Hisen Berisha/

1 Qershor 2025, Pejë e Dukagjinit – Në këtë ditë të veçantë, kur historia, miqësia dhe sakrifica bëhen një, dy burrave të mëdhenj që lanë gjurmë të pashlyeshme në rrugëtimin historik të popullit shqiptar drejt lirisë dhe dinjitetit, ua urojmë me respekt dhe mirënjohje të thellë ditëlindjet!

Gjenerali William Walker, diplomati i luftës, i lirisë, e paqes, mbetet përgjithmonë në kujtesën tonë si njeriu që alarmoj botën për masakrën e Reçakut.

Zëri i tij tronditi ndërgjegjen ndërkombëtare dhe e ktheu Kosovën në çështje urgjente për botën demokratike. Pa atë akt guximi diplomatik, rruga jonë drejt lirisë do të ishte shumë më e gjatë dhe më e dhimbshme.

Dr. Elmi Berisha – Kryetar i Federatës “VATRA” në Washington, veprimtar i palodhshëm i çështjes kombëtare, zëri i përfaqësimit të dinjitetshëm të shqiptarëve në SHBA, dhe veteran i brezit të rezistencës paqësore aktive dhe luftës së UÇK për liri. Sot, si ligjërues i UBT në Kosovën e lirë, vijon misionin e përbashkët për një komb të bashkuar në vlera, dije dhe dinjitet.

Të festosh njëkohësisht ditëlindjen e dy njerëzve që kontribuan për lirinë dhe përfaqësimin e shqiptarëve, është dëshmi e një bashkimi të përjetshëm mes sakrificës dhe shpërblimit të saj, në një datë simbolike – 1 Qershor – në një tokë që dikur ishte fushë lufte dhe sot është vend paqeje.

Gëzuar, Gjeneral Walker!

Gëzuar, Dr. Elmi Berisha!

Nder e respekt i përjetshëm për gjithçka keni bërë për popullin shqiptar dhe për gjithçka vazhdoni të bëni!

Kosova ju falënderon! Kombi shqiptar ju kujton me nder!

———

Congratulations to General William Walker and Prof. Dr. Elmi Berisha

June 1, 2025 – Peja of Dukagjin

Today, in Peja of Dukagjin, on this special day when history, friendship, and sacrifice become one, we respectfully and gratefully extend our heartfelt birthday wishes to two great men who left an indelible mark on the historical journey of the Albanian people toward freedom and dignity!

General William Walker, the diplomat of war, freedom, and peace, remains forever in our memory as the man who raised the alarm about the Reçak massacre.

His voice shook the international conscience and turned Kosovo into an urgent matter for the democratic world. Without that courageous diplomatic act, our path to freedom would have been far longer and more painful.

Dr. Elmi Berisha – President of the “VATRA” Federation in Washington, tireless activist for the national cause, dignified voice of Albanian representation in the United States, and veteran of the generation of active peaceful resistance and the UÇK’s war for freedom. Today, as a lecturer at UBT in a free Kosovo, he continues the shared mission for a nation united in values, knowledge, and dignity.

To celebrate the birthdays of two individuals who have contributed to the freedom and representation of the Albanian people is to witness a lasting bond between sacrifice and its reward—on a symbolic date, June 1st—in a land that was once a battlefield and is now a place of peace.

Happy Birthday, General Walker!

Happy Birthday, Dr. Elmi Berisha!

Eternal honor and respect for all you have done for the Albanian people and all you continue to do!

Kosovo thanks you! The Albanian nation remembers you with honor!

Dr. Selman Mëziu/

Po është zëri i ambël i fëmijëve fytyr qeshur dhe gazmor. Është zani i luleve të sapo çelura në kopshtin e jetës. Është zëri i filizave të rinj të lindur e hedhur shtat në qytetin e rilindjes të kombit italian, Firence. Janë fëmijët e bijave e bijëve të shqipërisë natyrale. Ato janë dhe do të mbeten pasuria ma e çmuar e kombit tonë. Ato janë shpirti dhe zemra e një populli të ‘’shkyer,, nga kanibalët e kohërave. Por krenar e trimërushëm duhet të shkruaj: Jo nga kultura, dinjiteti, besa, trimeria e guximi që nga e kaluara e largët dhe ‘’mbjellur” ne hullitë e të ardhmes së ndritur. Por nga…. Ato do të mbeten lulet me petalet, thekët, pistili i një populli me dy koka, trup e krahë shqiponje mbi fushën e kuqe që shpreh lumenjt e gjakut të derdhur në shtatoret e shekujve për të mbijetuar.

Vallë po sot çfarë duhet të bëjmë ne ikanakët? Mirësisht nuk është koha e vringëllimit të shpatave, as e kryqëzimit të zjarrit të topave e pushkëve. Prandaj vështroi i habitur këtë statuje kureshtëndjellëse në rreth qarkullimin përpara Derës së Madhe Romake në Firence. Vallë cila është domethënia që na ka ‘’fshehur,, pamja e jashtme e këtyre dy shtatoreve të pa baraz peshuar të dy grave, njëra në kambë e tjetra e shtrire mbi kokën e saj? Duke ‘’rrëmuar,, gjej shkrimet e skulptorit te madh Mikelanxhelo Pistoleti (25.06.1933. Në shkurt 2025 propozuar për çmimin nobël). Fakte të ‘’skalitur ,, në libra. Dy blloqeve të mermerit nxjerrë diku në krahinën e toskanës, ai ju ka dhanun kuptimin: E njejta grua, statuja në kambë, del nga Dera e Madhe me harqe gurë skalitur Romake për të parë botën. Tjetra me fytyrë duke shikuar e buzëqeshur drejt hyrjes të Derës në fjalë duke i sjellur Firences zhvillimin modern të të gjithë anshëm nga udhëtimi nëpër botë.

Hedh vështrimin poshtë skulpturës së gruas së shtrirë dhe shikimi më kapi lokalin me emrin ‘’Petrarka.,, Në anën e djathtë shtrihet bulevardit me caracat kurorë xhveshr të emërtuar Françesko Petrarka (Areco,1304-1374) shkrimtar, poet, filozof, filiolog). Pikerisht këtu në këtë kryqëzim historik e kultural u formua shoqata ‘’Adriatiku.,, U firmos në një leter të thjeshtë nga trembëdhejtë anëtarët të ulur përqark një tavoline të gjatë. Bijë e bija pothuajse nga e gjithë atdheu nanë Shqipëria. Ishte mbas dite ora 16 e 35 minuta e ditës së diel të datës 26. 01. 2025. Sapo lindi një agim i ri kulture, diturie, shkollimi, bashkimi për mëmëdhetarët. Qellimet, të drejtat, detyrat janë shkruar në statutin e saj. Ideatorët e realizuesit do të shënoheshin Naim Doda dhe Artan Bakiasi. Një faqe e re e një lëvizeje të re kulturore me shkëndia, rrezatime e flakërime atdhedashurie e bashkëjetese kulturash.

