Formimi akademik i Ukshin Hotit në Shtetet e Bashkuara të Amerikës përbën një element thelbësor për të kuptuar orientimin e tij politik dhe diplomatik. Aleanca me Amerikën nuk konceptohej si garanci automatike e suksesit, por si kornizë politike brenda së cilës Kosova duhej të dëshmonte pjekuri shtetërore, qartësi strategjike dhe kapacitet institucional. Për të, fragmentarizimi i brendshëm në çështjet e sovranitetit përbën dobësi strukturore dhe jo pluralizëm funksional.

Nga Prof.dr Skender Asani

Rivlerësimi i mendimit politik të Ukshin Hotit në kontekstin e Kosovës bashkëkohore përbën një domosdoshmëri analitike për studimin e natyrës së shtetësisë së papërmbyllur dhe të sfidave strukturore me të cilat përballet Republika e Kosovës në sistemin ndërkombëtar. Ky rivlerësim nuk synon rehabilitimin simbolik të një figure historike, por përdorimin e mendimit të tij si kornizë teorike për interpretimin e marrëdhënieve ndërmjet sovranitetit, diplomacisë dhe funksionalitetit shtetëror. Ukshin Hoti duhet trajtuar si mendimtar i shtetformimit dhe i realizmit etik, jo si figurë mitike apo referencë emocionale.

Në qendër të filozofisë politike të Ukshin Hotit qëndron koncepti i shtetësisë si proces i vazhdueshëm politik, institucional dhe diplomatik. Për të, shteti nuk është rezultat i një akti juridik të vetëm, por produkt i ndërveprimit të qëndrueshëm midis legjitimitetit të brendshëm dhe pranueshmërisë ndërkombëtare. Në këtë prizëm, shpallja e pavarësisë së Kosovës do të përfaqësonte vetëm një fazë tranzitore drejt konsolidimit të subjektivitetit të plotë ndërkombëtar. Kjo qasje mbetet thelbësore për të kuptuar paradoksin e Kosovës së sotme: një shtet formalisht i pavarur, por ende i sfiduar në kapacitetin e tij për të vepruar si subjekt i barabartë në sistemin ndërkombëtar.

Formimi akademik i Ukshin Hotit në Shtetet e Bashkuara të Amerikës përbën një element thelbësor për të kuptuar orientimin e tij politik dhe diplomatik. Studimet e tij në një mjedis ku politika trajtohet si disiplinë e interesit shtetëror, e balancuar me përgjegjësinë morale dhe rendin institucional, ndikuan drejtpërdrejt në konceptimin e tij mbi shtetin, sovranitetin dhe aleancat strategjike. Hoti nuk e perceptonte politikën si fushë improvizimi apo emocioni kolektiv, por si proces racional të ndërtimit të fuqisë legjitime brenda një rendi ndërkombëtar të strukturuar.

Në këtë kontekst, vlerësimi që Ukshin Hoti i bënte aleancës me Shtetet e Bashkuara të Amerikës ishte thelbësisht strategjik dhe jo instrumental. Për të, SHBA-të përfaqësonin jo vetëm mbështetësin kryesor të çlirimit dhe mbijetesës së Kosovës, por aktorin kyç për rrumbullaksimin e shtetësisë së saj në planin ndërkombëtar. Aleanca me Amerikën nuk konceptohej si garanci automatike e suksesit, por si kornizë politike brenda së cilës Kosova duhej të dëshmonte pjekuri shtetërore, qartësi strategjike dhe kapacitet institucional. Hoti e kuptonte se mbështetja amerikane është e qëndrueshme vetëm kur përputhet me një subjekt politik të përgjegjshëm dhe koherent.

