(Një lexim filozofik i realitetit politik në Kosovë përmes Senekës)

“Zemërimi, nëse nuk kontrollohet, shpesh bëhet më i dëmshëm se lëndimi që e shkaktoi.”
— Seneka

Nga Jeton Kelmendi

Në historinë e ideve politike, pak emocione kanë luajtur rol aq vendimtar sa zemërimi. Ai është shkëndija e revoltës, forca shtytëse e ndryshimit, por edhe katalizatori i shkatërrimit. Filozofi stoik Seneka e trajtoi zemërimin jo thjesht si ndjenjë individuale, por si fenomen moral dhe politik, i aftë të deformojë arsyen, të shtrembërojë gjykimin dhe të prodhojë pasoja më të rënda se vetë padrejtësia që e ka shkaktuar. Nëse ky mendim vendoset në kontekstin e Kosovës së pasluftës, ai merr një dimension të veçantë. Kosova është një shoqëri që nuk ka vuajtur nga mungesa e zemërimit, por nga keqmenaxhimi i tij politik. Zemërimi qytetar ndaj pushtetit 20-vjeçar të partive tradicionale ishte real, i akumuluar dhe i justifikueshëm. Por pikërisht këtu lind dilema senekiane: a u shndërrua ky zemërim në një forcë ndërtuese, apo në një akt hakmarrjeje politike që prodhoi forma të reja dështimi?
Kjo mbase kërkon një analizë të thellë, dhe meqe morëm Seneken për bazë, nuk duhet kaluar pa e potencuar edhe ndikimin e jashtëm dhe faktorin e brendshem që e portretizoj paknaqësinë në mënyrën më të shëmtuar.

Zemërimi si reagim moral dhe kufijtë filozofikë të këtij reagimi

Stoicizmi nuk e mohon zemërimin si reagim të parë ndaj padrejtësisë. Por ai e sheh atë si një impuls primitiv, që duhet të kalojë përmes filtrit të arsyes. Sipas Senekës, zemërimi bëhet i rrezikshëm në momentin kur mendon se ka të drejtë absolute. Në politikë, kjo shndërrohet në bindjen se “ne jemi morali, të tjerët janë krimi”. Në Kosovë, qytetarët u përballën për vite me radhë me korrupsion, nepotizëm, keqqeverisje, mungesë meritokracie dhe dështime strukturore. Zemërimi ndaj këtij realiteti ishte i pashmangshëm. Por problemi nuk ishte zemërimi vetë – problemi ishte mungesa e një kulture kritike që ta orientojë atë.

Zemërimi u bë qëllim në vetvete, jo mjet për reformë. Kësi soji, një grup, fillimisht i vogël, për tu zgjeruar më vonë dhe sot me një mbështetje mbi 50 përqind arriti ta materializoj ketë zemrim, madje edhe ta shtrembëroj deri në at shkallë sa që asnjë argument nuk mund ta bind masën se gjërat janë siç janë. Shih vitn 2025, pas sa e sa skandalesh dhe serish masa nuk i besoj të vërtetës. Dorën në zemër edhe në Kosovë si çdo kund tjetër kjo revoltë rritet nga mbështetja nga jashtë vendit.

Nga zemërimi racional tek zemërimi emocional

Në fazën e parë, zemërimi qytetar kishte karakter racional: kërkonte drejtësi, përgjegjësi dhe ndryshim. Por gradualisht, ky zemërim kaloi në një fazë tjetër – emocionale dhe binare. Politika filloi të kuptohej jo si proces kompleks shtetndërtimi, por si betejë morale mes “të vjetërve të këqij” dhe “të rinjve të pastër”.

Kjo është pikërisht ajo që Seneka e përshkruan si humbje e vetëkontrollit të arsyes. Në këtë fazë, qytetari nuk pyet më:
– Kush di të qeverisë?
– Kush ka kapacitete institucionale?
– Kush e kupton shtetin si sistem, jo si simbol?

Ai pyet vetëm: kë të ndëshkojmë?
Kundër kujt të jemi?

Në këtë klimë emocionale, Lëvizja Vetëvendosje u shfaq si projeksion i shpresës dhe hakmarrjes njëkohësisht. Ajo nuk u votua vetëm si alternativë politike, por si simbol moral i ndëshkimit të klasës së vjetër politike. Këtu ndodh gabimi themelor filozofik:
moraliteti u barazua me aftësinë për të qeverisur. Seneka do ta quante këtë një iluzion të rrezikshëm. Një njeri (apo parti) mund të ketë qëllime morale, por të mos ketë virtytin politik më të rëndësishëm: mençurinë praktike (phronesis).

Nga zemërimi tek idealizimi politik, dobësia e qeverisjes si pasojë e votës emocionale

Në Kosovë, zemërimi ndaj partive tradicionale u kanalizua drejt një mbështetjeje masive për Lëvizjen Vetëvendosje, e perceptuar si antitezë morale e sistemit ekzistues. Ky ishte momenti kritik ku paralajmërimi i Senekës merr formë konkrete: zemërimi e verbëroi analizën.

Në vend që të pyetej: A ka kjo parti kapacitete reale qeverisëse? A ka kuadro profesionale? A ka vizion institucional për ekonominë, shëndetësinë, arsimin dhe diplomacinë?, shoqëria u fokusua te një pyetje emocionale: Kë duhet të ndëshkojmë?
Kështu, zemërimi u shndërrua në idealizim. Kritika u pezullua. Dyshimi u etiketua si tradhti. Çdo vërejtje u relativizua me argumentin se “të tjerët kanë qenë më keq”. Por filozofia politike na mëson se e keqja relative nuk e shndërron paaftësinë në virtyt. Sot, pas një periudhe qeverisjeje, është e vështirë të mohohet se Vetëvendosje ka treguar dobësi serioze në pothuajse të gjithë sektorët: ekonomi të paqëndrueshme, arsim pa reformë reale, shëndetësi të politizuar, diplomaci konfuze dhe menaxhim institucional të dobët. Këto nuk janë thjesht gabime teknike, ato janë simptoma të mungesës së përgatitjes shtetformuese. Ironia tragjike është se partitë tradicionale, të dëmtuara nga gabimet e tyre, kontribuan vetë në këtë realitet, duke mbështetur ose toleruar këtë pushtet për arsye taktike, frike politike apo kalkulimesh afatshkurtra. Kështu, zemërimi qytetar dhe oportunizmi politik u bashkuan në një aleancë paradoksale që prodhoi një qeverisje edhe më të dobët.

Përgjegjësia qytetare sipas Senekes

Seneka nuk e shihte qytetarin si qenie emocionale të lirë nga përgjegjësia. Përkundrazi, stoikët besonin se liria e vërtetë qëndron në vetëkontrollin racional. Në politikë, kjo do të thotë se qytetari nuk është thjesht votues i zemëruar, por bashkë-përgjegjës për pasojat e zgjedhjeve të tij. Në Kosovë, mungoi ky vetëkontroll filozofik. Zemërimi u shndërrua në moral absolut: “ne jemi të mirët, ata janë të këqijtë”. Por politika nuk funksionon mbi kategori morale të thjeshtuara, por ajo kërkon kompetencë, kompromis, dije dhe durim institucional.

