Nga Rafael Floqi

Lindja e Mesme ka qenë gjithmonë laboratori i dështimeve të mëdha amerikane, vendi ku idealizma presidenciale dhe teoritë e transformimit demokratik janë fundosur duke u përplasur me realitetin e pamëshirshëm. Shumica e presidentëve amerikanë kanë dashur të shmangin përplasjet dhe labirintet e saj politike, por çdo administratë është kthyer sërish aty, e shtyrë nga bindja se interesat jetike të SHBA-së janë të pandashme nga ajo hapësirë ku gjenden rezervuarët e naftës të Gjirit, pranë të cilëve qëndron një Iran agresiv në prag të armatimit bërthamor, një botë arabe që prodhon ekstremizëm politik e fetar dhe kujtimi i 11 shtatorit, sulmit më të rëndë mbi territorin amerikan pas Pearl Harborit ngjallet me vrasjet e dy gardistëve nga sulmues afgan.

Bota si një garë mes fituesve dhe humbësve.

Gjatë dy dekadave të fundit, presidentët amerikanë provuan receta të ndryshme për t’i dhënë zgjidhje nyjës së Lindjes së Mesme, ndërhyrje tokësore, diplomaci të thellë, ndërhyrje humanitare të kufizuara, të gjitha shpesh dështuan ose prodhuan pasoja edhe më të rënda. Pushtimi i Irakut në 2003 krijoi terrenin për një brez të ri terroristësh, ndërhyrja në Libi në 2011 prodhoi kaos në gjithë Afrikën e Veriut, dhe gjithmonë mbeti ideja se SHBA mund të impononte një vizion të ri rajonal, derisa Donald Trump ndryshoi themelin e qasjes, duke hequr idealizmin dhe duke e zëvendësuar me transaksionalitet të pastër dhe politikë të zhveshur force. Ai e sheh botën jo si një skenë ideologjike por si një garë mes fituesve dhe humbësve. Izraeli është i fortë, atëherë meriton liri të veprimit. Emiratet dhe Arabia Saudite kanë para dhe tregti, janë partnerë të vlefshëm. Palestinezët humbës, nuk ia vlen të investohet shumë tek ta.

Stabilitet të krahasueshëm për interesat amerikane

Qasja është e ashpër, shpesh cinike, por ka dhënë rezultate që as Bush, as Obama e as Biden nuk mundën t’i prodhonin. Në pesë vitet e para të presidencës së Trump, ai arriti të normalizonte marrëdhëniet midis Izraelit dhe shteteve arabe, të ndalë luftën Izrael–Hamas, të sigurojë qasje të privilegjuar për firmat amerikane në tregjet dhe energjinë e Gjirit dhe të godasë rëndë armiqtë e SHBA-së përfshi regjimin iranian. Trump nuk e ka bërë Lindjen e Mesme më demokratike dhe nuk ka zgjidhur plagët historike të rajonit, por ka arritur diçka që administratat e tjera nuk ia dolën, stabilitet të krahasueshëm për interesat amerikane.

Eksperimenti i Bush-it ishte shembulli më i qartë i idealizmit të zhgënjyer. Pas 11 shtatorit, ndërhyrja kundër talibanëve ishte e pritshme, por bindja se vendosja e demokracive të reja do të transformonte Lindjen e Mesme solli pushtimin e Irakut dhe rezultatet ishin rritja e ndasive sektare dhe fuqizimi i Iranit. Rajoni u bë më i paqëndrueshëm se kurrë. Obama erdhi në pushtet me dëshirën për të kufizuar angazhimet ushtarake dhe për t’u fokusuar te diplomacia, por reagimi i tij gjatë Pranverës Arabe përfundoi me kaos; Egjipti ra nga një diktaturë në një islamist të zgjedhur e më pas në një diktator të ri, ndërsa Libia u shkërmoq dhe mbeti e ndarë në dy qeveri. Biden trashëgoi konfuzionin dhe shtoi një gabim tjetër, duke deklaruar Arabinë Saudite “shtet paria” pas vrasjes së Khashoggit, me rezultat refuzimin e rritjes së prodhimit të naftës dhe sabotimin e presionit amerikan mbi Hamasin.

Trump hoqi dorë nga idealizmi

Trump ishte presidenti i parë amerikan që hoqi dorë nga idealizmi. Ai nuk gjykon karakterin e princave apo diktatorëve, nëse janë të dobishëm për interesat e SHBA-së, ai bën marrëveshje. Shtetet e Gjirit e mirëpritën këtë qasje. Arabia Saudite, Emiratet dhe Bahreini nënshkruan marrëveshje historike me Izraelin, ndërsa Katari mbeti mikpritës i bazës më të madhe amerikane dhe ndërmjetësues kyç në armëpushimin e Gazës. Në këtë rajon, vijat mes politikës, pasurisë personale dhe diplomacisë janë të mjegullta dhe Trump operon pikërisht në këtë terren.

Që nga viti 1979, SHBA-të i kanë trajtuar fraksionet brenda Iranit si të ndara, duke shpresuar se moderatorët mund të forcoheshin përmes marrëveshjeve. Obama ndërtoi doktrinën e tij pikërisht mbi këtë ide, duke negociuar marrëveshjen bërthamore të 2015-s, por ishte një iluzion. Udhëheqësit iranianë bashkohen rreth anti-amerikanizmit dhe marrëveshja njohu të drejtën e pasurimit të uraniumit, ndërsa fondet nga heqja e sanksioneve u përdorën për terrorizëm dhe shtypje të brendshme. Trump e hodhi poshtë marrëveshjen dhe riktheu sanksionet më të ashpra në histori, urdhëroi vrasjen e Qassem Soleimanit, projektuesit të rrjetit të milicive pro-iraniane, dhe parashikimet për një luftë të madhe dështuan; Humbja e Soleimanit dobësoi rëndë ndikimin e Iranit, ushtria siriane u boshatis dhe kryengritësit e al-Sharasë rrëzuan Damaskun brenda dy javësh. Për dy dekada, udhëheqësit amerikanë e shmangën opsionin ushtarak kundër programit bërthamor iranian nga frika e shpërthimit rajonal, ndërsa Trump jo vetëm i dha dritën jeshile Izraelit, por u bashkua në sulme kur operacioni po ecte mirë, duke dëshmuar se forca funksionon dhe se ai është i vetmi president që e aplikoi atë me vendosmëri.

Qasja klasike e Uashingtonit ka qenë krijimi i një shteti palestinez, një ide që Bush artikuloi në 2002, Obama harxhoi energji diplomatike pafund dhe Biden e mbrojti me zell retorik. Rezultati ishte zero, sepse palestinezët kërkojnë atë që e humbën në luftë, oferta izraelite nuk mjaftuan kurrë dhe sulmet terroriste e ngurtësuan opinionin publik izraelit. Trump e kuptoi se Izraeli nuk dëshiron të dorëzojë tokë, shumica e qeverive arabe e dinë këtë realitet dhe një proces pa fund dëmton stabilitetin dhe nuk prodhon rezultat. Administrata e tij nënshkroi Abraham Accords, ndërsa gjatë fushatës së tmerrshme në Gaza, Emiratet dhe Bahreini nuk u tërhoqën nga marrëveshjet. Trump paralajmëroi Izraelin të mos aneksojë Bregun Perëndimor, shtyu armëpushimin dhe përdori popullaritetin e tij për të ndikuar mbi  Hamasin.

