dekadë prodhon figurën e vet shpëtimtare. Në vitet ’90, Sali Berisha u paraqit si doktori antikomunist që do ta nxirrte Shqipërinë nga errësira dhe do ta çonte drejt Perëndimit. Për shumë njerëz ai nuk ishte thjesht politikan, por simbol pothuajse mitologjik i lirisë së re. Kritika ndaj tij shpesh interpretohej si nostalgji për komunizmin, ndërsa mbështetja merrte tone besnikërie personale më shumë sesa qytetare.

Më pas erdhi epoka e Edi Ramës, i cili u shit si artisti modernizues që do të transformonte Shqipërinë nga kaosi postsocialist në një vitrinë europiane me ngjyra, fasada dhe “Rilindje”. Edhe këtu debati publik shpesh u zhvendos nga institucionet tek personazhi: për disa ai u kthye në arkitektin vizionar të shtetit modern, për të tjerë në simbolin e centralizimit të pushtetit. Por në të dy rastet, fokusi mbeti tek figura, jo tek mekanizmi institucional.

Ndërkohë në Kosovë, politika shpesh ka marrë formën e një epopeje kombëtare të vazhdueshme. Hashim Thaçi u trajtua për vite si figura e komandantit që personifikonte vetë luftën dhe shtetin e ri. Kritika ndaj tij shpesh shihej si sulm ndaj historisë së luftës. Nga ana tjetër, Albin Kurti u ngrit për shumë mbështetës si figura anti-establishment që do të pastronte sistemin nga korrupsioni dhe kompromiset e tranzicionit. Edhe këtu kemi të njëjtin model emocional: lideri nuk shihet si administrator i përkohshëm i republikës, por si figurë epike që duhet ose adhuruar ose demonizuar.

Dhe pikërisht këtu qëndron drama ballkanike. Në vend që liderët të konsumohen normalisht nga rotacioni demokratik, ata kthehen në identitete emocionale. Partitë funksionojnë si oborre mbretërore moderne ku besnikëria ndaj kryetarit vlen shpesh më shumë se programi apo ideologjia. Në Perëndim, një lider humb zgjedhjet dhe zëvendësohet. Në Ballkan, humbja e liderit trajtohet si krizë ekzistenciale kombëtare.

Ironia është se sa më shumë flasim për Europën, aq më shumë politika jonë ngjan me një dramë osmane me episode të pafundme: heroi tradhtohet, rikthehet, sulmohet, ringrihet dhe shpallet përsëri shpëtimtar. Ndërsa institucionet, ato figurat e mërzitshme që në demokracitë funksionale mbajnë shtetin në këmbë, vazhdojnë të mbeten aktorë dytësorë pa rol kryesor në skenarin tonë politik.

Dhe kështu, pas dekadash pluralizëm, ende nuk kemi kaluar plotësisht nga republika e liderëve tek republika e institucioneve. Ende sillemi si publik që pret sezonin e ri të serialit politik, jo si qytetarë që kërkojnë rregulla të qëndrueshme që funksionojnë pavarësisht se kush është protagonisti në ekran. Megjithatë, ka ardhur koha që Shqipëria të thyejë këtë magji të qëndrueshme dhe të kalojë pragun drejt një peizazhi demokratik më kompleks, më kërkues dhe në fund të fundit më shpërblyes. Është koha për një kalim nga kulti i personalitetit në “parajsën e humbur” të institucioneve të forta dhe një qytetarie aktive dhe pyetëse. Në fund, tranzicioni shqiptar nuk do të matet nga sa liderë të rinj prodhojmë, por nga momenti kur qytetari do të pushojë së kërkuari hero dhe do të fillojë të kërkojë faturë performance. Sepse demokracia fillon pikërisht aty ku mbaron nevoja për shpëtimtarë.

Prof. Dr. Muhamet Racaj/

Shekulli XXI po dëshmon transformimin më të madh të konceptit të luftës dhe sigurisë që nga përfundimi i Luftës së Dytë Botërore. Luftërat moderne nuk zhvillohen më vetëm në fronte klasike ushtarake, por në ekonomi, teknologji, media, hapësirë kibernetike, energjetikë, inteligjencë artificiale, diplomaci dhe kontroll psikologjik të popullsive. Megjithatë, pavarësisht zhvillimit të doktrinave moderne ushtarake dhe teorive të avancuara strategjike, realiteti ndërkombëtar dëshmoi se asnjë teori e luftës nuk arriti të garantojë stabilitet global.