Nis udhëtimi shtigjeve me të njohura e të panjohura i shoqatës ‘’Adritaiku.,, Hapet dritaria e komunikimit ne teknologjitë e kohës FB, realizuar nga Korab Zhuja. Vërshojn nga te gjitha anët urimet ma të ngrohta. Dhe ja nje grimce prej tyre:‘’Udhëtofshi drejt objektivave tuaja, për gjallërimin e kulturës e gjuhës se ambël shqipe këtu në Firence.

Sejcili shkruante për punërat e ardhshme për ‘’ programe afat shkurtëra e afatë gjata. Ndërsa nga zemra dhe thellësitë e shpirtit të anëtareve të shoqatës buronte urimi ndezës energjish e lëvizjeve drejt së ardhmes plotë punë të bashkërenduara, të vullnetshme e frutdhanëse. Dhe ja si shprehet njëri prej tyre: ‘’Kam besim se gjymtyrët drejtues, presidenti Naim Doda, kryesia dhe shoqatë formuesit do të ecin përpara më plotë veprimtari kulturore. Urime, të na rroi ajo sa ma gjatë e gjallë, plotë energji krijuse lëvizese, realizuese.,,

Hidhen për diskutime stema e shoqatës ‘’Adriatiku,, Njëkohesisht emri i shkollës dhe stema e saj. Hapja e dyerve të shkollës përparësi mbi përparësi. Disa kerkojnë sëpari ligjërimin e shoqatës në institucionet përkatëse. Por edhe hapja e një llogarie për shoqatën në një bankë. Konceptimi i librezës së antarsisë dhe i kartë vizitës të shoqatës. Sigurisht dhe i stemës që duhet të ketë të varur në qafë çdo anëtar i saj. Diskutime debate, zgjidhje, edhe keqkuptime e mëdyshje rreth tyre, edhe për lekët për t’u shpenzuar sa ma pakë. Arsyeja kuptohet sepse financime nuk kemi e kuota njeqind euro për gjithë sejcilin është e vogël.

Anëtar të shoqatës marrin pjesë në festën e 17 shkurtit, çlirimit të të Dardanisë. Të buzeqeshur me ideale të freskëta me dije të thella për historinë e saj. Ndërkohë vjen një ftesë për takim nga ambasadorja e saj ne kryeqytetin italian Roma. Përseri hynë në mes nesh preukipime për pregatitje. Cilët do të ishin përfaqësuesit, nje program i shoqatës duhesh parqitur atje, ndonjë dhuratë për ambasadoren duhesh. Dhe pas djersitjesh të shumta dhe rezultati. Ja se çfarë shkruan ambasadorja Nita Shala në ditën e takimit me 12. 03. 2025: ‘’ Shoqata “Adriatiku” është themeluar rishtazi në Firence, dhe sot pata kënaqësinë t’i prisja në Ambasadë Z. Naim Doda, Znj. Ardita Repishti dhe Znj. Filloreta Altari. Diskutuam për rëndësinë e ruajtjes dhe promovimit të rrënjëve, gjuhës e kulturës së bukur shqipe, dhe mësova për dedikimin e Shoqatës në këtë drejtim.

Rendin marthonomaket tanë Naimi, Artani, avokat Elidoni etj. Nga zonat Gavinana, Shën Donini, te sheshi Dalmacia etj. duke biseduar me përgjegjësa të lokaleve. Shkojn dhe shikojn sallat si mjedise klasash. Tërheqje, mos dakortësi, largësi për nxanësit disa nga arsyet e mos përcaktimit të tyre. Ndërsa grupi karakterizohet nga vullneti, përgjegjshmëria për idealin që duan të arrijn. Bashkëpunim e demokraci e pastër në diskutime, marrdhënie midis anetarëve të shoqatës. Dy anëtar të rinj i shtohen asaj E. Mazreku V. Kabashaj.

Ja lexojm se si konceptohet hapja e një shkolle në qytetin e rilindjes evropiane një anëtar i shoqatës më, 11. 02. 2025: ‘’ Dritare të reja dije e kulture na duhen neve ikanakëve shqiptar për të mbajtur gjallë gjuhën tonë, kulturën tonë, traditat e zakonet tona, ashtu siç kanë bërë vëllezërit tanë arbëresh në Itali për më shumë se 600 vjet, dhe bashkëkombasit tonë në Argjentinë, Australi, Gjermani, SHBA etj. Po qe se ne do të organizohemi e do të mbajme ndezur pishtarin e dijes, gjuhës e kulturës do t’iu vijmë në ndihmë shqiptarve, vëllezërve tonë në shtetin nanë e kjo është detyra e kujtëdo këtu në Firence, Itali dhe kudo në botën e madhe ku jemi shpërndarë.

Dhe ja një përmbledhje çështjesh për këtë luftë ku në ballë kanë qenë anëtarët e shoqatës ‘’Adriatiku,, N. Doda, A. Bakias, L. Kalivaçi. Lexojm kumtin e A. Repishti më 19. 03. 2025: ‘’…shumë energji e cila humbet, pa u kanalizuar në punët tona si: shkolla, emrat e regjistruar, projekte konkrete për veprimtaritë në vazhdim, objektiva për të ardhmen, synime, plane e grupe pune, buxhetet e detajuara, kontakte për rrjetëzim, etj, etj… ku të gjithë mund të japin kontribut, sipas mundësive.,, Nuk vonojn dhe hapet llogaria në një bankë, vijnë lajme të mira për sigurimin e abetareve, filluan të vijnë vullnetar mesuse të reja për veç Filloretës , Arditës, etj. Shpërndahen kartvizitat, librezat e antarsisë, stema e njohjes ku shkruhen dhe emrat. Paraqitet stema e shoaqatës ‘’Adriatiku,, dhe e shkollës shqipe me emrin ‘’J. de Rada,, me madhësi të ndryshme. Këto jane punë të lavderueshme të anëtarit të shoqatës Korab Zhujës dhe mendimeve të anëtarëve të shoqatës. Hartohet dhe diskutohet një propozim për një program afat gjatë, hartohen plan pune mujore, vihet në program që me datën 19. 04. 2025 të hapet shkolla shqipe. Grupi i punës të ngarkuar me hapjen e shkollës vendos që lokali ‘’Rifredi,, pranë sheshit Dalmacia të hapet ajo. Lajme i mirë që ndërmarrja e ‘’Karroceria G. P. L.,, financon hapjen e saj. Ne si shoqatë në një mbledhje shprehëm mirënjohjen për bujarinë, zemërgjërsinë për kontributin e treguar. Arrijn në kompiutra programet e pregaditur për rregjistrimin e fëmijëve të parë. Ato çdo ditë shtoheshin. Ky lajm i bereqetshëm ju shtoi gëzimin Naimit e Artanit si nismëtarët e punëshumtit për hapjen e shkollës shqipe. Padyshim edhe gjithë anëtarëve te shoqatës “Adriatiku”.

