Artan Nati/
“Lum popujt që nuk kanë nevojë për heronj.” Kjo frazë e famshme e dramaturgut Bertolt Brecht tingëllon sot më aktuale se kurrë për një shoqëri si ajo shqiptare, e lodhur nga kërkimi i vazhdueshëm për “shpëtimtarin e radhës”. Dhe pikërisht këtë mendim ma rikujtoi kënga legjendare “We Don’t Need Another Hero” (“Ne nuk kemi nevojë për një hero tjetër.”) e Tina Turner, një himn i heshtur kundër adhurimit të figurave mesianike dhe varësisë kolektive ndaj liderëve të fortë.
Ndoshta, në mënyrë ironike, kjo këngë do t’i shkonte Shqipërisë më shumë se shumë himne patriotike që kemi dëgjuar gjatë tranzicionit. Sepse problemi ynë historik nuk ka qenë mungesa e heronjve, përkundrazi, kemi prodhuar aq shumë sa shpesh kemi mbetur pa qytetarë normalë. Çdo epokë ka sjellë figurën e vet shpëtimtare: prijësin, komandantin, liderin karizmatik, “babain e kombit”, tribunën popullore, reformatorin e madh. Dhe çdo herë shoqëria ka investuar tek individi atë besim që duhej ta kishte investuar tek institucionet. Ne do të preferonim të vdisnim për një hero, por nuk jetojmë për sundimin e ligjit.
Në thelb, kënga e Tina Turner nuk flet vetëm për mungesën e heronjve, ajo flet për lodhjen e njerëzve nga cikli i përhershëm i pritjes. “Ne nuk kemi nevojë për një hero tjetër.” është në fakt një revoltë kundër psikologjisë së varësisë politike. Është refuzimi i idesë se dikush do të vijë nga lart për të shpëtuar një shoqëri që vetë nuk merr përgjegjësi për fatin e saj.
Dhe pikërisht këtu qëndron drama shqiptare. Ne vazhdojmë të sillemi si një popull që pret kalorësin, jo si një republikë qytetarësh që ndërton rregulla. Në vend që të kërkojmë institucione të forta, kërkojmë figura të forta. Në vend që të edukojmë kulturën e debatit, prodhojmë kulturën e tifozërisë politike. Çdo lider i ri paraqitet si “njeriu i domosdoshëm”, ndërsa çdo kritik trajtohet si tradhtar i kauzës.
Por demokracia moderne nuk ndërtohet mbi mitin e heroit. Ajo ndërtohet mbi diçka më të mërzitshme, por shumë më të qëndrueshme: ligje, institucione, kontroll pushtetesh, media kritike dhe qytetarë skeptikë. Shoqëritë që mbijetojnë nuk janë ato që prodhojnë më shumë heronj, janë ato që nuk varen nga një hero i vetëm për të funksionuar.
Prandaj ndoshta Shqipëria nuk ka nevojë për një këngë tjetër lavdie për prijësit. Ka nevojë të dëgjojë më shpesh refrenin e Tina Turner: “Ne nuk kemi nevojë për një hero tjetër.”
Sepse momenti kur një komb e kupton këtë, është ndoshta momenti kur fillon të sillet më në fund si demokraci dhe jo si turmë në kërkim të shpëtimtarit të radhës.
Transformimi i Perëndimit nga kultura e “heroit shpëtimtar” drejt idesë moderne se “institucionet vlejnë më shumë se individi” nuk ndodhi në një ditë të vetme. Ishte një proces i gjatë historik, psikologjik dhe filozofik. Por ka disa momente kulmore që e thyen mitin e heroit dhe e shtynë Perëndimin drejt një shoqërie më skeptike ndaj figurave mesianike. Një nga goditjet e para të mëdha ndaj kulturës së heroit ishte Revolucioni Francez. Për shekuj me radhë, mbreti konsiderohej pothuajse figurë hyjnore. Revolucioni bëri diçka psikologjikisht tronditëse: e zbriti “njeriun e shenjtë” nga froni dhe ia preu kokën simbolikisht bashkë me pushtetin absolut.
Kjo ishte hera e parë kur masa europiane filloi të kuptonte se sovraniteti nuk duhej të banonte tek një hero apo monark, por tek qytetarët dhe ligji.
Por paradoksi është se edhe Revolucioni Francez prodhoi heronjtë e vet, derisa përfundoi tek Napoleon Bonaparte. Dhe pikërisht aty Perëndimi mësoi një leksion të hidhur: revolucioni kundër heronjve mund të prodhojë një hero edhe më të madh.