Konfliktet në Ukrainë, Lindjen e Mesme, Indo-Paqësor, Afrikë dhe Ballkanin Perëndimor treguan qartë se rendi global i sigurisë po hyn në një fazë të rrezikshme të fragmentimit strategjik. Në këtë kontekst, po shembet edhe besimi se ekziston një superfuqi e vetme ose mekanizëm ndërkombëtar i aftë për të kontrolluar krizën globale.

Luftërat e Gjeneratës së Parë: Epoka e Formacioneve Klasike

Luftërat e gjeneratës së parë u karakterizuan nga përballja lineare e ushtrive në terrene të hapura. Kjo periudhë lidhet kryesisht me shekujt XVII-XIX, ku dominonte disiplina e formacioneve ushtarake, kontrolli hierarkik dhe përdorimi klasik i këmbësorisë, kalorësisë dhe artilerisë. Strategjia bazohej në kontrollin territorial dhe shkatërrimin fizik të forcës kundërshtare. Luftërat napoleonike përfaqësojnë modelin më tipik të kësaj gjenerate.

Luftërat e Gjeneratës së Dytë: Dominimi i Fuqisë së Zjarrit

Gjenerata e dytë u zhvillua gjatë Luftës së Parë Botërore dhe solli industrializimin e luftës. Artileria masive, lufta e pozicioneve, tanket, aviacioni fillestar dhe përdorimi i madh i logjistikës ndryshuan strukturën e konfliktit.

Doktrina kryesore ishte konsumimi gradual i armikut përmes fuqisë së zjarrit. Në këtë fazë u krijuan edhe konceptet moderne të mobilizimit total shtetëror dhe ekonomisë së luftës.

Luftërat e Gjeneratës së Tretë: Lufta Manovruese

Gjenerata e tretë lidhet me konceptin e “Blitzkrieg”-ut gjerman gjatë Luftës së Dytë Botërore. Strategjia nuk synonte më vetëm shkatërrimin frontal të armikut, por depërtimin e shpejtë, manovrimin operacional dhe paralizimin e komandës kundërshtare.

Kjo doktrinë u mbështet në koordinimin e forcave tokësore, ajrore dhe të blinduara, duke krijuar konceptin modern të luftës së kombinuar.

Luftërat e Gjeneratës së Katërt: Lufta Hibride dhe Asimetrike

Në fund të shekullit XX dhe fillim të shekullit XXI, teoria e luftës së gjeneratës së katërt u paraqit si modeli dominues i konflikteve moderne. Kjo luftë nuk zhvillohet vetëm mes ushtrive shtetërore, por përfshin aktorë jo-shtetërorë, organizata terroriste, kompani private ushtarake, luftë informative dhe operacione psikologjike.

Karakteristikat kryesore të kësaj lufte janë:

lufta hibride;

lufta informative dhe propagandistike;

terrorizmi global;

lufta kibernetike;

destabilizimi politik dhe ekonomik;

manipulimi mediatik;

përdorimi i inteligjencës artificiale dhe dezinformimit.

Në këtë fazë, kufiri ndërmjet paqes dhe luftës pothuajse u zhduk. Shtetet filluan të sulmojnë njëra-tjetrën pa shpallje formale lufte.

Luftërat e Gjeneratës së Pestë: Kontrolli Teknologjik dhe Lufta Pa Kufij

Gjenerata e pestë konsiderohet forma më e sofistikuar e luftës moderne. Kjo luftë bazohet në dominimin teknologjik, kontrollin e informacionit, inteligjencën artificiale, dronët autonomë, luftën kibernetike strategjike, satelitët ushtarakë dhe manipulimin global të opinionit publik.

Objektivi nuk është vetëm pushtimi territorial, por kontrolli i:

ekonomisë globale;

energjisë;

zinxhirëve teknologjikë;

rrjeteve informative;

sistemeve financiare;

stabilitetit social dhe psikologjik të popullsive.

Kjo teori pretendonte se superfuqitë do të mund të kontrollonin konfliktet pa hyrë në luftë të drejtpërdrejtë globale. Por realiteti tregoi të kundërtën.

Strategjitë dhe Doktrinat Moderne të Luftës

Në dekadat e fundit u zhvilluan disa doktrina kryesore strategjike:

doktrina e parandalimit strategjik;

doktrina e goditjes parandaluese;

doktrina e luftës hibride;

doktrina e dominimit ajror;

doktrina e luftës kibernetike;

doktrina e “smart power”;

doktrina e luftës së rrjetëzuar;

strategjia e kontrollit të kaosit;

strategjia e presionit ekonomik dhe sanksioneve;

strategjia e luftës përmes proxy-ve rajonalë.