Vështrojn të emocionuar klasën e mobiluar. Bardhësojn muret e saj. Ato duken sikur ju buzëqeshin fëmijëve të sapo ardhur. Mbi tavolinën përball klasës janë mesueset me tufa lulesh në dorë. Mbi atë rrezatojn librat ‘’Gjuha Shqipe,, fletoret me figura kuptim plote për nxanësit, mbajtëset e lapsave e penave. Aty pranë një vizatimi i një nxanësi, kundruall saj një gomë, lapsa, stilolapsa, diku nga fundi, kutia me lapsa me ngyra. Në mes tavolinës një kapele e kuqe me shqiponjë dhe dy flamuj të vegjël, i shqipërisë dhe i Dardanisë (Kosovës) që ndriçojnë dritë atdhedashurie. Dhe ja si përshkruan inxhinier F. Kapaj këtë dite 19.04.2025: ‘’Sot ishte vërtetë ditë e bukur, e veçantë, dita e parë e dhënies së mësimit shqip në Firenze. Një punë shumë impenjative, sidomos nga Ardita, Leta Naimi, Artani etj. Nuk e prisja të kishte gjithë këtë pjesëmarrje (25 nxanës). Gjithë ata fëmijë të bukur, flamuj, fletore, qeleshe me shqiponjë.

Në këtë ditë të shënuar ndodheshin prindër, nana dhe baballar me fëmijët për dore, mesueset vullnetare si Tonine Maçaj, Saimire Kopshti F. Altari, Dafina Shima, A. Repishti, Denisa Nine, Etleva Gjinaj, anëtar te shoqatës ‘’Adriatiku,, Erzen. Mazreku, N. Doda, A. Bakiasi, Valon Kabashaj, Inxh. F. Kapo, Av. E. Kalivaçi, S. Gjergji. Nje ditë me vone do t’i bëjnë jehonë kesaj ngjarje; Gazeta ‘’Delli,, në Njujork dhe Gazeta ‘’Tema,, me artikullin e shkruar nga A. Repishti, ndërsa menjëherë do të botoi lajmin ‘’Ballkan Web,,. Intervistë do të jap në ‘’Dritare TV,, presidenti i shoqatës tonë Naim Doda. Kuptohet gëzim e krenari ndjejnë prindërit e fëmijëve, anëtarët e shoqatës ‘’Adriatiku.,, Befasuese është që për një kohë të shkurtër, hapi për herë të parë dyert e dijes një shkollë shqipe në qytetin e Firences.

Një lajm tjetër të gëzueshëm na përcjell President Naimi më, 21.04.2025 ‘’Përshëndetje të gjithëve!Jemi duke u kthyer nga qyteti i Bolognjës me Artanin me mision të kryer. Dërgesa e parë prej 17 librash për shkollën e morëm, siguruar nga ambasada shqiptare në Milano.,, Me përkushtim e korrektësi, sipas rregullave ndiqet vazhdimi i shkollës në të shtunën e dyte. Dhe ja çfar shkruan i përkushtuari i saj N. Doda: ‘’ Sot, në orën e dytë të mësimit, u shpërndan librat ku ishin prezentë 20 fëmijë. Gjatë kësaj ore mësimi, ne shkruam shkronjat A dhe B dhe mësuam për pjesët e trupit. Për detyrën e shtëpisë, u kërkua që fëmijët të mësojnë në shqip pjesët e tij…Abetare e mjete të tjera për mësimin u dhuruan edhe nga ‘’Qendra e Botimeve të Diasporës.,, Të cilët shoqata i falenderoi. Këto botojn vazhdimisht revistën’’Flasim Shqip.,, kushtuar shkollave shqipe e mësuesëve që punojn intensivisht dhe vullnetarisht. Ditët të mbushura me plotë punë e veprimtari vazhdojn si motori lëvizës e qëllimi i lartë i krijimit të shoqatës ‘’Adriatiku.

U shkëpute një reshpe borë e bardhë nga Bolzana. Ishin të qeshur atë ditë të bukur të ditës së diel të 25.04.2025, kur zbritën në qytetin e lashtë e të ri të Firences. Ato u pritën nga anëtar të shumtë të shoqatës ‘’Adriatiku,, krahë hapur e me plotë mirësi. Ishin mësues, nxanës, prindër të shkolles shqipe ‘’Artur Lleshi.,, Ajo ka filluar që prej tetë vjetesh mësimin e gjuhës shqip fëmijëve. Filloreta na priu të gjithëve në vizitat e shumta në vëndet ku artitektura dhe historia janë ngjizur. Kënaqësia ishte e madhe edhe për neve të shoqatës edhe për shqiptarët mysafir. U ndamë si vëllezër e motra të njohura prej vitesh, me përqafime e falenderime të ndërsjellta.

Sejcila kombësi kishte ngritur ‘’kaliben, e vetë në mjediset e hijeshuara me shkurre zbukuruese, përqark ndërtesës të lokalit ‘’Rivfredi.,, Edhe shoqata ‘’Adriatiku,, u paraqit ditën e një majit me gatimet e veta mëvetëse shqiptare. Merrnin pjese shumë shtetas të huaj kuptohet ikanake nga bota. Seicili u paraqit me gatimet të shijshme, me plotë kulturë e pastërti, delikatesë amvisesh e amvisësh. Shoqata jonë perfaqësohej nga, N. Doda, A. Bakiasi i veshur me kostum kombëtar, A. Repishti, L. Kalivaçi dhe qeleshe bardhi Z. Zefi. Ndërsa F. Altari u paraqit me disa lloje gatimesh mjaft të shijshme e të pëlqyeshme. Ishte edhe kjo një veprimtari e programuar dhe e realizuar me sukses. Dita kaloj e gëzueshme duke nxjerrë në pah traditat tona kombëtare dhe kulturën plotë shije e larmi gatimesh.

Një mëngjes me diell këtë të shtunë të shtatëmbëdhjet majit. Rrezet e tia përshkojn mbulesën e ilqeve shekullore në oborrin e lokalit ‘’Rifredi.,,. Ndërsa brenda klasës ku bëhet mësim çdo të shtunë nga ora 14 e 30’ deri në 15 e 30’ janë sjellur disa portrete patriotësh e luftëtarësh. Si dhe shumë libra për bibliotekën të gjitha këto nga veprimtari ndër ma energjikët të shoqatës A. Bakiasi. Punë intensive e bashkërenduar për të realizuar me sukses përurimin e hapjes së shkollës shqipe.

