---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 30 Janar 2026

Gazeta e hungarezëve të Rumanisë “Ellenzék” ka botuar, me 3 korrik 1938, në faqen n°8, rrëfimin e udhëtimit asokohe në vendlindjen e Mbretit Zog (Burgajet, Mat) me rastin e martesës me trëndafilin e bardhë të Hungarisë (Mbretëreshën Geraldinë), të cilin Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar : 

Legjenda e lindjes së Zogut të Parë, Mbretit të shqiptarëve

Burgajet (në malet e Matit), korrik.

“Parisi nuk është Franca” — u thotë të huajve çdo francez.

Dhe Tirana — nuk është Shqipëria.

Por unë e pranoj, e lashë të më pëlqente Tirana. Me të kaluarën e saj të shumëngjyrshme dhe të tashmen e paqartë, me bulevardet e gjera dhe ministritë moderne pranë xhamive, me lagjet e pazareve të përthyer, kishat dhe ndërtesat e çrregullta, me romët e saj shumëngjyrësh dhe vajzat që po bëhen europiane. Më pëlqyen sekretarët e ministrive që flisnin frëngjisht, në sytë e të cilëve akoma digjej flaka e së kaluarës, poetët revolucionarë apo opozitarë, karrocierët e tyre të ashpër, por të besueshëm ; më pëlqyen shkollat, ku fëmijë të dobët, por ambiciozë përpiqeshin të bëheshin të denjë për të ardhmen e Shqipërisë ; më pëlqyen kafetë me pamje të errët dhe të dyshimtë — më pëlqeu Tirana, sepse është një koleksion i shumëngjyrshëm i së kaluarës dhe të tashmes shqiptare.

— Por nëse doni të shihni Shqipërinë e vërtetë, ngjituni në male.

Këtë këshillë e kisha dëgjuar një mijë herë. Prandaj iu binda dhe u nisa përsëri drejt maleve shqiptare. Udhëtuam me makinë. Një nga krenaritë e qeverisë shqiptare është se gjatë pesë viteve të fundit janë ndërtuar 3.000 kilometra rrugë. Nëse mendojmë se ndërtimi i një rruge tetë metra të gjerë (natyrisht pa prishje betoni) në terrenin e tmerrshëm malor kushton 80.000 franga ari për kilometër, pra rreth 5 milionë lei, atëherë duhet t’i shohim me më shumë mirëkuptim rrugët automobilistike të shtruara me zhavorr të trashë, jo krejtësisht të lëmuara, por të gjera dhe patjetër të kalueshme, që lidhin fushën shqiptare me zonat malore. Kudo ura të reja, viadukte, parmakë rrugësh. Të gjitha këto nuk ekzistonin dhjetë vjet më parë. Atëherë ishte rrezik për jetën të kaloje mbi dërrasat prej druri që po shembeshin, mbi përrenjtë malorë që vërshonin e ndonjëherë fryheshin deri në disa kilometra gjerësi dhe që, kur u tekej, merrnin me vete gjithçka, madje edhe atë që ndodhej në atë çast mbi dërrasë.

Tani, megjithatë, me goma më të mira, ngjitemi relativisht rehat nga Shkodra, përmes Krujës, deri në luginën e lumit Fan. Pas një dite e gjysmë me makinë dhe kalërim, arrijmë në malet e vërteta, ku kodrat e buta të Burrelit dhe Burgajetit valëviten rrëzë dëborës dy mijë metra të lartë. Atje, prej nga dy dekada më parë, nga kështjella e lashtë e Burgajetit e Xhemal Pashës, u nis një i ri njëzetvjeçar për të fituar pavarësinë e Shqipërisë — dhe prej të cilit u bë mbreti i parë i Shqipërisë.

Në vendlindjen e Zogut I

Jemi në tokën e Mbretit Zog I, në rajonin ku emri Zog nderohet veçanërisht.

Atje, gjatë tre ditëve të festimeve të dasmës, njëqind deri në njëzet mijë të shtëna me armë zjarri u dëgjuan në ajër, të qëlluara nga banorët entuziastë të Matit, dhe gjashtëdhjetë mijë të ftuar u ulën në tryezat e shtruara me shumë pasuri që gjyshi i mbretit, Princi Xhemal, (ndoshta e ka fjalën për Xhelal Zogun, vëllain e Mbretit Zog) kishte përgatitur për popullin e tij.

Sepse Mbreti Zog është “profet në vendlindjen e vet”. Është e vërtetë se mbretin nuk e lidhin me bashkëfshatarët e tij vetëm fijet sentimentale, jo vetëm krenaria e banorëve të krahinës, por edhe një diplomaci e mençur, tipikisht shqiptare, të cilën mbreti e zbaton para së gjithash ndaj njerëzve të vet. Bijtë e kësaj krahine gëzojnë trajtim të veçantë në ushtri. Ish-krerët e fiseve të tyre janë të gjithë oficerë shtabi të ushtrisë dhe, në fillim të çdo muaji, në adjutanturën mbretërore pranë pallatit, marrin rrogën e tyre dhe të njësive që komandojnë.

Në viset e tjera të Shqipërisë gjithashtu, por sidomos në krahinën e maleve të Matit, sistemi feudal jeton ende pothuajse i pacënuar : populli i ndjek me besnikëri udhëheqësit e tij. E kujtdo që i është besnik prijësi, atë e ndjekin edhe çetat. E pra, në krahinën e Matit, si çetat ashtu edhe prijësit janë besnikë të Mbretit Zog. Madje edhe familjet e mëdha që dikur ishin rivalët e tij, sot janë nënshtruar dhe janë mbështetës besnikë të tij.

Por në këtë krahinë, disi, fshatari është më krenar dhe zotëria është më zotëri. Sikur në shtëpitë e mëdha të fermave, të shpërndara nëpër lugina, të jetonin vetëm fisnikë, sepse secila prej tyre është si një kështjellë e vogël, një fortifikim i pavarur. Këto male këtu flasin të gjitha për lavdinë e familjes Zogu. Dhe nuk është çudi, sepse çdo kthesë rruge, çdo qafë mali apo shteg malor mban kujtimin e betejave të famshme kundër pushtuesve turq ose serbë, në të cilat familja Zogu udhëhiqte luftëtarët shqiptarë.

Të gdhendura në shkëmbinjtë e maleve, shkronja dhjetë deri në pesëmbëdhjetë metra të larta ose edhe më të mëdha formojnë : “R. Z. I.” — “Rroft Zogu I.” — Rroftë Mbreti Zog I!

Oriz me mish, çorbë, petulla me mjaltë…

Në shtëpitë e asaj krahine të mrekullueshme, ku hyra si mysafir, e ndjeva përsëri atë ndjenjë që e kisha ndier shpesh që nga ardhja ime ; sikur po ecja në një tokë që e dua prej kohësh. Kur vizitova shkollën fillore, pata përshtypjen se ndodhesha në një shkollë fshatare të fushës ; fëmijët këndonin në shqip një melodi të njohur mirë:

“Fluturo, fluturo, zog i vogël…”

Kur po shfletoja librin e vizitorëve në manastirin Rubiguti (Rubikut), njëri pas tjetrit hasja emra shqiptarë dhe hungarezë, si edhe oficerë dhe ushtarë hungarezë që kaluan këtu gjatë luftës… Vëllezërit e Rubigutit (Rubikut) gjithashtu kënduan këngë… Në të njëjtin manastir, fola edhe hungarisht me një marangoz nga “Sombori”.

Kudo ku shkel, ndeshem me traditat e monarkisë së vjetër dhe kujtimet hungareze ; kjo traditë përzihet me traditat turke dhe shqiptare. Sigurisht, shoh vetëm burra, sepse gratë, gjatë pritjes së mysafirëve, qëndrojnë në shtëpinë e grave.

Ulur mbi qilima me lesh dhie të shtruar, tymosim cigare, pimë kafe dhe pritësi im na tregon histori. Për beteja, vepra heroike, fitore dhe humbje. “Kështu ka qenë, kështu ndodhi, Allahu e ka urdhëruar kështu, Allahu ose Shpëtimtari ka urdhëruar kështu…” — besimet fetare këtu përzihen, traditat bashkohen, dhe nuk është e rrallë të gjesh një të krishterë që jeton sipas zakoneve myslimane, ose një mysliman që feston edhe ditët e shenjta të të krishterëve.

Pas kafes, natyrisht, duhet të hamë. Ata sjellin tashmë enën për larjen e duarve, tavolinën (sofrën) e ulët dhe të rrumbullakët të mbushur me specialitetet vendase : mish me oriz, çorbë, petulla me mjaltë. I hamë pa ceremoni, në sofrën e madhe, me dorë ose me pirun.

Hafuz Musaj, imami i Burgajetit, tregon…

Kështu ecim nga shtëpia në shtëpi nëpër lagje. Të gjithë i kemi vizituar dhe dëgjuar. Vetëm një person nuk arritëm ta gjenim: Hafuz Musaj, imami i Burgajetit. Pavarësisht se shkuam drejt shtëpisë së tij, ishte ditë e premte, dhe ai kishte shkuar të falej në xhaminë e Burrelit.

Fatmirësisht, u takuam papritmas me të në një nga shtegtimet malore. Hoxha i vjetër, me mjekër, i mençur, me çallmë dhe mahnitës, zbriti nga kali, shtriu qilimin e lutjes mbi një shkëmb, ne u ulëm pranë tij, rreth tij pak a shumë : hungarezë dhe anglezë, shqiptarë dhe mysafirë, të rinj dhe të moshuar, gazetarë dhe fshatarë, udhëtarë dhe bari dhish. Përreth nesh shtrihen male të pafundme. Dhitë kullosnin në kodrat e largëta. Një djalosh rom i mban dhitë e tij afër dhe më pas gjithashtu ai u ul pranë nesh — për të dëgjuar tregimet.