Megjithatë, asnjëra nga këto doktrina nuk arriti të parandalojë destabilizimin global. Përkundrazi, përdorimi paralel i tyre prodhoi një sistem ndërkombëtar më të rrezikshëm dhe më të paqëndrueshëm.

Pse Ranë në Ujë Teoritë Moderne të Luftës?

Ngjarjet e viteve të fundit dëshmuan se teoritë moderne të luftës kanë dështuar për disa arsye themelore.

Së pari, globalizimi krijoi varësi të ndërsjellë ekonomike, por jo stabilitet politik. Krizat energjetike, inflacioni, luftërat tregtare dhe sanksionet prodhuan polarizim të ri global.

Së dyti, teknologjia nuk e eliminoi luftën, por e bëri atë më të paparashikueshme. Inteligjenca artificiale, dronët dhe lufta kibernetike krijuan forma të reja kërcënimesh që nuk kontrollohen më lehtë as nga superfuqitë.

Së treti, organizatat ndërkombëtare humbën autoritetin real. Sistemi ndërkombëtar nuk po funksionon më mbi bazën e rendit kolektiv të sigurisë, por mbi interesa gjeopolitike dhe rivalitete të ashpra strategjike.

Së katërti, fuqitë e mëdha nuk kanë më kapacitet absolut kontrolli. Lufta në Ukrainë, tensionet SHBA-Kinë, konfliktet Izrael-Iran, destabilizimi në Lindjen e Mesme dhe rritja e aktorëve jo-shtetërorë treguan se bota po hyn në një rend multipolar të paqëndrueshëm.

Kriza e Rendit Botëror të Sigurisë

Sot po bëhet gjithnjë e më evidente se nuk ekziston më një superfuqi absolute e aftë të garantojë rendin global të sigurisë. Edhe fuqitë më të mëdha ushtarake nuk mund të kontrollojnë njëkohësisht:

luftërat rajonale;

terrorizmin global;

luftën kibernetike;

krizën energjetike;

migrimet masive;

konfliktet etnike dhe fetare;

garën teknologjike;

destabilizimin ekonomik global.

Në realitet, bota po hyn në një periudhë të “anarkisë strategjike”, ku balancat tradicionale të fuqisë po zëvendësohen nga konflikte të shpërndara dhe të paparashikueshme.

Shekulli XXI dhe Lufta Pa Fund

Lufta moderne nuk ka më vijë fronti klasike. Ajo zhvillohet çdo ditë përmes informacionit, ekonomisë, mediave sociale, teknologjisë, inteligjencës artificiale dhe presionit psikologjik global.

Pikërisht këtu qëndron paradoksi më i madh i shekullit XXI: sa më shumë u zhvilluan teoritë moderne të luftës dhe teknologjitë ushtarake, aq më i pasigurt u bë rendi botëror.

Në vend të stabilitetit global, njerëzimi po hyn në një epokë të pasigurisë permanente, ku konfliktet mund të shpërthejnë në çdo moment dhe në çdo rajon të botës.

Përfundim

Teoritë e luftës së gjeneratës së katërt dhe të pestë, bashkë me strategjitë moderne gjeopolitike, nuk arritën të krijojnë një rend të qëndrueshëm ndërkombëtar. Përkundrazi, ato prodhuan fragmentim global, rivalitet të pakontrolluar dhe krizë të thellë të sistemit ndërkombëtar të sigurisë.

Sot është evidente se nuk ekziston forcë globale apo superfuqi absolute e aftë për ta ruajtur e vetme rendin botëror të sigurisë. Bota po hyn në një fazë të re historike, ku siguria kolektive do të varet jo vetëm nga fuqia ushtarake, por nga aftësia e shteteve për të ndërtuar mekanizma të rinj bashkëpunimi strategjik, teknologjik dhe diplomatik.

Në të kundërtën, shekulli XXI rrezikon të mbetet shekulli i konflikteve të pafundme dhe i krizave të pakontrollueshme globale.

Si e tradhtoi klasa politike shqiptare fatin perëndimor të Kombit.