Pasi u diskutua vendosja e portreteve filloi puna. Altini mori çekiçin e gozhdët ndërsa Erzeni i jepte kornizat me portretet. Ato u venddosën sipas një ideje duke respektruar e ndërthurur portretet e shqipërisë së veriut, jugut e të mesme. Sepse heronj të kombit ndahen njëri nga tjetri me 50-100 vjetë heroizëm dhe veprimtari patriotike. Dhe ja kush ishin: nga Ismail Qemali te Adem Jashari, nga Marko Boçari te Isa Boletini, nga Bajram Curri te Çerçiz Topulli etj. etj. Në një fotografi tjetër ku shkruhej ‘’Mendje ndriturirt e kombit shqiptar,, ndodheshin nga Pashko Vaso te Fan S. Noli, nga Jeronin De Rada te Gjergj Fishta, nga Elena Gjika te Kostandin Kristoforidhi etj. etj. Gjithëkujt këto pamje i ngjallin krenari kombëtare e mbushin me ndjenja patriotizmi e atdhe dashuri.

Pastaj mbrin i papërtueshmi e organizatori N. Doda me makinë mbushur plotë me buqeta të freskëta me lule, ushqime të shumta e të disa llojshme për koktejin, disa libra, dokumenta të shkollës etj. Po punonin me kujdes për rregullimin e sallës të festës, Lediani dhe Mario Uçi. Provoheshin mikrofonat, paraqitja me projektor e stemës së shoqatës e shkollës ‘’J. De Rada,, vendosja e flamujve etj. Ndërsa diku në një qoshe të sallës, sistemoheshin taviolonat e vendoseshin, ushqime, pije etj. Punonin plotë kujdes Erzeni, Altini dhe Violeta Pecolla nga malsitë e Gjakovës. Filluan të vijnë anëtar të tjerë të shoqatës si M. Minxha, F. Kapo, A. Repishti, mësuset etj. Koridori i gjatë i lokalit po mbushej me nxanës dhe prindër fytyr qeshur e të gëzuar, si për festë.

Në mesin e koridorit të lokali ‘’Rifredi,, majtas hyrjes për në klasë ishte një tavolinë me dy karrike ngjitur. Pranë saj afroheshin prindërit me fëmijet për dore, të veshur bukur, të krehur, fytyr qeshur. Artani dhe Erzeni i pyesnin: A e keni të rregjistruar femijën? Kur përgjigja ishte po dhe paraqitesh dokumenti. Shkruhej emri dhe mbiemri dhe firma prindit pranë, orës së hyrjes në klasë të fëmijës. Mirëpo kishte edhe ato që me fëmijët përdore kërkonin të fillonin shkollën. Atëhere plotësohej nga ato një formular rregjistrimi. Pastaj paguhesh sigurimi i fëmijës. Dhe vetëm pastaj ai ose ajo mund të fillonin mësimin. Orteku i rregjistrimeve shtohet, edhe nga dy mësuese të reja vullnetare si Mirsada Curri dhe Nesrine Bajrami. Ato plotësuan fletën e tyre dhe më pas ju dha edhe stema e shkollës bashkë me rrypin për t’u vendosur në qafë, sigurisht i plotësuar me emër e mbiemër etj.

Erdhi ambasadorja, erdhi ambasadorja!- u dëgjuan disa zëra. Sa kaq u pregatit shiriti i kuq, tabakaja me gërshanën etj. Dhe ja momenti historik aq shumë kohë i mirëpritur. Nita Shala, Ambasadoria e Dardanisë, pret shiritin e hapjes së shkollës së parë shqipe në qytetin e kulturës, artit, rilindjes italiane, Firence. Pranë saj Luljeta Çobani, përfaqësuse e ambasadës shqiptare në Milano; mesuseja A. Repishti. Dhe ja emocione të furshme, duartrokitje ushtuese në hapsirat e koridorit të zbukuruar si për festë. Natyrshëm buçiti urimi i gëzueshëm nga zemrat: ‘’E gëzofshi shkollën fëmijë!,, ‘’Edhe juve mirë se u gjendet midis nesh,, dëgjojm nën za urimin e brishtë gazmor të nxanësve nga mosha 5-15 vjeç.

Ato dhe të ftuarit hynë në klasën e zbukuruar hijshëm si për festë. Plotë rrezatime, ndrisnin flamujt e Kosovës, Shqipërisë dhe Italisë, me stemën e madhe të shkollës e të shoqatës ‘’Adriatiku,, përballë klasës. Ju uroi mirëseardhjen të gjithëve Presidenti i shoqatës Naim Doda. Ndërkohë zemrat e të pranishmëve u përfshinë nga dallgë të furishme emocionesh e fytyrat ju ndritën nga rrezet e një dielli të brendshëm, kur njëri nga nxanësit, recitoi vargjet e poetit tonë rilindas Naim Frashëri:

‘’Gjuha jonë sa e mirë,

sa e ëmbël, sa e gjërë,

sa e lehtë, sa e dlirë,

sa e bukur, sa e vlerë.,,

Duartrokitje të forta dhe zëra të shumtë bravo, bravo, të lumtë, te lumtë. Nëpermjet mikrofonit Presidenti Naim Doda foli duke i ftuar në sallen ku do të zhvillohej festa. Ja se si shkruan gazeta ‘’Kombi,, (La Nazione,, Firenze,18 maggio 2025) ‘’Në Firence u hap shkolla e parë e kulturës dhe gjuhës shqipe. Ajo u përurua ditën e shtunë pas dite në lokalin’’Rifredi,, Merrnin pjesë autoritete të Bashkisë Firence të ambasadave të Kosovës, Shqipërisë dhe 100 prindër, mësuese, të ftuar etj. Gjithashtu në shkollë janë rregjistruar deri tani 45 nxanës.

Drejtuesi i festës Av. Ledian Kalivaçi ftoi me anë të mikrofonit për të folur ne podium Benedeta Albaneze bashkëpunëtore e Kryetarit të Bashkisë Firence, e cila vuri në dukje randësinë e mësimit të gjuhës shqipe për fëmijët shqiptar, si nevojë bashkimi e ndërthurje të dy kulturave etj. Pastaj e mori fjalën Ambasadoria e Kosovës N. Shala. Mikrofoni ju dha Luljeta Çobani, Rosan Rosi Sekretar i Përgjithshëm i Sindikatave të Italisë; Diana Fatos Kapo, Anëtare e Këshillit për qytetin e Firences; Valon Kabashi dhe Myrteza Minxha anëtar të shoqatës ‘’Adriatiku,, Sejcilit prej folsëve ju dhuruan tufa me lule të freskëta shumë ngjyrshe nga nxanesit e shkollës.

