(Pena e “Historive të pashkruara” të Shqipërisë

Nga Eugjen Merlika

Më datën 23 shkurt 2026, në qytetin Detroit të Sh.B.A. , në gjirin e familjes ndërroi jetë publiçisti, historiani, studjuesi dhe ingjinjeri i talentuar Mërgim Korça. I limdur më 1932, nga një familje intelektuale korçare, Ai mori emrin “Mërgim”, sepse babai i Tij, Xhevat Korça, ish drejtori i parë i gjimnazit shtetëror të Shkodrës, mbasi, që në moshën 17 – vjeçare kishte rrëmbyer armët në dorë për të qënë pjesë e çetës atdhetare të Themistokli Gërmenjit, në luftën për Atdheun e pavarur, atëherë ishte i mërguar politik, i larguar nga Shqipëria në krishtlindjen 1924, mbas kthimit të Ahmet Zogut nga Jugosllavia.

Atë emër shqiptar, siç ishte n’atë kohë një farë prirjeje e nacionalistëve shqiptarë për t’u a ngjitur bijve të tyre, i Ndjeri e mbajti me dinjitet e ndershmëri deri në çastet e fundit të jetës së Tij, fatmirësisht të gjatë (94 vite). Babai i Tij , i kthyer në atdhe më 1939, mbas pushtimit fashist, qe një atdhetar i përkushtuar për fatet e Vëndit të Tij, e mori pjesë në Qeverinë Nacionaliste të Mustafa Krujës, si Ministër i Arsimit, në periudhën e bashkimit të trojeve shqiptare 1941 – 1844, ku u shqua në vazhdim të misionit të ish Ministrit Koliqi, në hapjen e në organizimin e shkollave shqipe në “Tokat r lirueme”.

Si mik e bashkëpuntor i Kryetarit të Qeverisë, Ai punoi me një zell e energji të jashtzakonëshme në zhvillimin e arsimit kombëtar, kryesisht në  krahinat e shkëputura nga trungu – amë në vjeshtën e vitit 1912, një dukuri tejet e zezë, që kushtëzoi të gjithë historinë shqiptare të shekullit të njëzetë, e mbetet ende e pazgjidhur deri në ditët tona, mbas më shumë se një qindvjetori. Si pasojë e kësaj veprimtarie, Xhevat Korça u arrestua nga organet e dhunës së regjimit komunist, e u dënua me shumë vite burgim nga “drejtësia popullore” në vitin 1945. Në vitin 1959 Ai ndërroi jetë në burgun e Burrelit ku u bë nismëtar i një greve urije.

Mërgimi jetoi në Shqipërinë komuniste dhe siç shihet në kapakun e mbrapëm të librit të tij “Histori të pashkruara”, stodjoi në fushën e ingjinjerisë mekanike. Në sajë të vullnetit e aftësisë së Tij krijuese, n’atë fushë arriti të marrë titullin shkencor si “Punonjës i shquar i Shkencës dhe Teknikës”. Por me tjetërsimin e sistemit politik në Shqipëri, Ai u shpërngul në SH. B. A., pranë vëllait të vetëm, Gencit, që kishte një post të lartë si Drejtor i Përgjithshëm i Higjenës industriale në Sh. B. A . 

Atje Mërgimi, që ishte rreth gjashtëdhjetë vite, filloi një jetë të re, në një shoqëri të lirë, e pati rastin të punojë në fusha të ndryshme si publiçistika, gjuha shqipe në nivel universitar mësimdhënie të shqipes, gjuhët e huaja, studimet historike, etj., duke e paraqitur veten si ndër mëndjet më të ndritura të jetës intelektuale të Mërgatës, madje edhe të gjithë paskomunizmit shqiptar.

Si përfundim i asaj veprimtarie Ai i la popullit të tij një trashëgimi të paçmuar, kryesisht në publiçistikë e në studimet historike, në të cilët ishte njëri ndër zërat më të shquar në zbulimin e të vërtetave historike, të cilat ishin shtrembëruar e masakruar gjatë një gjysmë shekulli nga regjimi komunist në fushat e kulturës, të studimeve e të histori – shkruarjes. Ndërmjet veprave të Tij të shquara, kam menduar të riparaqes disa nga shkrimet e Tij publiçistike, të përmbledhur e të botuar në vëllimin “Histori të pashkruara”, të botuar në Tiranë, më 2005 nga “Media Enter” nën kujdesin e gazetarit e botuesit Z. Mero Baze. 

Besoj se nisma për t’i ribotuar shkrimet e Tij të dhjetëvjeçarëve më parë, është një shenjë nderimi e respekti, për ndihmesën e Tij të rrallë, në dobi të ndriçimit të shumë anëve të realitetit shqiptar në qindvjeçarë, kryesisht të atij të Shtetit të pavarur, deri në ditët e sotme.