Nga Frank Shkreli

9 Maji, Dita e “Evropës”, 22026 është një ditë reflektimi për popujt që e lidhën fatin e tyre me qytetërimin perëndimor, me demokracinë liberale, shtetin ligjor dhe dinjitetin njerëzor. Për shqiptarët, kjo ditë duhej të ishte gjithashtu një festë natyrore e identitetit kombëtar evropian, historik e kulturor. Sepse shqiptarët kanë qenë ndër popujt më pro-evropianë në kontinent, ndoshta më shumë se vetë disa kombe anëtare të Bashkimit Evropian (BE). Në të vërtetë, shqiptarët që nga koha e Gjergj Kastriotit – Skënderbeu e këtej, kanë qenë një murë, mbrojtës i qytetërimit evropian. Me gjak, sakkrifica dhe qendresë, Kombi shqiptar ka mbrojtur identitetin e vet perëndimor mu në zemër të Ballkanit the kontinentit evropian, edhe atëherë kur Evropa shpesh heshti përball fatit të shqiptarëve. Por ironia më e madhe sot është kjo: armiku më i madh i Shqipërisë modernë nuk rezultoi të ishin pushtuesi e huaj, por shqiptarët vet — vet klasa politike shqiptare e tri dekadave të fundit, për fat të keq, si në Shqipëri ashtu edhe në Kosovë, që siç duket nuk e duan antarësimin e shqiptarëve në BE. Frank Shkreli: Klasa politike në Shqipëri dhe në Kosovë po tradhëton shpresën dhe besimin e shqiptarëve për të ardhmen | Gazeta Telegraf.

Ja ku janë sot shqiptarët në Ditën e Evropës, 9 maj, 2026. Ata mbeten, paradoksalisht, “Evropianë, pa Evropë”. Jo për shkak të mungesës së dëshirës së popullit për integrim të plotë në Evropë, por për shkak të dështimit të vazhdueshëm të klasës politike shqiptare, e cila për më shumë se tri dekada, jo vetëm, nuk ka plotësuar kriteret për antarësim, ndonëse e ka përdorur integrimin evropian si slogan elektoral dhe jo si projekt kombëtar. Pas shembjes së Murit të Berlinit, dhe “tranzicionit post-komunist”, Shqipërinë e shqiptarët nuk i pengoi historia, gjeografia apo identiteti që të ishin tanimë antarë me të drejta, përgjegjësi dhe detyrime. Shqiptarët vazhdojnë të pengohen, nga korrupsioni, kapja e shtetit, klientelizmi dhe mungesa e elitës shtetformuese. E vërteta e kësaj gjndjeje të mjerueshme, është e hidhur. Shqipëria nuk mbetet jashtë Bashkimit Evropian sepse shqiptarët si komb nuk e meritojnë një antarësim të tillë. Shqipëria mbeti jashtë Evropës sepse politika shqiptare e të ashtuquajturit “tranzicion demokratik” post-komunist, shkatërroi — për dekada tani, me sjelljet e saj politike — mundësinë historike të një kombi të tërë. Me 1991, shqiptarëve iu premtua një “Shqipëri si e gjithë Evropa”, rikthimi në familjen natyrore evropiane, aty ku e kishte vendin, historikisht. Politikanët “post-komunistë”, premtuan në atë kohë se sakrificat e shqiptarëve nën diktaturën komuniste do shpërbleheshin me liri-demokraci, të drejta të barabarta, drejtësi, zhvillim ekonomik dhe dinjitet kombëtar. Por çfarë ndodhi në të vërtetë?

Politikanët shqiptarë kanë folur dhe flasin për Evropën duke premtuar integrim të shpejt, por në të vërtetë, ndërtuan një sistem vlerash anti-evropiane. Ata premtuan drejtësi, por mbrojtën pandëshkueshmërinë. Premtuan institucione demokratike, por ndërtuan pushtete personale. Premtuan ekonomi tregu, por krijuan oligarki të lidhura ngusht me politikën. Në vend të shtetit ligjor, u ngrit shteti i korrupsionit. Në vend të elitës kombëtare u krijua kasta e oligarkëve politikë. Në vend të demokracisë funksionale është themeluar kultura e pandëshkueshmërisë dhe e mashtrimit publik.

