Në kuadër të Jugosllavisë Socialiste Federative, shqiptarët e Kosovës, pas dekadash diskriminimi politik, ekonomik dhe kulturor, si dhe pas protestash të vazhdueshme për barazi, arritën një nga sukseset e tyre më të rëndësishme politike me miratimin e Kushtetutës së vitit 1974. Kjo kushtetutë i garantoi Kosovës një autonomi të zgjeruar, duke i mundësuar vetëqeverisje substanciale në fusha kyçe si ekonomia, arsimi, kultura dhe administrata, si dhe përfaqësim të drejtpërdrejtë në organet federale të Jugosllavisë.

Në praktikë, gjatë periudhës 1974–1981, Kosova funksionoi pothuajse si një republikë, ajo kishte institucionet e veta politike, Akademinë e Shkencave, Universitetin e Prishtinës dhe një rol të barabartë në Presidencën Federale. Megjithatë, pavarësisht këtyre kompetencave të gjera, Kosovës nuk iu dha kurrë statusi formal i Republikës, gjë që mbeti një nga çështjet më të diskutueshme të politikës federale jugosllave.

Një nga arsyet kryesore për këtë vendim ishte kundërshtimi i fortë i qarqeve nacionaliste serbe, të cilat e konsideronin Kosovën pjesë të pandashme të Serbisë. Si republika më e fuqishme brenda federatës, Serbia ushtronte presion të vazhdueshëm politik dhe institucional për të penguar avancimin e mëtejshëm të statusit të Kosovës. Tito ishte i vetëdijshëm për këtë realitet dhe për rrezikun që një Republikë e Kosovës do të sillte për stabilitetin e brendshëm të Jugosllavisë. Dhënia e statusit republikë Kosovës do të përceptohej nga Serbia si humbje e rëndë territoriale dhe politike, duke rrezikuar përplasje serioze brenda federatës. Për më tepër, Tito kishte frikë se një Kosovë Republikë mund të hapte rrugën për kërkesën e bashkimit me Shqipërinë. Në kontekstin e Luftës së Ftohtë dhe të politikës së brendshme jugosllave të balancimit etnik dhe territorial, një zhvillim i tillë konsiderohej i papranueshëm për udhëheqjen federale. Si rrjedhojë, Tito zgjodhi një zgjidhje kompromisi, t’u jepte shqiptarëve të Kosovës autonomi të gjerë dhe të drejta të konsiderueshme politike, por jo statusin e 

Republikës. Kjo strategji synonte të qetësonte kërkesat shqiptare, duke ruajtur njëkohësisht ekuilibrin politik brenda federatës dhe duke shmangur një konflikt të drejtpërdrejtë me Serbinë. Në këtë kuptim, autonomia e Kosovës nuk ishte rezultat i barazisë së plotë politike, por një instrument për ruajtjen e stabilitetit të përkohshëm. Pas vdekjes së Titos, u bë e qartë se kjo zgjidhje nuk kishte adresuar thelbin e problemit. Mungesa e statusit republikë dhe e barazisë së plotë politike kontribuoi në shpërthimin e krizave të viteve ’80 dhe ’90, duke dëshmuar se autonomia pa barazi strukturore nuk ishte e qëndrueshme në afat të gjatë.

Në këtë kontekst, politika e Titos mund të interpretohet si një orientim pragmatik që, në mënyrë të tërthortë, favorizoi interesat serbe në kurriz të aspiratave politike të shqiptarëve të Kosovës. Ai zgjodhi stabilitetin afatshkurtër të federatës përballë drejtësisë politike dhe vetëvendosjes së plotë të shqiptarëve.

Sa i përket rolit të Shqipërisë, udhëheqja e Enver Hoxhës kishte mundësi të kufizuara për të ndikuar drejtpërdrejt në çështjen e Kosovës. Shqipëria ishte e izoluar ndërkombëtarisht dhe e kushtëzuar politikisht, ekonomikisht dhe gjeopolitikisht nga marrëdhëniet e ndërlikuara me Jugosllavinë dhe fuqitë e mëdha, gjë që e kufizonte ndjeshëm veprimin e saj në mbrojtje të të drejtave të shqiptarëve të Kosovës.

Në përfundim, vendimi për t’i dhënë Kosovës autonomi dhe jo status republikan ishte produkt i një llogaritje politike të kujdesshme, por afatshkurtër. Historia tregoi se ky kompromis nuk e zgjidhi çështjen shqiptare në Jugosllavi, por vetëm e shtyu konfliktin për një periudhë të mëvonshme. 