Ndryshe nga qasjet pasive që e trajtojnë aleancën me SHBA-të si zëvendësim të vullnetit politik vendor, Hoti e shihte këtë marrëdhënie si partneritet asimetrik, por aktiv. Në këtë partneritet, Kosova duhej të hynte jo si objekt i mbrojtjes ndërkombëtare, por si subjekt që artikulon interesa të qarta dhe të përputhshme me rendin perëndimor. Kjo perspektivë përkon me teorinë e shteteve të vogla në marrëdhëniet ndërkombëtare, sipas së cilës aleancat funksionojnë në mënyrë efektive vetëm kur shteti aleat ruan kapacitetin për të formësuar agjendën e vet strategjike.

Artikulimi i kërkesës për Republikë në vitin 1981 duhet parë edhe në këtë dritë. Ajo nuk ishte akt rebelimi simbolik, por projekt politik i ndërtuar mbi leximin e parimeve të rendit liberal ndërkombëtar dhe të të drejtës për vetëvendosje. Hoti e kuptonte se legjitimiteti i Kosovës nuk mund të mbështetej vetëm në narrativën historike, por duhej të përkthehej në gjuhë politike të kuptueshme dhe të pranueshme për aleatët perëndimorë, veçanërisht për Shtetet e Bashkuara.

Një element qendror i mendimit të tij është perceptimi realist i Serbisë si projekt shtetëror afatgjatë. Hoti e refuzonte interpretimin e Serbisë si regjim kalimtar, duke theksuar kontinuitetin e strategjisë së saj shtetërore. Ky realizëm politik e çonte në përfundimin se çdo dialog me Serbinë, i zhvilluar pa vetëdije të plotë sovraniteti dhe pa mbështetje të qartë strategjike perëndimore, rrezikon të prodhojë asimetri strukturore në dëm të Kosovës.

Në këtë kuptim, dialogu, sipas mendimit të Hotit, nuk duhet të shndërrohet në proces të menaxhimit teknik të konfliktit, por të mbetet instrument për përmbylljen e tij. Çdo negociatë që relativizon subjektivitetin shtetëror ose e trajton sovranitetin si çështje të hapur kompromisi përbën regres në procesin e shtetndërtimit. Ky parim ofron një kriter akademik për vlerësimin e dialogut Kosovë–Serbi dhe të rolit të ndërmjetësimit ndërkombëtar.

Një tjetër dimension thelbësor i mendimit të Ukshin Hotit është mosndarja artificiale midis politikës së brendshme dhe asaj të jashtme. Për të, fragmentarizimi i brendshëm në çështjet e sovranitetit përbën dobësi strukturore dhe jo pluralizëm funksional. Konsensusi minimal shtetëror mbi integritetin territorial dhe rendin kushtetues është parakusht për çdo veprim diplomatik efektiv, veçanërisht në raport me aleatët strategjikë.

Në përmbyllje, mendimi politik i Ukshin Hotit ofron një sintezë të qartë parimesh për rrumbullaksimin shtetëror të Kosovës: shtetësia nuk konsolidohet me deklarata, por me disiplinë politike; nuk mbrohet me improvizim, por me strategji; nuk përmbyllet me dialog të paorientuar, por me vetëdije të plotë sovraniteti. Mesazhi hotian është i prerë: Kosova duhet të veprojë si shtet, përpara se të kërkojë të trajtohet si i tillë. Kjo nënkupton konsensus minimal të brendshëm mbi integritetin territorial dhe rendin kushtetues, artikulim të qartë të interesave kombëtare në raport me Serbinë, dhe një aleancë aktive e jo pasive me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, të konceptuar si partner strategjik në përmbylljen e subjektivitetit ndërkombëtar. Në logjikën e Hotit, Perëndimi nuk e ndërton shtetin në vend të Kosovës; ai e mbështet atë vetëm nëse Kosova dëshmon pjekuri shtetërore, qartësi konceptuale dhe guxim moral. Alternativa është e njohur dhe historikisht e rrezikshme: ose Kosova flet dhe vepron si subjekt sovran me orientim të qëndrueshëm perëndimor, ose mbetet çështje e hapur, e menaxhuar nga të tjerët. Ky është testi hotian i shtetësisë  dhe ende mbetet i hapur.