Sukses relativ, problemet mbeten. 

Armëpushimi i brishtë në Gaza, rindërtimi i rajonit dhe ç’armatimi i Hamasit mbeten në letër, ndërsa Iranianët ripërtërijnë shërbimet e tyre të inteligjencës dhe do të presin momentin kur SHBA të shpërqendrohet. 

Lindja e Mesme funksionon mbi forcën, interesin dhe pragmatizmin, jo mbi idealizmin. Rendi i Trump-it, stili transaksional dhe përdorimi i forcës dhe ndikimit ekonomik, është i përshtatshëm për këtë rajon, sepse për momentin nafta rrjedh, Irani është dobësuar, luftimet në Gaza janë zbutur dhe nuk ka shpërthime të mëdha rajonale.

 Në një rajon ku kaosi është norma, ky është një arritje e rëndësishme edhe pse relative..

(Ku mbaron kryeministri dhe ku fillon shteti)

 Nga Arian Galdini

Nëse do ta shihnim vetëm në sipërfaqe, çështja Belinda Balluku do dukej një histori teknike, një masë sigurie pezullim nga detyra, një kryeministër i zemëruar, një ankimim në Gjykatën Kushtetuese dhe disa deklarata që mbushin kronikat e lajmeve. 

Si shumë histori të tjera që vijnë, bëjnë zhurmë dhe ikin.

Nëpërmjet kësaj historie, në fakt po del përpara një pyetje shumë më e thellë, a kemi në këtë vend një shtet ku ligji prek vërtet edhe qeverinë, apo kemi vetëm një pushtet që ka mësuar ta përdorë ligjin si dekor?

Belinda Balluku nuk është rasti.

Belinda Balluku është testi.

Sepse përmes saj po testohet një kufi që deri tani ka mbetur i paqartë, ku mbaron kryeministri dhe ku fillon shteti. 

Ku përfundon vullneti politik i një njeriu dhe ku fillon pavarësia e një drejtësie që u premtua se do ishte “e re” dhe “e paprekshme”.

Ky është termometri i Republikës. 

Nuk mat temperaturën e një emri. 

Mat temperaturën e shtetit.

SPAK heton çështje të rënda të abuzimit me detyrën, korrupsionit dhe shpërdorimit të fondeve publike. 

Gjykata e Posaçme vendos një masë sigurie, pezullim nga detyra, për zëvendëskryeministren dhe ministren e Infrastrukturës. 

Është masë e përkohshme mbrojtëse, jo dënim. 

Është shenjë se ka indicie të mjaftueshme për të ruajtur integritetin e procesit, jo vendim fajësie.

Në çdo demokraci që respekton veten, një hetim penal në nivelet më të larta të qeverisë ngre dy pritshmëri të thjeshta, drejtësia të bëjë punën e vet, qeveria të tregojë se nuk i frikësohet të vërtetës.

Ne pamë diçka tjetër.

Kryeministri reagoi jo si kreu i një ekzekutivi që e di se shteti i vet është më i madh se ai, por si njeri që e konsideron çdo prekje të ministrave të vet si sulm personal. 

Vendimi u cilësua “antikushtetues”, “ndërhyrje brutale në kompetencat e Këshillit të Ministrave”, “rrezik për demokracinë”.

Përkthimi i lirë i kësaj retorike është i thjeshtë, kur drejtësia prek kundërshtarët e mi, është reformë, kur prek njerëzit e mi, është puç.

Qeveria iu drejtua menjëherë Gjykatës Kushtetuese me pretendimin se GJKKO ka cënuar imunitetin e Këshillit të Ministrave, ka shkelur ndarjen e pushteteve dhe ka penguar funksionimin e ekzekutivit. 

Ngjarja penale kthehet në konflikt institucional. 

Rasti individual përdoret si pretekst për të ngritur një barrikadë përreth piramidës politike.

Gjykata Kushtetuese nuk po gjykon nëse Belinda Balluku është e pafajshme apo e fajshme, këtë, nëse arrijmë deri aty, do ta thotë një ditë gjykata penale me prova, apel, vendim. 

Kushtetuesja sot po gjykon diçka tjetër, a lejohet që drejtësia penale të pezullojë nga detyra një ministre kur ka dyshime serioze, apo ministrja është territor i shenjtë ku gjykata nuk lejohet të hyjë?

Përgjigjja e saj do të tregojë nëse Reforma në Drejtësi ka qenë vërtet ndërtim i një shteti, apo vetëm një kirurgji selektive për kundërshtarët politikë, ndërsa trupi i pushtetit mbetet i paprekur.

Devijimi i parë i Edi Ramës në këtë histori është i qartë, nga njeriu që firmosi reformën në drejtësi dhe i kërkoi këtij vendi të besonte te SPAK dhe GJKKO si “goditja historike ndaj korrupsionit”, po shfaqet sot si relativizues i drejtësisë sapo ajo troket në derën e vet.

Nuk mund të jesh njëkohësisht promotori i drejtësisë së re dhe i pari që e vë në dyshim legjitimitetin e saj sapo ajo prek një nga bashkëpunëtorët e tu më të afërt. 

Nëse SPAK është i mirë kur arreston kryebashkiakë, “rivalë brenda kampit” apo të opozitës, deputetë të djeshëm, ministra të konsumuar, nuk bëhet papritmas “puçist” kur guxon të prekë zëvendëskryeministren.

Drejtësia nuk është listë ku zgjedh rastet sipas oreksit politik. 

O pranohet me të gjitha pasojat, ose s’është dashur kurrë me të vërtetë. 

Nuk ka drejtësi “të mirë” vetëm kur i lipset retorikës së një pale.

Devijimi i dytë është personalizimi i shtetit. Kryeministri flet sikur ministrat janë pjesë e trupit të tij juridik, jo funksione të përkohshme të shtetit. 

Kur thua se pezullimi i një ministreje është “sulm ndaj qeverisë”, në thelb po thua, “ministrat e mi jam unë, unë jam shteti”.

Në çdo filozofi serioze republikane, ministri është i zëvendësueshëm, shteti, jo. 

Institucioni ka vlerë më të madhe se njeriu që e mban përkohësisht funksionin. 

Kur dyshohet seriozisht për abuzim të një zyrtareje të lartë, shteti mbrohet duke e lejuar hetimin të ecë dhe duke i treguar qytetarëve se asnjë karrige nuk vlen më shumë se besimi i tyre. 

Nuk mbrohet duke i veshur karriges një mantel të padukshëm imuniteti.

Devijimi i tretë është kërkesa e pashprehur për një lloj “imuniteti ekzekutiv” që nuk e gjen në asnjë vend që e marrim seriozisht si model. 

Logjika e ankesës është e thjeshtë, gjykata penale nuk duhet të ketë fuqi të largojë përkohësisht një ministre nga detyra, sepse kjo cenon kompetencat e Këshillit të Ministrave. 