Në një situate të tillë zemërimi prodhon regres. Në vend që të çonte drejt reformës, zemërimi prodhoi polarizim ekstrem. Shoqëria u nda në kampe morale, ku dialogu u zëvendësua nga linçimi verbal, ndërsa kritika u barazua me armiqësi. Kjo është pikërisht ajo që Seneka e quante degjenerim të arsyes nën presionin e pasionit. Rezultati është një demokraci formale, por e dobësuar, sepse institucione që funksionojnë më shumë mbi besnikëri politike sesa mbi profesionalizëm dhe një shoqëri që rrezikon të mbetet peng i cikleve emocionale, jo i strategjive shtetërore.

Mësimi filozofik për të ardhmen dhe dobësia strukturore e qeverisjes dhe pasojat e votës emocionale

Eseja e Senekës për zemërimin nuk është thirrje për apati politike. Ajo është thirrje për maturi. Zemërimi mund të jetë sinjal alarmi, por nuk duhet të jetë arkitekt i shtetit. Kosova ka nevojë për një fazë të re qytetarie politike: më pak reagim emocional, më shumë analizë, më pak idolatri partiake, më shumë kërkesë për llogaridhënie, më pak ndëshkim simbolik, më shumë ndërtim institucional. Pas marrjes së pushtetit, u bë e qartë se Vetëvendosje vuante nga mungesa e përgatitjes institucionale. Në pothuajse çdo sektor: ekonomi, arsim, shëndetësi, diplomaci, administratë. Qe në fillim u shfaqën simptoma të një qeverisjeje reaktive, jo strategjike. Ky dështim nuk është aksidental, por është pasojë direkte e një zgjedhjeje politike të bërë mbi bazë emocionale. Seneka do të thoshte se kur zemërimi udhëheq, vendimet merren shpejt, por gabimet paguhen gjatë.

Ironia tragjike është se partitë tradicionale, pavarësisht gabimeve të tyre, kontribuan në këtë realitet, duke e mbështetur ose toleruar një pushtet që në thelb nuk ishte i gatshëm për qeverisje serioze. Kjo tregon një krizë më të thellë: mungesën e një elite politike që mendon për shtetin, jo për ciklin e radhës elektoral. Nga ana tjetër një nga pasojat më të rrezikshme të zemërimit të pakontrolluar është zhdukja e dialogut. Në Kosovë, kritika ndaj pushtetit të ri shpesh u delegjitimua si “armiqësi”, “tradhti” apo “mbetje e së vjetrës”. Kjo është ajo që Seneka e quante tirani e pasionit mbi mendjen. Kur zemërimi institucionalizohet, ai prodhon polarizim, jo reformë; besnikëri, jo profesionalizëm; propagandë, jo argument.

Përgjegjësia qytetare sipas Senekës, nga cikli i zemërimit tek cikli i pjekurisë politike

Stoikët nuk e shihnin qytetarin si viktimë pasive. Për ta, qytetari është bashkë-përgjegjës për rendin politik. Në këtë kuptim, edhe qytetari kosovar mban përgjegjësi për pasojat e zgjedhjeve të tij. Zemërimi i justifikuar nuk e përjashton detyrimin për mendim kritik. Demokracia nuk është akt emocional, por proces racional. Kur vota shndërrohet në akt ndëshkimi emocional, ajo pushon së qeni instrument ndërtimi.

Kosova sot ndodhet përballë një sfide ekzistenciale politike:
– të vazhdojë ciklin e zemërimit,
– ose të hyjë në fazën e pjekurisë qytetare.
Pjekuria politike nuk nënkupton rikthim nostalgjik te e kaluara, por refuzim të iluzioneve morale. Ajo kërkon qytetar që dallon mes kritikës dhe urrejtjes, mes reformës dhe hakmarrjes, mes shpresës dhe propagandës.

Dhe krejt për fund, paralajmërimi i Senekës nuk është thirrje për heshtje, por për vetëkontroll. Zemërimi është alarm, jo arkitekt. Kur ai shndërrohet në ideologji, ai e shkatërron vetë qëllimin e vet. Kosova kishte arsye të zemërohej. Por ajo gaboi kur e la zemërimin të zëvendësonte arsyen. Sot, vendi po përballet me pasojat e një vendimi kolektiv të marrë më shumë me ndjenjë sesa me mendim. E ardhmja politike e Kosovës varet nga një transformim filozofik: nga qytetari i zemëruar tek qytetari i përgjegjshëm. Vetëm atëherë, zemërimi do të shndërrohet nga forcë shkatërruese në energji reformuese dhe ashtu siç do ta kërkonte vetë Seneka.

Diplomacia e kujtesës…në prag të festës së Kosovës.

Nga Visar Zhiti

Lisbona është e bukur dhe në dimër, madje të pëlqen të endesh dhe nëpër shi mbi florën e gurëve rrugëve të gjera, kërkon të shohësh sa më shumë, t’u ngjitesh kodrave me tramin e verdhë, të shkosh në Kështjellë, në Panteon, në muzeume, në librarinë më të vjetër në botë, të futesh në kisha, atje ku ka lindur Shën Antoni, të dalësh në anën tjetër të lumit të madh, të mahnitesh në muzg me shtatoren madhështore të Krishtit Mbret, të ngjitesh me ashensor brenda piedestalit, të dalësh në taracën lart e të shohësh qytetin e pafund, çatitë e kuqe, po brenda piedestalit të futesh në Kapelë, në shitoret, te kisha poshtë, të vazhdosh me autobuzin e linjës mbi urat e gjata dhe të duash të shohësh oqeanin.

Portugalia është vend mesdhetar nga dielli dhe kultura, por dhe oqeanik nga dallgët dhe fryma…

Por unë doja të shkoja patjetë në Ambasadën e Republikës së Kosovës, e ndjeja, ishte më shumë se dëshirë, jo vetëm sepse Shqipëria nuk ka ambasadë në Portugali. Nuk ishte kureshtja, as mungesa e ambasadës tjetër dhe unë kam punuar në diplomaci, por një thirrje si nga larg, me mister dhe përmallim.

Po shkonim për atje, në Rostelo, hapësirave ku historia portugeze nuk e harron vetveten si perandori detare, pikërisht në Rua Gonçalo Velho Cabral dhe ndalim pranë një vile të bardhë. “Urdhëroni si në shtëpinë tuaj”, thonë malësorët tanë dhe kështu do të dëgjonim. Në anë të portës, mes blerimeve në mur, tabela e argjendë “Embaixada da Republica do Kosovo”, Flamuri blu me hartën e Kosovës si një gjethe e brishtë a si zemër me 6 yjet sipër. Doja t’i ledhatoja.