Shkup,
05 janar 2026

Behar Gjoka/

Dy shkrimtarë të kohëve të ndryshme, që megjithatë kanë piketa të përbashkëta: Të dy shkruajnë poezi dhe prozë. Që të dy kanë fat të hidhur, ku Budi mbytet në lumin Drin, e Trebeshina nuk pa një ditë të bardhë, në gjallje e madje as në amshim. Të dy në vitin 2026 kanë përvjetor. Budi me 460 vjetorin e lindjes na fton të kthehemi te jeta dhe vepra e tij, për të gjetur vatrat që nuk i vumë re, me anë të një tryezë në viset ku leu, me ata që e kanë lexuar, shijuar poezinë dhe prozën, e vlen të mendohet.

Trebeshina në 100 vjetorin e lindjes, kur në jetë e mallkuan, tanimë në amshim, kur nuk kemi shans të kacafytemi me autorin, të ndalemi një grimë kohë, me pa krijimtarinë e gjerë letrare, tanimë me anë të një konference shkencore:

Trebeshina – një udhëtim në ligjërimin letrar dhe anatemimin e pandërprerë, jetësor dhe estetik.

Në ditët në vijim do të qartësohen më shumë këto ide, ku me shpresë te Zoti, do të shpërgjumen edhe institucionet e kulturës dhe të arsimit, për të hedhur një vështrim mbi dy modele të shkrimit të shqipes, që i ka rrënjët te sakrifica në jetë dhe letërsi, të këtyre shkrimtarëve…

Dr Fatmir Terziu/

Ashtu sikurse në shumë media online dhe në print, dhe tek media që drejtoj unë në Londër, „Fjala e Lirë“ dhe revista „Albanian Post“, prezenca dhe shkrimet e tij më kanë dhën ëtë qartë të kuptoj se Frank Shkreli nuk u bë gazetar rastësisht. Ai erdhi nga një realitet ku fjala mund të kishte pasoja, prandaj e mësoi herët se liria nuk është dhuratë automatike. Kur jeta e çoi në Shtetet e Bashkuara, ai gjeti jo vetëm hapësirën për të folur lirshëm, por edhe përgjegjësinë që kjo liri sjell. Në redaksinë e Zërit të Amerikës, ai nuk u kufizua të përcillte lajme; ai u përpoq t’u jepte kuptim. Për shumë shqiptarë, programet ku ai punonte ishin dritarja e vetme për të parë se si funksionon një shoqëri e lirë.

Por historia e tij nuk mbaron me mbylljen e mikrofonit. Pas daljes në pension, Frank Shkreli mund të ishte tërhequr në qetësi. Në vend të kësaj, ai zgjodhi të vazhdojë të flasë këtë herë përmes publicistikës së pavarur. Artikujt e tij sot lexohen në media brenda dhe jashtë Shqipërisë, dhe kanë një tipar të përbashkët. Nuk i shërbejnë asnjë pale, veç lexuesit. Ai kritikon kur duhet, lavdëron kur është e merituar dhe mbi të gjitha kërkon që shoqëria të mos pajtohet me mediokritetin.

Një pjesë e mirë e këtyre shkrimeve u përmblodhën në librin “Demokracia nuk pret”. Titulli është tepër domethënës. Demokracia nuk është një ritual që kryejmë gjatë zgjedhjeve dhe pastaj e harrojmë. Ajo kërkon kujdes të përditshëm, vëmendje, guxim dhe përgjegjësi qytetare. Në faqet e këtij libri, Shkreli flet për politikën, mediat, diasporën, moralin publik, por mbi të gjitha flet për njeriun dhe për rolin që secili prej nesh ka në mbrojtjen e lirisë.