Ndërkohë që qytetarët shqiptarë vazhdojnë të largohen, masivisht, drejt vendeve të BE-së për të kërkuar punë, siguri, meritokraci dhe dinjitet, politika shqiptare vazhdon të prodhojë krizë, konflikte politike dhe tranzicion të pafund. Eksodi i të rinjve, sidomos, është aktakuza më e rëndë ndaj këtij sistemi të krijuar jo vetëm në Shqipëri, por edhe në Kosovë. Kur rinia largohet, nuk ikën vetëm fuqia punëtore. Me ikjen e rinisë, largohet besimi tek shteti. Ironia më e madhe është se shqiptarët janë ndoshta populli më pro-amerikan dhe më pro-evropian në Ballkan, por kanë shtetin më pak funksional në raport me aspiratën e tyre perëndimore. Shqiptarët shkojnë drejt Perëndimit, ndërsa politika i mban peng.

Në Ditën e Evropës, 2006 duhet thënë qartë se integrimi nuk është një proces teknik, por proces moral dhe civilizues. Nuk mjafton të “happen” kapituj negociatash nëse vendi mbetet i mbyllur nga korrupsioni, frika dhe propaganda. Evropa nuk është vetëm financim apo burokraci. Mbi të gjitha, Evropa është kulturë përgjegjësie politike ndaj qytetarëve. Dhe pikërisht këtu ka dështuar elita politike shqiptare. Shqipëria humbi vite historike – nga të dy partitë kryesore shqiptare, duke zëvendësuar shtetin me partinë, meritën me militantizmin partiak, duke venë mbijetesën e pushtetit, mbi interesat kombëtare. Në vend që të ndërtonte institucione të forta, politika shqiotare ka krijuar varësi. Në vend që të prodhonte elitë, prodhoi servilizëm. Në vend që të forconte demokracinë, normalizoi arrogancën dhe kontrollin.

Por megjithë këtë pesimizëm, shpresa dhe ëndërra e shqiptarëve për antarësim të plotë nuk është shuar. Ai jeton tek qytetarët, tek diaspora, tek rinia që ende beson se Shqipëria mund të bëhet shtet normal. Sepse, Evropa për shqiptarët nuk është thjesht destinacion politik por është rikthim tek vetja dhe vlerat evropiane.

Por ky rikthim kërkon — njëherë e mirë — një ndarje historike me modelin e vjetër politik të komunizmit. Kërkon lidership që nuk e përdor Evropën, sipas qejfit dhe nevojës për të qëndruar në pushtet, duke e përdorur integrimin si dekor propagandistik dhe jo si standard ndërtimi të shtetit, në përputhje me vlerat dhe politikat e përbashkëta. Integrimi me Evropën, kërkon drejtësi reale, institucione shtetërore funksionale dhe një kontratë të re morale dhe politike me qytetarët shqiptarë. Nëse Dita e Evropës, 9 Maji, ka një kuptim për Shqipërinë e vitit 2026, ai është se populli shqiptar nuk e ka tradhtuar Evropën. Por është klasa politike shqiptare e “tranzicionit”, ajo që në, të vërtetë, ka tradhtuar shpresat e shqiptarëve!

Megjithëse ëndërra e shqiptarëve për antarësim të plotë në BE ende nuk është realizuar, 9 Maji mbetet një ditë shprese dhe besimi për shqiptarët. Gëzuar Ditën e Evropës, me besimin se një ditë, jo të largët, Flamuri i Gjergj Katriotit-Skenderbe do të valojë denjësisht në familjen e madhe evropiane.

Isuf B.Bajrami/

Serbia ndërmjet integrimit evropian dhe aleancës strategjike me Rusinë: energjia, inteligjenca, ndikimi ushtarak dhe projekti gjeopolitik në Ballkan.

Parathënie

Në një periudhë kur Europa po përballet me transformime të thella gjeopolitike dhe sfida të reja të sigurisë, Ballkani Perëndimor vazhdon të mbetet një nga rajonet më të ndjeshme të konkurrencës ndërmjet fuqive globale. Lufta në Ukraine ka përshpejtuar procesin e rikonfigurimit të rendit evropian, duke e shtyrë kontinentin drejt forcimit të unitetit politik, mbrojtjes kolektive dhe reduktimit të ndikimeve të jashtme destabilizuese¹.

Megjithatë, në këtë realitet të ri strategjik, Serbia vazhdon të mbajë një pozicion të dyfishtë politik dhe gjeopolitik. Ndërsa zyrtarisht deklaron synimin për integrim në Unionin Europian, ajo njëkohësisht thellon bashkëpunimin me Rusin në fusha kyçe si energjia, diplomacia, siguria, bashkëpunimi ushtarak dhe ndikimi informativ².