Pastaj filloi koktei. Tanima dëgjoheshin trokitia e gotave dhe bisedat në grupe, banin fotografi, shkëmbenin numrat e telefonave, kart vizitat e të dhuronin ndonjë libër njeri tjejtrit, pse jo me muzikën e atoplantit të kërcenin valle të ndryshme.

Në mbyllje shkëputëm një reagim të datës 17.05.2025 në FB., kushtuar kësaj feste të kurorëzuar me plotë sukses. ‘’Të hapësh një shkollë në dhe të huaj, është të hapësh fletët e një dere për të mësuar gjuhën e shkruar e të folur, është të fillosh të veshë gurët e themelit për të rizgjuar e shkatërruar prangat e padijes të një kombi. Me qëllim që të ushqehet me rrënjët e dijes që është gjuha dhe me ”fotosintezën,, e njohurive e historisë, traditave etj. të shkruash librat në të gjitha gjedhët. Këto do të jenë më pas shtatorja e artë e e dëshmive të të qenurit një komb. Ju faleminderit mësueseve vullnetar, bija e bijë të sakreficave për shqiptarizmën, prindërve me femijët, lulet e shqipërisë së ardhëshme, të ftuarëve të shumtë dhe organizatorëve, shoqatës ‘’Adriatiku”

Shkolla Shqipe “Gjergj Fishta” në bashkëpunim me “Vatra Long Island” ju fton në festën e fëmijëve më 31 maj 2025.

Një delegacion i lartë i Këshillit Ndërfetar të Shqipërisë (KNFSH) mori pjesë në ceremoninë solemne të fronëzimit të Papa Leonit XIV, e cila u mbajt në Sheshin e Shën Pjetrit në Vatikan, në prani të mijëra besimtarëve dhe përfaqësuesve të komuniteteve fetare nga mbarë bota.

Delegacioni shqiptar përbëhej nga Mons. Gjergj Meta, Kryetar i Këshillit Ndërfetar të Shqipërisë dhe njëkohësisht Kryetar i Konferencës Ipeshkvore të Shqipërisë, H. Bujar Spahiu, Kryetar i Komunitetit Mysliman të Shqipërisë, Hirësia Nikolla, përfaqësues i Fortlumturisë së Tij, Kryepeshkopit të Kishës Ortodokse Autoqefale të Shqipërisë, Fortlumturi Joanit, H. Dede Edmond Brahimaj, Kryegjysh Botëror i Bektashinjve, Pastor Ergest Biti, Kryetar i Vëllazërisë Ungjillore të Shqipërisë (VUSH), dhe Prof. Asoc. Dr. Genti Kruja, Sekretar i Përgjithshëm i KNFSH-së dhe njëkohësisht President i organizatës ndërkombëtare “Religions for Peace Europe”.

Pjesëmarrja e këtij delegacioni të lartë shqiptar u vlerësua si një dëshmi e fortë e harmonisë ndërfetare që karakterizon Shqipërinë dhe e përkushtimit të komuniteteve fetare shqiptare ndaj dialogut, bashkëpunimit dhe paqes. Delegacioni u prit me nderime nga autoritetet e Selisë së Shenjtë dhe zhvilloi takime me përfaqësues të lartë të Kishës Katolike dhe komuniteteve të tjera fetare, si Patriarku Ekumenik i Kostandinopojës Bartholomew, etj.

Pas ceremonisë, delegacioni shqiptar u përshëndet nga Cardinal Monsignor George Koovakad, Prefekt i Dikasterit për Dialogun Ndërfetar në Vatikan (Dicastery for Interreligious Dialogue). Në emër të dikasterit që ai drejton, Kardinali Koovakad shtroi gjithashtu dhe një drekë zyrtare në nder të delegacionit ndërfetar, ku merrnin pjesë edhe përfaqësues të komuniteteve fetare nga vende të ndryshme të botës.

Ky takim miqësor dhe simbolik u zhvillua në një atmosferë të ngrohtë dialogu dhe respekti të ndërsjellë, duke theksuar rolin gjithnjë e më të rëndësishëm të bashkëpunimit ndërfetar në promovimin e paqes globale, të drejtave të njeriut dhe dinjitetit të çdo komuniteti.

Fronëzimi i Papa Leonit XIV shënon një kapitull të ri në udhëheqjen shpirtërore të Kishës Katolike, ndërsa prania dhe angazhimi i Këshillit Ndërfetar të Shqipërisë në këtë moment historik është një dëshmi e qartë e modelit unik të bashkëjetesës dhe tolerancës ndërfetare që ofron Shqipëria.

Dr. Nikollë Loka/

Në historinë e zhvillimit kombëtar të shqiptarëve, arsimi ka luajtur një rol thelbësor si bartës i vetëdijes etnike. Që nga periudha mesjetare, në viset shqiptare ekzistonte një traditë arsimore që lidhej ngushtësisht me kishën katolike, e cila në bashkëpunim me Selinë e Shenjtë kishte shtrirë ndikimin e saj përmes shkollave, seminareve dhe misioneve fetare. Kjo traditë, e ndërprerë pjesërisht nga pushtimi osman, u ringjall dhe u ruajt në trevat veriore, duke e bërë arsimin katolik një instrument kyç për ruajtjen e gjuhës dhe identitetit etnik. 

Gjatë sundimit osman, kur përdorimi i gjuhës shqipe në jetën publike dhe institucionale ishte i ndaluar, arsimi katolik përbënte një përjashtim domethënës. I organizuar nga dioqezat dhe misionet françeskane në bashkëpunim me Kongregacionin e Propagandës Fide, arsimi katolik në gjuhën shqipe jo vetëm që mbijetoi në kushte të vështira, por edhe u kthye në mjet për kultivimin e gjuhës, formimin e vetëdijes etnike dhe ruajtjen e trashëgimisë kulturore e shpirtërore. 

Qysh në periudhat e hershme të zhvillimit historik të kombit shqiptar, ekzistonte në mes të fiseve të ndryshme ideja e një etniciteti të përbashkët, e përcaktuar nga disa faktorë si: gjuha, doket e zakonet e dallueshme nga ato të popujve fqinj. Këtë tipar karakteristik e ka vënë në dukje edhe studiuesi i njohur i kombeve dhe nacionalizmave Erich Hobsbawm, i cili thekson se “shqiptarët janë popull me vetëdije protonacionale të padiskutueshme”. Pikërisht ky protonacionalizëm e mbajti të bashkuar etninë shqiptare dhe, duke u përshtatur me zhvillimet e kohës, kultivoi një vetëdije të qartë për territorin ku jetonin shqiptarët dhe për gjuhën që flisnin. 