Ambasadorja, Dr. Edona Maloku, me bashkëshortin, Artor Berdyna, na pritën me përzemërsi si bashkatdhetarë e kolegë, me protokoll miqësor, na nxorën pije nga Kosova, na dhuruan Hyjneshën e Kosovës në fron, shumë interesante, pra emblema e një gruaje, jo shpata e pirgje, por simbol i mëmësisë dhe i pjellorisë së tokës, Dardania nuk mbart vetëm histori konflikti, por dhe burim jete dhe kulture të lashtë, po mendoja. Prandaj dhe Kosova ka në krye si presidente një grua dhe shumë gra i ka dërguar si ambasadore nëpër përfaqësitë e saj. Ndërkaq znj. Edona i jep Edës sime një medalion me qendisma të grave të traumatizuara nga lufta e fundit me serbet, që tronditën botën me genocidin, masakrat dhe përdhunimet, UÇK- po i përgjigjej luftës me luftë, por u detyrua NATO me SHBA në krye të ndërhynte ushtarakisht, e para luftë morale, që të pushonin dëbimet masive dhe të vendosej armëpushimi. Kosova u çlirua dhe shpallet Republikë.

Portugalia e njohu herët, që në 2008 Kosovën si shtet të pavaruar.

Teksa vizitojmë mjedisert e ambasadës, shohim piktura dhe relike, ambasadorja na tregon për mbresat e saj në ceremoninë e shkëmbit vjetor të urimeve Të Vitit të Ri me Presidentin e Portugalisë Marcelo Rebelo de Sousa në “Palacio Nacional da Ajuda”. Ajo me Artorin e saj ishin veshur me petkat kombëtare. Gjatë bisedimeve “i riafirmon perkushtimin e Kosovës në thellimin e marrëdhënieve diplomatike me shtetin mik të Portugalisë dhe të përparimit të prioriteve të përbashkëta…”.

Kosova jonë është shtet i ri, ka nevojë parësore njohjet, pra diplomacinë legjitimuese, që të forcojë praninë në çdo shtet njohës të BE-së. Shqipëria nuk ka ambasadë në Lisbonë, shkaqet nuk janë politike, por financiare dhe praktike, besoj. Rrjeti diplomatik shqiptar është i kufizuar, prandaj Shqipëria zgjedh, vendet fqinjë së pari, BE qendrore, Itali, Gjermani, Francë dhe SHBA patjetër, të parën.

Marrëdhëniet me Portugalinë janë miqësore, por jo intensive, mund të thonë specialistët e Ministrisë së Punëve të Jashtme, diaspora shqiptare aty është e pakët ashtu si dhe shkëmbimet ekonomike dhe zakonisht mbulohet nga “përfaqësi jo rezidente”, nga ambasadat tona pranë si ajo në Madrit dhe tani në Paris.

Marrëdhëniet ndërkombëtare nuk janë vetëm nota verbale, takime të nivelit të lartë e traktate, etj, etj, po mendoja, por ndjeshmëri popujsh, kulturore dhe vetëdije historike.

Kjo vizitë më vuri në mendime. Gëzueshëm. A duhet t’i them? Rrënjët e popullit të shqiptar janë më thella se mosha politike e tij.

Ambasadorja jonë e Prishtinës, përfaqësuesja e shtetit më të ri në Europë flet me qetësi e pa komplekse. Sigurisht që ajo i di, por mua më lindi dëshira të hedh disa shënime…

SHTET I RI, POPULL I LASHTË

Republika e Kosova është e re në hartën politike, por e vjetër në kujtesën e Evropës dhe të Amerikës. Gjysmë e Shqipërisë, që na dhimbet vazhdimisht shkëputja, por shtet i pavarur dhe serioz, që na bën krenar, me një popull të lashtë dardan. Pra ilirë, arbër më pas dhe tani shqiptarë. Shteti i Kosovës nuk fillon me aktet e njohjes ndërkombëtare, por me historinë kombëtare të përbashkët, me emra që i paraprijnë shteteve moderne. Pra, me të drejtë do të duhet përdorur diplomacia kulturore, morale, diplomacia e mirëkuptimit. Dhe ajo e kujtesës.

Bota Perëndimore Euroatlantike, civilizimi dhe gjithë ai zhvillim i mrekullueshëm mbështen në këto kolona kryesore:

– Në Antikitetin Helen, me artin dhe kulturën e tij, me lindjen e arsyes kritike dhe të demokracisë direkte.

– Në të Drejtën Romake, që i dha formë rendit juridik, shtetit dhe idesë se ligjit si normë universale.

– Në Shpirtin Kristian, që solli etikën e dinjitetit njerëzor dhe mëshirën, përgjegjësinë morale dhe idenë e personit.

Me Krishtin bota mori doktrinën e dashurisë.

Por ka qenë një rrugëtim i vështirë mijëvjeçarësh, me luftëra, pa mbarim, me pushtime e perandori, plaçiktje, zhdukje popujsh e gjuhësh, me skllevër dhe rrënoja, me biblioteka e strategë e konsuj e diplomaci, paqe e prishje paqeje, etj, etj. Janë djegur libra të mendimit të hershëm njerëzor, tragjedi të antikititet janë zhdukur nga sisteme e diktatura, është censuruar Homeri dhe është kryqëzuar Krishti, nërsa të krishterët janë përndjekur me shekuj.

Shqiptarët si popull i lashtë dhe si shtet janë në këtë vorbull, që zjen si gjeneza. Si fqnjë me grekërit kanë ndarë dhe fat të përbashkët me ta, legjenda e balada e gjuhë, edhe pse jane krejt të veçanta, i kanë dhënë dhe marrë njëri-tjetrit fjalë dhe heronj, arvanitasit u shquan në revolucionin grek për pavarësi, etj, etj.

Perandoria romake njeh perandorë me origjinë ilire. Ata vërtet punuan për Romën si romakë, se Iliria e pushtuar ishte pjesë e saj dhe perandoria, dihet, kujdesej që të çonte kudo njëlloj dhe “Egnatian” e saj dhe “Colesseu-n”, rrugë, ujësjellës dhe amfiteatër.

Konstandini i Madh, shekulli IV pas Krishtit, është figurë kyçe e antikitetit të vonë, ai bëri kalimin nga bota pagane romake në botën e krishterë. Me Ediktin e Milanos (313) legalizoi krishtërimin dhe vendosi themelet e Perandorisë Bizantine.

Nga ishte Konstandini i Madh? Lindi në Naissusi-n antik, Nishi i sotëm, në Serbi, por atëhere ende nuk kishin ardhur sllavët në Ballkan. Babai i tij, Konsyanci Klor, oficer i lartë romak, ishte me origjinë ilirike edhe nëna, Helena, po ashtu. Këto janë të njohura dhe gjenden në enciklopeditë më serioze të botës. Ai, pra, që i ndryshoi përgjithmonë fytyrën shpirtërore Evropës, ishte dardan, nga Kosova e sotme. Është i mjaftë ky fakt që Ballkanin, konkretisht Kosovën historike, ta heqin nga rrethinat e qytetërimit, por ta shohin dhe në qendër. Diplomacia shqiptare e Prishtinës kështu nuk shpik një identitet, po e rikujton atë.