Dhe legjenda e lidnjes së Mbretit Zog shpaloset ngadalë para nesh :

— Lart, në majën e maleve të Burgajetit, në kështjellën e tij të vjetër, jetonte një pasha. Emri i tij ishte Xhemal Ismaili ; kudo flitej për guximin e tij dhe fuqinë e shpatës së tij. Ai gjithashtu nderohej nga bashkëfshatarët e tij, deri sa u martua. Sepse Xhemal Pasha nuk ndoqi traditën e lashtë dhe nuk shkoi në një vend të largët për të marrë gruan. Kjo nuk iu fal në luginën e Matit, dhe mbrëmjeve pranë zjarrit flisnin shumë për këtë nëpërmjet pëshpëritjesh.

Por pashai ishte një njeri këmbëngulës, dhe kur gruaja e tij e parë vdiq, përsëri kërkoi një bashkëshorte nga fshatrat e afërta. Por kjo martesë e dytë nuk pati fat. Pashai shpejt mbeti sërish beqar. Dhe atëherë Xhemal Pasha i tha njeriut të tij të dashur, Mehmet Rizvanit :

— Hip mbi kalë, Mehmet Rizvani, dhe përgatitu për udhëtim. Do të zgjasë tre ditë e tre netë udhëtimi yt deri në Tiranë. Atje jeton familja Toptani, pasuria dhe bollëku i të cilëve kanë përhapur famën e tyre larg. Shko të vizitosh shtëpinë e Adem Toptanit dhe kërko vajzën e tij për mua. Por, pasi Toptanët janë një racë mendjemadhe dhe krenare, nëse nuk të japin vajzën, shko edhe në shtëpinë e Emin Bej Toptanit. Ai gjithashtu është Toptan ; ndonëse jo nga dega kryesore, kam dëgjuar shumë gjëra të mira për vajzën e tij, Sadijen. Ai ndoshta është më pak mëndjemadh se Toptanët e tjerë, të cilët rrallë martohen me të huajt, për të mos shpërndarë pasurinë e madhe të Toptanëve. Por Emin Beu nuk përfiton nga pasuria dhe ndoshta do të të japë vajzën.

Gjithçka ndodhi ashtu siç e parashikoi mençuria e Xhemal Pashës. Adem Toptani qeshi dhe e largoi të dërguarin e Pashait jo aq të pasur. Por ai u prit me ujë, kripë dhe bukë në shtëpinë e Emin Beut dhe të nesërmen ai mundi t’i sillte lajmin e mirë zotërisë së tij : ai do të kishte për grua vajzën e Emin Beut…

Lotët e Sadijes rridhnin gjatë udhëtimit nga Tirana deri në Burgajet. Ajo nuk gëzohej për burrin që mençuria e babait të saj ia kishte caktuar. “Çfarë njeriu i vjetër duhet të jetë Xhemal Pasha, që unë të bëhem gruaja e tij e tretë!” — mendoi ajo.

Por me të mbërritur në kështjellën e Burgajetit, zemra e Sadijes u mbush me gëzim. Atje, duke e pritur te porta, ishte një luftëtar i ri dhe i pashëm : burri i saj.

Sadija lindi një djalë.

Një vit pas martesës, erdhi në jetë fëmija i parë. Xhemal Pasha i ftoi fisnikët e rajonit të Matit në një festë të madhe, duke pritur mbërritjen e trashëgimtarit. Por fisnikët që ishin mbledhur për festën u larguan të trishtuar : fëmija i parë ishte një vajzë.

Kur Sadija u bekua me një fëmijë për herë të dytë në kështjellën e Burgajetit, Xhemal Pasha nuk ftoi asnjë mysafir. Megjithatë, këtë herë kishte arsye për gëzim : lindi Ahmet Zogu, mbreti i ardhshëm i Shqipërisë.

Që në fëmijëri, djali i Xhemal Pashës tregoi vullnet të madh.

Ai ishte mezi gjashtë vjeç kur dëgjonte çdo mbrëmje në haremin e nënës së tij për rrëfimet e Musa Eushait (Eusajt ose Tushës), tradhtarit. Musa Eushai (Eusajt ose Tushës) ishte një mik i dashur i Xhemal Pashës. Por ai i tradhtoi vëllezërit e tij te turqit. Ai u kap rob dhe u var.

Atë natë, një zog ogurzi cicëroi nën dritaren e Zogut të vogël. Djali i vogël i zgjoi shërbëtorët dhe u nis për ta ndjekur. Sepse ky zog ogurzi mund të ishte vetëm shpirti i transmigruar i Musa Eusajt (Tushës). Ata e ndoqën deri në agim, derisa gjetën gjurmët e tij. Por djali gjashtëvjeçar nuk do të shkonte në shtrat derisa të kapej zogu. Në të njëjtën pemë ku Musa Eusaj (Tusha) ishte varur dikur dhe ku zogu cicëronte, Zogu e vari zogun ogurzi. Sepse vetëm në këtë mënyrë ai dhe familja e tij mund të gjenin paqe.

Djali me vullnet të fortë u bë po ashtu një burrë me vullnet të fortë. Në vitin 1914, në moshën nëntëmbëdhjetë vjeç, ai hyri në oborrin e sundimtarit të atëhershëm të përkohshëm, Princ Vidit, me veshje të bukura shqiptare. Zogu u soll me besnikëri ndaj princit, pa u ekspozuar shumë ndaj tij. Princi Vidi nuk mundi ta mbante fronin e huaj dhe kryetari i ri shqiptar u bë komandanti i përgjithshëm i të gjitha trupave vullnetare shqiptare – atyre që luftuan zyrtarisht në anën e ushtrisë austro-hungareze, por bëmat e të cilave nuk u vlerësuan mjaftueshëm në Vjenë. Zogu u thirr në Vjenë dhe u mbajt atje deri në fund të luftës. Ai nuk ishte tamam i burgosur, por as nuk mund të kthehej në shtëpi.

Në fund të luftës, ai u bë Ministër i Brendshëm i Shqipërisë. Ylli i tij kishte filluar të ngjitej që nga viti 1920. Në vitin 1922, ai shtypi një kryengritje dhe u zgjodh Kryeministër. Në vitin 1925, ai u bë President i Republikës. Në vitin 1928, Asambleja Kushtetuese vendosi të rivendoste monarkinë dhe Zogut iu ofrua kurora mbretërore. Kështu, ai u bë mbreti i parë kombëtar i Shqipërisë së pavarur.

“Fondacioni Çamëria Hasan Tahsini”/

Çështja Çame është një dimension tepër i dhimbshëm i tragjedisë kombëtare. Ngjarjet dhe faktet historike ruajnë pafundësisht autonominë e tyre. Ato nuk mund të shlyhen, pasi përbëjnë materien e paasgjë sueshme të kujtesës kombëtare, kujtesë e cila ka të bëjë me dinjitetin, lirinë dhe individualitetin tonë në shekuj. Gjenocidet burojnë nga irracionaliteti i errët, çlirimi nga kompleksi i gjenocidit është një dëlirësim dhe triumf i miqësisë së popujve. Kjo është e padiskutueshme. Populli çam nuk vuan nga kompleksi i gjenocidit dhe kjo është pasuri shpirtërore e tij.

Këto mesazhe kumtuan studiuesit dhe historianët në promovimin e librit dokumentar “Tragjedia çame”, që u zhvillua në ambientet e “Hotel Tirana Internacional”, të enjen më 29 janar, nën kujdesin e Fondacionit Çamëia “Hasan Tahsini”, drejtuar nga z Alket Veliu, dhe fondacionit “Alternativa e së Ardhmes” (ALSAR), me kryetar z. Mehdi Gurra.

Sot na ka mbledhur fondacioni ALSAR, ky misionar i vlerave humaniste e kombëtare, drejtuar nga z. Mehdi Gurra i cili, duke zbatuar projekte kulturore, na ka dhënë shumë tituj të përzgjedhur, të lidhur ngushtë me kujtesën historike dhe promovimin e vlerave të humanizmit shqiptar, tha drejtuesi i Fondacionit Çamëria, Alket Veliu

“Titujt e përzgjedhur nga botimet e ALSAR-it trajtojnë, veç të tjerash, edhe tema të çështjes kombëtare, konkretizim ky i vizionit të tij atdhetar. I tillë është edhe ky botim i veçantë për tragjedinë çame, përgatitur me dashuri dhe profesionalizëm nga bashkëautorët, historiani Qerim Lita dhe shkrimtari Shkëlzen Halimi, të cilët i përgëzoj në emër të fondacionit.

Kujtojmë se, në vitin 2020, fondacioni ALSAR, nën kujdesin e zoti Mehdi Gurra, ka botuar edhe veprën e Ibrahim Hoxhës “Shtegtim nëpër Shqipërinë e Jugut: Çamëria”.

Gjenocidi ndaj popullsisë çame nuk duhet të harrohet kurrë, tha në vijim zoti Veliu.

Kjo vepër duhet të shërbejë si mjet reference e konsultimi shkencor, si për specialistët e fushave përkatëse, për politikanët si edhe për lexuesit e interesuar, në shtëpi, shkolla e biblioteka.

Sot Çamëria dhe çështja çame kërcënohen nga shumë faktorë historikë, politikë e diplomatikë. Ndaj është shumë i rëndësishëm sigurimi i jetëgjatësisë së dokumentave në rrezik, duke garantuar arshivimin sa më të sigurt të tyre, duke filluar me përmbledhje si kjo, deri te riprodhimet e tyre me teknika më të përparuara digjitale, më të sigurta dhe më të qëndrueshme se sa fotokopjimet dhe mikrofilmat klasikë. Fondacioni Çamëria Hasan Tahsini ka ndërmarrë një iniciativë për dixhitalizimin e gazetës Çamëria, regjistrimin e këngëve, konferencave shkencore, regjistrimin e dëshmive të të mbijetuarve të gjenocidit dhe ruajtjen e trashëgimisë së pasur jomateriale të trevës së Çamërisë, me transkiptime, regjistrime dhe përshkrime, në mënyrë që ato të transmetohen brez pas brezi, për t’u ruajtur nga rreziku i tjetërsimit kulturor dhe i deformimeve historike.