Formimi i një vetëdije të përbashkët etnike u pengua nga sistemi osman i miletit, i cili e barazonte përkatësinë fetare me atë kombëtare”. Te fqinjët tanë ballkanas, ky sistem lejoi formimin gradual të vetëdijes së grupeve etnolinguistike, të cilat, përmes një përpunimi të ngadaltë, me pikënisje nga gjuha dhe feja, arritën të afirmoheshin në një fazë të hershme të protonacionalizmit. Ndërsa te shqiptarët, ndarja e tyre në tri milete të ndryshme sipas besimit, ua mohonte atyre kombësinë, duke i quajtur “turq”, “rum” (grekë) dhe “latinë”. Gjuha e mësimit që shqiptarët frekuentonin në shkolla ishte turqishtja për myslimanët; greqishtja për të krishterët ortodoksë; italishtja për katolikët. Në kushtet e ndarjes fetare dhe shtypjes gjuhësore, arsimi katolik në gjuhën shqipe u bë një akt i rezistencës kulturore. 

Etnizimi i fesë dhe etnizimi i gjuhës 

Etnizimi i fesë dhe i gjuhës i referohet procesit përmes të cilit feja dhe gjuha lidhen ngushtësisht me identitetin etnik të një populli. Në rastin e Shqipërisë gjatë shekujve XV-XIX, klerikët katolikë luajtën një rol të rëndësishëm në këto procese, duke e lidhur fenë dhe gjuhën shqipe me përkatësinë etnike shqiptare.

Kisha katolike e lejoi përdorimin e gjuhës shqipe në shërbesa dhe në botimin e librave fetarë dhe shkencorë. Ka prova se gjuha shqipe shkruhej që në periudhën e Skënderbeut, kancelaria e të cilit përbëhej nga prelatë të njohur. Për atë periudhë mendohet se janë zbuluar katër shkrime në gjuhën shqipe, ku Formula e pagëzimit është pranuar nga të gjithë studiuesit si shkrimi i parë shqip. 

Shkrimi e kthen gjuhën e folur të një populli në gjuhë kulture dhe krijon kushtet për themelimin e shkollave në atë gjuhë. Nëse ato shkolla në periudhën e Skënderbeut vazhdonin ende në latinisht, të dhënat tregojnë për përdorimin e shqipes gjatë mësimit të latinishtes, që mund të konsiderohet si fillimi i shkëputjes së arbërve nga përdorimi i gjuhëve dominante të kohës, duke zgjeruar në mënyrë graduale përdorimin e shqipes drejt sferave që kontrollonin ato gjuhë. 

Në kohën kur osmanët dhe kisha ortodokse greke e kishin ndaluar shkrimin në shqip, kisha katolike e zhvilloi mësimin në gjuhën amtare, duke ndihmuar që shqiptarët katolikë ta kuptonin fenë në këtë gjuhë. 

Autorët e qarkut kulturor katoliko – verior të shekujve XVI-XVIII, e kuptuan se feja, ndonëse element identitar, nuk mjaftonte për të mbrojtur dhe ruajtur identitetin shqiptar në kushtet e reja historike të një realiteti shumëfetar, ndaj i dhanë gjuhës rolin qendror në formimin e vetëdijes etnike. Të paktën nga shekulli i shtatëmbëdhjetë, klerikë katolikë vendës dhe misionarë ndihmuan në përkthimin dhe botimin e literaturës fetare në gjuhën shqipe, gjë që, në kombinim me lëvizjet antiosmane të popullsisë, nxiti një proces të brendshëm kulturor të vetëdijësimit (diferencimit). Përpjekjet e autorëve të shekujve XVI-XVIII për lëvrimin dhe përhapjen e gjuhës shqipe, duhen konsideruar si shfaqje të vetëdijes shqiptare, mjaft kohë përpara Rilindjes Kombëtare të shqiptarëve. Gjon Buzuku, Pjetër Budi, Frang Bardhi dhe Pjetër Bogdani etj, duke shkruar në gjuhën shqipe dhe duke nxjerrë në pah rëndësinë e saj për bashkësinë që i përkisnin, kontribuan në etnizimin e gjuhës, një hap i rëndësishëm drejt vetëdijes kombëtare, pasi në rastin shqiptar, ishte gjuha ajo që arriti të ushqejë një ideologji të vërtetë kombëtare. 

Për shkak të rritjes së ndërgjegjes etnike dhe kulturore të shqiptarëve, sidomos nga gjysma e dytë e shekullit XVI, identiteti etnik nisi të ndërlidhej gjithnjë e më shumë me përkatësinë gjuhësore dhe kulturore. Në këtë periudhë, kisha katolike shqiptare nuk ishte thjesht një institucion fetar, por luante një rol qendror në jetën shoqërore, kulturore, madje dhe politike të shqiptarëve. Prandaj përfaqësimi i saj përmes klerikëve vendas u pa si një mjet për të ruajtur dhe afirmuar identitetin shqiptar. Në atë kohë, shpesh i dërgoheshin kërkesa Selisë së Shenjtë, për të tërhequr misionarët raguzanë ose dalmatinë dhe për të emëruar ipeshkvinj vendas në vend të tyre. Shqiptarët e perceptuan praninë e ipeshkvijve dhe misionarëve të huaj (kryesisht raguzanë e dalmatinë) si të huaj për ndjeshmëritë, zakonet dhe, sidomos për gjuhën shqipe, që po fillonte të shihej si përbërësi më dallues i kombësisë. Që në vitin 1577, krerët e Lezhës i dërguan një letër Romës në mbështetje të një kandidati për ipeshkëv, duke theksuar se ai ishte i dashur për banorët e zonës, pasi “ishte lindur dhe rritur në të njëjtin komb … i përkiste të njëjtit komb shqiptar”. Termi “bir i kombit shqiptar” përdoret si argument legjitim dhe bindës për emërimin e një ipeshkvi, gjë që tregon se përkatësia etnike ishte një kriter i vlerësuar nga popullsia vendase. Ky rast përbën një dëshmi historike me vlerë të madhe, sepse është një burim i drejtpërdrejtë që tregon për përdorimin e termit “komb shqiptar” në një dokument të vitit 1577. 

Sërish në vitet 1602 dhe 1603, ipeshkvinjët shqiptarë, të lindur në vend, së bashku me klerin lokal u paraqitën Papa Klementin VIII dhe kardinalëve me ndikim kërkesa, për të mos pasur priftërinj raguzanë në famullitë e tyre pasi, siç thonin ata “ishin të një kombi të huaj, të një gjuhe të huaj, të zakoneve të huaja”. Termat “komb i huaj”, “gjuhë e huaj”, “zakone të huaja” tregojnë për një vetëdije të qartë për përkatësinë shqiptare dhe për dallimin e saj nga të tjerët.