Autor: Asad Sadiku, Politolog

Harallamb Fandi/

Të bësh një portret, aq me tepër të një poeti, nuk është gjë e vogël. Për të duhen shumë gjëra dhe kjo më nxiti të kërkoj në disa drejtime. Nuk jam duke bërë një portret të vizatuar me mjete e shkathësi si piktorët e afirmuar, po diçka tjetër, diçka ku fjala dhe mendimi sjellin nga ato lloj gjurmësh të cilat, veç të përbashkëtave, kanë edhe të veçantat e tyre. Poeti Kastriot Fetahu është një inxhinier rritur midis naftëtarëve, por që në kohën kur ishte gjimnazist u kultivua, madje arriti të shquhet dhe në krijimtarinë letrare. Me talentin që ka s’mund të mos krijonte vlera të qëndrueshme mes radhëve të poetëve dhe shkrimtarëve. Pas diktaturës, si shumë të tjerë, emigroi në SHBA. (Ai e di pse dhe si e ngarkoi mbi supe peshën e mallit). Çiikagoja, qyteti i vlimit të fantazive dhe i realizimeve gjithashtu fantastike, i dha mjaft gjëra që i duheshin dhe në këmbim, si shumë emgirantëve, edhe i mori plot të tjera, po mallin dhe dashurinë për gjithçka që la përtej oqeanit nuk ia preku, madje ia shtoi. Dhe s’ke si të mos e thuash këtë të fundit, sepse poezia e tij duket menjëherë që mbart e zbulon të njëjin mall si t ë mjaft eemigrantëve…

Njohja ime me Kastriotin filloi kur ai në Çikago e unë në Bari, komunikuam gjatë vlerësimit të disa poezive nëpërmjet facebook-ut , duke filluar nga këto vargje, që tashmë më janë bërë pjesë e pandashme e vetes:

“…në dheun e huaj ndihem i pangopur,

askënd nuk po gjej,

askush s’më kërkon…”

S’kisha shumë që kisha lexuar vargjet e mësipërme, shkruar nga poeti ndoshta në një nga baret e Çikagos, i ulur atje pas endjeve në rrugët e qyteit të madh gjithë lëvizje e zhurmë kur u ndesha ne Yuu tube me një video ku një pianiste po shoqëronte recitimin e një poezie titulluar “Ringjallje”, që Kastrioti e kishte shkruar së fundi. Dëgjoja dhe nuk më shqitet nga mendja eleganca e duarve të pianistes, që e prekte tastierën me një butësi tepër ledhatuese. Kur mbaroi recitimi i poezisë dhe pas recitimit edhe muzika, të vinte keq për ato duar që po tërhiqeshin pa dëshirë prej tastierës me një lëvizje që sado e hijshme, nuk e fshinte dot dhimbjen e shkëputjes pas mbarimit të muzikës. Fjalët e poezisë kishin gjithashtu po atë butësi e shrtirje si ajo e muzikës të bërë një me to.

Nuk është për t’u çuditur që u harrova krejt pas videos. Harrova vërtet çdo gjë tjetër duke parë e dëgjuar ato pamje dhe pa kuptuar Iu riktheva dhe një herë shikimit të tyre. Lexova dhe rilexova vargjet te ekrani, shoqëruar nga një muzikalitet i larmishëm, harmonizuar bukur. Nuk po bëj ndonjë zbulim teksa po shprehem kështu, sepse ai e ka theksuar disa herë në intervista e biseda që poezitë e tij janë shkruar duke patur në veshë muzikën e Bahut, Beethovenit dhe kompozitorëve të tjerë. Dhe ja se sa natyrsheëm zbulohet kjo te poezia për “Universin e nënës”:

“Magjike, me ngjyrë blu,

Nëna…

..Edhe valsi më i bukur

“Danubi Blu”,

ka vetëm ngjyrën

e saj…

..Engjëjt

këndojnë me zërin e saj…

dhe Zoti drejton orkestrën.

Paqja buron

në luginën e kujtimeve,

lotët : ashti i muzikës….

Dashuria këtu duket si simfoni e pambaruar sepse nëna është ringjallur. Asaj… edhe “dy jetë nuk i dalin” Po as poetit nuk i dalin dy jetë. Me këtë poezi të “tjetërllojtë” ai ka treguar se sheh dhe e dëgjon nënën bashkë me “Danubin Blu” në çdo Vit të Ri te salla madhështore e Koncerteve të Vjenës.