Përfqësuesi i ALSAR tha se fondacioni është shumë i vëmendshëm ndaj kulturës dhe ndërgjegjes kombëtare shqiptare, dhe ka botuar disa libra që i përkasin trashëgimisë sonë të përbashkët. Fondacioni është i përkushtuar tërësisht edhe ndaj trashëgimisë çame, si pjesë e trashëgimisë kombëtare, dhe libri “Tragjedia Çame” ishte një projekt që fondacioni e trajtoi me shumë përkujdesje, duke arritur në një botim cilësor.

Ky libër, përgatitur me mjaft profesionalizëm nga Qerim Lita dhe Shkëlzen Halimi, dhe që vjen për lexuesin nga botimet ALSAR, përmbledh një lëndë mjaft të bollshme dokumentare, që duhet të kthehet në tekst historie, tha Akademik Profesor Pëllumb Xhufi. Autorët që kanë mbledhur këtë material të çmuar, që përfshin periudhën 1920-1946, të shekullit të XX, kanë bërë një punë prej “murgu”. Ndoshta autorët do të përgatisin edhe dy vëllime të tjera, duke përpunuar dokumentacionin, që tregon se si e ka trajtuar shteti shqiptar çështjen e Çamërisë, si dhe qëndrimet e shtetit shqiptar në ditët e sotme. Prof. Xhufi përgëzoi fondacionin Çamëria, për gjith aktivitetin botues dhe promovues në këo vite, i cili filloi mbarë qysh me ribotimin e “Këngë popullore nga Çamëria”, të Fatos Mero Rrapaj, dhe u shtri më tej me autorë të huaj dhe shqiptarë .

Historiani Hajredin Isufi, i mbijetuar i gjenocidit grek, me një përvojë të gjatë në hulumtimet arkivore, e cilësoi këtë libër si një kryevepër për Çamërinë , me materiale shumë të vlefshme.

Ai i bëri të ditur auditorit vështirësitë e shumta që ndeshin studiuesit nëpër arkiva. Për Çamërinë janë botuar disa studime me përmbledhje dokumentash, tha Hajredin Isufi. I pari renditet libri i K. Naskës (1999), i dyti është një përmbledhje artikujsh përgatitur nga H. Isufi (2007)..

Libri i tretë është i Mitat Frashërit, për perudhë n 1923-1926, kur ishte ministër. Dhe i fundit është pikërisht “Tragjedia Çame”, i autorëve Litaj e Halimi. Të gjitha këto botime kanë njëfarë kufizimi përsa i përket perudhave dhe viteve të përfshira.

Studiuesi dhe shkrimtari Enver Kushi vlerësoi gjithë përmbajtjen e librit në tërësi, duke veçuar materialet që vijnë nga arkivat e Beogradit. Kushi tha se në shumë dokumenta “kam ndjerë kobin, hingëllimën e kuajve, që kërkojnë të zotët”. Me shumë rëndësi, veç të tjerash janë dokumentat që flasin për gjuhën shqipe në Çamëri, duke cituar Hilë Mosin, i cili në një dokument të 21 marsit 1928, citohet të ketë thënë : “Në gjith Çamërinë nuk ka snjë shkollë fillore…ndërkohë minoritei grek në Shqipëri gëzon të gjitha të drejtat…”. Zoti Kushi citoi edhe korrespondenca të diplomatit të njohur Rauf Fico, si dhe debatin e Mehdi Frashërit, përfaqësues i Shqipërisë pranë Lidhjes së Kombeve në Gjenevë të Zvicrës, me përfaqësuesin grek, Politis.

Dokumentat e përmbledhura në këtë libër janë një apel për gjithë botën demokratike, për forumet e njohura ndërkombëtare të të drejtave të njeriut, tha gazetari Arben Iliazi. Zgjidhja më e keqe qëndron pikërisht në fshehjen e historisë kur, në mënyrë fatale, ajo mohohet si vlerë, që mund t’i bashkojë popujt dhe jo t’i lerë të ndarë.

Në datëlindjen e 110 të tij – 

Nga Visar Zhiti

          Jezusi thirri me zë tē madh: “Lazẽr dil jashtẽ”. Dhe ai qẽ pat vdekur doli jashtē i lidhur duarsh e kēmbēsh me rripa pẽlhure. Fytyrēn e kishte tē mbēshtjellē me rizẽ. Jezusi i tha: “Zgjidheni dhe lẽne tẽ ecẽ”.

                 Gjoni 11:43–44

TË PASHË ME ÇIZME TË ZEZA BALTE 

DHE THINJA SHENJTI…

Kështu kisha shkruar dikur 

nga “Mall për Ty”… Ka vite që ke ikur, por prapë je, jo vetëm kujtesë dhe imazh, por dhe vepër dhe frymë…

Jo të gjithë mundin të të kujtojnë, edhe pse ishe mik i madh, as institucionalisht, megjithëse dhe vetë mbetesh një institucion, por edhe kanë frikë prej teje, megjithëse ishe tejet njerëzor, i urtë, at’ dhe kryefamiljar në atë kasollen tënde, në internim, se familjen nuk e bëjnë muret e pallatit, pasqylirat, pasuria, etj, por dashuria dhe përkushtimi, nderi dhe dinjiteti… 

Më shfaqesh në rrugët e Lushnjës, kur vije nga internimi për ndonjë punë, i heshtur dhe vetmitar, truplartë, me çizmet e zeza të baltës dhe thinja shenjti, vërtet monumental.

E dija që im atë të kishte mik, pastaj dhe unë, u miqësova me djemtë e tu, Ninin dhe Luçin, me dhëndrin, Dinen, kemi qenë bashkë në burg, flisnim dhe për ty, kur ti ishe liruar, por në internim gjithmonë, për dorëshkrimet e tua… 

Nuk t’u drejtova me “ju”, as “Zotni Lazer”, – do të thosha, – por me “ti”, se nuk e doja largësinë, edhe pse ke ikur larg në Qiell e tani je shpirt dhe frymë dhe frymëzim. Je shkrirë në ne me dritë të qirinjtë..

Por po të tregoj se unë kam botuar një libër-ese, “Kartela të Realizmit të Dënuar”, studim i gjerë për autorët që kanë qenë burgjeve dhe internimeve, ju keni qenë te të dyja

Po sjell këtu ç’kam shkruar për ju:

KARTELA E DËNIMIT 

DHE SI TRASHËGIMI

Lazër Radi

(1916 – 1998)

dhe Jozef Radi, i biri…

Erdhi nga Prizreni, vendlindja e tij, kryeqyteti përbashkues i shqiptarve që t’i shpëtonte përndjekjes jugosllave, në Tiranën kryeqytet i ri.

Një rrugëtim-ëndërr për në Shkodër, kryeqyteti kulturor dhe pastaj më tej përtej detit, në Europë, në Romën e përjetshme, kryeqytet perandorak, për të studiuar në Universitetin e madh e të hershëm “La Sapienza”, për Drejtësinë, që mungon aq shumë. 

Si bohem kryeqytetesh nuk do të ketë fat. Siç duket Lazër Radin Zoti e ngarkoi me një misionin ndryshe golgotian. Mbas  Luftes II Botërore do të burgoset e deri sa bie perandoria komuniste veçse ndërron burgje e e kampe internimesh si rrathët e ferrit, edhe për shoqe të jetës do të merrte një grua që kishte qenë në burg politik dhe qëndresa e tyre do të jetë e njëjtë, lufta për të mbetur njerëz në çdo rrethanë, dhe në skëterrë, pa ndryshuar  karakter, as zemër, as besim. 

Studioja e Lazrit do të ishin qelia, përkthyes brenda telave me gjemba dhe kasollja e mjerimit në internim, me hijen e policit mbi mur.

         Pas burgosjes së Lazrit nga fitimtarë që sa morën pushtetin, mbeti vetëm e shoqja me foshnjën në krahë, por do të burgosnin dhe atë dhe vajza e vogël u vdes, Bëhet engjëll dhe ikën në qiell, sa më larg tmerreve të kësaj toke.

Internimi, burrë e grua, i priste pas burgut të të dyve, puna e rëndë kanaleve për të siguruar bukën e përditëshme. .

Në internim do të lindnin tre fëmijët, që do t’u vinin emra shprese dhe drite: Adriana, Jozef, Luçian, që ua kishin ndaluar të drejtën e shkollimit, por dashurinë për librat nuk ua hiqnin dot…

Kishin lindur të dënuar dhe ata. Ashtu siç trashëgohet titulli “princ”, do të trashëgohej dhe titulli i mynxyrshëm “i dënuar”. Fëmijët e të burgosurve, të të internuarve nuk kishin të drejtën e shkollimit të lartë, të botimit jo dhe jo. Burgu i priste sa të rriteshin dhe ca.

Pas shëmbjes së Murit të Berlinit dhe perandorisë komuniste, ku diktaturat ranë njëra pas tjetrës, edhe kjo jona, Lazri plot gjallëri dhe vrull të riu do t’i përvishej punëve të letërsïsë, aty ku ia kishin ndërprerë, të sistemonte ç’kishte shkruar fshehurazi.

Dhe unë i propozova, sikur të dilte me një libër së bashku me të birin, që shkruante poezi, për të parë se trashëgimia e tij nuk ishin vetëm dënimi, baraka e internimit, por dhe të shkruarit, librat të shkruar dhe të pa shkruar..

Dhe doli “Muret e muzgut”, me autorë Lazër dhe Jozef Radi, me një parathënie timen, “në emër të atit dhe birit”.  

Pastaj Lazri do të tregonte si askush vitet ‘30 të Shqipërisë, atë pluralizëm e zhvillim mendimi të pa besueshëm, europian më shumë, ku bënte pjesë dhe vetë.

Do të pasonin kujtimet me Migjenin që njohu në Pukë, si njeri të shenjuar nga vdekja dhe si shkrimtar të pa mort. Unë e kisha lexuar dorëshkrimin, që kur isha gjimnazist në Lushnjë e Lazri i internuar në Savër, se qarkollonte fshehurazi ndër miq të paktë. Mahnitesha që unë shikoja rrugëve një burrë që kishte njohur Migjenin.