Dua të tregoj se, kur punoja në Romë, ambasada e Serbisë çdo vit përkujtonte Konstandinin e Madh, “i dalë nga toka Serbe” me veprimtari të ndryshme, kuvende, etj, ndërsa ambasadat tona, e Shqipërisë dhe më pas e Kosovës, nuk bënin asgjë, vetëm lexonin ftesat e asaj, të Serbisë dhe diskutonin të merrnin pjesë apo jo. Por nuk duhet diskutuar që shqiptarët duhet të thërrasin Konstandinin e Madh, në akademi e konferenca e përvjetorë, në diplomaci, etj, si të tjerët që lidhen me të, në mos më shumë.

Edhe Portugalia është e krishterë.

ILIRIA QË FLET NE LISBONË

Një tjetër urë e thellë lidhëse mes këtyre hapësirave është Shën Jeronimi, përkthyesi i Biblës, mendja që i dha fjalën latinishtes së shenjtë. (Vulgata). Ai tashmë është dhe shenjti i përkthyesve. Në Lisbonë një nga monumentet më madhështore të Portugalisë dhe Europës mban emrin e tij, Manastiri i Jerónimos-it. E vizituam dhe na mahniti, vezullonte nga mermeri.

Po edhe Shën Jeronimi është ilir. Nëse Konstadnini i Madh krijoi politikën e lirë të krishtërimit, Shën Jeronimi bëri tekstin e ndërgjegjes së krishterë.

Guri flet. Arkitektura lutet. Doja të shkruaja poezi… Dhe emri i një shenjti ilir jeton në zemër të Portugalisë, në brigjet atlantikase. Vetë Ambasada e Prishtinës në Lisbonë më duket si një rikthim i asaj kujtese, të shpërndarë gjithandej.

SKËNDERBEU

DHE EUROPA E PËRBASHKËT

Gjergji ynë shfaqet si një figurë e ndritur europiane, si mbrojtës i kufirit lindor të krishtërimit, kalorës i qëndresës, që për Portugalinë detare në epokën e zbulimeve përbënte një simbol. Skënderbeu ishte aleat i ngushtë i Alfonsit V të Aragonës, mbretit të Napolit, që kishte lidhje martesore dhe politike me dinastinë portugeze të Avis-it, ashtu vepronte Europa e atëhershme, me aleanca oborresh mbretërore. Portugalia e njeh Skënderbeun përmes diplomacisë dhe kronikave iberike të shek. XV-XVI si “Principe da Albania”, “Defensor da Cristandade”. Ai u bë pjesë e këtij imagjinari kalorsiak europian, miti i një princi luftëtar që mbron qytetërimin.

Në Portugali Skenderbeu njihet kryesisht në rrethe akademike.

Edhe nëse nuk është pjesë e diskursit publik të përditshëm, ai mbetet simbol i Evropës së përbashkët, që u mbrojt përmes sakrificës, por dhe me gjak arbëror. Ambasada e Kosovës në Lisbonë ka se ç’tregon për Skënderbeun jo si legjenda e një kombi, por si hero evropian, ku takohen historitë tona, pra dhe e Portugalisë.

NËNË TEREZA VJEN DHE SI SHTATORE

Donim të shikonim statujën e Shenjtes tone në Lisbonë. Do të ishte si një takim mes shqiptarësh. Dhe në mbrëmje ambasadore Edona dhe i shoqi, Artori, bashkë me Edën time dhe mua, shkuam në Marvile, në Parque das Naçóes.

Nënë Tereza e bronztë na priste me një fëmijë ndër krahë. Ndoshta ishte një nga ata të luftës së Kosovës, mbase fëmijë i Ukrainës a i Gazës. Në krahërorin e Nënë Terezës dukej se po shikonte një ëndërr paqeje.

Nënë Tereza ka ardhur në Portugali si themeluese e “Missinaries of Carity”, ka qendruar në Lisbonë dhe në Fatima në Santuarin madhështor. ku në muzeun e tij është dhe plumbi me të cilin qëlluan në atentat Papa Vojtilën, që besonte se Madona e Fatimas ia devijoi drejtimin… Nënë Tereza aty dha porosi për dashurinë mes njerëzve dhe fuqinë e lutjes. Së fundmi ajo erdhi në Lisbonë si shtatore nga Kosova, dhuratë popullit portugez. Është vepër e skulptorit shqiptar Butrint Morina. Në ceremoninë zyrtare të përurimit ishte Presidentaja e Kosovës dhe Kryetari i Bashkisë së Lisbonës, lexoj. Është dhe një rrugë me emrin e Nënë Terezës.

A e dinë në Portugali që prindërit e saj janë nga Kosova?

ULIKSI DHE AKTORI NGA KOSOVA

Lisbonës i pëlqen fort miti i Uliksit. Qyteti e njeh veten si vend ndalese i tij në aventurën e udhëtimeve të largëta dhe të kthimit më së fundi në Itakën metaforike të tij. Sipas tyre dhe Lisbonë vjen nga emri Uliks. ((Olissipo – latinisht, qyteti i Uliksit. Olissipona – me kalimin e shekujve u bë: Lissipona, Lisboa/ Lisbona).

Po Uliksi më i bukur në kinematë e Europës ësht:e ai i aktorit kosovar, Bekim Fehmiu. Edhe sot shikohet me ëndje. Ambasadat shqiptare mund ta shfaqin kudo…

Dhe Kosova e tij ashtu si e gjithë Shqipëria janë bashkë në rrugën e kthimit për në shtëpi, në familjen e përbashkët Europiane, ku Portugalia ka shumë rëndësi dhe si një urë mes Europës, Afrikës dhe Amerikës Latine.

Roli paqësor i Portugalisë në BE shquhet, shteti me peshë morale më të madhe se ajo ekonomike. Portugalia flet me durim dhe kujtesë. Kanë se ç’të mësojë lidershipi shqiptar prej tyre.

* * *

Mësoj se Ambasada e Republikës së Kosovës në Lisbonë nuk është vetëm adresë, por hapësirë veprimtarish: takime diplomatike, ngjarje kulturore, kontakte akademike, përkujtime simbolike, mbi të gjitha ndërmjetëse në marrëdhëniet ekonomike, në arsim dhe shëndetësi, etj, në mbështetjen diplomatike mes Kosov:es dhe Portugalisë..

Diaspora e shqiptarëve këtu është e pakët, por e ndjeshme. Ne takuam një djalë të ri, Kristi Ndrio, asisten diplomatik, me nënën e tij mjeke dhe një shoqe të saj poete, Erida Gjini, që kishte përkthyer në shqip një roman të shkrimtarit më të madh të gjallë portuges, ndër më të mëdhenjtë në letërsinë bashkëkohore, Lobo Antunes, plot me vizione kaleidoskopike të Portugalisë moderne.

Sa mirë që kemi ambasadën e Kosovës, – na thanë,- vemi aty shpesh, na mbledh…

Ambasadorja Dr. Edona Maloku-Bërdyna është një intelektuale e njohur, PhD në Psikologji dhe Shkencat Sociale, është diplomuar shkëlqyer në Universitetin Leiden në Holandë, ka Master, donin ta mbanin në Hollandë në Universitet, por jo, u kthye të shërbente në Kosovën e saj, ku dhe i vëllai, Inxhinier Labinoti bashkë me babanë ishin në rreshtat heroikë të UÇK-së. Edona emërohet zv/ministre në Arsim, Shkencë, Teknologji dhe Inovacion, është akademike dhe pedagoge, vlerësuar me çmime. Ajo është Kosova e pasluftës, e ëndrrës euroatlantike të popullit të saj.