Strategjia misionare e Propagandës Fide, e orientuar drejt kombësive, ndikoi në mënyrë të thellë në formimin intelektual të misionarëve dhe në mënyrën se si ata ndërvepronin me komunitetet e tyre etnike. Vetëm pak vite më vonë, Pjetër Mazreku, Kryeipeshkëv i Tivarit (1624–1634) dhe Administrator Apostolik i Serbisë (1634–1642), mbështeti formësimin e katolicizmit shqiptar në lidhje me universalitetin katolik, por të dalluar nga katolicizmi sllav, i njohur në atë kohë si “ilirizëm”. Mazreku bën një dallim të vetëdijshëm midis katolicizmit shqiptar dhe atij të sllavëve të jugut. Kjo është me rëndësi të veçantë, në një kohë kur territori shqiptar ndodhej në kontakt të ngushtë me kulturat dhe strukturat kishtare sllave, të cilat mund të ushtronin ndikim mbi popullsinë shqiptare. Ai e kuptoi se ruajtja e katolicizmit shqiptar ishte e lidhur pazgjidhshmërisht me ruajtjen e identitetit etnik dhe gjuhësor. 

Nuk është rastësi që një numër gjithnjë në rritje i murgjve të misioneve katolike të Mezzojuso-s dhe Grotaferratës, të dërguar nga Propaganda Fide në Shqipëri, ishin me origjinë shqiptare dhe ky fakt padyshim u ndihmoi atyre të integroheshin më mirë në mjedisin e ri. Nga ana tjetër, për shkak të mungesës së klerit vendas dhe nivelit të ulët arsimor të tij, Selia e Shenjtë mori vendimin që në trevat shqiptare të dërgoheshin misionarë të huaj, të cilët duhej të mësonin gjuhën shqipe. Si pjesë e veprimtarisë së tyre, pranë misioneve u hapën edhe shkollat e para në gjuhën shqipe. Në një relacion drejtuar Kongregatës së Propagandës më 27 mars 1638, nënprefekti i Misioneve Françeskane në Shqipëri, Fra Kerubini, shkruan se “në Zadrimë, Pdhanë, Mirditë, Pukë dhe në Gash qëndrojnë misionarët dhe ndihmësit e tyre, ndër të cilët pesë a gjashtë tashmë kanë mësuar gjuhën shqipe dhe kanë filluar të predikojnë, të japin mësim dhe të rrëfejnë pa ndihmën e përkthyesit”. Kushti që misionarët e huaj të mësonin shqipen ishte thelbësor për efikasitetin e tyre në terren. Ky fakt tregon se përhapja e besimit nuk mund të realizohej në mënyrë të qëndrueshme pa njohjen e gjuhës vendase. 

Hapja e shkollave në gjuhën shqipe pranë misioneve tregon për një ndërveprim të rëndësishëm midis arsimit dhe misionarizmit. Këto shkolla përbënin jo vetëm një mjet për përhapjen e fesë, por edhe një nxitje për formimin kulturor, duke kontribuar në ruajtjen dhe zhvillimin e gjuhës dhe identitetit shqiptar. 

Fat i madh për kombin dhe kulturën shqiptare qe ardhja në krye të Kishës Katolike e Papë Klementi XI, origjina e të cilit ishte nga një familje e njohur në Itali, e Albanëve me origjinë shqiptare. Ai i dha jetë asaj që disa studiues arbëreshë e kanë quajtur Rilindja Arbëreshe, e cila sipas tyre ka paraprirë Rilindjen Kombëtare, fillimet e të cilës nisin në vitet ’30 të Shtatqindës me ngritjen e seminareve italo-shqiptare të Kalabrisë(1732) dhe të Siçilisë(1734). Në fakt Rilindja Albani është më tepër një rizgjim kulturor dhe kombëtar ndërmjet dy brigjeve, i komunitetit arbëresh në Itali dhe i shqiptarëve. 

Papa Klementi XI hapi katedrën e gjuhës shqipe në Romë, ku ka dhënë mësim Françesko Maria da Leçe, autori i gramatikës së parë shqipe. Ai ishte nismëtari dhe ideologu i Kuvendit të Arbnit, që u bë bë pikënisje e një lëvizje të pandërprerë të “shqiptarizimit” të funksioneve dhe kuadrove kishtare, si dhe një forcë mbështetëse për proceset shoqërore që ndodhën gjatë Rilindjes Kombëtare. Mësimi i shqipes për misionarët u bë i detyrueshëm dhe ata ishin duhet të kalonin në provim para Prefektit të Urdhërit, para se të fillonin veprimtarinë misionare. Kuvendi porositi që nxënësit shqiptarë të cilët i mbaronin studimet në Kolegjin e Propagandës së Fesë “janë të detyruar të kthejnë sa më parë që të jetë e mundur në atdhe për të dhënë ndihmesën e tyre aq të nevojshme baritore për besimtarët në vendin e tyre. 

Në Kuvendin e Arbnit, për herë të parë u përdor termi “atdhe” në kuptimin e “tokë kombëtare” dhe termi “shqiptar” në kuptimin etnik, në shprehjen “gjuha e shqiptarëve”. Kuvendi vendosi që mësimi i fesë të bëhej në gjuhën shqipe, me qëllim që populli ta kuptonte përmbajtjen e doktrinës fetare. Kjo e ktheu shqipen në mjet zyrtar mësimor brenda një strukture të organizuar kishtare. Vendimet e atij Kuvendi ndikuan që arsimi shqip të hynte në një fazë të re, atë të masivizimit, që nuk nënkuptonte vetëm shtimin e numrit të shkollave e të nxënësve, por edhe përfshirjen e komuniteteve të tëra në predikime dhe edukimin fetar në gjuhën amtare. 

Ndikimi i arsimit katolik për rritjen e vetëdijes kombëtare 

Shkollat që zhvillonin mësim në shqip ndihmuan në lindjen e një ndjeshmërie të re se përkatësia kombëtare nuk buron nga feja, por nga gjuha dhe origjina e përbashkët. Gjatë kësaj kohe, klerikët katolikë shkruan dhe botuan tekste fetare dhe didaktike në gjuhën shqipe, duke ndihmuar në ruajtjen dhe përhapjen e shqipes së shkruar, por edhe formimin e një vetëdije të re se shqipja mund të jetë gjuhë e shkollës, e fesë dhe e jetës intelektuale. 