Pastaj do të botonte për Mirash Ivanajin “Misteret e një ministri”,  “Ministër i hekurt” në botimin e dytë, mësues i tij i plotdijshëm dhe bashkëvuajtës, për Musine Kokalarin shkrimtare, e para disidente grua në gjithë perandorinë komuniste, etj, tregoi “gjyqin special”, të vetin dhe të të tjerëve, familjet e mëdha, rimëkëmbjen, do të sillte në shqip Platonin, histori europiane, poetë ballkanikë, një malazias të shquar, poezië e të cilit ia kisha çuar dikur, natën në internim, donim të dinin si shkruani fqinjët, etj, etj.

E gjithë krijimtaria e Lazër Radit do të niste të ribotohej nën kujdesin e trashëgimtarëve, të Jozefit, për të cilën në fillim ai e kishte lodhur që gjuhën t’ua kthente në standartin letrar, pastaj do të lodhej dhe vetë që t’i kthente edhe një herë siç ishin, në “të folmen e Lazrit”, në “gegnishten e ambël”..

Ndërkaq dhe i biri, Jozefi, boton artikuj të ndryshëm, dhe drejton të përkohëshme, ndërsa në vitin 2000 nxjerr vëllimin me poezi “Kujtesa e mjegullës”, 10 vjet më vonë “Fletorja e vjeshtës”, pasatj dhe një përmbledhje dy gjuhëshe, shqip dhe italisht, e boton në Itali, ku dhe banon dhe merret dhe me përkthime, nxjerr antologjinë me 20 poetë “Veç mundem me të dashtë kështu siç je”, teksa mbush gazetën e tij elektronike “Radi and Radi” me shkrime të vuajtjes së madhe, të kujtesës dhe me zëra të rinj.

Rëndësi ka që Vepra e Lazër Radit tashmë iu shtua asaj tradite të mirë e të çmuar, që ishte mohuar, me thyerjet dramatike si koha e me mungesat si vetë historia, jo vetëm e Tij, por dhe e Shqipërisë.

STRAGJIA E HARRESËS

– dhe tani e revanshit – 

Lazri im!

E di që ka nga ata që nuk e duan ringjalljen e atyre që ishin burgjeve dhe internimeve? Nga Judë të kuq janë bërë Judë të zinj, i kanë valixhet me dollarë, që e urrenin dikur si agjentë të socializmit. Tani Inatçorë kanë shkuar në Perëndim e SHBA, jo në Kinë e Rusi për të cilat e djeg zemra, nëse kanë zemër dhe përflasin keqas kapitalizmin kafeneve, ku janë dhe pronarë dhe me Inteligjencë Artificiale shkruajnë dhe kritika, megjithëse s’dinë të lexojnë dhe nuk durojnë dot burgun tuaj, as si metaforë, ndjehen keq që kanë qenë aq të këqinj kur burgoseshin njerëz nga regjimi i tyre, spiunë të të cilit ishin. Le që do kenë marrë urdhër si patronazhistë të krekosur dhe shajnë e shajnë sa shkumë e vrerosur u del nga goja librat e burgut tuaj. Por burgu nuk është juaji, është i tyre, sistemi i tyre i ndërtoi, por jo, atë s’e prekin dot, janë të kapur te miti i së keqes e nuk dalin dot nga ato kthetra dhe dhëmbë, madje janë paisur dhe vetë me to. Si do t’i thërrisje ti: fëlliqsana, të dalun mendsh, të çoroditun, pa farë e fis e pa emën!

E nisën me strategjinë e harresës dhe të kujtesës së tyre vrastare…

Prandaj me mashtrime… dhe Lazër Radi duhej të lihej, ja ashtu si dikur në terrin e burgjeve dhe në braktisjet internimeve. Sidomos vepra e tij. Vuajtjen edhe mund të bëjnë kinse se e nderojnë, mund të kenë dhënë dhe dekorata, që sipas tyre ajo e mbyll plagën, sidomos dekorimet pas vdekjes i kanë më qejf, se duan vdekjen e tjetrit, që s’ẽshtë si ata, edhe vdekjen e librave tuaj, sidomos po të kenë qenë shkruar në burg, se sfidohen studiot e realizmit socialist apo bunkerët, ku takoheshim tinëz me punonjësit operativ të Sigurimit të Shtetit dhe i raportinin. 

Dhe ato që shkruajnë sot ngjajnë me ato fëlliqësira…

Tani janë në revansh. Ç’djall i nxi-t?Po le t’i lëmë ata “në djallninë e tyne” dhe lejomë të kujtoj, krahas seriozitet tuaj aurelian dhe humorin Tuaj, shakatë apo s’kemi kohë për to?…

[…]

Si është ajo shprehje Orwelliane që ne nuk e kemi problemin si të ndërtojmë të ardhmen, por si të ndërtojmë të kaluarën. Në fakt ai ka shkruar në ‘84 “Who controls the past controls the future. Who controls the present controls the past”. “Kush kontrollon të kaluarën, kontrollon të ardhmen; kush kontrollon të tashmen, kontrollon të kaluarën.”

Ato lloj monstrash duan që ‘84 të mos mbarojë kurrë. Të jetojmë në kohëra të atilla “si në rrethim”, ndërkaq vidhen ide tuajat, emocione poezie, ato gjetje në romane, që kanë fatin tuaj, por atyre u duket se u takojnë gjithmonë atyre, të shquarve të hierarkisë, ata e duan dhe vuajtjen e papatur, edhe desidencën e stisur… ja, ashtu siç bënin dikur me përkthimet tuaja në burg, të bashkëvuajtësve, që dilnin me emra të tjerë, se edhe emrat donin t’ju vidhnin etj, etj. 

“Anyway”, pashë sot që djemtë tuaj, shokë të mi, Nini me Luçin, në fb kishin nxjerrë një shkrim për ty, Atin, dhe e mora dhe unë:

“Trashëgimi Monumentale 

prej 23 Vëllimesh.

Sot, Dr. Lazër Radi nuk është më i internuari i Savrës, por arkitekti i një kujtese që nuk e tret dheu. Ai na la pas një pasuri prej 23 vëllimesh, ku shkëlqejnë dëshmitë si “Nji verë me Migjenin” dhe “Shqipnia në Vitet Tridhjetë”, së bashku me studimet për Mirash Ivanajn dhe përkthimet e Platonit. “Vepra Poetike” prej 382 faqesh mbetet harta shpirtërore e rrugëtimit të tij – një ushtimë e pastër që nuk u thye kurrë.

Në këtë 110-vjetor, Dr. Lazër Radi kthehet përfundimisht në shtëpi. Ai na mësoi se liria është një gjendje e brendshme e shpirtit që triumfon mbi çdo tel me gjemba.

Përjetësisht në Panteonin e Kombit!”

Sa kanë punuar dhemtë e tu, veçanërisht Jozefi për korpusin e Veprës Tuaj, po duhej ta bënin institucionet shtetërore këtë detyrë, ato të kujtesës, akademitë, katedrat, ndërkaq vërtet është si një ringjallje, por lejomë të them dhe diçka tjetër, mbase e dini atje në qiell, në një roman timin, “Në kohën e britmës”, ju jeni personazh, përgjysmë ama, se gjysma tjetër ẽshtë im atë, ma pranoni, besoj, tregoj atë historinë kur ju erdha në internim natën dhe solla një libër që më kishte rënë në dorë fshehurazi, ishte i një autori malazias, i njohur jo  vetën në Ballkan, Jevrem Brkoviq, ju na e përkthyet, se ju e dinit gjuhën e tij, një poemë kaq e bukur me një pianiste dhe kundër Stalinit, vërtet si guxuam?! Është ribotuar nja dy herë dhe unë ia dhurave dhe autorit, i shkova në shtëpi në Podgoricë dhe ai u mrekullua, nuk e dinte që ishte përkthyer dhe në shqip nga ju. 

Ne kemi rrugët tona, “rrno vetëm për me tregue”…

Dhe dua të kujtoj dhe një poezi tuajën, që lë të nënkuptohet shumë:

AVE CEZAR

– nga Dr. Lazër Radi –

Gladiatorë,

namët e urrejtjes mbi ju i kam hjedhë,

jo për fatin e keq të skllavit,

as për mallkimin e hidhtë 

                                              të ndëshkimit,

veç për njat qëndrim t’ultë

të nënshtruem e lajkatar

atje poshtë, n’fund të arenës:

Ave Cezar! Ave Cezar!

Ave Cezar!?

I përgjakuni gjakatarin përshndet,

n’triumf të vdekjes!

Dhe ai gisht ogurzi, kthye poshtë,

në teh të shpatës

a në bri të demit,

mbytun n’gjak ju la…

Po ju prap

n’grahma të mbetuna t’fundjetës,

me sa frymë keni, 

                                  si t’marrë ulërini,

atje poshtë, n’fund të arenës

Ave Cezar! Ave Cezar!