Pra, ekzekutivi është aq i shenjtë, sa drejtësia duhet të rrijë gjithmonë një hap më mbrapa.

Në vendet që citojmë shpesh si referencë, nuk ekziston një imunitet i tillë. 

Prokuroria mund të hetojë, gjykata mund të marrë masa sigurie ndaj kujtdo, përfshirë ministra. 

Në vende ku ministra kanë dhënë dorëheqje për një faturë hoteli të paqartë, për një telefonatë të papërshtatshme, për një takim të gabuar, ne kërkojmë që dyshimet për miliona euro të presin deri sa të mbyllet mandati.

Tek ne, instinkti është i kundërt, kur një drejtor shkolle dyshohet për një shkelje, pezullohet në heshtje për të ruajtur figurën e institucionit, kur një mjek dyshohet për një procedurë të gabuar, dalin të parat komisionet e brendshme, kur një polic dyshohet për tejkalim kompetencash, hiqet nga radha deri në sqarim.

Imagjinoni një ditë të zakonshme, në mëngjes, një mësues në një shkollë periferike merr një letër pezullimi “deri në sqarim”, një mjek në një spital rajonal lë çelësat e pavijonit për një gabim protokolli, një polic zhvendoset në zyrë të vogël për një dyshim. 

Po atë ditë, për dyshime me miliona, i thuhet gjykatës të presë në korridor derisa të mbarojë mandati i një ministreje.

Ky është përkufizimi i një rendi ku ligji matet ndryshe sipas lartësisë së zyrës.

Në zemër të kësaj historie, shteti ligjor dhe mentaliteti i vjetër po takohen ballë për ballë.

Shteti ligjor thotë, ligji është i njëjtë për të varfërin dhe për të pasurin, për ministren dhe për punëtorin e thjeshtë. 

Kur drejtësia penale nuk arrin dot në katin e ministrave, por ndalet diku te “specialistët”, kemi një ligj të guximshëm me të pambrojturit dhe të përulur para të fuqishmëve.

Rasti Balluku nuk është thjesht pyetje për fajësinë e një gruaje me funksion të lartë. 

Është pyetje nëse drejtësia e re ka kurajë të shkojë deri në majë të piramidës, apo do mbetet mjet selektiv për t’u përdorur vetëm kur politika e ndjen të leverdishme.

Gjykata Kushtetuese, në këtë kontekst, nuk ka luksin të sillet si noter i qeverisë. 

Ajo nuk po vendos nëse vendimi i GJKKO-së është i drejtë në themel, po vendos nëse gjykata penale ka të drejtë të marrë masa sigurie ndaj një ministreje kur ka dyshime serioze për veprimtarinë e saj.

Nuk është çështje e ftohtë formule, është moment i së vërtetës për arkitekturën që kemi ngritur me aq bujë. 

Nëse Kushtetuesja konfirmon se gjykata penale mund të pezullojë ministra, mesazhi është i qartë, ministrat nuk kanë imunitet special. 

Shteti ligjor fillon edhe brenda Këshillit të Ministrave.

Nëse, përkundrazi, Kushtetuesja prodhon një mburojë procedurale për ekzekutivin, mesazhi është po aq i qartë, SPAK dhe GJKKO mund të shkojnë deri në një lartësi të caktuar, por jo më lart. 

Republika e re do të ketë mure të padukshme përreth shumicës.

Në këtë skenë, aleatët tanë ndërkombëtarë nuk rrinë thjesht spektatorë. 

Ata njohin mirë dallimin midis një qeverie që i bindet drejtësisë dhe një qeverie që përpiqet ta përkulë atë. 

Prej vitesh, çdo deklaratë serioze nga partnerët tanë ka pasur në thelb një fjali të vetme, askush nuk është mbi ligjin. 

Nuk janë përmendur asnjëherë emra ministrash, janë përmendur vetëm emra institucionesh.

Emrat që janë përshëndetur vazhdimisht nuk janë “ministri X” apo “ministrja Y”, janë SPAK, GJKKO, Gjykata Kushtetuese, si shtylla të një shteti që përpiqet të bëhet i drejtë. 

Në vendet ku duam t’i përkasim, nuk mbron askush një funksionar nga hetimi. 

Mbrohen vetëm rregullat që garantojnë se hetimi nuk është hakmarrje, por as nuk ndalet nga frika e pushtetit.

Kush e ka ndjekur me vëmendje këtë dekadë e di se kur partnerët tanë shprehen se mbështesin pa rezerva institucionet e reja të drejtësisë, ndërkohë që heshtin për fatin politik të një ministreje të veçantë, po thonë qartë se besimi i tyre qëndron te arkitektura, jo te rehati personale e kujtdo.

Në këtë logjikë, askush nuk i thotë qeverisë, “mos u mbro”. 

Por kushdo që ka sy për të parë e sheh me dyshim çdo përpjekje për ta kthyer Kushtetuesen nga gardiane e rregullave në bunker të radhës të shumicës së radhës.

Si njeri që e sheh të drejtën si mburojë të qytetarit, jo si strehë të të fortit, si dikush që e kupton se dinjiteti i këtij vendi matet nga mënyra si sillemi para ligjit, e shoh detyrë ta them qartë:

Qeveria nuk ka nevojë për imunitet nga drejtësia. Qeveria ka nevojë për njerëz të pastër.

Shqipëria nuk ka nevojë për ministra të paprekshëm. 

Ka nevojë për institucione të pandotura.

Reforma në Drejtësi nuk u bë që ministrat të flenë më rehat, u bë që qytetarët të flenë më të sigurt.

Nëse një ministre dyshohet seriozisht, pezullimi i saj nuk është dramë republikane, është refleks higjiene shtetërore. 

Sa herë një nyje e piramidës dyshohet se është e kalbur, sistemi e nxjerr përkohësisht nga funksioni, që të mos infektojë pjesën tjetër.

Prestigji i Shqipërisë nuk bie sepse një zyrtar i lartë hetohet. 

Bie kur dëshmohet se ky vend nuk di të përballojë një hetim në maja.

Në këtë histori, Belinda Balluku është objekt i një mase sigurie. 

Por subjekti i provimit është Edi Rama.

Ai nuk mund të qëndrojë më në të dyja anët. O është kryeministër i një vendi që ka pranuar të jetojë si republikë me drejtësi funksionale, o është menaxher i një sistemi që kërkon t’i vërë fre drejtësisë sa herë ajo prek rrethin e tij.

Nëse beson se ligji duhet të jetë i njëjtë për të gjithë, duhet t’u hapë rrugë institucioneve të bëjnë punën e tyre, të ulë tonin ndaj gjykatave, të heqë dorë nga etiketimet “antikushtetuese” sa herë që vendimi nuk i pëlqen. 

Kjo është prova e parë e maturisë, t’i japësh vetes të drejtë në debat, por të mos ia marrësh institucionit të drejtën për të gjykuar.

Nëse beson se qeveria duhet të ketë mburoja të veçanta, atëherë le ta thotë hapur, Reforma në Drejtësi s’ishte menduar kurrë për të prekur ata në qendër, por vetëm ata në periferi.