Kjo marrëdhënie nuk përfaqëson vetëm një partneritet bilateral tradicional, por një aleancë strategjike shumëdimensionale e ndërtuar mbi interesa të përbashkëta politike, lidhje historike, afërsi kulturore dhe objektiva gjeopolitike në Ballkan³. Përmes mekanizmave ekonomikë, rrjeteve të inteligjencës, ndikimit mediatik dhe strukturave hibride të sigurisë, Rusia vazhdon ta konsiderojë Serbinë si pikën kryesore të pranisë së saj strategjike në Europën Juglindore⁴.

Në këtë kontekst, analiza e marrëdhënieve serbo-ruse bëhet thelbësore për të kuptuar jo vetëm dinamikat politike të Ballkanit, por edhe sfidat më të gjera të sigurisë evropiane. Çështje si qendra ruso-serbe në Nish, bashkëpunimi ushtarak, ndikimi energjetik, operacionet informative dhe rrjetet e inteligjencës tregojnë se Ballkani mbetet një hapësirë ku vazhdon përplasja ndërmjet projektit euroatlantik dhe ambicieve strategjike të Rusisë⁵.

1. Serbia dhe Rusia: aleancë strategjike me bazë historike dhe gjeopolitike

Marrëdhëniet ndërmjet Serbisë dhe Rusisë janë ndërtuar mbi lidhje historike, fetare dhe politike që datojnë prej shekujsh. Koncepti i “vëllazërisë sllavo-ortodokse” është përdorur vazhdimisht si instrument për të legjitimuar afërsinë politike ndërmjet dy vendeve⁶.

Pas shpalljes së pavarësisë së Kosovës në vitin 2008, Rusia u shndërrua në mbështetësen kryesore diplomatike të Serbisë në arenën ndërkombëtare, veçanërisht në Këshillin e Sigurimit të Kombeve të Bashkuara ⁷. Në këmbim, Beogradi ka refuzuar harmonizimin e plotë me politikën e jashtme të Bashkimit Europian ndaj Rusisë, sidomos pas pushtimit të Ukrainës.

Presidenti Aleksandar Vučić ka ndërtuar një model politik ku integrimi europian dhe lidhjet me Rusinë përdoren paralelisht për të ruajtur fleksibilitet strategjik dhe për të maksimizuar interesat shtetërore⁸.

2. Dimensioni energjetik dhe ekonomik

Një nga instrumentet më të fuqishme të ndikimit rus në Serbi mbetet sektori energjetik. Kompania shtetërore ruse Gazprom kontrollon pjesë kyçe të infrastrukturës energjetike serbe dhe furnizimit me gaz⁹.

Varësia energjetike e Serbisë nga Rusia krijon jo vetëm lidhje ekonomike, por edhe varësi politike dhe strategjike. Përmes projekteve energjetike rajonale, Moska synon të ruajë ndikimin në Ballkan dhe të pengojë diversifikimin energjetik europian¹⁰.

Kapitali rus është i pranishëm edhe në sektorin bankar, mediatik dhe infrastrukturor, duke krijuar një rrjet të gjerë ndikimi ekonomik që forcon pozicionin e Rusisë në rajon.

3. Bashkëpunimi ushtarak dhe qendra ruso-serbe në Nish

Megjithëse Serbia bashkëpunon me NATO përmes programit “Partneriteti për Paqe”, marrëdhëniet ushtarake me Rusinë vazhdojnë të jenë të rëndësishme¹¹.

Serbia ka blerë avionë luftarakë rusë, sisteme raketore dhe pajisje të tjera ushtarake, ndërsa stërvitjet e përbashkëta ushtarake kanë qenë pjesë e vazhdueshme e bashkëpunimit bilateral.

Rëndësi të veçantë ka marrë Qendra Humanitare Ruso-Serbe në Nish. Edhe pse zyrtarisht funksionon si qendër për menaxhimin e emergjencave civile, shumë analiza të sigurisë perëndimore e konsiderojnë atë një pikë potenciale të operacioneve të inteligjencës ruse në Ballkan¹².

Pozicioni strategjik i Nish-it, afërsia me korridoret kryesore rajonale dhe kërkesat për status diplomatik të personelit rus kanë shtuar dyshimet se qendra mund të përdoret për operacione monitorimi, logjistike dhe inteligjence¹³.