Duke i uruar shpirtit të bardhë të Mërgimit, lumturinë e pasosur në përjetësinë e Parajsës së Zotit, të cilin Ai e deshi dhe i shërbeu gjatë gjithë jetës së Tij tokësore, përfytyroj takimin e tij në Botën e së Vërtetës, me familjarët dhe morinë e personazheve të jetës shqiptare të shumë fushave, të cilët e kanë pritur me ndjenjën e falënderimit e mirënjohjes për mëndjen e dorën eTij, që nxori në dritën e së vërtetës jetët dhe veprat e tyre.

Uroj që të njëjtat ndjenja e mendime do të prodhojnë edhe në mëndjet e të rinjve shqiptarë, që do të kenë rastin të lexojnë apo të rilexojnë shkrimet e Tij, mbas dhjtëvjeçarësh.

Endrit Himaj/

Muaji i Ramazanit është muaj i mëshirës, i afrimit me Zotin dhe i afrimit mes njerëzve. Një nga momentet më të bukura të këtij muaji është iftari, momenti kur familjet dhe komunitetet mblidhen së bashku për të ndarë ushqimin, mirënjohjen dhe dashurinë për njëri-tjetrin.

Iftaret ndërfetare (Interfaith Iftar) kanë një vlerë të veçantë sepse bashkojnë njerëz nga fe dhe kultura të ndryshme në një tryezë të përbashkët. Ato krijojnë mundësi për dialog, mirëkuptim dhe respekt reciprok, duke treguar se vlerat e besimit si paqja, mëshira dhe drejtësia janë të përbashkëta për të gjithë.

Allahu thotë në Kuran:

“O njerëz! Ne ju krijuam nga një mashkull dhe një femër dhe ju bëmë popuj e fise që të njiheni me njëri-tjetrin.” (49:13)

Për ne shqiptarët, kjo frymë ka edhe një domethënie të veçantë. Tradita shqiptare e mikpritjes dhe harmonia ndërfetare janë vlera që i kemi trashëguar brez pas brezi. Në historinë tonë, myslimanë, të krishterë dhe besimtarë të tjerë kanë jetuar gjithmonë pranë njëri-tjetrit me respekt dhe dashuri. Tryeza shqiptare ka qenë gjithmonë e hapur për mikun, pa pyetur për përkatësinë fetare.

Prandaj, iftaret e komunitetit tonë nuk janë vetëm një vakt i përbashkët, por edhe një pasqyrim i kësaj tradite të bukur shqiptare: mikpritje, respekt dhe bashkim. Kur ndajmë iftarin me të tjerët, ne ndajmë jo vetëm ushqimin, por edhe vlerat tona – besimin, bujarinë dhe dëshirën për të jetuar në paqe me të gjithë.

Kështu, tryeza e iftarit bëhet një urë që lidh zemrat dhe një dëshmi se feja dhe tradita jonë na mësojnë të jemi më pranë njëri-tjetrit dhe të punojmë së bashku për të mirën e komunitetit dhe shoqërisë.

Me nder dhe krenari ju ftojmë të festojmë këtë datë historike për kombin tonë.

18 Prill | Ora 7:00 PM

Royal Regency Hotel, Yonkers NY

Këndojnë: Malësori & Viki

Hyrja:

• Të rritur: $120

• Fëmijë: $50

(Darkë dhe open bar)

Për rezervime:

Agron Lulgjuraj – (914) 319-1959

Kolë Cacaj – (917) 667-7471

Ramiz Nikaj – (917) 294-9656

Të gjithë janë të mirëseardhur!

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA/

Në historinë e shteteve të reja ekzistojnë momente të rralla kur rrethanat gjeopolitike ndërkombëtare krijojnë mundësi të jashtëzakonshme për avancim strategjik. Këto momente kërkojnë lidership të mençur, vizion shtetëror dhe mbi të gjitha një diplomaci aktive dhe të koordinuar me aleatët strategjikë.

Republika e Kosovës sot ndodhet pikërisht në një moment të tillë historik.

Lufta në Ukrainë dhe rritja e rivalitetit global ndërmjet demokracive liberale dhe regjimeve autoritare kanë rikthyer Ballkanin Perëndimor në qendër të vëmendjes së politikës ndërkombëtare. Në këtë kontekst, Kosova ka një mundësi reale për të përshpejtuar procesin e integrimit në NATO dhe në Bashkimin Evropian, si dhe për të konsoliduar më tej subjektivitetin e saj ndërkombëtar.

Megjithatë, kjo mundësi historike nuk shfrytëzohet automatikisht. Ajo kërkon një strategji të qartë shtetërore dhe një diplomaci energjike që vepron në mënyrë të koordinuar me partnerët ndërkombëtarë.