DHE OQEANI NË FUND

Shkuam të vizitonim Oqeanin. E kisha soditur nga dritaret e avionit atë pafundësi ankthëruese, që e bën planetin Tokë të duket blu dhe aq i bukur nga lartësitë e universit. Brigjet e Atlantikut i kisha shkelur nga Amerika, nga Gjiri i New Yorkut e nga Bostoni, por jo nga Europa. Shtangëm. Dallgë të mëdha në Cascais vinin drejt nesh. Shkulmet si mermere të gjalla hovnin lart dhe binin duke u thërrmuar mahnitshëm.

Dallgë të tjera u turreshin shkëmbinjve si kope të bardha kuajsh dhe kërcenin shkëmbinjve dhe pastaj ujana e tyre rridhte si të ishte e kornizuar si vepër e Dalisë.

Shkuam më sipër te “Boca do Inferno” dhe aty oqenai me ato nofulla shkëmbore këndonte durimin, kështu m’u duk. Dhe s’kishte të mbaruar dialogu mes ujit dhe gurit…

Ndoshta prej pranisë së ambasadores dhe bashkëshortit të saj, Maloku-Berdyna, ndjeva Kosovë, vendin që përball dallgët. Po edhe vetë është dallgë që lëvrin dhe kërkon hapësirë e nuk ndalet.

Dhe po mendoja se s’është ky konflikti i vetëm: dallga me shkëmbin, një romantizëm sublim i pambaruar. Mbase dallgët rendin të godasin shkëmbin me etje përqafimesh, do bregun, kufirin, arritjen, Dallga dallgë dhe shkembi shkemb, të duhemi…

Edhe pse Gojë e Ferrit (Boca do Inferno), pashë dritë: dritën e vrullit dhe të përballjes dhe të vazhdimit. Kështu dhe historinë mund ta lexosh më mirë, edhe të Kosovës, jo si tragjedi e pafund, por dhe si etikë e qendresës, diplomaci e kujtesës e mësim se si të jetosh mes dallgëve pa humbur, duke dashur…

Ne do të iknim, oqeani me brigjet do të vazhdonin po ashtu, të gjëmonin madhërishëm. Po mbyllej një ditë, një udhëtim dhe një ese. Me mundësi vazhdimesh të gjithanëshme…

Kujtime

DR.  EDUARD  A.  SKUFI – ATHINE    

Homazh në  përvjetorin e 65 të largimit  nga  jeta të Nako Qirkos

E ndjeja si një brengë, por më tepër detyrim etik, të shkruaja diçka për të, për të zbuluar të vërtetat e fshehura, për ti rikthyer  identitetin mbas një  rilindjeje, pasi asgjë  nuk  kishte qënë  rastësi, në  atë  “indiferencë”  të  ftohtë, në  atë  “mohim”  neglizhent.

Çuditërisht ai megjithë dimensionet e tij, kishte mbetur  mbuluar në mjegullinën e kohës, në një jetë të  mohuar, me suspensin  dramatik, në kthetrat e martirizimit dhe një  vlerësimi aq të  munguar. “Liria ka një çmim dhe  jo  rrallë  tejkalon  ligjet  e  logjikës” thoshte  Ai…

Ishte bir i denjë i Nartës, bilinguale, atij fshati  metropol virtytesh, i verës, ullinjëve, bujarisë, por  dhe  rezistencës  unikale  ndaj  shtypjes. Një derë e madhe, fisnike në një shtëpi dykatëshe, tashmë gjysëm të rrënuar, ku  kalldrëmi të  kthen  djathtas. Gurët e  asaj shtëpie, ruanin jo vetëm DNA e dinastisë Qirko, por dhe kujtimet e skalitura në të. Si ndajshtim, para shtëpisë qëndronte pusi i shurdhër dhe me tej si dinosaure të ngrirë, makineritë e ndryshkura të prodhimit të vajit. Jo larg ndodheshin reliket e një varke (monoksilo), që me vëshirësi shquhej  emri i saj, Poseidon. Ai personazh  protagonist quhej Nako Qirko, një figurë dinitoze, ku ndërthureshin inteligjenca, kultura, diplomacia, krenaria dhe  papërkulshmëria,  në   një   zemër   të   madhe. 

Bashkëfshatarët me respekt e quanin “Baba Nako”, pasi ai u ndodhej pranë për çdo nevojë e problem, ndërsa për mua ishte  “Papuli”, si gjyshi im. Pasi nëna ime Evrinomi, ishte jetime dhe xhaxhai i saj Nakua, u bë baba i vërtetë  duke e  rritur me  dashuri,

krahas vajzës  së tij Lefkothes. Bashkë shkonin në shkollë, bashkë mësonin pranë murgeshave të kishës katolike, edukimin dhe punët e dorës, paralel me perfeksionin e gjuhës italiane, veç greqishtes. Ndërsa  pushimet verore i  kalonin në  shtëpinë e tyre,  në  Korfuz. Dhe nëna ime ushqente dashuri e respekt për të.  Fotografia bardhë zi e Papulit me shikimin enigmatik, në çantën e saj, bashkë me fototografitë  tona, më  ringjalli  këto  kujtime  të  bukura…

Si bir i një familjeje të pasur dhe të madhe me origjinë helene, ai lindi në vitin 1887, duke trashëguar asete me vlera financiare. Kjo pasuri i dha atij mundësinë  të edukohej në Greqi, ku u pajis me kulturë të përgjithshme dhe biznesi. Fati e bashkoi me Ollga Bezhanin, nga familja e shquar  e  Bezhanajve, me të cilën patën 5 fëmijë. Jetonin një jetë familjare dinjitoze, duke i dhënë rëndësi shkollimit të fëmijëve në Greqi. Midis tyre Nakua dalloi zgjuarsinë e Poseidonit, i cili kreu studimet në Universitetin e Athinës dhe në vazhdim atë të Padovës, ku fitoi bursën e ekselencës, për  studime  postuniversitare  në Harvard dhe Massachusetts, kështu  destina  e  transferoi   në   Amerikë.