Ajo që e dallon Frank Shkrelin nuk është retorika e madhe, por qartësia e arsyetimit. Ai nuk kërkon të fitojë debat me çdo kusht; kërkon të nxisë reflektim. Edhe kur kritikon ashpër, ai ruan një ton qytetar. Edhe kur paralajmëron për rreziqe, ai nuk humb shpresën. Në shkrimet e tij ndien gjithmonë një mesazh të nënkuptuar: Shqipëria dhe shqiptarët meritojnë më shumë, por kjo varet nga ne. Në një kohë kur gazetaria shpesh ngatërrohet me propagandën, shembuj si ai i Frank Shkrelit janë të rrallë. Ai na kujton se gazetari nuk është thjesht raportues i ngjarjeve, por rojtar i së vërtetës publike. Dhe për aq kohë sa do të ketë zëra që flasin me ndershmëri, demokracia ka ende shpresë. Kjo është arsyeja pse Frank Shkreli mbetet aktual edhe sot. Dhe kjo jo sepse Frank Shkreli e flet më fort se të tjerët, por sepse flet me ndërgjegje. Dhe në një botë ku zhurma është e madhe, ndërgjegjja është luks, dhe domosdoshmëri njëkohësisht.

Mbi të gjitha tri vëllimet “Demokracia nuk pret” nuk janë thjesht libra, por janë kujtesë se liria kërkon përditë angazhim. Përmes analizave të tij, Frank Shkreli na tregon se demokracia nuk funksionon pa qytetarë aktivë, pa media të përgjegjshme dhe pa moral publik. Në fund, lexuesi mbetet me një mesazh të thjeshtë, por të domosdoshëm: ndryshimi është i mundur, por vetëm nëse nuk presim që ta bëjnë të tjerët.

Në fund, arsyeja pse zgjedh të shkruaj për Frank Shkrelin është e thjeshtë. Ajo dallon, sepse na duhen njerëz që na kujtojnë se fjala ka përgjegjësi. Në një kohë kur shumë gjëra relativizohen, ai mbetet dëshmi se gazetaria mund të jetë e ndershme pa qenë naïve, kritike pa qenë cinike dhe e fortë pa qenë e zhurmshme. Shkrimet e tij nuk na japin receta, por na ftojnë të mendojmë. Dhe kjo, për mua, është vlera më e madhe.

Nga Evarist Beqiri/

Propozimi i Presidentes së Komisionit Europian, Ursula von der Leyen, për ngritjen e një Njësie të re Inteligjence pranë Sekretariatit të Përgjithshëm të Komisionit është një sinjal serioz për fazën e re ku po hyn Bashkimi Europian. BE po kalon në fazën e maturimit strategjik. Europa po kërkon të parandalojë goditjen e radhës.

Pyetja që shtrohet është, se si mund të ndërtohet ky shërbim informativ pa cenuar sovranitetin e shteteve anëtare?! Bazuar në përvojat e strukturuara të vendeve kryesore europiane, arkitektura aktuale e inteligjencës në BE nuk është më e përshtatshme për rreziqet e shekullit XXI. Nga ana tjetër, BE nuk vuan nga mungesa e informacionit, por nga mungesa e kohezionit.

Europa prodhon shumë informacion, por shumë pak strategji. Ka shumë agjenci dhe shumë protokolle. Ka pak centralizim, pak standardizim dhe pak përgjegjshmëri.

Sistemi aktual përbëhet nga INTCEN, Europol, ENISA dhe strukturat e mbrojtjes kibernetike. Njëzetë e shtatë shërbimet kombëtare kanë kultura, prioritete dhe kufizime të ndryshme. Sistemi nuk funksionon si një arkitekturë e integruar strategjike.

Në kushtet e sotme gjeopolitike, ndryshimi është domosdoshmëri. Lufta në Ukrainë e ka shkatërruar iluzionin e sigurisë europiane. Rreziku i një tërheqjeje të pjesshme amerikane nga mbrojtja europiane po e çon BE-në drejt autonomisë strategjike. Kërcënimet hibride, nga ndërhyrjet kibernetike deri te operacionet e influencimit, nuk i respektojnë kufijtë kombëtarë. Ato nuk i përshtaten as modelit tradicional të inteligjencës së decentralizuar.