Fatkeqësisht, perceptimi që po krijohet në disa qarqe ndërkombëtare është se diplomacia e Kosovës po kalon një fazë të stagnimit dhe të pasivitetit.

Në vend të një diplomacie dinamike që synon njohje të reja, integrim më të shpejtë në organizatat ndërkombëtare dhe thellim të partneritetit strategjik me aleatët euroatlantikë, shpesh vërehet një qasje më reaktive sesa proaktive në politikën e jashtme.

Në diplomacinë moderne, pasiviteti mund të jetë po aq i rrezikshëm sa edhe gabimet strategjike.

Një nga shqetësimet që artikulohet në mënyrë joformale në disa qarqe diplomatike është se Kosova rrezikon të perceptohet si një partner gjithnjë e më pak i koordinuar me aleatët e saj kryesorë perëndimorë.

Në diplomaci, izolimi nuk ndodh gjithmonë përmes sanksioneve apo deklaratave publike. Shpesh ai shfaqet në forma shumë më subtile: në uljen e intensitetit të komunikimit politik, në zvogëlimin e mbështetjes diplomatike dhe në heshtjen e aleatëve në momentet kur mbështetja është më e nevojshme.

Kjo është ajo që në terminologjinë politike mund të quhet një lloj “izolimi i heshtur diplomatik”.

Për një shtet të vogël si Kosova, i cili ende është në proces të konsolidimit të subjektivitetit të tij ndërkombëtar, një zhvillim i tillë do të ishte tepër i rrezikshëm.

Kosova historikisht ka qenë një nga projektet më të suksesshme të bashkëpunimit ndërmjet popullit të saj dhe botës demokratike perëndimore. Pavarësia e saj është rezultat i një kombinimi unik të sakrificës së popullit të Kosovës dhe të ndërhyrjes vendimtare të aleancës euroatlantike.

Prandaj, çdo perceptim i një distance politike ndërmjet Kosovës dhe aleatëve të saj duhet të trajtohet me seriozitet maksimal.

Një diplomaci moderne shtetërore nuk ndërtohet vetëm mbi deklarata politike, por mbi veprime konkrete, mbi koordinim të vazhdueshëm dhe mbi një strategji të qartë për avancimin e interesave kombëtare.

Kosova ka nevojë për një diplomaci aktive, kreative dhe ofensive, e cila:

– do të intensifikojë përpjekjet për njohje të reja ndërkombëtare
– do të forcojë partneritetin strategjik me Shtetet e Bashkuara
– do të thellojë bashkëpunimin me NATO-n
– dhe do të përshpejtojë procesin e integrimit evropian.

Po ashtu, diplomacia e Kosovës duhet të jetë më prezente në forumet ndërkombëtare dhe në debatet strategjike globale që lidhen me sigurinë dhe stabilitetin ndërkombëtar.

Nëse Kosova arrin të ndërtojë një strategji të tillë aktive dhe të koordinuar me partnerët euroatlantikë, ajo mund ta shfrytëzojë momentin aktual historik për të bërë hapa të mëdhenj drejt konsolidimit të plotë të shtetësisë së saj.

Por nëse kjo mundësi historike shpërdorohet për shkak të mungesës së vizionit strategjik apo për shkak të përplasjeve të panevojshme politike, atëherë rreziku i stagnimit diplomatik bëhet real.

Historia e shteteve të reja tregon se momentet gjeopolitike janë të rralla dhe kalimtare.Kosova nuk ka luksin ta humbasë këtë moment.

Gjon F. Ivezaj/

Në panoramën e letërsisë shqiptare të diasporës, romani “Brenga” i Dr. Pashko R. Camaj zë një vend të veçantë, si vepër që bashkon dëshminë historike me reflektimin filozofik dhe me ndjeshmërinë artistike. Autori, i lindur në Malësinë e Madhe, në trevat shqiptare në Mal të Zi, u formua në një mjedis ku identiteti kombëtar ishte akt qëndrese. Shkollimin fillestar e mori në vendlindje, ndërsa më pas emigroi në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ku kreu studimet universitare, specializimet dhe doktoraturën në fushën e shëndetit publik, duke u bërë doktor i shkencave dhe profesionist i respektuar në institucionet amerikane.

Veprimtaria e tij akademike u shoqërua me angazhim të thellë kombëtar. Si sekretar i Federatës Panshqiptare “Vatra”, si pjesëmarrës aktiv në shoqata dhe organizata shqiptare në diasporë, ai u bë një zë i qartë në mbrojtje të çështjes kombëtare dhe të kujtesës historike. Në të njëjtën kohë, ai hyri në letërsi me romanin e parë “Porosia e Kullës”, një vepër që ruan frymën e traditës dhe të trashëgimisë shpirtërore shqiptare. Por romani i dytë, “Brenga”, shënon kulmin e pjekurisë së tij krijuese.