Sipas modelit teorik të Miroslav Hroch nacionalizmi shqiptar e nisi rrugëtimin e tij në trajtën e një “albanizmi”elitar, të përfaqësuar nga një rreth i ngushtë intelektualësh të përkushtuar ndaj studimit të gjuhës shqipe. Këta mendimtarë që gjendeshin në gjirin e kishës katolike, fillimisht e artikuluan idenë e ekzistencës së kombësisë shqiptare, pa ndërmarrë përpjekje të strukturuara për ta përhapur këtë ide përtej qarqeve intelektuale katolike ku bënin pjesë. Si detyrë parësore, kisha katolike kishte zhdukjen e paditurisë në rradhët e klerit, duke ngritur shkolla fillore dhe të mesme shqipe që do të përgatisnin klerikë të arsimuar, si në Stubëll (1584), Himarë (1627), Kurbin (1632), Pdhanë(1638), Blinisht(1639), Velë(1653), Orosh, Grudë, Selcë të Kelmendit, Hot etj. 

Në vijim, për shkak të zhvillimeve politike dhe shoqërore, disa prej këtyre albanistëve u përpoqën të ndikonin mbi një pjesë të popullsisë, me qëllim që t’i sillnin asaj “civilizimin” dhe ta ndërgjegjësonin për përkatësinë e saj ndaj kombit. Koncepti i “civilizimit” që promovonin ata nënkuptonte një model europian të qytetërimit: shkrim-lexim, vetëdije kombëtare, përkatësi në një gjuhë dhe kulturë të përbashkët dhe u realizua me shtimin e numrit të shkollave fillestare në vend dhe dërgimin e sa më shumë studentëve për studime të larta jashtë vendit. 

Pas vitit 1750, shkolla katolike ishte kthyer në një institucion të qëndrueshëm në të gjitha dioqezat shqiptare, në përputhje me udhëzimet e përcaktuara nga Kongregata e Propagandës Fide. Në këtë periudhë vepronin shkollat pranë të gjitha dioqezave, që u shndërruan në qendra të rëndësishme arsimore edhe për komunitetin, pasi fëmijët e shkolluar ua mësonin të vetëve leximin dhe shkrimin shqip në shtëpitë e tyre. Duke qenë institucione arsimore të veçanta që përgatisnin klerikë të ardhshëm, shkollat kishin një numër të kufizuar fëmijësh, por gjithnjë në numër më të madh se sa ishin nevojat, pasi kandidatët për klerikë përzgjidheshin mbi bazën e kritereve rigoroze, vetëm në mesin e atyre që shfaqnin vokacion për t’iu përkushtuar karrierës kishtare. Nxënësit më të mirë, pas mbarimit të arsimit fillestar në këto shkolla, u dërguan për studime të larta, kryesisht në Itali. Gjatë gjithë viteve të funksionimit, nga kolegjet ilirike të Loretos e të Fermos u diplomuan mbi 200 studentë dhe nga Kolegji i Propagandës së Fesë 197 të tjerë, që u kthyen në vend si priftërinj dhe prej tyre disa u bënë kryeipeshkëvinj, ipeshkëvinj, vikarë apostolikë dhe mësues në shkollat katolike shqipe. Shtimi i klerikëve të shkolluar vendas, emërimi i ipeshkvinjve me origjinë shqiptare dhe hapja e shkollave në gjuhën shqipe kishin një rol të shumëfishtë në jetën fetare, kulturore dhe kombëtare të shqiptarëve katolikë. 

Kalimi nga albanizmi kulturor në albanizëm politik – Arsimi katolik shqip gjatë Rilindjes kombëtare

Në vijim, sipas modelit të Miroslav Hroch nacionalizmi shqiptar nga kulturor kaloi në politik, por kufiri midis kulturorit dhe politikut nuk është gjithmonë lehtësisht i përcaktueshëm, dhe, siç do të shihet, afirmimi i albanizmit zakonisht shoqërohej me një kërkesë, nëse jo politike, të paktën sociale. Në kapërcyell të shekujve XVIII-XIX, kërkesat politike dhe aspiratat revolucionare vizualizuan transformimin në shtete-komb, të kombeve kulturore që ishin formuar nga reflektimi mbi gjuhën, gjeografinë e re simbolike dhe historiografinë iluministe. Kleri katolik shqiptar ndoqi me vendosmëri rrugën e kërkimit të identitetit kombëtar shqiptar, të lidhur me mitin themelues të Skënderbeut, gjuhën kombëtare dhe lidhjet me Evropën. 

Duke u mbështetur në një traktat treshekullor me Perandorinë Osmane që i jepte privilegjin e “ndërtimit dhe riparimit të kishave, institucioneve fetare dhe shkollave katolike”, Austro-Hungaria filloi të rriste numrin e shkollave të saj për shqiptarët. Vjena mbështeti veprimin e Selisë së Shenjtë për të forcuar dhe përhapur ndikimin katolik në Shqipëri. Interesi austro-hungarez shtrihej në nxitjen e lëvizjes shqiptare; ku së pari popullsitë katolike dhe më pas ato myslimane e ortodokse do të angazhoheshin për pavarësi etnokulturore, pastaj edhe për pavarësi politike. 

Me interes të veçantë u pa nga Vjena dhe Vatikani ndërtimi në Shkodër i Seminarit të Jezuitëve në vitin 1858, pastaj tre vjet më vonë, më 1861 edhe të Seminarit Françeskan. Në vitin 1877 u hapën në Shkodër Kolegji Saverian, Seminari i Motrave Françeskane dhe ai i Motrave Stigmatine. Deri në vitin 1886 ishin themeluar 14 shkolla, ku vetëm në Shkodër funksiononin 5 prej tyre me gjithsej 32 mësues dhe 1200 nxënës, duke përfshirë Kolegjin e Françeskanëve me 10 nxënës, Kolegjin e Jezuitëve me 400 nxënës, Shkollën e Motrave Stigmatine me 200 nxënëse, Kopshtin e Motrave Servite me 300 nxënës, të gjitha institucione arsimore katolike me mësues klerikë dhe murgesha, që mësonin fëmijë të shtresave të gjëra të popullsisë, nga ata që do t’i përkushtoheshin fesë apo fushave të tjera të dijes. Dhjetra shkolla të tjera shqipe u happen në qendra të tjera të vendit. Këto shkolla përhapnin dije dhe ndërgjegjësim mbi përkatësinë etnike e kulturore, por edhe krijuan një rrjet komunikimi, domethënë formuan një komunitet njerëzish të ditur që flisnin dhe shkruanin në shqip, e që mund të qarkullonin informacion, ide dhe vizione të përbashkëta për të ardhmen e kombit shqiptar. Ato shkolla nuk ishin vetëm institucione fetare, por edhe qendra kulturore e politike, që u bënë baza për formimin e elitës kombëtare, e cila u angazhua për ruajtjen e gjuhës shqipe dhe për hapjen e rrugës drejt krijimit të një shteti modern shqiptar.