Duhet të qartësojmë se propozimi nuk bën fjalë për krijimin e një shërbimi informativ klasik, pra një “CIA europiane”. Nuk flitet për një strukturë operative që mund të përplaset me shërbimet kombëtare. Flitet për një qendër të nivelit strategjik.

Megjithatë, një sistem inteligjence ka nevojë për një mekanizëm të posaçëm për mbikëqyrjen. Ai duhet që të jetë i ngjashëm me komisionet parlamentare kombëtare. Ky mekanizëm është i domosdoshëm, sepse siguron legjitimitet demokratik, garanton proporcionalitetit dhe respektimin e të drejtave të njeriut. Njëkohësisht, ai parandalon abuzimet politike. Pa këto element çdo reformë e inteligjencës europiane do të ngjall dyshim të madh në opinionin publik.

BE duhet të zgjedhë mes copëzimit apo fuqisë. Debati rreth krijimit të një shërbimi inteligjent europian është një çështje politike madhore. Ai lidhet me pyetjen ekzistenciale, nëse BE dëshiron që të jetë thjesht një treg apo një fuqi?!

Nëse Europa synon autonomi strategjike të vërtetë, ajo ka nevojë për një qendër komande të përbashkët. Pa analizë të integruar, nuk ka parandalim. Pa parandalim, nuk ka siguri. Kompetencat e ndara e bëjnë Bashkimin Europian të dobët. Jo sepse shtetet anëtare janë të vogla, por sepse ato nuk mendojnë së bashku si një organizëm unik.

Njësia e propozuar është një hap i parë i drejtë, por jo i mjaftueshëm. BE-së i duhet një arkitekturë strategjike e unifikuar. Një mekanizëm mbikëqyrës i pavarur dhe një kulturë e re inteligjence. Siguria duhet parë si një përgjegjësi e përbashkët, jo si një monopol kombëtar. 

Në epokën e rreziqeve të përditshme, Europa nuk mund të lejojë më luksin e moskoordinimit. Nëse kontinenti dëshiron të mbijetojë politikisht dhe strategjikisht, ai duhet që të mendojë si një trup i vetëm. Dhe inteligjenca është vendi nga ku ky transformim duhet të fillojë.

Njësia e inteligjencës në Komision paraqitet si zgjidhje ndaj rreziqeve hibride, infiltrimeve ruse, presionit kinez dhe mungesës së paralajmërimit strategjik. Por realiteti tregon se, problemi i BE-së nuk është mungesa e strukturave. Është mungesa e besimit dhe integrimit. Që njësia e re e inteligjencës të mos jetë një fasadë, duhet një ndryshim konceptual.

Europa ka INTCEN. Ka EUMS INT. Pra, ka mekanizma. Ajo që mungon është një analizë e unifikuar. Mungon një kulturë strategjike dhe një ambient ku shtetet ti besojnë mjaftueshëm njeri-tjetrit për të ndarë inteligjencë me peshë. BE nuk vuan nga boshllëku institucional, por nga boshllëku analitik. BE vuan nga fragmentimi, jo nga mungesa e strukturave.

INTCEN dhe EUMS INT funksionojnë si dy botë paralele. Kanë dy lidershipe dhe dy cikle prodhimi. Të dyja kanë ekspertizë, por asnjëra nuk ka autoritetin e duhur për të prodhuar një pamje të unifikuar strategjike të Europës. Në fakt, Europa ka inteligjencë. Ajo që mungon është sinteza.

Zgjidhja e propozuar duket se diagnostikon simptomat, por nuk shëron sëmundjen. BE nuk ka integrim analitik. Nuk ka kulturë të përdorimit të inteligjencës në vendimmarrje. Nuk ka peshë politike dhe mekanizmat për t’i detyruar shtetet që të ndajnë të dhëna thelbësore. Nuk ka garanci se informacioni i ndarë nuk do të përdoret politikisht. Dhe mungon ritmi strategjik për ta përfshirë inteligjencën në politik-bërje.