Shtysa për ta shkruar “Brengën” buron nga dhimbja personale dhe nga historia kolektive. Gjyshi i autorit u vra nga forcat komuniste jugosllave, vetëm një kilometër larg shtëpisë së tij. Kjo plagë familjare u bë plagë e ndërgjegjes. Autori nuk zgjodhi heshtjen, por dëshminë; nuk zgjodhi harresën, por kujtesën. Në këtë pikë, “Brenga” mund të krahasohet me romanet e mëdha të letërsisë botërore që kanë trajtuar totalitarizmin dhe dhunën ideologjike.

Në aspektin tematik dhe moral, romani i Dr. Camajt ka afërsi me veprën Aleksandr Solzhenitsyn, sidomos me romanin The Gulag Archipelago, ku përshkruhen kampet sovjetike dhe shkatërrimi i njeriut nën diktaturë. Ashtu si Solzhenitsyn, edhe Dr. Camaj e shndërron letërsinë në akt dëshmie morale. Po kështu, dimensioni alegorik dhe paralajmërues i “Brengës” mund të krahasohet me vizionin e George Orwell në romanin 1984, ku sistemi totalitar depërton në mendjen dhe jetën e njeriut. Ndërsa në planin e thellësisë filozofike dhe të analizës së vuajtjes, romani i Camajt kujton reflektimet e Viktor Frankl në veprën Man’s Search for Meaning, ku dinjiteti njerëzor mbetet i pathyeshëm edhe në kushtet më çnjerëzore.

Në qendër të “Brengës” qëndron figura e Tonin Mirakajt, simbol i shqiptarit të përndjekur nga diktatura komuniste. Ai përjeton survejimin, presionin ideologjik, torturat psikologjike, kërcënimin e burgimit dhe frikën e përhershme për familjen e tij. Autori përshkruan me realizëm dramatik vuajtjet, netët e ftohta të pasigurisë dhe izolimin shoqëror. Kur rreziku bëhet i padurueshëm, Tonini detyrohet të marrë rrugën e arratisjes, duke lënë pas shtëpinë dhe varret e të parëve. Emigrimi i tij në Amerikë është shpëtim fizik, por jo çlirim i plotë shpirtëror; brenga mbetet si gjurmë e pashlyeshme.

Në kontrast me të qëndron Marku, personazh tragjik që mbetet në atdhe dhe përfundon në burgjet famëkeqe të Burrelit dhe Spaçit. Në këto hapësira të errëta, ai përjeton tortura, punë të detyruar, izolim dhe poshtërim. Ai nuk dënohet për krim, por për qëndrim moral. Marku mishëron mijëra shqiptarë të zhdukur në errësirën e diktaturës. Në këtë dualitet mes Toninit dhe Markut, autori ndërton një reflektim filozofik mbi zgjedhjen, sakrificën dhe dinjitetin: njëri shpëton trupin përmes largimit, tjetri ruan tokën dhe paguan me jetën e tij. Të dy janë forma të qëndresës.

Parathënia e romanit nga shkrimtari i njohur Visar Zhiti e thekson “Brengën” si akt katarsisi dhe si ndërthurje të së vërtetës historike me artin letrar. Sipas tij, kjo vepër është një dëshmi që nuk kërkon hakmarrje, por ndërgjegjësim; nuk kërkon përçarje, por dritë mbi të vërtetën.

Një falënderim i veçantë i takon shtypit “Onufri ” për përkujdesjen profesionale dhe interesimin në botimin e kësaj vepre, duke kontribuar në ruajtjen dhe përhapjen e saj në publikun shqiptar.

Me dy romanet e tij – “Porosia e Kullës” dhe “Brenga” – Dr. Pashko R. Camaj dëshmon se është intelektual i kompletuar: doktor i shkencave, studiues, veprimtar kombëtar dhe shkrimtar i ndërgjegjes historike. Veprat e tij kanë vlerë jo vetëm letrare, por edhe historike e filozofike. Ato trajtojnë dramën e diktaturës me një thellësi që do t’i bëjë të qëndrojnë gjatë në bibliotekat kombëtare shqiptare dhe në kujtesën e brezave.

Dr. Camaj është sot një figurë e mirënjohur në botën shqiptare, brenda dhe jashtë kufijve. Me “Brengën”, ai ka ngritur një monument letrar për viktimat e diktaturës dhe një testament moral për brezat që vijnë. Ai mbetet intelektual, shkrimtar dhe doktor i shkencës që i shërben kombit me dije, me art dhe me përgjegjësi historike. Në këtë kuptim, romani i tij ka një vlerë të madhe historike dhe filozofike dhe përfaqëson një nga dëshmitë më të fuqishme të kujtesës sonë kombëtare.