Ne të tjerët duhet të jemi po aq të sinqertë me veten: nëse, si qytetarë, e pranojmë sërish që ligji të tërhiqet para derës së qeverisë, atëherë vetë kemi zgjedhur të jetojmë nën pushtet, jo në shtet.

Në fund, çështja Balluku nuk është drama e një ministreje.

Është pyetja më e vjetër që ky vend ia ka bërë vetes dhe nuk i ka dhënë kurrë përgjigje deri në fund:

A kemi ne shtet, apo kemi vetëm pushtet?

Një shtet e duron hetimin, një pushtet e përdor.

Një shtet e njeh veten në gjykatë, një pushtet sheh vetëm veten në pasqyrë.

Një shtet e lejon ligjin të hyjë në çdo zyrë, një pushtet vizaton vijën e kuqe te porta e vet.

Përgjigjja nuk do të jepet nga deklaratat e ditës. 

Do vijë nga vendimet e SPAK-ut, të GJKKO-së, të Gjykatës Kushtetuese, nga mënyra si qeveria i pranon apo i sfidon ato, nga mënyra si ne, si shoqëri, e pranojmë ose e refuzojmë idenë e një drejtësie që nuk pyet për funksione.

Nëse ky termometër i Republikës shënon se ligji mund të prekë më në fund edhe ata që deri dje ishin të paprekshëm, do të thotë se, pavarësisht vonesave e plagëve, kemi bërë një hap drejt shtetit. 

Nëse tregon se përpara derës së qeverisë mjeti i drejtësisë thyhet, do të thotë se kemi vetëm një pushtet të vjetër me fjalor të ri.

Në një vend ku për shumë vite ligji ka qenë i ashpër me të dobëtin dhe i butë me të fortin, çështja Balluku është prova më serioze për të treguar se ky rregull po thyhet.

Pikërisht kjo e bën këtë histori test.

Dhe pikërisht nga kjo provë do të matet mosha jonë si republikë.

Dr. Paulin Marku*/

Isa Boletini ishte luftëtari e atdhetari i çmuar që luftoi në mbrojtje të trojeve shqiptare gjatë Lëvizjes Kombëtare Shqiptare dhe për Shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë. Isa Boletini frymëzonte dhe bashkëpunonte me bashkëkombësit tonë në epokën e lavdishme të betejave dhe luftërave të shumta për çlirimin e vendit, për një Shqipëri të Lirë dhe të Pavarur, ku një rol të rëndësishëm në historinë tonë kombëtare. Lëvizja kombëtare e shqiptarëve do të mbahet mend në histori si sfida më e madhe e ekzistencës së kombit dhe të trojeve tona etnike, si dhe të rrezikut të madh të copëtimit të territorit shqiptar dhe betejave të shumta për të ardhmen e Shqipërisë së lirë dhe të pavarur. Isa Boletini, së bashku me shumë patriot të tjerë, u përballen me beteja e kryengritje në viset shqiptare. Isa Boletini i lindur më 1862 në Boletin të Mitrovicës dhe rritur me vlera patriotike e atdhetarie. Pas vdekjes së vëllait të madh, Ahmetit, ai mbeti i pari i shtëpisë. Perandoria Otomane besonte se do t’i nënshtronte lehtë Boletinët por ata e kuptuan shumë shpejt se paskan gabuar me perceptimin e tyre për nënshtrimin e Isa Boletinit.

Në betejën e vitit 1895 u sulmua Mitrovica nga Hafiz Pasha dhe xhandarët turq nën komandën e Mehmetit, të cilët u përballën me rezistencë të ashpër, kryesuar nga Isa Boletini me 20 shokët e tij që gjendeshin dhe shumë shpejt iu bashkuan edhe atdhetarë të tjerë. Në vitet 1901-1902, Isa vihet në krye të qëndresës popullore në Kosovë dhe në viset tjera kundra ndërhyrjeve të sulmeve huaja. Veprimtaria e tij luftarake ishte gjithnjë e në rritje, i cili mblidhte rreth vetes trima e atdhetar të shumtë. Pasi Turqit e Rinj morën pushtetin, pati kryengritje kundra qeverisë xhonturke për shkak të mos zbatimit të premtimeve elektorale dhe të politikave centralizuese me përqendrim të pushtetit në Stamboll. Vlen të theksohet se gjatë viteve 1909-1912 pati beteja e kryengritje të mëdha dhe rezistenca e shqiptarëve ishte e madhe, ku një ndër prijësit kryesor të betejave kryengritëse ishte edhe Isa Boletini, i cili udhëhoqi betejat në Vilajetin e Kosovës dhe shtriu bashkëpunimin me shqiptarët nga vise të ndryshme shqiptare.

Viti 1912 shënon ngjarjen historike për shqiptarët dhe për ndryshimet gjeopolitike e ushtarake në Ballkan, dhe në Perandorinë Osmane. Mbledhja e disa intelektualëve shqiptarë në Taksim të Stambollit, e mbajtur në janar 1912 ishte dakortsuar që kryengritja e përgjithshme shqiptare të fillonte në pranverë të vitit 1912 për çlirimin e tokave shqiptare nga sundimi osman dhe t’i mbronin nga copëtimi i ekspansionizmit serb, malazez, grek etj…Isa Boletini ishte një prijës e lider ushtarak i dalluar, i dalë nga fryma atdhetare popullore me dukuri e veçori patriotike. Ai ka kontribute të çmuara, së bashku me krerë të tjerë kryengritës duke bashkëpunuar me intelektual e politikan të kohës, me në krye diplomatin Ismail Qemali.

Isa Boletini ishte figurë e shquar gjatë Lëvizjes Kombëtare Shqiptare dhe ka një rëndësi të veçantë në plejadën luftarake për plotësimin dhe jetësimin e idealeve të parëve tanë, një dëshmi e fortë dhe e vështirë në realizimin e aspiratave kombëtare shqiptare në luftën për Liri e Pavarësi. Duhet të themi me bindje se jeta dhe vepra e Isa Boletinit dhe bashkëkombësve të tij, si shumë personalitetet të tjerë të pushkës e të penës si, Ismail Qemali, Hasan Prishtina, Luigj Gurakuqi, Negjib Draga, Syrja bej Vlora, Preng Bib Doda, Idriz Seferi, Bajram Curri, Ded Gjo Luli, etj… , që jetuan në epokën e lavdishme të çlirimit të atdheut tonë kombëtar duke luftuar për të drejtat tona për Liri e Pavarësi, për mbrojtjen dhe ruajtjen e gjuhës e trashëgimisë shqiptare dhe për mbrojtjen nga copëtimi i tokave shqiptare. Shqiptarët u bashkuan në kauzën e përbashkët dhe triumfuan në çështjen kombëtare shqiptare, të dëshiruar prej shekujsh, të cilët arritën të shpallin Pavarësinë e Shqipërisë më 28 nëntor 1912 në Vlorë dhe krijuan qeverinë e parë shqiptare. Ata i drejtuan telegrame ndërkombëtarëve për Shpalljen e Shtetit të ri modern të Shqipërisë dhe kërkonën mbështetjen e tyre.