Inteligjenca është zemra e sovranitetit kombëtar. Nuk ndahet lehtë. Nuk centralizohet shpejt. Në fushat ku BE ka më shumë nevojë për informacion si, energjia, ekonomia, politika e brendshme dhe rreziqet hibride, shtetet anëtare janë më pak të gatshme ta ndajnë atë.Asnjë logo e re në Bruksel nuk mund ta ndryshoj lehtësisht këtë psikologji. 

BE-ja ngriu së fundmi 247 miliardë dollarë asete ruse. Ky vendim ka hapur rrugën për një hua gati 200 miliardë dollarëshe për Ukrainën. Kjo garanton financim shumëvjeçar të Ukrainës, pavarësisht mbështetjes nga Uashingtoni.

Për herë të parë që nga fillimi i luftës, është Europa dhe Ukraina, jo SHBA-të, që do të kenë më shumë ndikim në përcaktimin e fatit të luftës. Megjithatë, kjo rritje e peshës gjeopolitike përkon me një moment të brishtë për vetë BE-në. Sepse kemi ekonomi të ngadalta. Politikë të përçarë. Kapacitete mbrojtjeje të dobëta. Presion amerikan që ushqen euroskepticizmin. Pyetja që ngrihet natyrshëm është, si mund të pretendojë Europa një rol strategjik në luftë, nëse mbetet e verbër në inteligjencë?

Një “njësi e re” nuk do ta ndryshoj këtë realitet psikologjik dhe politik. Por, nëse nxjerrim një mësimi nga NATO. Ai është që bashkimi funksionoi, sepse u bashkuan strukturat, jo sepse u shtuan. Zgjidhja nuk ishte krijimi i një agjencie të tretë, por shkrirja e plotë e tyre. 

Ndërkohë, NATO dhe BE duhet të integrojnë më mirë kapacitet e tyre të inteligjencës. Çështjet e sigurisë nuk duhet të instrumentalizohen nga politika. Europës i duhen aftësi reale, jo struktura boshe. 

Prof.dr. Sylë Ukshini/

Diplomati austriak Umlauf në një raport nga Mitrovica drejtuar ministrit të Jashtëm austro-hungarez Berchtold-it, më 24 tetor 1913, ofron një dëshmi domethënëse mbi përdorimin e presionit administrativ dhe shantazhit familjar nga autoritetet serbe si instrument politik kundër figurave kryesore të rezistencës shqiptare. Kërcënimi i drejtpërdrejtë ndaj nënës së Isa Boletini, me deportim të detyruar nëse ajo nuk ndërmjetësonte kthimin e të birit, zbulon një praktikë represive që synonte thyerjen morale dhe shoqërore përmes ndëshkimit kolektiv.

Nëna e Isës, e cila më është përshkruar si një grua e thjeshtë, por inteligjente dhe energjike, thuhet se i ka dhënë nëpunësit të deleguar këtë përgjigje:

“Vendndodhja e djalit tim nuk më është e njohur dhe, për rrjedhojë, nuk do të ndërmarr asgjë për ta bindur të kthehet. Dijeni se unë jam nëna e Isa Beut. Ju deklaroj se askush nuk mund të na detyrojë të largohemi nga shtëpia jonë. Jeni të lirë të na pushkatoni ose t’ua vini flakën shtëpisë mbi kokë, por të gjallë nuk do të mund të na nxirrni nga shtëpia!”

Në vazhdim të këtij raporti tim të përulur lejoj veten të shtoj se Pop (Prota) Angjelko, i cili, në interes të familjes së Isa Beut dhe, në përgjithësi, në interes të myslimanëve të shtypur, ka dalë gjithmonë hapur përballë autoriteteve serbe, para dhjetë ditësh është përplasur me Naçelnikun e qarkut këtu për shkak të familjes së Isës. Pop Angjelko është nisur menjëherë, i veshur me rroba shqiptare dhe me disa shoqërues, drejt Drenicës. E konsideroj krejt të mundshme që ky prift ortodoks, i cili ishte sekretari, furnizuesi me armë dhe miku i Isa Beut, të kalojë plotësisht në anën e shqiptarëve.