4. Operacionet hibride dhe rrjetet e ndikimit ruso-serb

Në dekadën e fundit, shumë institucione evropiane të sigurisë kanë paralajmëruar për zgjerimin e operacioneve hibride ruse në Ballkan¹⁴. Këto operacione përfshijnë:

* dezinformimin mediatik,

* ndikimin politik,

* bashkëpunimin me organizata nacionaliste,

* operacionet e inteligjencës,

* si dhe instrumentalizimin e identitetit fetar dhe kulturor.

Mediat pro-ruse në Serbi promovojnë narrativa anti-perëndimore dhe anti-NATO, duke e paraqitur Rusinë si aleatin historik të popullit serb. Në këtë kuadër, Kisha Ortodokse Serbe luan rol të rëndësishëm në ruajtjen e afërsisë kulturore dhe politike ndërmjet dy vendeve¹⁵.

Sipas shumë analizave strategjike, Serbia konsiderohet një nga pikat më të rëndësishme tranzitore për rrjetet ruse të ndikimit në Europën Juglindore¹⁶.

5. Ballkani si hapësirë e konkurrencës gjeopolitike

Për Rusinë, Ballkani përfaqëson një hapësirë strategjike ku mund të sfidojë ndikimin euroatlantik me kosto relativisht të ulët politike dhe ushtarake¹⁷.

Në Bosnie dhe Herzegovinë, mbështetja ndaj strukturave separatiste në Republika Srpska shihet si instrument destabilizues.

Në Mal të Zi, strukturat pro-ruse dhe proserbe kanë kundërshtuar vazhdimisht integrimin euroatlantik.

Në raport me Kosovo, Serbia dhe Rusia bashkëpunojnë diplomatikisht për të penguar konsolidimin ndërkombëtar të shtetit kosovar dhe për të ruajtur ndikimin serb në rajon¹⁸.

6. Zgjerimi i ndikimit ruso-serb në Ballkan: Bosnja, Kosova dhe rrjetet hibride në rajon

Përtej marrëdhënieve bilaterale ndërmjet Serbia dhe Rusia, dimensioni më i ndjeshëm i këtij partneriteti shfaqet në përpjekjet për zgjerim të ndikimit politik, të sigurisë dhe informativ në gjithë Ballkanin Perëndimor. Në analizat strategjike evropiane dhe euroatlantike, Ballkani konsiderohet një nga hapësirat më të ekspozuara ndaj operacioneve hibride ruse, ku Serbia shpesh paraqitet si nyja kryesore e projeksionit të këtij ndikimi.

Këto operacione nuk kufizohen në diplomaci klasike apo marrëdhënie shtetërore, por përfshijnë rrjete politike, struktura informative, organizata nacionaliste, ndikim mediatik, rrjete ekonomike, struktura të inteligjencës dhe mekanizma të luftës hibride.

6.1 Bosnja dhe Hercegovina: Republika Srpska si instrument i destabilizimit rajonal

Në Bosnja dhe Hercegovina, ndikimi ruso-serb është përqendruar kryesisht në Republika Srpska dhe në mbështetjen politike ndaj strukturave separatiste serbe.

Lideri i Republikës Srpska, Milorad Dodik, ka zhvilluar marrëdhënie të afërta me Kremlinin dhe është pozicionuar vazhdimisht kundër forcimit të institucioneve qendrore të Bosnjës. Retorika separatiste dhe kërcënimet për shkëputje të Republikës Srpska janë konsideruar nga shumë institucione perëndimore si rrezik serioz për stabilitetin e Ballkanit.

Rusia e mbështet këtë qasje sepse një Bosnjë funksionale dhe e integruar në strukturat euroatlantike do të reduktonte ndjeshëm hapësirën e ndikimit rus në rajon. Përmes mbështetjes politike, mediatike dhe diplomatike ndaj strukturave separatiste, Moska synon të ruajë tensione të kontrolluara dhe të pengojë konsolidimin institucional të Bosnjës.

Në analizat e sigurisë evropiane, Bosnja shpesh konsiderohet si “pika më e brishtë” e Ballkanit Perëndimor për shkak të ndërthurjes së nacionalizmave etnike, ndikimit të jashtëm dhe dobësisë institucionale.

6.2 Kosova: dimensioni strategjik i përplasjes ruso-serbe

Çështja e Kosova mbetet elementi qendror i bashkëpunimit strategjik ndërmjet Serbisë dhe Rusisë.

Për Serbinë, Kosova përfaqëson çështjen kryesore të identitetit kombëtar dhe politikës shtetërore. Për Rusinë, ajo përfaqëson një instrument të rëndësishëm për të sfiduar Perëndimin dhe për të ruajtur ndikimin në Ballkan.