Isa Boletini shkoi në Vlorë me një numër të madh luftëtarësh dhe ishte në mbrojtje të qeverisë së Ismail Qemalit. Për veprimtarinë luftarake në mbrojtje të tokave shqiptare shkruante edhe shtypi i kohës dhe relatuan diplomatë të huaj. Ata e cilësonin Isain si atdhetar e luftarak i epur për liri, si “shpirti i luftarak i kryengritjeve shqiptare” dhe e konsideronin si njohës i skemave taktike të luftimeve ushtarake që gëzonte përkrahje të madhe popullore, ku mendohet se ai udhëhiqte me mijëra veta, pra, ndër çetat më të mëdha të kohës. Mund të thuhet me bindje se Ismail Qemali i besonte dhe kishte konsiderate për Isa Boletinin dhe e konsideronte krahë të djathtë mbrojtës ushtarak të qeverisë së Vlorë. Ndaj, nuk është rastësore që në delegacionin që formoi Ismail Qemali për të shkuar në Londër nga fundi i marsit 1913, ai pati me vete Isa Boletinin, si pjesë të delegacionit që përfaqësonte Kosovën për peshën e atdhetarisë dhe të qëndrimit të palëkundur edhe për mbështetjen që i dha Qeverisë së Vlorës.

Ndaj edhe emërtimi i rrugës këtu në Staten Island, New York që sot po inaugurojmë me emrin Isa Boletini, pranë diplomatit e politikanit shqiptar Ismail Qemal Vlora, përurua më 3 qershor 2023 këtu në Staten Island dhe sot jemi mbledhur në përurimin e rrugës Isa Boletini, që i atribuohen tipare të njeriut që nuk reshti së luftuar si një prijës e luftëtar për shqiptari qysh prej Lidhjes Shqiptare të Prizrenit e deri në ditën e vrasjes më 16 janar 1916. Isa frymëzohej në pohimin e tij, se “Unë jam mirë kur është mirë Shqipnia”. Për veprimtarinë e Isa Boletinit janë mbajtur dhe botuar kumtesa e studime shkencore, simpoziume, monografi dhe zëra në fjalor historik-enciklopedik nga autor shqiptar e të huaj. Figura e Isa Boletinit meriton plotësisht vlerësim dhe nderim sepse është imazhi burrëror e luftarak, një figurë e fuqishme e kohës së Shqipërisë së trazuar.

Në mbyllje të këtij fjalimi me rastin e përurimit të rrugës Isa Boletini këtu në Staten Island, N.Y. uroj të gjithë ata që iniciuan dhe realizuan me sukses emërtimin e kësaj rruge, kryesuar nga Nazer Nika dhe të gjithë ata që mundësuan këtë emërtim rruge. Këtë ligjëratë po e mbyll me një thënje të shprehur në kujtimet e Tafil Boletinit për qëndrimin e Isa Boletinit në Londër, i cili shprehej, “nuk kam ardhur në Londër vetëm për Mitrovicën por për çdo pëllëmbë tokë shqiptare”. E gëzofshim rrugën Isa Boletini! Urime!

*Ligjërate e mbajtur me rastin e inaugurimit të rrugës Isa Boletini në Staten Island, New York, më 30 nëntor 2025.

(Isa Boletini lindi në Boletin Mitrovicë, më 15 janar 1864 dhe vdiq më 23 janar 1916 në Podgoricë)

Nga kabinetet unitariste të fillimit të pluralizmit deri te teknikat bashkëkohore të kontrollit institucional, çështja shqiptare nuk trajtohet si partneritet konstituiv, por si problem për t’u administruar. Ky proces, që po zhvillohet sot, është rikthim i sofistikuar i logjikës së vjetër etnokratike, por me mjete moderne dhe të heshtura.

Nga Prof. dr. Skënder Asani

Historia e shqiptarëve në Ballkan nuk është thjesht një kronikë e ngjarjeve të së kaluarës, por një testament i palëkundur mbi fuqinë e mbijetesës, qëndresës dhe vizionit strategjik. Në një hapësirë ku shumë popuj u zhdukën, u tretën ose u nënshtruan, shqiptarët ruajtën identitetin, gjuhën, hapësirën kulturore dhe subjektivitetin e tyre politik. Ata funksionuan si një arkitekturë e vetëdijshme mbrojtjeje kolektive, që i ka përballuar sistematikisht të gjitha format e mohimit, shpërbërjes dhe imponimit. Por ky kapital historik i qëndresës nuk është ftesë për qetësi; përkundrazi, ai është një paralajmërim i matur se epoka moderne kërkon vigjilencë shumë më të mprehtë, sepse mekanizmat e sotëm të rrezikut janë më të sofistikuar, më të padukshëm dhe më të përshkueshëm se çdo kërcënim që kemi njohur më parë.

Pas pluralizmit të vitit 1991 dhe deri tek qasjet e Kryeministrit Mickovski, shihet një linjë e vazhdueshme politike që synon të minimizojë rolin shqiptar, të relativizojë subjektivitetin e tyre kushtetues dhe të kthejë shtetin drejt një paradigme mononacionale të maskuar me gjuhë reformash. Nga kabinetet unitariste të fillimit të pluralizmit deri te teknikat bashkëkohore të kontrollit institucional, çështja shqiptare nuk trajtohet si partneritet konstituiv, por si problem për t’u administruar. Ky proces, që po zhvillohet sot, është rikthim i sofistikuar i logjikës së vjetër etnokratike, por me mjete moderne dhe të heshtura.

Gjatë shekujve të sundimit osman, shqiptarët u mbajtën në hije, të privuar nga gjuha dhe njohja e tyre etnokulturore, ndërsa fqinjët ndërtonin shtetet e tyre kombëtare. Ky boshllëk historik i ekspozoi ndaj shtrëngesave të administratës së lartë osmane, presioneve të jashtme dhe zbehjes së vetëdijes kombëtare. Në këtë klimë të brishtë, Rilindja Kombëtare u shfaq si akt i qartë politik dhe vizionar, duke shfrytëzuar dobësimin të Perandorisë dhe lëvizjen xhonturke për të imponuar kërkesat shqiptare. Kuvendi i Ferizajt (1908) me ultimatumet ndaj Stambollit shënoi ndërhyrjen e parë të fuqishme të shqiptarëve në ndryshimet e brendshme të Perandorisë, duke krijuar terrenin për veprim të organizuar kombëtar. Klubi “Bashkimi” dhe Kongresi i Manastirit dëshmuan se alfabeti i përbashkët ishte instrument shtetformues që parapriu pavarësinë e vitit 1912. Ky moment shënoi kthesën ku dobësia osmane u shndërrua në mundësi historike, duke provuar se uniteti dhe identiteti nuk dhurohen, por fitohen me vizion dhe vendosmëri.