Savër 1984

E keni shkruar në internim, kur diktatori ishte gjallë, i cili ende jeton  në kokat e bunkerta të atyre që dhe nëse nuk kanë marrë pjesë vetë me forcat që internonin dhe burgosnin, janë me ta. Tani prapë. Djallëzisht…Hosana! – jehon ende si në një poezi klasike shqipe. Hosana…

*  *  *

Po Jezusi tha: “Zgjidheni dhe lẽreni tẽ ecẽ’.” Dhe Lazri i zgjidhur po shkon përpara

Akad. Valter MEMISHA/

Prof. Shefkije Islamaj është një nga personalitetet më në zë sot në studimet albanologjike, ka krijuar një profil të spikatur shkencor dhe ka zënë një vend nderi në aradhen e studiuesve më të mirë të Institutit Albanologjik të Prishtinës dhe në atë mbarëkombëtare. Studiuesja Shefkije Islamaj e nisi këtu, në këtë institucion udhëtimin e vet shkencor, eci nëpër vite me të, u rrit dhe u maturua së bashku me të dhe, duke pohuar diçka tashmë të njohur, ajo diti t’ia kthejë Institutit me vepra të arrira e veprimtari të shumta besimin që ai i dha. Ajo punoi e punon me përkushtim e me përgjegjësi të lartë, luftoi e lufton ballas e pa u tutur, botoi dhe vazhdon të botojë pandërprershëm duke na dhënë në duar me qindra artikuj shkencorë, disa përmbledhje studimesh e hulumtimesh. Ajo shpërfaqet si bashkëpunëtore e bashkëhartuese në disa vepra themeltare albanologjike e, çka është parësore, ajo ka hartuar disa monografi shkencore, ndër të cilat, në përputhje me natyrën e këtij artikulli që kemi në duar, përvetojmë: “Gjuha e Jakov Xoxës” (Prishtinë, 2000, 1104 f), “Gjergj Fishta, Gjuha dhe stili I, II, (Prishtinë, 2012, 420 f. ) dhe së fundi “Ligjërimi, gjuha stili në krijimtarinë letrare moderne dhe postmoderne të Rexhep Qosjes” (Prishtinë, 2021, 827 f).

Prof. Shefkije Islamaj ka peshën dhe rolin e vetë, prurjet dhe arritjet e veta shkencore për dhjetëra vjet në formimin dhe përcaktimin e marrëdhënieve të veçanta e në lidhjen e dyanshme, të pandashme e refleksive studiues – institucion shkencor.

Për të folur për veprën “Ligjërimi, gjuha stili në krijimtarinë letrare moderne dhe postmoderne të Rexhep Qosjes”, duhen dhjetëra faqe e një paraqitje studimore e plotë dhe e mirëfilltë. Ajo është një vepër e përmasave të mëdha në vëllim, por në radhë të parë është e tillë në vlerat shkencore që mbart e që përcjell. Dhe studiuesja Shefkije Islamaj nuk erdhi rastësisht te kjo vepër. Për te krijimtaria letraro-artistike e akademikut, ajo e kishte nisur udhëtimin shkencor mbi 30 vjet më parë dhe është identifikuar në fillim të këtij shekulli me artikuj shkencorë që njëri pas tjetrit lajmëronin se ishte thjesht çështje kohe hartimi i një vepre të plotë studimore. Në këta artikuj ajo është ndalur në kontributin palimpsestor të akademikut R. Qosja në studimet letrare shqiptare e në prurjet e mirëfillta, si shkrimësi, në vetë letërsinë tonë bashkëkohore. Po përmendim këtu vetëm disa syresh që i gjejmë te “Bibliografia” e dhënë nga autorja në fund të veprës.

Në veprën që dijetari, studiuesi, shkollari, lexuesi etj. ka në duar, shohim se prof. Shefkije Islamaj është tashmë përballë veprës së akademikut Rexhep Qosja në një prerje domethënëse: i qaset krijimtarisë së tij letrare moderne dhe postmoderne romanore, duke synuar që të realizojë një vepër që të ofron trininë, ligjërimin, gjuhën dhe stilin e shkrimtarit në këtë krijimtari. Ajo ka ecur në domenin e saj me dy armë shumë të fuqishme, që jo të gjithë studiuesit mund t’i kenë në masën që kjo studiuese i zotëron:

Së pari, ajo ka një formim të lartë shkencor, që ka mundësuar dhe mundëson sipërmarrjen e kurorëzimin e suksesshëm të studimeve të këtij niveli në veprën e për veprën e një personaliteti ikonë të kulturës sonë kombëtare, siç është akad. Rexhep Qosja. Mjafton të përmendet këtu vepra “Gjergj Fishta, Gjuha dhe stili” për të ripohuar kompetencën e saj si studiuese e mirëfilltë e kësaj fushe.

Së dyti, prof. Shefkije Islamaj është dhe vetë krijuese letrare. Ardhja e saj në letërsinë tonë bashkëkohore me disa vepra të mirëpritura nga lexuesi e kritika serioze, e tregojnë këtë. Dhe si e tillë, edhe duke njohur nga afër krijimtarinë letrare moderne e postmoderne të akademikut, ajo di ta lexojë e ta receptojë atë më mirë se shumë studiues të tjerë, ta analizojë imtësisht atë e të përgjithësojë vlera e tipare të prurjeve në këtë krijimtari. Kështu e armatosur me dijen teorike, e aftësuar metodikisht e konceptualisht për të studiuar e interpretuar tekste letrare të çfarëdo natyre qofshin ato, ajo iu afrua, tashmë, në një diapazon gati përfshirës, krijimtarisë letrare dhe artistike të shkrimtarit Rexhep Qosja, krijimtari që atë “e identifikon si nismëtarin dhe përfaqësuesin më të veçantë të postmodernizmit në letërsinë shqipe” dhe siç pohon më tej studiuesja për akademikun “Me të drejtë, nga studiuesit e veprës së tij artistike, ai konsiderohet njëri ndër përfaqësuesit më të veçantë të letërsisë postmoderne shqipe.”

Në Parathënien e veprës vihet në dukje se krijimtaria dhe veprimtaria e akademikut ka tërhequr e tërheq vëmendjen e një spektri të gjerë njerëzish. Sipas saj, “Shkrimtari Rexhep Qosja jo vetëm për arsyet letrare, por edhe për arsye të tjera që lidhen me veprën e tij studimore, shkencore, publicistike, dokumentare dhe me veprimtarinë tij të gjerë arsimore, kulturore dhe, sidomos, kombëtare ka nxitur dhe vazhdon të nxisë vëmendjen dhe interesimin e lexuesve, të studiuesve dhe të opinionit të gjerë. Ndikimi i tij përgjatë gjysmë shekulli në jetën tonë kulturore dhe kombëtare ka qenë dhe vazhdon të jetë i madh.”

Bibliografia e dhënë në fund të veprës e tregon këtë interesim dhe këtë vëmendje të studiuesve për veprën e pasur, të akademikut, të shumtë në lloje e gjini, të plotë e referuese në mesazhe. Janë me dhjetëra ata që kanë shkruar për këtë vepër e të shumtë do të jenë në të ardhmen. Por studiuesja Shefkije Islamaj spikat ndër ta se e njeh më mirë se kushdo prej tyre veprën letrare e shkencore të akademikut, si dhe atë që është shkruar për këtë vepër. Megjithatë, ajo e kupton vështirësinë e studimit dhe pengesat që ndeshen kur i përvishesh një pune të përmasave të tilla. Por ajo e vazhdoi studimin dhe përballja me studimet e të tjerëve e bëri punën më të plotë më të filtruar, më të arrirë.

Ajo, që në krye, përmes një përgjithësimi tipologjik, për prozën romanore të akademikut tregon se “Romanet e tij dallojnë prej romaneve të letërsisë shqipe për mënyrën si i bashkojnë ato imagjinaren e njëmendësinë, për mënyrën e formësimit artistik, për përdorimin e veçantë të gjuhës e të stilit dhe për estetikën e tyre në përgjithësi. Romanet e Rexhep Qosjes ofrojnë mundësi të pakufishme për të interpretuar tema, subjekte, ide, personazhe e sidomos strukturën e brendshme të të gjitha kuptimeve asociative e simbolike deri te pasuria e pashtershme gjuhësore e stilistike. Prandaj, studimi i të gjitha këtyre çështjeve nuk qe vetëm rrugë e panjohur dhe sfidë, por edhe “eksperimentim” gjuhësor e stilistik në një fushë të gjerë e të pasosur risish kuptimore, strukturore, gjuhësore e estetike.”

Receptimi i thellë shkencor i prozës që është studiuar, pas një receptimi e rireceptimi të gjatë estetik të saj, kushtëzuan dhe natyrën e monografisë që, sipas autores u quajt “Ligjërimi, gjuha dhe stili në krijimtarinë letrare moderne dhe postmoderne të Rexhep Qosjes’ për faktin se proza e Rexhep Qosjes është një gjedhe letrare për të parë si krijohen vlerat letrare artistike në një lloj letrar të quajtur përmbysës, subversiv dhe përjashtues të poetikës pararendëse.”

E qartë që në fillim të punës për përgatitjen e monografisë se çfarë duhet të gjurmojë e të analizojë, duke u mbështetur në dikotominë e pandashme koherencë (përmbajtje) – kohezion (strukturor e gjuhësor), studiuesja thekson se “Studimi ka pikëmbështetje lidhjen midis strukturës dhe kuptimit, si përbërës thelbësor në studimin e çdo vepre letrare. Kjo lidhje midis strukturës dhe kuptimit në romanet e Rexhep Qosjes është më tepër se lidhje – është varësi e kuptimit prej strukturës dhe anasjelltas, ose siç do të thoshte Markezi: fillimisht duhet të konceptosh historinë e më pas stilin, por që të dyja varen nga tjetra në formën e një lloj përuljeje të ndërsjellë, që për klasikët ishte çelësi magjik”.

E pajisur me teorinë / teoritë shkencore për të analizuar veprat letrare të çdo gjinie a drejtimi letrar dhe me një përvojë madhore të mishëruar në studime monografike të mirëpritura e të vlerësuara nga lexuesi shkencor e jo vetëm, prof. Sh. Islamaj i afrohet me guxim dhe besim prozës së akademikut (që ngërthen mijëra faqe), për ta parë atë në disa rrafshe. Ajo shprehet se “E sprovuar dhe e ballafaquar vite më parë me veprën letrare artistike të dy shkrimtarëve, po kështu, ndër më të mëdhenjtë të letërsisë shqipe – të Jakov Xoxës dhe të Gjergj Fishtës, hamendjesimi për ta lexuar gjuhësisht, semantikisht dhe stilistikisht prozën artistike me mbi 3000 faqe të Rexhep Qosjes nuk zgjati shumë.”