Pastaj erdhi Lufta e Dytë Botërore dhe figura si Adolf Hitler apo Benito Musolini treguan se çfarë ndodh kur një shoqëri ia dorëzon arsyen e saj një “shpëtimtari kombëtar”.
Pas vitit 1945, Europa Perëndimore kuptoi diçka thelbësore: heroi politik mund të bëhet shumë lehtë katastrofë kolektive. Kjo është arsyeja pse pas luftës Perëndimi filloi të ndërtojë institucione mbi individin, kushtetuta mbi liderin, burokraci funksionale mbi karizmën, integrim europian mbi nacionalizmin romantik. Në një farë mënyre, Bashkimi Europian vetë është produkt i frikës nga heronjtë politikë. Në planin psikologjik dhe kulturor, Perëndimi u transformua edhe nga mendimtarë që e vunë në dyshim figurën e “njeriut të madh”. Sigmund Freud tregoi se njeriu nuk është aq racional sa mendon. Karl Popper argumentoi se shoqëritë e hapura mbijetojnë vetëm kur pushteti mund të kritikohet. Hannah Arendt analizoi mënyrën si turmat dorëzojnë lirinë tek liderët totalitarë. Kultura perëndimore pas luftës filloi të besojë më shumë tek qytetari kritik sesa tek lideri profetik. Nga “udhëheqësi i madh” Perëndimi kaloi tek kultura e pyetjes:
Pse duhet t’i bindemi? Kush e kontrollon pushtetin? Pse duhet të besojmë tek një hero?
Kjo është klima psikologjike ku një këngë si “Ne nuk kemi nevojë për një hero tjetër.” merr kuptim të plotë. Nuk është thjesht një refren pop, është përmbledhja emocionale e një qytetërimi të lodhur nga figurat shpëtimtare.
Shqipëria duket sikur vuan nga një sëmundje historike kronike që mund të quhet fare mirë “Sindroma e Diskontinuitetit”. Është ajo ndjesia kolektive se asgjë nuk zgjat mjaftueshëm për t’u marrë seriozisht: as sistemi, as ligji, as flamuri, as vetë e vërteta zyrtare. Çdo disa dekada, vendi zgjohet me një himn të ri, një armik të ri dhe një hero të ri kombëtar. Statujat rrëzohen me të njëjtin entuziazëm me të cilin u ngritën, ndërsa historia rishkruhet aq shpesh sa shqiptarët ndonjëherë duken si turistë në të kaluarën e tyre. Mjafton të shohësh pemën familjare shqiptare për ta kuptuar absurdin. Stërgjyshi jetonte në Perandorinë Osmane dhe mësonte se sulltani ishte hija e Zotit mbi tokë. Gjyshi u zgjua në mbretërinë e Zog I dhe duhej të besonte tek modernizimi monarkik. Babai përfundoi në utopinë marksiste të Enver Hoxhës, ku historia kishte “mbaruar” dhe socializmi do të zgjaste një mijë vjet. Ndërsa djali sot jeton në “demokracinë e tranzicionit”, ku çdo katër vjet i thuhet se tani më në fund po fillon shteti.
Në këto kushte, lind pyetja më shqiptare e mundshme: pse të investosh emocionalisht tek institucionet kur historia sillet si stinët e vitit? Derisa boja të thahet në kushtetutën e re, zakonisht shfaqet dikush me një flamur tjetër, një hartë tjetër ose të paktën me një slogan të ri për “rilindjen kombëtare”.
Kjo është arsyeja pse në Shqipëri njerëzit shpesh nuk i besojnë sistemit, por individit. Institucioni shihet si i përkohshëm, heroi si zgjidhje emergjence. Dhe kështu krijohet cikli ynë grotesk: sa herë dështon sistemi, ne nuk kërkojmë më shumë institucione, por një hero më të fortë. Pastaj heroi bëhet sistemi, sistemi shembet bashkë me të, dhe vendi rifillon përsëri nga e para. Në fund, drama shqiptare nuk është vetëm politike, është psikologjike. Një shoqëri që ka jetuar vazhdimisht mes perandorive, regjimeve dhe tranzicioneve e ka të vështirë të besojë tek vazhdimësia. Dhe pa besim tek vazhdimësia, demokracia mbetet gjithmonë provizore.