Në mjaft raste poezia e Kastriot Fetahut sjell imazhe të tjera, shpesh piktorike ku, gjithsesi nuk mungojnë nuancat filozofike:

Endem i pashpresë, ashtu i vetmuar,

nuk di ç ‘pamje kam, hije a njeri?

Rrugëve të qytetit me emër harruar,

më mungojnë të gjithë, mungon edhe ti…

…në Çikago bie shi…

Duke qënë i përfshirë me dhe pa vetëdije në rrjedhat e jetës së qyteteve metropolitane, mendimet e ndjenjat nga njëra poezi te tjetra ndryshojnë befasisht:

“jam gjithmonë dy botë“

shprehet ai te “Autoportreti”, ku zbulohet qartë që është unikal ( me sa kam parë e lexuar s’njoh poet tjetër që ta ketë”pikturuar” veten në një autoportret). Në të autori thekson që është “antiestablishment” : synues i vendosur i ndryshimit të “satus quos”, gjëndjes aktuale të problemeve të shoqërisë. Herë është i vetëdijshëm e herë i pavetëdijshëm, herë realist e herë i ëndërrt: onirist surreal, në disa raste metafizik. Ka dhe poezi ku shfaqet transcedent, pra tejpërshkues e diku tjetër i zhytur në ekzistencilizëm, shpesh metaforik duke qëndruar i distancuar nga hermetizmi. Në shumicën e rateve në poezitë e Kastriot Fetahut zbulohet empatia depërtuese në shpirtin e njerëzve, nëpërmjet të cilës emocionet e të tjerëve poeti i shpreh lirshëm si të ishin te tijat.

Të papriturat filozofike e estetike që shfaqen nga njëra poezi te tjetra më sjellin ndër mend fjalët e filozofit e sociologut francez, 104 vjeçarit Edgar Morin, në librin e tij “Një jetë shekullore”, përkthyer me dashuri e dinjitet në shqip nga Prof. Ilia Lëngu:

“Çdo jetë është një lundrim

në një oqean pasigurie.”

E ky lundrim ridimensionohet herëashere edhe ngaqë poeti, do s’do, gjendet brenda vorbullave të shumta të jetës amerikane:

“Në rrugët e Çikagos,

unë, një atom që lëviz

në orbita të thyera

me shpejtësinë e dritës pa dritë.

Në starbakse,

një filxhan më shumë

që thyhet hera herës

apo një gotë plastike

shkruar me emrin tim,

e shtrydhin

bashkë me kafen.

Në markete

pak dollarë që udhëtojnë si tram

pa stacion dhe pa rrugëkthim…

…Në teatrot e Çikagos,

jam hija ulur në karriget e buta

që nuk e ka të zotin me vete.

Al Kapone më përshëndet,

stampuar në mbulesat e furgonëve

gjithmonë me bojë të zezë

e me puron e pambaruar.

Bluzi më ndjek nga pas

dhe këndon “Çikago Çikago”,

si për të më kujtuar që jam

një flluskë tingulli pa sipërfaqe…

…Një pulëbardhë e trishtuar

te liqeni

më lyp ushqim,

unë

“Çikago Çikago… “

Në një mjedis të tillë s’ka se si si të mos diktohesh fuqishëm në krijimtari. Në të duket qartë që filozofinë Kastriot Fetahu e ka pasion simbiotik me poezinë. E kur flasim për poezinë, kemi parasysh që ajo është e pandarë nga motivet njerëzore, mbartur në qënien e tij nga vendi i lindjes e i rritjes, krahas me vrullet e gjithëkohëshme dashurore.

Përvijimet e derikëtushme duket se më thonë që jam afër përfundimit të portretit, që gjithsesi më jep përshtypjen e veprave që piktorët i quajnë “non finita” (të pambaruara). Dihet se në to mund të shtohen penelata të tjera, nxitur jo vetëm nga leximi , po edhe nga rileximi i vargjeve të tilla si këto:

“Lufthansa do të fluturojë me një njeri më pak.

Nuk e preva biletën e avionit , si zakonisht, në çdo Mars…”

…

“Do të udhëtoj në rrugën e klorofilit të Belshit”…

…

“ Kam harruar zogjtë

që kompozojnë me tingujt e një flauti…”

…

“ Melodia që nuk mbaron

ka ngjyrën e gushës së pëllumbave”

…

“ Vera nuk do të jetë e lehtë,

dimrat i kam larguar jashtë mendjes,

ndërsa një mimozë nuk ndalon të verdhën

prej pranverës së fundit, të palarguar…”

…

“ …nuk i flisja askujt,

më dukej sikur do të më merrnin hapa

që nuk më mjaftonin për të dashurën time.”