Dhe studiuesja pyet dhe përgjigjet për këtë komponent kohor, shpesh shumë përcaktues në studimet shkencore. Duke motivuar veten për të udhëtuar si lexuese me përvojë e si studiuese e konsoliduar e prozës së akademikut R. Qosja, autorja na e thotë drejtpërdrejt se prurjeve të saj të deritashme u mungonte kulmi i tretë për të formuar trekëndëshin e formuar nga tre shkrimtarët e mëdhenj mbarëkombëtarë, Fishta, Xoxe e Qosja, tre kolosë që u përkasin tri arealeve të ndryshme shqiptare, por që janë jo thjesht pjesë organike e letërsisë sonë kombëtare të shekullit XX e XXI, por profile përcaktuese në udhëtimin dhe zhvillimin e saj gjatë këtyre dhjetëvjeçarëve të fundit.

Prof. Sh. Islamaj shkruan se pse tani kishte mbërritur çasti i mbramë për t’u marrë me prozën e akad. R. Qosjes. Sipas saj, “Sepse tashmë kisha një përvojë leximore gjuhësore e stilistike, kisha njohje dhe përvojë shqyrtimesh, analizash e interpretimesh të një numri jo të vogël veprash të shkrimtarëve të ndryshëm e të periudhave të ndryshme, por edhe për një arsye tjetër të fortë – dëshirën për të përmbushur një qëllim vetjak – krijimin e një trinomi a trilogjie studimore të shumëkuptimshme, por edhe simbolike: Fishta – Xoxa – Qosja, që do të thotë studim i tre shkrimtarëve të mëdhenj shqiptarë të tri arealeve kryesore gjuhësore-gjeografike-kohësore që përbëjnë tërësinë shqiptare dhe i tre shkrimtarëve me prirje e tematikë, me semantikë e estetikë dhe me llojësi e strategji teknike e letrare të ndryshme e të veçanta: Gjergj Fishta, poet mbarëkombëtar, veriak, gegë, shkrimtar romantik i pjesës së parë të shekullit 20; Jakov Xoxa, shkrimtar mbarëkombëtar, jugor, toskë, shkrimtar realist i pjesës së dytë të shekullit 20 dhe Rexhep Qosja, shkrimtar mbarëkombëtar, veriako-lindor, gegë i pjesës së mbetur jashtë shtetit amë padrejtësisht – i Kosovës, i Malit të Zi dhe i Maqedonisë, shkrimtar modern-postmodern, krijimtaria letrare e të cilit fillon pesëdhjetë vjet më parë e vazhdon deri sot. Që të tre këta janë shkrimtarë të rendit të parë në botën letrare shqiptare.”

Në Parathënie e monografisë “Ligjërimi, gjuha stili në krijimtarinë letrare moderne dhe postmoderne të Rexhep Qosjes”, gjejmë jo vetëm një përgjithësim të vyer shkencor të gjithë studimit e hulumtimit mbi 800-faqësh, por njëherazi dhe çelësin për ta lexuar deri në thellësi e në imtësi këtë punim. Prof. Sh. Islamaj parashtron arsyet e përgatitjes së veprës, së pari duke u ndalur tek teksti letrar dhe për tekstin letrar, veçanërisht në dukuritë e veçoritë e rrafshit gjuhësor semantik e estetik të saj. Sipas saj, “Në këtë studim monografik … do të studiohet gjuha dhe stili i prozës së tij artistike, pa lënë anash qëllimshëm semantikën e poetikën e saj, pa lënë anash çështje të tematikës dhe të ideve të saj. Kjo më ka dhënë dorë që me këtë rast të shtjelloj më tej çështjen e ngritur … pse kam vendosur ta studioj prozën artistike të shkrimtarit Rexhep Qosja, në të vërtetë pse u zgjodh vepra letrare e shkrimtarit Rexhep Qosja për studim të gjerë monografik si ky…”

Por monografia mbart, tërthorazi, por më shumë hapur e ballas, edhe mesazhe të kohës kur shkrimtari dhe misionari kombëtar akad. R. Qosja punoi e po punon, kur krijoi e po krijon, kur luftoi e po lufton. Nga faqja e parë deri në atë të fundit, studiuesja e vendos figurën e akademikut në një kuadër shumë më të gjerë sesa atë të një krijuesi letrar e studiuesi shkencor, e vendos atë vetëdijshëm, por në mënyrë organike edhe jashtë fushës së mirëfilltë, “të bardhë” të shkencës. Ajo vetëdijshëm na tregon se përse e zgjeroi objektivin e studimit të prozës së Rexhep Qosjes, duke pyetur retorikisht se “cilat ishin arsyet kryesore shtytëse për një studim monografik si ky, pos anës semantike dhe estetike të saj?”

Dhe studiuesja Sh. Islamaj pohon krejt pa ekuivoke: “Do ta them menjëherë dhe shkoqur: arsyet që më kanë nxitur të shkruaj këtë studim monografik për gjuhën dhe stilin e shkrimtarit Rexhep Qosja janë edhe disa çështje të mëdha të cilave ai ua ka kushtuar jetën dhe veprën. Dhe, në këtë pikë duhet të theksohet se jeta dhe vepra e tij paraqesin një sintezë unike që bashkon kuptimisht, simbolikisht dhe artistikisht katër çështje të mëdha që kanë paraqitur dhe paraqesin kuptimin dhe përmbajtjen e tyre – pra kuptimin dhe përmbajtjen e jetës dhe të veprës së tij.

E ato janë:

1. Çështja kombëtare dhe në kuadrin e saj çështja e çlirimit të Kosovës prej pushtimit nga Serbia dhe Jugosllavia,

2. Çështja e studimit historik të letërsisë shqipe,

3. Çështja e ndërtimit të demokracisë në shoqërinë e shqiptarëve dhe në dy shtetet e tyre – në Shqipërinë dhe në Kosovën,

4. Çështja e prozës moderne dhe postmoderne shqipe.”

Dhe monografia Ligjërimi, gjuha stili në krijimtarinë letrare moderne dhe postmoderne të Rexhep Qosjes” që del një trajtesë e sendërtuar si ngjizje e si ndërthurje e komponentit të krijimtarisë letrare-artistike me komponentin e veprimtarit të përkushtuar ndaj kombit, lirisë e demokracisë, nuk ia kanë zbehur vlerat studimit monografik. Përkundrazi!

Për secilin prej nesh dihet se spektri i krijimtarisë letrare të akademikut R. Qosja është i gjerë, me disa tipologji gjinish e zhanresh. Por studiuesja nënvizon se “Në këtë monografi, vëmendja ime i është drejtuar prozës letrare artistike të Rexhep Qosjes, një përmasë kjo shumë e rëndësishme e opusit të tij të gjerë e të pasur krijues. Pse pikërisht proza artistike?”

Sipas prof. Sh. Islamaj, arsyet janë disa (ajo numëron dhe argumenton se janë të paktën pesë të tilla, por do të mjaftonte thjesht edhe një prej syresh, për t’u marrë me prozën romanore të shkrimtarit). Dhe parashtron se “Arsyeja e parë pse këtë monografi ia kushtoj krijimtarisë letrare të Rexhep Qosjes, në të vërtetë romaneve të tij “Vdekja më vjen prej syve të tillë”, “Një dashuri dhe shtatë faje”, “Nata është dita jonë”, “Bijtë e askujt” I, II, “Të fshehtat e treguara”, novelës “I ringjalluri i penduar”, dramave “Mite të zhveshura” dhe tetë ditarëve “Dëshmitar në kohë historike” janë të veçantat tematike, përmbajtjesore, kuptimore dhe sidomos gjuhësore, stilistike dhe poetike në përgjithësi (nënvizimi ynë, VM).”

Dhe më tej ftillon se kjo prozë, tematika e përmbajtja e romaneve, nuk janë thjesht trille e fantazi, por janë vepra me subjekte që mishërojnë artistikisht vetë historinë e popullit nga gjiri i të cilit ka dalë shkrimtari akademik Sipas studiueses, “Në veprën artistike të shkrimtarit Rexhep Qosja trajtohen tema e përmbajtje të veçanta, të prodhuara prej marrëdhënieve të veçanta shoqërore, politike, kulturore, të cilat si të tilla, në kohën e në kushtet tona, kanë prodhuar marrëdhënie të papritura, të paprovuara e të panjohura përplot sfida vështirësi, plot dhembje, plot vdekje e tragjedi, më të vogla a më të mëdha në historinë e në bashkëkohësinë tonë.”

Në aradhen e parashtrimit të arsyeve të sipërmarrjes studimore, profesorja arsyen e dytë e lidh me formimin e vet shkencor dhe kërkimin si studiuese e shqipes dhe e letërsisë. Ajo i mëshon faktit se akademik Rexhep Qosja është pikë referuese për krijimtarinë e mirëfilltë letrare, por dhe veprat e tij studimore për autorë, vepra me karakter përgjithësues për letërsinë shqipe është kthyer në dije savante, në dije referuese, në dije gjedhore, në shkollën shqiptare të studimeve letrare. Studiuesja si dhe më sipër parashtron e argumenton. Citoj, “Arsyeja e dytë pse këtë monografi ia kushtoj krijimtarisë letrare të Rexhep Qosjes është arsyeja që zakonisht nxit çdo studiues për t’iu rrekur studimit në cilëndo fushë të dijes, pra kureshtja kërkimore shkencore. Kjo kureshtje e imja lidhet me synimin për të parë, për të mësuar, për të studiuar si e shkruan letërsinë, prozën artistike një intelektual, një kritik letrar, një historian i letërsisë, një profesor shumëvjeçar i estetikës, që ka shkruar një varg veprash kritike, historiko-letrare, teorike e polemike për autorë të veçantë e për vepra letrare, për periudha e për tema të veçanta historiko letrare, për letërsinë shqipe në përgjithësi, mes të cilave janë, siç u tha më parë, edhe monografia kushtuar poetit tonë të parë modern Asdrenit, monografia kushtuar poetit të madh kombëtar, Naim Frashërit, monografia “Tri mënyra të shkrimit shqip” kushtuar shkrimit folklorik romantik, shkrimit socrealist dhe shkrimit modern, “Historia e letërsisë shqipe – Romantizmi”, në tri vëllime, kushtuar letërsisë së Rilindjes Kombëtare, e të tjera.”