Përmes dekadave të trazuara, qenia shqiptare ka mbijetuar nën një presion të pandërprerë, ku synimet për ta zbehur identitetin e saj janë shfaqur në forma të ndryshme shtetërore e administrative. Politikat e periudhës së Mbretërisë SKS, nga kolonizimet e detyrueshme te reforma agrare arbitrare, synuan të ndryshonin fizionominë demografike të trevave shqiptare dhe të zhvendosnin popullsinë vendase, por organizimi politik dhe vetëdija kolektive penguan realizimin e skenarëve më radikalë, duke dëshmuar se vullneti i një populli nuk nënshtrohet lehtë. Edhe pas Luftës së Dytë Botërore, përpjekjet për t’i kufizuar gjuhën, arsimin dhe shenjuesit kombëtar u shndërruan në një cikël tensioni që kulmoi me vitin 1968 dhe gjeti një frymëmarrje të pjesshme në Kushtetutën e 1974-s, e cila, megjithë kufizimet, lejoi rihapjen e një hapësire të domosdoshme për rikthimin e vetëdijes dhe dinjitetit kolektiv.

Historia e shqiptarëve nuk është thjesht rrëfim i vuajtjes, por dëshmi e një betejë të vazhdueshme për mbijetesë politike, territoriale dhe kulturore; një betejë që paralajmëron fuqishëm se çdo heshtje, indiferencë apo shmangie e përgjegjësisë institucionale nuk është vetëm mohimi i së kaluarës, por rrezik i drejtpërdrejt për të ardhmen e një komuniteti që ka treguar se qëndresa dhe dinjiteti i tij nuk mund të shkelet.

Shpërbërja e Jugosllavisë i gjeti shqiptarët e Maqedonisë të gatshëm për të qenë faktor shtetformues. Ata garantuan orientimin euroatlantik të shtetit të ri dhe i dhanë legjitimitet ndërkombëtar. Por ky kontribut u nënvlerësua, sepse arkitektura institucionale vazhdoi t’i trajtonte shqiptarët si rrezik, jo si partner. Diskriminimi sistemik, refuzimi i gjuhës shqipe dhe të drejtave elementare kulmuan në konfliktin e vitit 2001, prej nga lindi Marrëveshja e Ohrit. Ajo riktheu ekuilibrin kushtetues, institucionalizoi gjuhën shqipe, vendosi përfaqësimin proporcional dhe garancitë e vetos strategjike, duke e bërë shtetin të funksionojë mbi baza barazie.

Por sot, kërcënimi nuk vjen nga jashtë. Ai ngrihet nga brenda, nga strukturat që Marrëveshja e Ohrit duhej të demokratizonte. Projekti politik i Kryeministrit Mickovski përbën një strategji të heshtur dhe të sofistikuar: zhbërjen graduale të subjektivitetit politik shqiptar përmes ndryshimeve administrative, demografike dhe juridike, duke nisur nga premtimi parazgjedhor i fushates se zgjedhjeve parlamentare të vitit të kaluar të regjistrimit elektronik të popullsisë, i cili synon (paraljmëron) kategorizimin e shqiptarëve në baza fetare dhe uljen artificiale nën pragun kushtetues 20%. Debati për çështjen e bullgarëve në Kushtetutë është vetëm perde tymi për të fshehur objektivin e vërtetë: reduktimin e shqiptarëve në komunitet dekorativ, jo në partner shtetformues. Kjo strategji ka për synim orientimin e shtetit drejt një modeli mononacional, një rikthim të rrezikshëm në logjikën etnokratike që destabilizoi rajonin për një shekull.

Rreziku është i prekshëm dhe i afërt.

Dobësimi i subjektivitetit kushtetues dhe fragmentimi i përfaqësimit politik do të krijojnë hapësirë për retorikë ekstremiste, projekte destabilizuese dhe tensione të reja ndëretnike. Proceset administrative dhe demografike mund të fshehin një asimilim të sofistikuar, duke kthyer çështjen shqiptare në labirintet e errëta të mohimit historik. Dështimi për të vepruar tani do të hapë rrugën për një transformim të maskuar që mund të ketë pasoja të pakthyeshme.

Në këtë moment historik kritik, shqiptarët duhet të mobilizohen për të mbrojtur subjektivitetin kushtetues dhe orientimin euroatlantik përmes një platforme politike të unifikuar dhe strategjike. Uniteti politik dhe kohezioni institucional duhet të jenë parësor. Një koalicion gjithëshqiptar, bashkëpunimi i palëkundur midis institucioneve qendrore dhe strukturave lokale, dhe parandalimi i përçarjeve politike janë çelësi i mbijetesës dhe fuqisë kolektive. Veprimi ligjor dhe kushtetues është i domosdoshëm: monitorimi i të gjitha projekt-ligjeve dhe ndryshimeve që cenojnë subjektivitetin, angazhimi në gjykata dhe institucione ndërkombëtare, dhe sigurimi i përfaqësimit të barabartë në institucionet shtetërore.

Diplomacia dhe strategjia ndërkombëtare duhet të forcojnë lidhjet me faktorët euroatlantikë dhe të nxisin njohjen e rolit shqiptar si partner stabilizues, duke parandaluar çdo influencë destabilizuese. Strategjitë kulturore dhe arsimore duhet të konsolidojnë identitetin kombëtar, të promovojnë gjuhën dhe kulturën shqiptare si pjesë integrale të shtetit dhe të krijojnë një narrative pozitive për rolin shqiptar në shoqëri dhe shtet. Vigilanca dhe transparenca elektronike janë të domosdoshme për të monitoruar regjistrimet dhe ndryshimet demografike, për të zhvilluar mekanizma të pavarur raportimi, dhe për të mbrojtur të drejtat dhe përfaqësimin shqiptar.

Ky është momenti më kritik i historisë së shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut. Çdo përçarje e brendshme ka qenë dhe mbetet kërcënim për ekzistencën tonë kombëtare, dhe çdo unitet ka shërbyer si çelës për mbijetesë dhe afirmim. Ky tekst nuk është thjesht një apel politik: është një alarm historik, një urdhër strategjik dhe një thirrje e papërmbajtshme për veprim të menjëhershëm.

Ruajtja e subjektivitetit kushtetues, forcimi i kohezionit institucional dhe politik, garantimi i orientimit euroatlantik dhe mbrojtja e barazisë si standard i paprekshëm janë jo vetëm detyra, por kushtet e domosdoshme për të siguruar stabilitet, drejtësi dhe perspektivë të një shteti modern, demokratik dhe euroatlantik, për shqiptarët dhe për të gjithë qytetarët e Maqedonisë. Çdo vonesë, çdo indiferencë, do të ishte hap i rrezikshëm në drejtim të zhdukjes së mundësive për një të ardhme të barabartë dhe të sigurt.

Nga Kristina Nano

Kryetare e LRE – Rinisja | Doktorante në Leadership, James Madison University (JMU), SHBA

Ka njerëz që futen në histori si fitimtarë.

Disa të tjerë rrinë më thellë se kaq, bëhen themel. Ibrahim Rugova i përket këtij brezi të dytë. Ai nuk shihet vetëm si Presidenti i parë i Kosovës, as vetëm si udhëheqës i rezistencës paqësore. Ai qëndron si një nga arkitektët e rrallë të shqiptarizmit modern, ura më e qetë dhe më e fortë mes traditës dhe Perëndimit, gandiani ynë i heshtur, gur-themel i një kombi që kërkoi lirinë pa braktisur dinjitetin.