Zhvillimi i trazirave të Luftës së Dytë Botërore e gjeti Nakon, atë pronar dhe administrator të pronës së tij, në të gjithë sipërfaqen e lagunës së Dajlanit. Prodhimet e freskëta  të peshkut, butakëve, dhe molusqeve eksportoheshin në Itali, nëpërmjet kontratave të rregullta dhe korrekte. Sipas dëshmive të bashkëfshatarëve të tij, ai ishte figura më e respektuar, jo vetëm në fshatin e tij, por në të gjithë zonën. Mendimi i tij kërkohej gjithmonë, trajtohej me  respekt  dhe vlerësohej. Në këtë kohë momentet e lumtura, i frenoi humbja e papritur e jetës  të së shoqes. Kështu që u detyrua të ketë përkohësisht një guvernante, për ti lehtësuar barrën e detyrimeve. Nako ishte një karakter i fortë, por dallohej për fisnikërinë dhe shpirtin e tij bujar. Ai u dha  ndihmën e tij shumë njerëzve të varfër. Por një nga ngjarjet më domethënëse dhe mbresëlënëse    që mbahet mend, tregon guximin dhe ndjenjat e tij humaniste…         Një mëngjes të ftohtë dimri në prag të Krishtlindjeve, Nako dhe vëllai i tij më i vogël Fillakto shkuan për gjueti. Gjatë rrugës, nga një kriptë pranë një  selvie, ata dëgjuan të qara fëmijësh. Mbasi u afruan  gjetën dy fëmijë jetimë të braktisur, që dridheshin nga të ftohtit. I morën menjëherë, i mbuluan me trikot e leshit dhe i çuan në shtëpi. Kështu i bënë  fëmijët  e  tyre  duke i “adoptuar”. I rritën me dashuri, i pagëzuan, i edukuan dhe i martuan, duke u dhënë gëzim dhe dritën e jetës. Shansi më vonë, më dha mua mundësinë,  të vazhdoja me humanizëm, punën e gjyshërve të mi, duke u dhënë dritën e syve atyre pas operacionit të kataraktit dhe duke u kujdesur  për  ta.

Edhe pse me rrënjë greke, ai e respektonte vendin ku u rrit dhe i kushtoi shpirtin. Duhet të merret në konsideratë, se Nako Qirko ishte një personalitet intelektual i kulturuar dhe me prestigj, i dalluar për idetë e tij demokratike që në rininë e tij, si antar i Lëvizjes Socialdemokrate të aso kohe, së bashku me miqtë e tij, figura të nderuara si ajo e Nuredin Bej Vlorës, Osman Haxhiut, Arshi Halilit (Xhindi), të cituara dhe në gazetën “Dielli”, por ai ishte gjithashtu  antar  aktiv  i  këshillit  bashkiak  të  qarkut.

…Në vjeshtën e vitit 1943, midis Nartës dhe fshatit më të afërt Panaja, në vendin e quajtur përroi i Gorricës, ndodhi një ngjarje e trishtë. Në muzgun e mbrëmjes, pesë të rinj shqiptarë të grupeve ilegale u gjetën të  vrarë. Vrasja, si një ndjesi e ndikimeve politike, krijoi vibrime reaktive kontradiktore, 25 të rinj nga Narta u morën peng, duke pritur vendimin përfundimtar për jetën e tyre. Ata u habitën nga ndërhyrja e vendosur dhe fjalët plot mënçuri dhe guxim të Nako Qirkos, në detyrën e kryeplakut : “Unë garantoj se fshati ynë nuk ka dorë në këtë incident, dëshmoj për këtë me përgjegjësinë time”. Personaliteti i Nako Qirkos ishte një “handicap”  tregues, kundër depërtimit të ideve komuniste në këtë fshat, (por që ai i dallonte nga partizanët). Kështu në një akt sublim, ai u sakrifikua  për të mbrojur praninë e partizanëve në fshat, nga nazistët, ( akt që më vonë u injorua) dhe u arrestua nga gjermanët, në  dimrin e vitit 1944 duke e internuar në Prishtinë,  megjithatë  ai arriti  ta  shpëtoi  fshatin  nga  djegia  e  sigurtë…  

Në prag të çlirimit të vendit, ai u kthye në fshatin e tij, në stacionin e shpresës së madhe, ku u martua me Olimbi Dilon, nga familja e dëgjuar gjirokastrite. Sapo hyri në derë, tha shprehjen alegorike: ”Nuk  mund  të  rroja  larg  Itakës  time, u  ktheva  si   Odiseja“… Ndërkohë  vazhdonte  të shprehte filantropinë e tij, në ndihmën e pakursyer  ndaj  të  vobektëve, po ashtu kontribuonte financiarisht sëbashku me të kamur të tjerë, për mirëmbajtjen dhe liturgjinë e monastirit   të  Shën Marisë, në  lagunën  e  Nartës.    

…Këtu fillon kalvari i arrestimeve, i vodhën përsëri gëzimin dhe çdo gjë të mirë, si  në  një  spektakël  ku  “dielli i ftohtë” nuk arriti ta ngrohte, zemrën e vuajtur të Nako Qirkos.  Në zgjedhjet e para, duke besuar në “demokracinë popullore”, ai kandidoi që  të bëhej kryetar i këshillit, por udhëzimi i diktuar urdhëroi që, si njeri me “ndikim antikomunist, duhej të hiqej menjëherë nga listat”. Kjo solli  një  reagim  të  fortë. Kështu, u  fut  befas në  “dead  list”…    

Ai u arrestua në dimrin e vitit 1945, me akuzën e sajuar si “armik i rrezikshëm” dhe u dënua me katër vjet burg. U lirua nga burgu pas dy vitesh, në një liri të rreme, sepse në shkurt të vitit 1947 e ridënuan si kundërshtar i reformës agrare, këtë ish-kryeplak fshati, duke i shkaktuar një tjetër traumë psikologjike. Arrestimi i tretë i radhës, shënohet në vitin 1955, me akuzën paradoksale se nuk i kishte deklaruar gjithë rrënjët e ullirit dhe vreshtat, ndërkaq i ofruan një tjetër  qeli burgu për “strehë”, me ridënimin 5 vjet heqje lirie. Më vonë në vitin 1957, megjithëse i burgosur, atij i jepet në mungesë epiteti “kulak”, duke i hequr “Kartën e Frontit” (pra dhe të gjitha të drejtat, duke e vendosur në diskriminim të plotë), çka u shoqërua me një skenë reagimi  nga bashkëfshatarët.  Fëmijët e tij tani, si bijtë e kulakut, i larguarn nga profesionet e tyre dhe i vendosën në punët më të vështira. Kështu që ata mbeten “të padëshiruar”, të përbuzur, deri në  fund  të  jetës së  tyre. Praktikë e njohur e katastrofës komuniste, që pasi dogji gjithçka tek qënia njerëzore, shkatërroi  edhe  çdo  gjë  që  lidhej  me  të.

Njerëzit  mbetën të befasuar duke diskutuar mbi”çështjen  Qirko”, nga fillimi deri në fund… megjithëse fundi nuk kishte ardhur ende. Regjimi i kishte “zbukuruar” portretin, me citimin e një liste epitetesh shpifëse…“Nako Qirko, si  armiku i betuar i rregjimit, elementi i rrezikshëm reaksionar, si antagonist i socializmit në fshat, si përkrahës i imperializmit”…Por ky person duket se kishte tërhequr vëmendjen dhe të shërbimit sekret, ku e gjithë biseda e tyre befasisht, u përmblodh në këto fjalë paradoks: “Ju jeni një njeri i nderuar dhe me influencë, por disa bastardë ju kanë ngatërruar. Ne ju kemi thirrur të bashkëpunoni dhe të lidhni me ne, djalin tuaj Poseidonin, që e keni në SHBA dhe ti sugjeroni, të na ndihmojë. Nëse e bëni këtë, atë që keni humbur, do ta fitoni në kohë rekord”…Por ai nuk bënte kompromis me dinjitetin dhe idetë e tij. Ai u përgjigj me krenari dhe kokën lart, me një shprehje të fortë lakonike: “Jo”!!!…Kështu ata e kërcënuan me zemërim:      “Do të vuash gjithë jetën deri në pleqëri”! Edhe pse i konfiskuan të gjithë pasurinë, por jo dinjitetin, ai nuk i hoqi kurrë, borsalinon, kravatën dhe këmishën me jakë të bardhë, si veshje dinjitoze!   Por, veç gjëndjes shpirtërore dhe ajo ekonomike, u përkeqësuan mjaft, e vetmja mbështetje financiare  ishte  ndihma e  të  birit, Posidhonit  nga  Amerika.