Vepra dhe veprimtaria e akad. Rexhep Qosjes janë kombëtare, unike dhe me valenca të theksuara universale. Ai qëndron në ballë të kulturës sonë në përbërësit e saj themelorë. Ai, përmbi 60 vjet, është kthyer në misionar dhe udhëdëftues për zgjidhjen përfundimtare të çështjes për bashkimin trojeve shqiptare, të copëtuara në disa shtete, bashkimin e homogjenizimin përfundimtar të kombit tonë, për ngritjen e prestigjit të shqipes, për ruajtjen e trashëgimisë historiko-kulturore e për emancipimin e jetës në gjithanshmërinë e saj. Kjo vlerë e pazakontë e akademikut ka qenë një tjetër motiv që studiuesja Sh. Islamaj t’i drejtohet studimit të veprës së tij romanore. Ajo shkruan se “Arsyeja e tretë pse këtë monografi ia kushtoj krijimtarisë letrare të Rexhep Qosjes është kjo: pse ai me romanet, novelën, dramat dhe ditarët e tij, me protagonistët e personazhet, me ngjarjet e bëmat e tyre mbulon pothuaj gjithë hapësirën etnike shqiptare, fatkeqësisht e ndarë padrejtësisht me kufij politikë mes Shqipërisë, Kosovës, Maqedonisë, Malit të Zi e Greqisë, që mbulojnë gjeografinë dhe historinë shqiptare. Ato ngjarje e ndodhi zhvillohen në Kosovë, Shqipëri, Mal të Zi, Maqedoni, kurse një numër i protagonistëve dhe i personazheve të romaneve të tij, që jetojnë në këto shtete e më larg si, fjala vjen, në Greqi, në Turqi e Serbi i kanë varret e të parëve, të gjyshërve e stërgjyshërve diku në Shqipërinë shtetërore.”

Dhe vazhdon më tej “Trajtimi i shqiptarëve dhe i tokave të shqiptarëve, si një hapësirë e përbashkët historike, shpirtërore-kulturore dhe, sidomos gjuhësore, në këto romane ishte mbështetëse e fuqishme e hartimit të kësaj monografie.” Veprat e mëdha që lënë gjurmë në një epokë apo që bëjnë dhe vetë epokë, përdallohen dhe nga realizimi kohezionor, ky i shfaqur së pari si realizim gjuhësor. Thamë pak më lart se vepra e akademikut është kthyer në një universitet vlerash, por ajo është dhe një shkollë e përdorimit në nivel shumë të lartë të shqipes së sotme (sidomos të variantit standard), duke zbuluar fuqishëm karakterin e saj shënues e shprehës, por veçanërisht kreativitetin e saj. Dhe çka është përsëri e rëndësishme: përpunimin dhe pasurimin e saj të mëtejshëm. Ndaj dhe prof. Sh. Islamaj shton te arsyet, duke nënvizuar se “Arsyeja e katërt pse këtë vepër ia kushtoj krijimtarisë letrare të Rexhep Qosjes janë veçantitë e gjuhës dhe të stilit të tij. Në të vërtetë, gjuha dhe stili me ato veçanti janë arsyeja kryesore pse u studiua krijimtaria letrare e Rexhep Qosjes dhe pse u shkrua kjo monografi.”

Studiuesja ftillon më drejtpërdrejt, duke e përgatitur lexuesin se çfarë e bën të veçantë këtë arsye, ku duhet ai ta kërkojë atë (në të gjitha rrafshet e gjuhësore, duke u ngritur në rrafshin makrogjuhësor të ndërtimit të tekstit apo të shprehjes stilistikore) dhe si duhet ta kërkojë. Ajo shkruan se “Duke filluar prej romanit të parë “Vdekja më vjen prej syve të tillë”, e sidomos prej romaneve të shkruara më vonë pas tij, mund të vërehet se ai e përdor gjuhën shqipe në disa mënyra krijuese, letrare artistike, siç nuk është përdorur më parë dhe siç nuk përdoret as sot në krijimtarinë letrare të shkrimtarëve tanë.”

Dhe vazhdon më tej se “Përthyerjet sintaksore të fjalive, të perceptuara e të përjetuara si ”përçudnime” të tyre, pashmangshëm tërheqin vëmendjen jo vetëm të studiuesve gjuhësorë, të gjuhëtarëve e të historianëve të letërsisë, po edhe të lexuesve që kërkojnë risi gjuhësore e strukturore. Me to trajtohet në mënyrë më përkatëse, gjithsesi më të thelluar e më të gjerë, njëmendësia e sotme e karakterizuar prej risive teknike e teknologjike, prej shumësisë së ideve e ndjenjave, prej kundërshtive e mashtrimeve në komunikimet në botën e posttëvërtetës, postetikës e postestetikës.”.

Duke mbyllur parashtrimet e shtysave / arsyeve për të ndërmarrë një studim të këtyre përmasave, studiuesja ndalet te një problem kyç në letërsinë botërore dhe në vetë teorinë e letërsisë: jeta reale dhe paraqitja e saj artistike në letërsi, sendërtuar kjo te vepra e akademikut të shquar. Dimë se letërsia e krijuar prej tij, qoftë si letërsi moderne a postmoderne, ngrihet e tëra mbi ngjarje konkrete, të ndodhura në udhëtimin historik të popullit shqiptar në Kosovë. Në penën e shkrimtarit, falë aftësisë, talentit, mjeshtërisë e vizionit që atë e karakterizon, ajo është bërë letërsi e mesazheve madhore. Gjithashtu, ajo është letërsi që mbart risi në shumë rrafshe. Prof. Sh. Islamaj, shkruan se “Arsyeja e pestë pse këtë studim të gjatë ia kushtoj krijimtarisë letrare të Rexhep Qosjes janë risitë poetike, formale, që me këtë krijimtari ia ka sjellë ai letërsisë shqipe.

Studiuesja thekson se koha e sotme njerëzore ka ndryshuar në mënyrë tërësore. Duke pohuar se “Në përgjithësi jeta bashkëkohore është bërë në shumë pikëpamje, me shumëçka e për shumë arsye, shumëfish më e përbërë, më vështirë e kuptueshme dhe më vështirë e shpjegueshme se ajo e mëparshmja. Dhe, kësaj kohe, kësaj njëmendësie, kësaj jete, i duhet filozofi, sociologji, psikologji dhe antropologji e re.” Në vijim të këtij argumenti studiuesja nënvizon mënyrën se si kjo kohë vjen në penën e akademikut R. Qosja të kësaj kohe “Dhe, i duhet letërsi e re, letërsi që me gjuhën, stilin, ligjërimin, format, teknikën krijuese dhe me poetikën e saj ndryshon prej paraardhjes së saj. Kjo letërsi e re sot ka emërtuesin letërsi postmoderne. Janë të shumta dhe janë të ndryshme teknikat e saj krijuese, me të cilat është shprehur shpesh edhe përvoja krijuese e modernizmit, çka shihet edhe në romanet e shkrimtarit Rexhep Qosja. Kjo letërsi, në pjesën më të madhe të rasteve, është krijuar prej shkrimtarëve të vetëquajtur ‘subversivë’, kurse prej studiuesve të saj është quajtur letërsi e ‘shkrimtarëve subversivë’! Ajo çmaskon të këqijat, të padëshiruarat, të papriturat, të shëmtuarat shoqërore e politike, zbulon të fshehtat, sqaron të paqartat, emërton të errëtat, dhe i bën të dukshme të padukshmet e qëllimshme.”

Me një vështrim sinoptik studiuesja rendit mjetet me të cilat shkrimtari postmodernist realizon qëllimin e tij krijues, vetëkuptueshëm, mjete që autorja i ka evidentuar e qëmtuar në gjithë veprën në prozë të akademikut R. Qosja. Dhe, ato mjete janë: “gjuha e veçantë dhe stili i veçantë, humori, ironia, satira, monologu i brendshëm, dialogët kundërshtues apo madje dhe bashkëpajtues ironikisht, paradokset, komentet intelektuale, esetë, tekstet kritike, montazhet e ndryshme, pasazhet e montazheve, ndërtekstet, fjalimet politike origjinale, fragmentet e ligjeve, raportet policore herë më të shkurtra e herë më të gjata, fragmentet e gazetave, skenarët e ndryshëm më të shkurtër a më të gjatë, gjinitë dhe llojet e ndryshme letrare të bashkuara në të njëjtin roman, teknikat pamore dhe dëgjimore të filmit e të tjera.”

Gjithçka të parashtruar e gjen në kapitujt e monografisë, që strukturohen në disa sythe secili (por pa veçuar asnjë prej tre se qëndrojnë organikisht dhe cilësisht lart): Stilistika leksiko-semantike, Sintaksa stilistike, Stilistika tekstore-ligjërimore, Stilistika tekstore-ligjërimore, Figurshmëria dhe teknika postmoderne, duke parë se ke përpara një vepër që nderon studiuesen, por dhe vetë Institutin Albanologjik si botues.

Monografia të bën të ndiesh peshën e veprës të një krijuesi të madh letrar (të Akademikut R. Qosja) e, më së pari, peshën e studiuesit shkencor (të prof. Shefkije Islamaj). Duke parë nga afër atë çka ajo ofron, studimin e kujdesshëm e shkencor të romaneve përmes koncepteve të qarta teorike, lëndën e begatë të vjelë prej tyre e që shërben për analiza, ilustrime, përqasje e përgjithësime etj. themi me plot gojën se vepra madhore e akademikut R. Qosja është vështruar e interpretuar shkencërisht po në një vepër tjetër madhore, në monografinë “Ligjërimi, gjuha stili në krijimtarinë letrare moderne dhe postmoderne të Rexhep Qosjes” të Shefkije Islamaj. Në monografinë që të detyron dhe të udhëheqë që ta rilexosh dhe një herë opusin romanor të shkrimtarit tonë të shquar.