Rugova nuk e ngriti kombin e vet me zhurmë, por me peshë. Nuk e ndërtoi historinë me britma, por me heshtje që mësonin. Kur Rugova doli në skenën politike, shqiptarët e Kosovës jetonin të shtrënguar mes shtypjes dhe heshtjes botërore. Federata e Jugosllavisë po shpërbëhej, Serbia po shtrëngonte lakun, bota perëndimore po kërkonte ekuilibra të rinj, jo patjetër të drejtë.

Ishte shumë e lehtë që aty të lindte një lider i zemëruar, një komandant që shfrynte, një tribun që fiton turmat me mllef. Kështu e njeh Ballkani arketipin e udhëheqësit. Rugova zgjodhi diçka tjetër. Në vend që t’i fliste popullit me gjuhën e plagës, ai i foli me gjuhën e dinjitetit. Në vend që t’u premtonte fitore të shpejta, u propozoi një qëndresë të gjatë.

Në vend që ta ushqente vetëimagjinimin viktimor, u mësoi atyre vetëdijen e një kombi që pretendon barazi. Ai e pa kombin e vet jo si turmë që kërkon hakmarrje, por si bashkësi që kërkon vendin e vet në tryezën e kombeve. Kjo e bën themelues në kuptimin më të thellë të fjalës. Shumë shqiptarë të Kosovës e mbajnë mend një skenë të thjeshtë. Një sallë plot në Prishtinë, vite të vështira. Njerëzit prisnin fjalë të mëdha, prishje tavolinash, kërcënime.

Rugova hyn, ulet qetë, rregullon me dorë të lehtë shallin e famshëm, shikon sallën për pak çaste dhe thotë thjesht: “Ne duam liri, jo hakmarrje.” Pauzë. Sallë e ngrirë. Në çdo vend tjetër, kjo fjali mund të dukej naive. Aty, në atë çast, ajo ishte revolucionare.

Sepse u tha njerëzve:

“Plaga juaj është e vërtetë, por përgjigjja jonë nuk do të jetë kurrë kopje e dhunës që kemi pësuar.” Kjo është heshtja që bëhet arkitekturë lirie. Jo boshllëk. Strukturë. Heshtjet e Rugovës nuk ishin bosh. Ato ishin pjesë e një arkitekture të brendshme. Ai heshti kur të tjerët kërkonin britma, sepse e dinte se fjala e tepërt prishet në ditën kur duhet të thotë “jo” me peshë.

Ai heshti shpesh kur e sulmonin nga brenda, sepse e dinte se përçarja e shfaqur është armë në duart e atij që shtyp. Ai heshti edhe kur do të kishte të drejtë të fliste me egërsi, sepse e dinte se e ardhmja e Kosovës nuk mund të ndërtohej mbi gjuhë që djeg ura.

Në një Ballkan ku politika bërtet, Rugova zgjodhi ta ngrinte lirinë mbi fjalë të pakta dhe mbi heshtje ku të tjerët mësojnë të mendojnë. Heshtja e tij nuk ishte mungesë karakteri. Ishte forma e tij e karakterit. James MacGregor Burns e përkufizon liderin transformues si atë që nuk menaxhon thjesht interesa, por i kthen vlerat në energji politike.

Ai nuk u thotë njerëzve vetëm çfarë duan të dëgjojnë, u mëson çfarë duhet të bëhen. Rugova shndërroi një popull të plagosur në subjekt politik me dinjitet. Transformimi që solli ai nuk ishte vetëm institucional, por antropologjik, nga shqiptari i Kosovës i mësuar të rrijë i përulur në administratë, tek njeriu që troket si i barabartë në derën e kancelarive botërore, nga mentaliteti “fatin na e bëjnë të tjerët”, tek vetëdija “jemi autorë të fatit tonë”, nga figura e viktimës, tek figura e popullit që zgjedh të mos bëhet xhelat.

Weber-i dallon etikën e bindjes nga etika e përgjegjësisë. Rugova pati bindjen absolute te liria, por çdo hap e vendosi nën dritën e përgjegjësisë, çdo veprim, çdo fjalë, çdo heshtje u mendua jo vetëm si reagim ndaj Serbisë, por si mesazh për Perëndimin dhe për brezat që vijnë.

Ai e dinte se historia nuk mbaron me fitore të rrëmbyera, por me mënyrën si arrin tek to. Robert Greenleaf pyet: “A bëhen njerëzit më të lirë, më të drejtë, më të aftë, prej mënyrës si unë udhëheq?” Rugova e trajtoi këtë pyetje jo si citim, por si ushtrim ditor. Ai nuk e kërkoi pushtetin si shpërblim, por si barrë. Nuk e ngriti veten mbi kombin, e vendosi veten mes tij. Nuk e përdori besimin e njerëzve për të rritur egon, por për ta rritur legjitimitetin e çështjes së Kosovës.

Durimi i tij u keqkuptua shpesh. Dikush e quante i butë, dikush i ngadalshëm, dikush i tepërt i qetë. Ai e pranoi rrezikun e keqkuptimit, por s’e shiti parimin për një duartrokitje më shumë. Në leadership-in shërbyes, kjo është prova e vërtetë, të mos e kurorëzosh veten mbi kauzën, por ta shërbesh kauzën duke e ditur se një ditë mund edhe të të mohojnë ata për të cilët punon.

Të quash Rugovën “Gandi i Ballkanit” është pjesërisht e vërtetë, pjesërisht e varfër. E vërtetë, sepse ai pati guximin të zgjedhë rrugën e rezistencës paqësore në një rajon të dhunshëm. E varfër, sepse nuances së tij i nevojitet një emër më i thellë, gandizëm modern në kushte ballkanike. Ai nuk imitoi Gandhi-n, e lexoi. Dhe e përktheu.

Në vend të marshimeve të shesheve të Indisë, ai ndërtoi shtetin paralel, shkolla, shërbime, institucione që funksiononin si Kosovë e padukshme brenda një shteti që e mohonte ekzistencën e saj.

Në vend të filozofisë së urisë, ai ndërtoi filozofinë e arsyes, takime, memorandume, libra, gjuhë politike.

Pacifizmi i tij nuk ishte pritje pasive, por akumulim legjitimiteti.

Fakti që në ditët vendimtare Kosova u perceptua si çështje e drejtë, jo si rrezik, lidhet drejtpërdrejt me mënyrën se si u përgatit terreni moral në vitet e heshtjes.

Kur NATO ndërhyri, Kosova nuk u pa si palë tjetër e një konflikti tribal, por si popull që kishte zgjedhur për vite ta mbante dinjitetin lart dhe të mos e përdhosë lirinë në emër të hakmarrjes.

Rugova ishte perëndimor në thelb, jo në fasadë.

Jo sepse i duhej të dukej “modern”, por sepse e ndjente kombin e vet pjesë të natyrshme të Evropës.

Jo sepse kërkonte vetëm ndihmë, por sepse e besonte vërtet modelin demokratik perëndimor.