Me sa duket, shpirti i tij i ndjeshëm nuk iu nënshtrua ideve të tij të rrepta, pas kalvarit të vuajtjeve, kështu që mbidoza e stresit dhe reflektimet psikologjike (beteja obsesive midis vetëdijes dhe egos) e dënuan me një  ishemi cerebrale, por as ajo nuk e përkuli. Nako kishte një kopsht të vogël pranë shtëpisë së tij, ku kishte ndërtuar një kasolle në të cilën qëndronte gjithë ditën, duke ia kushtuar kohën kopështarisë dhe leximit. Ku Papuli gjeti terapinë, për rehabilitim, si “ergoterapi” dhe antistres, në atë kopsht të vogël personal, në të cilin kultivonte angjinare, rukola, sallatë jeshile, kastraveca dhe pjepër. Atje në atë kasolle gjente prehjen, nën tingujtë dhe frekuencat e një radioje portative, shtegëtonte dëshirat, duke e kombinuar me leximin e gazetës greke “Ελεύθερον Βήμα” dhe libra të letërsisë  filozofike  greke. Por në mbrëmje ai i kënaqur  kthehej në shtëpi, mes përshëndetjeve të bashkëfshatarëve. E shikoja me admirim, ai më kujtonte copëza fragmentesh nga Hemingway, Dostojevski apo Eliti. Nuk kishte pak raste, kur kisha kohë të lirë, shkoja në kopshtin e tij për ta takuar. Ai shprehte kënaqësinë e tij, duke më servirur pjepër të freskët, fiq dhe dardha, pastaj fillonte “mësimin”. Të kënaqëte me rrëfimin  e tij  mbi komedinë e shquar, “Pasuria”, «Πλούτος» e Aristofanit. Ku mbreti i verbër Pluto, e ndante pasurinë mbi tokë, në mënyrë të padrejtë. Derisa ai vizitoi në Naonë e Asclepiusit, terapeftit të famshëm, i cili i ktheu shikimin dhe ai e korrigjoi gabimin. “Ndërsa pasuritë e nëntokës i administrojnë vet njerëzit, sigurisht  kur  i  lejojnë”, tha  me  ironi.

Njëherë kur u përpoqa ta ndihmoja duke e mbajtur përkrahu, ai me finesë e largoi dhe  krenar më tha: “Mesa  duket jam një aliazh Herkulian dhe Platonian, ndryshe nuk ka si spjegohet ”… dhe  nguli  shikimin  në  gurët   e  kalldrëmit…

Më kujtohet  një të shtunë dimri, në drekë  i erdhi një  mik nga Panajaja, mesa duket i të njëjtës destinë, emrin nuk ja mbaj mend por mbiemrin e kishte Hoxha,(e si mund të  harrohej ai mbiemër!). Papuli i  bëri me  shenjë  Olimbisë,  të pregatiste  diçka  për drekë. Mandej ajo solli raki, ullinj, angjinare, vezë  peshku  të thara dhe filluan bisedën. “Ai atje në fotografi është Posidhoni, biznesman, djali që kam në Amerikë, në krah zonja e tij Clara Delgado, kurse i ulur midis tyre është Nakua i vogël “ dhe zëri ju drodh. “Jetojnë të lirë e të lumtur. Ndërsa ne mes kthetrave të  vuajtjeve dhe në survejim  nën  radar. Kjo  politikë  e  tyre  nuk  ka  emërtim”…

Më  ka  mbetur  në  kujtime  një  mbasdite,  kur po e ndihmoja Papulin  për  të  vajtur  në  kishë, në  rrugicë  u  kryqëzuam me një nga  drejtuesit  e  partisë  në  fshat. Ai me një  shikim  tinzar i tha : “Xha Nako mbahesh mirë, ndihma jonë nuk të ka munguar”, … Papuli ndaloi, ngriti shkopin dhe ju kthye “Vetëm njerëzit e thjeshtë më kanë respektuar, mos harro çdo veprim në jetë për  këdo nuk shuhet, por reflekton në vite” dhe rrëmbimthi u largua,  me  një  nënqeshje  ironike..

Në mbrëmje bashkë me maman, u ulëm rreth zjarrit në vatër dhe Papuli na kënaqte me historitë e tij. I pëlqente të komentonte çdo ngjarje apo fenomen  në mënyrë lakonike, por duke e ilustruar atë, 

me stilin mitologjik. Filloi diskutonte për fabulat e Ezopit, duke përmendur shpesh “Burrin me xhaketë, erën dhe diellin“, me vlera etike dhe filozofike, të cilat mbeten mësime të vlefshme për jetën time. Për mua ai ishte një gjysh i mirë, por edhe një mësues (duke plotësuar vlerat  pedagogjike, të prindërve të mi mësuesë). Nuk     e di, por ai kishte krijuar një marrëdhënie të fortë me  mua, që  mbeti  në  kujtesën  time,  atje  ku  fshihen enigmat e  jetës  time…

Personaliteti dhe figura e tij demokratike u përball me regjimin diktatorial, i cili e shihte atë si një element të rrezikshëm. Sepse ai dallohej për “mendjen e tij të kultivuar”, e kurajon për të shprehur idetë. Kështu,  “Çështja  Qirko”  u  bë  kryefjala  e  asaj  kohe… 

Një ditë dimri të vitit 1961, papritur ai nuk mundi të ngrihej         në këmbë, një goditje hemorragjike cerebrale e përuli, pasojë tragjike e dramës së jetës. Me ndihmën e nënës dhe babait tim, e shtruam në spital. Atje u trajtua me kujdes, nga një mjek me përvojë dhe mik i familjes. Por pamvarësisht trajtimit intensiv, ai nuk doli nga ajo gjëndje dhe  pas tre ditësh “ju nënshtrua”, asaj sëmundje të rëndë, (nuk më pëlqen të përdor një sinonim tjetër, sepse  për  mua,  ai  është  përherë  i pranishëm).                 