Institucionet ekzistojnë (gjykatat, parlamentet, bordet zgjedhore), por ato shërbejnë si argëtim, duke shpërqendruar popullsinë, ndërkohë që biznesi i vërtetë i qeverisjes: besnikëria dhe “stabilitokracia” vazhdon pandërprerë.
Këtu fillon tragjikomedia tipike shqiptaro-ballkanike: politika nuk funksionon si garë institucionesh, por si serial i pafund protagonistësh. Në një demokraci normale qytetarët pyesin: “Çfarë programi ka?”, “Si funksionon administrata?”, “A respektohen institucionet?”. Në Shqipëri dhe shpesh edhe në Kosovë, pyetja mbetet shumë më dramatike: “Kush është heroi i radhës?”
Kështu, tranzicioni ynë u kthye në një sagë personazhesh politike, ku çdo dekadë prodhon figurën e vet shpëtimtare. Në vitet ’90, Sali Berisha u paraqit si doktori antikomunist që do ta nxirrte Shqipërinë nga errësira dhe do ta çonte drejt Perëndimit. Për shumë njerëz ai nuk ishte thjesht politikan, por simbol pothuajse mitologjik i lirisë së re. Kritika ndaj tij shpesh interpretohej si nostalgji për komunizmin, ndërsa mbështetja merrte tone besnikërie personale më shumë sesa qytetare.
Më pas erdhi epoka e Edi Ramës, i cili u shit si artisti modernizues që do të transformonte Shqipërinë nga kaosi postsocialist në një vitrinë europiane me ngjyra, fasada dhe “Rilindje”. Edhe këtu debati publik shpesh u zhvendos nga institucionet tek personazhi: për disa ai u kthye në arkitektin vizionar të shtetit modern, për të tjerë në simbolin e centralizimit të pushtetit. Por në të dy rastet, fokusi mbeti tek figura, jo tek mekanizmi institucional.
Ndërkohë në Kosovë, politika shpesh ka marrë formën e një epopeje kombëtare të vazhdueshme. Hashim Thaçi u trajtua për vite si figura e komandantit që personifikonte vetë luftën dhe shtetin e ri. Kritika ndaj tij shpesh shihej si sulm ndaj historisë së luftës. Nga ana tjetër, Albin Kurti u ngrit për shumë mbështetës si figura anti-establishment që do të pastronte sistemin nga korrupsioni dhe kompromiset e tranzicionit. Edhe këtu kemi të njëjtin model emocional: lideri nuk shihet si administrator i përkohshëm i republikës, por si figurë epike që duhet ose adhuruar ose demonizuar.
Dhe pikërisht këtu qëndron drama ballkanike. Në vend që liderët të konsumohen normalisht nga rotacioni demokratik, ata kthehen në identitete emocionale. Partitë funksionojnë si oborre mbretërore moderne ku besnikëria ndaj kryetarit vlen shpesh më shumë se programi apo ideologjia. Në Perëndim, një lider humb zgjedhjet dhe zëvendësohet. Në Ballkan, humbja e liderit trajtohet si krizë ekzistenciale kombëtare.
Ironia është se sa më shumë flasim për Europën, aq më shumë politika jonë ngjan me një dramë osmane me episode të pafundme: heroi tradhtohet, rikthehet, sulmohet, ringrihet dhe shpallet përsëri shpëtimtar. Ndërsa institucionet, ato figurat e mërzitshme që në demokracitë funksionale mbajnë shtetin në këmbë, vazhdojnë të mbeten aktorë dytësorë pa rol kryesor në skenarin tonë politik.
Dhe kështu, pas dekadash pluralizëm, ende nuk kemi kaluar plotësisht nga republika e liderëve tek republika e institucioneve. Ende sillemi si publik që pret sezonin e ri të serialit politik, jo si qytetarë që kërkojnë rregulla të qëndrueshme që funksionojnë pavarësisht se kush është protagonisti në ekran. Megjithatë, ka ardhur koha që Shqipëria të thyejë këtë magji të qëndrueshme dhe të kalojë pragun drejt një peizazhi demokratik më kompleks, më kërkues dhe në fund të fundit më shpërblyes. Është koha për një kalim nga kulti i personalitetit në “parajsën e humbur” të institucioneve të forta dhe një qytetarie aktive dhe pyetëse. Në fund, tranzicioni shqiptar nuk do të matet nga sa liderë të rinj prodhojmë, por nga momenti kur qytetari do të pushojë së kërkuari hero dhe do të fillojë të kërkojë faturë performance. Sepse demokracia fillon pikërisht aty ku mbaron nevoja për shpëtimtarë.