Jo sepse shihte Perëndimin si tutor, por si bashkëbisedues të barabartë në dinjitet.

Kur ulej përballë zyrtarëve amerikanë dhe europianë, nuk kishte ndjenjë inferioriteti as fjalë të kota entuziaste.

Kishte gjuhë të matur, respekt për aleatin dhe një bindje të qartë, Kosova duhej t’i ngjante aleatëve në vlera, përpara se të kërkonte të njëjtat rezultate në hartë.

Në një kohë kur “proPerëndimorizmi” shpesh reduktohet në fotografi dhe slogane, Rugova mbetet manual i lidhjes së vërtetë, duke ngritur nivelin moral të shtëpisë tënde, duke treguar se din ta mbash fjalën dhe marrëveshjen, para se të kërkosh garanci nga të tjerët.

“Rugova ishte kritik letrar” tingëllon shpesh si shënim biografik anësor.

Në të vërtetë, është një nga çelësat e figurës së tij.

Njeriu që rri gjatë me tekstin mëson të shohë dy gjëra, se realiteti është po aq narrativ sa edhe fakt, se kombet e tregojnë veten përmes rrëfimeve, po aq sa përmes traktateve.

Rugova ishte lexues i madh i letërsisë shqipe.

Nën tekstet e prozës dhe të poezisë ai shihte hartën e plagëve dhe të ëndrrave kombëtare, Gurit, Mallit, Lirisë, Frikës.

Kur ai kaloi nga libri në politikë, nuk erdhi me fjalor të ri.

Erdh me vetëdijen se shqiptarët e Kosovës nuk kishin nevojë vetëm për shtet në letër, por për një tregim të ri për veten, jo më “të harruarit”, por “ata që dinë ta kërkojnë vendin e tyre me dinjitet”.

Shalli, qëndrimi i tij i qetë, distanca nga retorika e dhunshme, nuk ishin stil personal.

Ishin skenografi e menduar, mënyra e një intelektuali për t’i thënë botës se ky popull nuk ka për të folur më me gjuhën e shekujve të errët.

Në këtë kuptim, Rugova nuk i shkroi vetëm librat e tij.

Ai i shkroi faqet e para të historisë së Kosovës së pavarur.

Ta bësh Rugovën vetëm të përsosur, do ishte padrejtësi.

Pacifizmi i tij pati kufijtë e vet njerëzorë dhe historikë.

Kishte kohë kur durimi i shoqërisë kosovare vinte në skaj.

Njerëzit prisnin lëvizje më të shpejta.

Brezat e rinj donin më shumë veprim.

Disa mendonin se qetësia po ngatërrohej me dobësinë.

Histori tjetër nisi me UÇK-në, me luftën, me NATO-n.

Rugova nuk kontrollonte dot të gjitha dinamikat në një terren të tillë të minuar.

Por pikërisht këtu shihet madhësia e tij, ai nuk braktisi asnjëherë parimin, edhe kur rrethanat e tejkalonin.

Ne mund të debatojmë pafund mbi raportin mes pacifizmit dhe rezistencës së armatosur.

Ajo që historia tashmë e ka gjykuar është kjo, pa themelin moral që ndërtoi Rugova, Kosova do ta kishte shumë më të vështirë të merrte atë mbështetje që mori.

Themeli nuk i zgjidh të gjitha.

Por pa themel, asnjë liri nuk zgjat gjatë.

Rugova nuk ishte thjesht lider i Kosovës. Ishte figurë e gjithë shqiptarisë.

Ai tregoi se mund të jesh kombëtar pa u kthyer në tribal, të duash pa kompleks gjuhën, kulturën, historinë tënde, pa ngritur mure urrejtjeje ndaj tjetrit.

Po kështu, tregoi se mund të jesh pro–Perëndimit pa u shitur, të kërkosh integrim, pa fshirë identitetin, të respektosh aleatët, pa u shndërruar në satelit.

Në një kohë kur politika shqiptare e sotme shpesh endet mes dy karikaturave, nacionalizëm folklorik dhe “evropianizëm” pa përmbajtje, Rugova rri si busull e rrallë, trup shqiptar, mendje europiane, zemër e qetë.

Sot kemi shumë liderë që flasin.

Disa bërtasin.

Disa premtojnë të pamundura.

Rugova na lë një pyetje të thjeshtë, që i tejkalon të gjitha teoritë:

A po e çoj popullin tim në një nivel më të lartë morali dhe lirie, apo po e përdor për të mbrojtur veten dhe rrethin tim?

Teoritë e leadership-it mund të rendisin dhjetëra cilësi.

Ai e ktheu në tri gjeste, mënyra si rrinte, mënyra si fliste, mënyra si heshtte.

Ai nuk e ngriti veten mbi kombin.

Nuk e përdori kombin si strehë.

Nuk ia lejoi vetes luksin ta kthejë çështjen e Kosovës në biografi personale.

Prandaj, portreti i tij nuk zbehet.

Jo sepse historia e tij ishte e lehtë, por sepse ishte e ndershme.

Në epoka të zhurmshme, qetësia shpesh quhet dobësi.

Rugova tregoi se qetësia, kur buron nga bindja, është strategji.

Ai e mësoi Kosovën të presë pa u dorëzuar, të mos reagojë siç i dikton dhuna e tjetrit, por siç i përshtatet dinjitetit të vet.

Ai i tregoi botës se një komb i vogël mund të jetë i madh jo duke e rritur volumin, por duke mbajtur peshën.

Sot, teksa shqiptarët në Shqipëri, Kosovë dhe Diasporë përballen me korrupsionin, kapjen e shtetit, zhgënjimin me politikën, emigrimin masiv, figura e Rugovës kthehet si pasqyrë dhe si gur prove.

Shembulli i Rugovës na mëson se:

Lidershipi nuk matet me volum, por me peshë. Nuk matet me numrin e “like”-ve, por me cilësinë e vendimeve. Nuk matet me sa shpejt ngrihesh në fjalim, por sa gjatë mbahesh në parim.

Në një botë ku shumë liderë të shteteve të mëdha luajnë me populizmin, një lider i madh i një shteti të vogël zgjodhi t’i mbijetojë epokës jo si spektakël, por si ndërgjegje.

Në ditën e lindjes së Ibrahim Rugovës, nderimi më i thellë nuk është të përsërisim se ai ishte “i madh”.

Nderimi më i thellë është të guxojmë pyetjen:

Po ne, sa larg jemi nga modeli që ai mishëroi?

Sa herë politika jonë zgjedh të qetësojë egon dhe jo kombin, Rugova na mungon.

Sa herë ndonjë lider zgjedh të rrijë në anën e ligjit edhe kur i dhemb, Rugova buzëqesh.

Sa herë një shqiptar i thjeshtë zgjedh dinjitetin në vend të urrejtjes, Rugova jeton.

Ibrahim Rugova, kritik letrar, mendimtar, President, themelues i Kosovës së lirë dhe një nga themeluesit e shqiptarizmit të matur, europian dhe të përgjegjshëm.

Një njeri që i mësoi kombit të vet se heshtja nuk është boshllëk, por mund të jetë arkitekturë e lirisë.