…

“Dimri loton shi nga inati

se nuk pushton dot dhomën tënde…”

… ku “gishtat flasin me tastierën e pianos

me një gjuhë që vetëm ditët e mia me ty e njohin.”

FATMIR MINGULI/

Pikërisht në ditën që gjeniu i letrave tona Ismail Kadare do të mbushte 90 vjet, shtëpia Botuese “Jozef” nxorri librin e shkrimtarit Shpendi Topollaj me titull “Kadareja i pavdekshëm”, ribotim i zgjeruar. Libri çelet me citatin e gjithkohshëm të latinëve të vjetër: “O Kombe! Ruani njerëzit e mëdhenj se përmes tyre do t`ju njohë bota”. Kurse tek ato dy fjalë hyrëse, vetë autori i librit shprehet: “Kur zemra e Ismail Kadaresë pushoi së rrahuri, nuk e di pse më erdhën ndërmend fjalët që dikush kishte thënë për fiorentinasin e madh Dante Alighieri: “Kurse pas vdekjes nisi “jeta e tij e re”, ajo e pavdekësisë, që e kanë hak vetëm gjenitë e mirëfilltë”. Dhe vazhdon: “Pa dyshim, Ismaili ishte Dantja ynë dhe për rrjedhojë, një gjeni, që i dha lavdi si pakkush atdheut tonë. Ishte fat që jetoi gjatë, pasi njësoj si Hygoi, që deri në fund të jetës nuk e lëshoi penën nga dora, duke punuar për veprën epope dhe mjaft voluminoze “Legjenda e shekujve”, edhe ai nuk reshti së shkruari dhe ngritur me guxim zërin e arsyes për vlerat e larta të shqiptarëve kudo që ata ndodhen, dhe padrejtësitë që i janë bërë atij ndër shekuj. La pas një thesar veprash si trashëgimi e çmuar e kulturës tonë kombëtare, e cila si atëherë kur cerberët e diktaturës vigjëlonin me një fanatizëm të denjë për domenikanin Tomas de Torquemada, ashtu dhe kur demokracia fitoi terrenin e humbur, ndriçoi mendjet e shqiptarëve për nevojën e lirisë, me forcën e një iluministi të vërtetë”. Shpendi, te “Dy fjalë si parathënie” ka vendosur shkrimin e vëllait të tij, Spartakut, intelektualit të shquar, diplomatit dhe mikut të hershëm e besnik të Ismailit, me titullin “Precedenti “Karlfeldt” dhe mundësia e një Nobeli nderi për Kadarenë pas vdekjes”, artikull i botuar te Gazeta “Panorama” po në 28 janar, pra ditën që ai kishte 90 vjetorin e lindjes. Kushdo që e ka lexuar ose do ta lexojë te ky libër, do të bindet se argumentet, erudicioni, elokuenca dhe logjika e tij, janë plotësisht bindëse dhe të pakundërshtueshme, për të mos thënë, nga apologjitë më të bukura që janë shkruar ndonjëherë për “Nderin e Kombit” tonë Kadare. Sipas Spartakut, Ismaili i përkthyer në mbi 50 gjuhë të ndryshme të Botës së sotme tetëmiliardëshe, kryemjeshtër dhe luksoz i alegorisë së sofistikuar, ai që jo vetëm i mbijetoi si rrallëkush ferrit stalinist të regjimit të Hoxhës, por edhe për dekada të tëra kaloi në qyngjet e zjarrta të purgatorit të kuq, ka qenë prej dekadash serial kandidat si askush tjetër për ta marrë atë çmim që për turpin e asaj Akademie, ju dha sllovenit Peter Handke, atij që përlotej para varrit të kryekriminelit Sllobodan Millosheviç. Shpendi, teksa tregon arsyet e botimit të këtij libri, nuk heziton të kujtojë se ka edhe nga ata shqiptarë që kanë vjellë vrer për Kadarenë. Ai i referohet librit autobiografik të Salman Ruzhdies i cili thosh se: “Mënyra më efikase për të sulmuar një libër është të demonizosh autorin e tij, për ta shndërruar atë në një krijesë me motive të ulta dhe qëllime të liga”. Po ashtu ai sjell pasazhe nga ç`ka shkruar me mençuri e sinqeritet bashkëshortja e tij, shkrimtarja Helena te libri “Kohë e pamjaftueshme”, ku inatçinjtë e ziliqarët arrijnë deri atje sa të thonë marrira të tilla, duke e krahasuar Ismail