Moska vazhdimisht e ka përdorur veton në Këshilli i Sigurimit i OKB-së për të penguar avancimin ndërkombëtar të Kosovës. Në të njëjtën kohë, mediat pro-ruse dhe strukturat nacionaliste në Serbi promovojnë narrativa destabilizuese ndaj institucioneve të Kosovës dhe pranisë perëndimore në rajon.

Tensionet në veri të Kosovës shpesh interpretohen si pjesë e një strategjie më të gjerë për ruajtjen e një “konflikti të ngrirë”, i cili mund të përdoret si instrument presioni politik dhe destabilizimi rajonal.

6.3 Mali i Zi: infiltrimi politik dhe rrjetet proruse

Në Mali i Zi, ndikimi ruso-serb është manifestuar veçanërisht përmes strukturave politike, mediatike dhe fetare.

Pas anëtarësimit të Malit të Zi në NATO në vitin 2017, strukturat proruse dhe proserbe intensifikuan aktivitetin kundër orientimit euroatlantik të vendit. Autoritetet malazeze kanë akuzuar aktorë të lidhur me inteligjencën ruse për përfshirje në tentativa destabilizuese dhe operacione politike kundër qeverisë pro-perëndimore.

Kisha Ortodokse Serbe ka luajtur rol të rëndësishëm në mobilizimin politik dhe kulturor të qarqeve proserbe në Mal të Zi, duke e shndërruar identitetin fetar në instrument ndikimi politik.

6.4 Shqipëria: ndikimi indirekt dhe operacionet informative

Në Shqipëria, ndikimi rus është më i kufizuar për shkak të orientimit të qartë euroatlantik dhe anëtarësimit në NATO.

Megjithatë, raportet e sigurisë kanë paralajmëruar për përpjekje të operacioneve informative dhe dezinformuese që synojnë polarizimin politik, dobësimin e besimit ndaj institucioneve euroatlantike dhe nxitjen e tensioneve rajonale.

6.5 Maqedonia e Veriut: ndërhyrjet hibride dhe tensionet identitare

Në Maqedonia e Veriut, ndikimi ruso-serb është shfaqur përmes operacioneve informative, manipulimit të tensioneve identitare dhe kundërshtimit të integrimit euroatlantik.

Procesi i anëtarësimit në NATO u shoqërua me fushata dezinformimi dhe propagande proruse që synonin të dobësonin mbështetjen publike për orientimin perëndimor.

6.6 Greqia dhe rrjetet e ndikimit në Evropën Juglindore

Edhe pse Greqia është anëtare e NATO dhe Bashkimit Europian, analizat e sigurisë kanë evidentuar praninë e rrjeteve të ndikimit rus në qarqe fetare, mediatike dhe ekonomike.

Lidhjet historike ortodokse ndërmjet Rusisë dhe Greqisë janë përdorur si kanal ndikimi kulturor dhe diplomatik në rajon.

6.7 Lufta hibride dhe arkitektura e re e sigurisë në Ballkan

Operacionet hibride ruso-serbe në Ballkan nuk synojnë domosdoshmërisht konflikt të hapur ushtarak. Objektivi kryesor është ruajtja e paqëndrueshmërisë së kontrolluar politike, dobësimi i institucioneve demokratike dhe ngadalësimi i integrimit euroatlantik të rajonit.

Kjo strategji përfshin dezinformim, infiltrime politike, instrumentalizim të nacionalizmit, ndikim ekonomik, rrjete inteligjence dhe shfrytëzim të tensioneve etnike e fetare.

Përfundim

Marrëdhëniet ndërmjet Serbisë dhe Rusisë përbëjnë një partneritet strategjik kompleks që shtrihet në politikë, ekonomi, energji, siguri, media dhe operacione hibride.

Qendra ruso-serbe në Nish dhe rrjetet e ndikimit në Ballkan simbolizojnë mënyrën se si Rusia përpiqet të ruajë praninë e saj strategjike në Europën Juglindore përmes metodave të shumëfishta të fuqisë dhe ndikimit.

Në kohën kur Europa po përpiqet të ndërtojë një rend të ri të bazuar në unitet, stabilitet dhe integrim demokratik, Ballkani vazhdon të mbetet një nga frontet më të ndjeshme të konkurrencës gjeopolitike ndërmjet Perëndimit dhe Rusisë. Në këtë përballje strategjike, Serbia vazhdon të luajë rolin e aktorit kyç të ndikimit rus në rajon.