Prof. Dr. Muhamet Racaj

Gjeneral-Major në pension

Profesor universitar

Ekspert i sigurisë dhe gjeopolitikës/

Në kontekstin e transformimeve të thella gjeopolitike që po përshkruam — largimi i SHBA-së nga Evropa, kriza ekzistenciale e BE-së, rritja e konflikteve hibride, asimetrike dhe potencialisht klasike — vendi i popullit dhe i trojeve shqiptare është shumëdimensionale dhe e ndikuar nga disa faktorë kyç:

1 Siguria kombëtare dhe mbrojtja

Trojet shqiptare — Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut (me popullsi shqiptare), Mali i Zi (me komunitet të madh shqiptar) dhe lugina e Preshevës — janë pjesë e një rajoni strategjikisht të ndjeshëm. Kriza e besueshmërisë së aleancave tradicionale, si NATO, ka një ndikim direkt në stabilitetin e tyre. Mungesa e një mbrojtjeje të besueshme ndërkombëtare rrit rrezikun nga kërcënimet hibride, sulmet kibernetike, destabilizimi politik i brendshëm dhe presioni ekonomik nga aktorë rajonalë dhe globalë.

2 Përplasjet e interesave ndërkombëtare

Rajoni i Ballkanit Perëndimor, ku gjenden trojet shqiptare, është një nyje e rëndësishme tranziti (Korridori 8) dhe ndikimi strategjik. SHBA, Rusia, Kina, dhe në një masë edhe Turqia dhe BE, shikojnë Ballkanin si zonë ndikimi, ku çdo dobësi institucionale ose shpërqendrim politik mund të shfrytëzohet. Në këtë situatë, populli shqiptar shpesh përballet me pasiguri mbi mbrojtjen, investimet dhe perspektivën ekonomike.

Roli i integrimit euro-atlantik

Për popullin dhe trojet shqiptare, integrimi në NATO dhe BE dhe partneriteti me aletin tonë strategjik SHBA-të mbetet ende mburojë kryesore e sigurisë dhe zhvillimit. Megjithatë, ngadalësia e procesit dhe sfidat që lidhen me vetë BE-në në krizë rrezikojnë të zvogëlojnë efektivitetin e këtij integrimi. Kjo krijon një presion të brendshëm për forcimin e kapaciteteve kombëtare të mbrojtjes dhe autonomisë strategjike.

3 Kërcënimet hibride dhe asimetrike

Populli shqiptar është i ekspozuar ndaj luftës hibride dhe asimetrike që zhvillohet në nivel rajonal:

Dezinformimi dhe propaganda për të ndikuar në perceptimin e pushtetit dhe të opozitës;

4 Sulme kibernetike në infrastrukturën shtetërore dhe financiare;

Presione ekonomike dhe energjetike që destabilizojnë vendet e vogla dhe rajonet me minoritete.

Në këtë kontekst, siguria e popullit nuk është vetëm çështje politike, por edhe çështje rezistence kombëtare dhe resiliencë sociale.

Trojet shqiptare si faktor gjeostrategjik

Pozicioni gjeografik i trojeve shqiptare midis Adriatikut dhe Detit Jon, pranë rrugëve kryesore energjetike dhe komunikacionit Ballkan–Evropë i jep rajonit një vlerë strategjike të lartë për aktorët globalë. Çdo dobësi në stabilitetin lokal mund të shfrytëzohet për të rritur presionin mbi BE dhe për të krijuar hapësira ndikimi nga aktorët joevropianë.

5 Konkluzion shkencor

Në këtë gjeopolitikë të re:

Populli shqiptar dhe trojet e tyre janë të ekspozuar, por edhe strategjikisht të rëndësishme.

Siguria e tyre është e ndërlidhur ngushtë me stabilitetin e BE-së dhe besueshmërinë e aleancës transatlantike.

Përballë krizës së sigurisë tradicionale dhe kërcënimeve hibride, autonomia strategjike, kapacitetet kombëtare dhe bashkëpunimi rajonal janë elemente kyç për mbrojtjen e popullit dhe integritetit të trojeve shqiptare.

Pa një politikë aktive dhe të koordinuar euro-atlantike, trojet shqiptare mund të shndërrohen nga faktor stabiliteti në zonë vulnerabiliteti.

Skema Strategjike – Trojet Shqiptare në Gjeopolitikën e Re Euro-Atlantike

ELEMENTI GJEOPOLITIK	PËRSHKRIMI	RREZIKU/NDIKIMI MBI TROJET SHQIPTARE
Kriza e BE-së	Dobësimi i unitetit dhe efektivitetit të Bashkimit Evropian	Ulet besueshmëria e mbrojtjes kolektive; shtete të ndara në Ballkan më të ekspozuara. Konflikti për integrimin euro-atlantik; vendime të ngadalta për mbështetje ushtarake.
Distancimi i SHBA-së	Fokus i Amerikës tek interesat dhe fuqia, jo rendi ndërkombëtar	Rrezik për braktisje strategjike; varësia e Evropës nga SHBA-ja bëhet problem. Politika amerikane për Arktikun/Grenlandën; mosndihma direkte ndaj BE-së në krizë.
Kërcënimet hibride	Dezinformim, sulme kibernetike, ndikim në politikën e brendshme	Dobëson stabilitetin politik dhe perceptimin publik; rrit tensionet etnike. Fushata dezinformimi kundër qeverive lokale; manipulimi i zgjedhjeve lokale.
Kërcënimet asimetrike	Presion ekonomik, energjetik dhe diplomatik	Kufizimi i veprimit të shteteve të vogla; varësia nga burimet strategjike. Presion mbi Shqipërinë/Kosovën për politika të caktuara; manipulim tregtar ose energjetik.
Rreziku i përplasjes klasike SHBA–BE	Konflikt i drejtpërdrejtë mbi interesat strategjike (p.sh. Grenlanda)	Trojet shqiptare mund të bëhen zona influencash ose tranziti; destabilizim rajonal. Scenario ushtarak / bllokada në Arktik, presion mbi Danimarkën si aktor rajonal.

“Skema e Rreziqeve Gjeopolitike mbi Trojet Shqiptare”

ELEMENTI GJEOPOLITIK	PËRSHKRIMI	RREZIKU / NDIKIMI MBI TROJET SHQIPTARE
Kriza e BE-së	Dobësimi i unitetit dhe efektivitetit të Bashkimit Evropian	Ulet besueshmëria e mbrojtjes kolektive; shtete të ndara në Ballkan më të ekspozuara. Konflikti për integrimin euro-atlantik; vendime të ngadalta për mbështetje ushtarake.
Distancimi i SHBA-së	Fokus i Amerikës tek interesat dhe fuqia, jo rendi ndërkombëtar	Rrezik për braktisje strategjike; varësia e Evropës nga SHBA-ja bëhet problem. Politika amerikane për Arktikun/Grenlandën; mosndihma direkte ndaj BE-së në krizë.
Kërcënimet hibride	Dezinformim, sulme kibernetike, ndikim në politikën e brendshme	Dobëson stabilitetin politik dhe perceptimin publik; rrit tensionet etnike. Fushata dezinformimi kundër qeverive lokale; manipulimi i zgjedhjeve lokale.
Kërcënimet asimetrike	Presion ekonomik, energjetik dhe diplomatik	Kufizimi i veprimit të shteteve të vogla; varësia nga burimet strategjike. Presion mbi Shqipërinë/Kosovën për politika të caktuara; manipulim tregtar ose energjetik.
Rreziku i përplasjes klasike SHBA–BE	Konflikt i drejtpërdrejtë mbi interesa strategjike dhe politike	Rrit pasigurinë rajonale; mund të ndikojë në vendimmarrjen e shteteve të Ballkanit Perëndimor dhe të pengojë integrimin euro-atlantik të trojeve shqiptare.

Përfundim

Populli dhe trojet shqiptare ndodhen sot përballë një momenti vendimtar historik, ku gjeopolitika e re euro-atlantike nuk lejon më neutralitet të paqartë, as pritje pasive. Në një Evropë të tronditur nga krizat e sigurisë, rikthimi i rivaliteteve të mëdha dhe erozioni i rendit liberal, çështja shqiptare nuk është më thjesht temë identitare, por pjesë e drejtpërdrejtë e arkitekturës së sigurisë rajonale dhe euro-atlantike. Trojet shqiptare, të shpërndara në disa shtete por të lidhura nga interesa jetike të përbashkëta, mbeten një faktor stabiliteti vetëm nëse janë të ankoruara fort në strukturat euro-atlantike.

Thënia e Ismail Qemalit se “fati i popujve të vegjël del nga dyert e tragjedive të mëdha” tingëllon sot më aktuale se kurrë. Historia evropiane shpesh ka prodhuar tragjedi për shqiptarët – nga copëtimet territoriale, te përjashtimi nga vendimmarrjet strategjike dhe tolerimi i padrejtësive historike. Megjithatë, gjeopolitika aktuale ofron një dritare reale për të mos qenë më objekt i zhvillimeve, por subjekt aktiv i tyre.

Partneriteti strategjik me Shtetet e Bashkuara të Amerikës mbetet boshti kryesor i orientimit të duhur historik të shqiptarëve. Ky orientim nuk është vetëm zgjedhje politike, por domosdoshmëri ekzistenciale për sigurinë, sovranitetin dhe perspektivën e qëndrueshme të trojeve shqiptare. Përfshirja në NATO, forcimi i kapaciteteve shtetërore të sigurisë dhe harmonizimi i politikave me botën euro-atlantike janë garancia e vetme që tragjeditë e së kaluarës të mos përsëriten në forma të reja.

Në këtë kontekst, e ardhmja e popullit shqiptar në gjeopolitikën e re euro-atlantike varet nga qartësia strategjike, uniteti politik dhe vetëdija se historia nuk fal hezitimin. Shqiptarët janë sot në drejtimin e duhur, por sfida mbetet që kjo rrugë të përkthehet në ndikim real, siguri afatgjatë dhe konsolidim të plotë në kampin