Takimi im me kushëririn tim, djalin e Papulit, Posidhonin,          në  vitin 1992, në  hotel  Hilton, Athinë

…Ky ishte dhe fundi i “dinastisë Qirko” dhe mbyllja e një epoke. Nuk dëshiroj ta përshkruaj peripecitë e transportimit të trupit të tij nga spitali në shtëpi, e cila  ishte një përballje e ashpër me kufizimet dogmatike. Deri në frymën e fundit, ai priste arrestimin e radhës “për mëkatet”, por vdekja  atë e  anuloi. Nako Qirko u varros me respekt dhe nderime shoqëruar nga bashkëfshatarët e tij dhe të tjerë  të  ardhur  nga  qyteti,  në  heshtje  meditative. Vetëm britmat therëse dhe të dhimbshme të grave, dëgjoheshin në mirologio,(μοιρολόγιο, vajtim lirik grek mbi fatin e njeriut) drejt varrezave të Nartës.Të pranishmit nuk e braktisën varrimin, por me praninë e tyre kundërshtuan urdhrin e regjimit, për ta lënë vetëm atë edhe në vdekje. Kështu ai  u  bë monument  nëntokësor, duke  na  dhuruar  sloganin  e tij “për  momentin  mund  të  flasësh  dhe  me  heshtjen  tënde”… 

Ka disa gjëra në jetë,  që nuk mund t’i perceptosh ose t’i kuptosh siç duhet  në  moment, por  nëse  do të  kishte një  ferr  në  tokë,  vështirë  të  gjëndej  diku  tjetër…  

E konsideroj fat dhe privilegj të madh, që bashkëjetova me atë Njeri, për pothuajse një dekadë të paharruar (kur fillova të kuptoja filozofinë e jetës). Ai do të mbetet në kujtimet e mia jo thjesht si gjyshi im, por një  mentor vizionar, substancial. Aksioma e tij më ndjek pas:  “ E vërteta  është  si  drita  një  ditë  do  të  ndriçojë”… 

…Ky homazh në përvjetorin e 65 të largimit të  tij nga jeta, le të jetë dhe  apel, pasi përbën një  padrejtësi ekstreme, fakti që  figura  të  tilla,  mbeten  ende  në  hije  dhe  të  pavlerësuara!

Each ticket includes a Limited Edition Yankees hat with the Albanian flag. Celebrate our culture and make history in the Bronx!

-Albanian Roots

May 19 | 7:05 PM | Yankee Stadium

Ticket link available on the Albanian Roots channel

https://www.gofevo.com/event/Albanianheritage2?fbclid=IwY2xjawPrLzZleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFGd0VGc0t0WGhxTTlKQU5Lc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHrumIqfiA-ODj3iZdYL5sGI9vXV9GRHs3pf2DzO0R-Hrkp4ngcpkoQgMf2z4_aem_Q4aYIoSoLDneu5sB_vOgEg

#AlbanianHeritageDay#AlbanianRoots#ProudToBeAlbanian

#YankeeStadium#yankees

Gëzim Mekuli, Oslo
/Njohës i shkencave të medias dhe retorikës/

Në vendet nordike, si Suedia, Norvegjia apo Danimarka, debati mbi median nis nga një parim bazë demokratik: qytetarët duhet të dinë se kush qëndron pas lajmeve që lexojnë dhe shohin. Edhe aty ku ekziston përqendrim pronësie, transparenca mbi pronarët, financimin dhe përgjegjësinë editoriale konsiderohet kusht minimal për besimin publik. Media trajtohet si pjesë e sferës publike, jo si pronë private me funksion negociues.

Në Tiranë dhe Prishtinë, problemi është më i thellë dhe më i rrezikshëm. Pronësia e medias është kryesisht formale, ndërsa kontrolli real mbetet i fshehur. Shumica e mediave të mëdha shqiptare zotërohen nga biznesmenë të lidhur ngushtë me ndërtimin, koncesionet, energjinë apo tenderët publikë. Këto lidhje rrallëherë deklarohen hapur, por reflektohen qartë në vijën editoriale. Media nuk funksionon si institucion publik, por si instrument negocimi me pushtetin; sot sulmon, nesër hesht, pasnesër rehabiliton, sipas interesit të pronarit.

Ndryshe nga modeli skandinav, ku kryeredaktori mban përgjegjësi ligjore dhe redaksia gëzon autonomi reale, në Tiranë dhe Prishtinë (pa)kryeredaktori dhe redaksia është e varur. Autocensura nuk është përjashtim, por normë. Gazetarët e dinë paraprakisht cilat tema «nuk preken», cilët emra «nuk duhet të përmenden» dhe cilat skandale «shtyhen». 

Edhe treguesit bazë të transparencës mungojnë; Nuk ka të dhëna të besueshme mbi audiencën, shikueshmërinë apo burimet reale të financimit. Portale që mbijetojnë pa reklamë private shfaqen papritur si «liderë tregu», ndërsa reklama shtetërore shpërndahet pa kritere të qarta, si shpërblim për bindje dhe heshtje. Në këtë mënyrë, media shqipe, në vend që të kontrollojë pushtetin, bëhet pjesë e sistemit klientelist.

Një shembull domethënës i këtij mekanizmi u pa gjatë debateve mbi lejet e ndërtimit dhe projektet turistike strategjike në Shqipëri. Për muaj me radhë, media kryesore promovoi tregimig e «zhvillimit», «investitorëve strategjikë» dhe «rilindjes urbane». Por kur dolën në dritë akuza për shkelje ligjore, konflikte interesi dhe betonizim masiv të bregdetit, një pjesë e madhe e kësaj media heshti. Nuk ishte mungesë informacioni, por zgjedhje editoriale e diktuar nga pronësia. Disa nga kompanitë e përfshira ishin reklamues kryesorë ose të lidhura drejtpërdrejt me pronarë mediash. Ky nuk ishte rast i izoluar, por model funksionimi.

Kjo sëmundje e moçme e medias është analizuar prej kohësh nga teoricienë të medias dhe demokracisë; Jürgen Habermas paralajmëron se kur media humb autonominë ekonomike dhe editoriale, ajo pushon së qeni hapësirë debati publik dhe shndërrohet në instrument të interesave private. Sipas tij, sfera publike degjeneron kur komunikimi nuk synon më të vërtetën, por menaxhimin e interesit.

Në të njëjtën pikë godasin edhe, Noam Chomsky dhe Edward S. Herman, në modelin e tyre të njohur të «manufacturing consent», theksojnë se kontrolli i medias nuk realizohet domosdoshmërisht përmes censurës së drejtpërdrejtë, por përmes pronësisë, reklamës dhe varësisë ekonomike. Media, në këtë kuptim, nuk gënjen gjithmonë hapur; ajo thjesht zgjedh çfarë të mos tregojë.

Në Shqipëri dhe Kosovë, ose më saktë, në median shqipe në Ballkan, ky model është bërë pothuajse normë; pronësi e errët, varësi ekonomike nga shteti dhe bizneset e lidhura me të, (pa)kryeredaktorë dhe redaksi pa autonomi dhe një publik i shkretë që merr informacion të filtruar, të pjesshëm dhe të manipuluar.

Media shqiptare kërkon transparencë nga politika, por refuzon ta zbatoj mbi veten. Dhe për sa kohë pronësia reale, financimi dhe kontrolli editorial mbeten në errësirë, media nuk është zë i publikut, por zë i interesave që paguajnë.

Konsekuent deri në fund; problemi nuk është vetëm kush e zotëron median shqipe. Problemi është se media shqiptare ka pushuar së qeni e publikut. E nëse media e jonë nuk i përket më publikut, atëherë kujt dreqi i shërben kjo vërtet?