Kadarenë me rrezet gama që vinin nga universi dhe që kombi shqiptar duhej t`i kthente mbrapsht nëse donte të mos dëmtohej. Por Ismailin e donte me gjithë zemër populli i tij, lexuesit e pafund, pasi ishte ashtu sikurse thosh Tefik Çaushi se: “Ai (I.K.), ka ditur të krijojë për masën e lexuesve një letërsi të tillë që ka shërbyer si ushqim shpirtëror i një cilësie të lartë, aq i domosdoshëm për emancipimin tonë kombëtar”. Dhe si për t`u dhënë një përgjigje të merituar kritizerëve, Shpendi përmend shembullin e xhuxhave që kur hipin në shpinën e gjigantit, thonë se jemi më të mëdhenj se ai, dhe kujton se si e kanë vlerësuar atë të huajt, si fjala vjen Nicole Zand: “Universal dhe i të gjitha kohrave, duke mbetur gjithaq shqiptar”, Bruce Bawer; “një nga romancierët më të shquar”, “Figaro Litteraire”: kalibrin e jashtëzakonshëm të këtij shekulli”, Gullaume Allary: “më i madhi shkrimtar i gjallë i kohës”, “Histori e Letërsisë Evropiane”: “që rrok historinë me një frymë të fuqishme shekspiriane”, e deri tek Alain Bosquet: “Kadareja njihet në të gjithë planetin; të kurorëzosh Kadarenë nuk do të thotë ta emanciposh atë, do të thotë të emancipoheni vetë ju”. Dhe Shpendi e nis librin e tij me shkrimin “Një ditë e paharruar”, qysh mbi gjysmë shekulli më parë, kur Kadareja doli nga selia e Lidhjes, për t`i takuar me Spartakun, i veshur me një palë pantallona gri, një këmishë të lirë, një orë “Ruhla”, nga ato që thuhej se andej ishin me lopatë dhe i kthenin për kusur, dhe syze me skelet të trashë. I thjeshtë dhe njerëzor ishte dhe në sjellje, në fjalët që thoshte, dhe premtimin për të ndihmuar e inkurajuar. Ishte mësuar ta thërrisnin ngado: Ismail, edhe pse ai ishte autori i Gjeneralit të famshëm, Kronikës, Autobiografisë, Dimrit dhe i një sërë novelash dhe poezishë të mrekullueshme. Gjatë bisedës, dukej që kishte adhurimin më të madh për Lasgushin, dhe disa kritikë i quante vagabondë, për të cilët duhej gjetur sipas tij, ndonjë rrahës profesionist. Por pas kësaj dukje krejt të zakonshme, fshihej një vullkan i vërtetë që kur shpërthente me krijimet e tij, trondiste gjithë vendin. Por Ismail Kadareja e tronditi vendin edhe me krijimet e mëpastajme, disa nga të cilat i zgjedh kritiku Shpendi Topollaj për t`i trajtuar në këtë libër. Ato janë: romanet “Qyteti pa reklama”, “Jeta, loja dhe vdekja e Lul Mazrekut”, “Darka e gabuar”, “Kur sunduesit grinden”, “Ikja e shtërgut”, si dhe analizat për ç`kanë shkruar të tjerët në librat e tyre për të, si monografia e Fatime Kullit “Uragani i meteorëve” me nëntitull “Bilal Xhaferri përballë Kadaresë”, libri studimor i Met Dervishit “Intertekstualja dhe disidentja te “Dimri i vetmisë së Madhe”, paskvilet e Kapllan Resulit me titull “Shpifjet e Kadaresë nuk e ndryshojnë të vërtetën”, apo pjesë nga libri i të ndjerit Kastriot Myftaraj “Ballkanadolli gjeostrategjik”. Për Shpendin, roli i shkrimtarit në shoqëri, dhe sidomos i Kadaresë është i pazëvendësueshëm dhe arsyen e gjen po te fjalët e Ismalit i cili tek intervista e tij e botuar te “Kohë barbare” shprehet: “Një shkrimtar është më tepër se një parti, ai është një Atdhe më vete. Ai flet në emër të këtij Atdheu. Një shkrimtar (dhe i referohet Dantes), e rilind atdheun e vet, ai është ekuivalenti, zëdhënësi i vlerave të epokës së tij”. Teksa merret me analizimin e Lul Mazrekut, Shpendi hyn brenda thelbit të problemit që synon Kadareja dhe shkruan: “Dhe shihni ç`ngjet: ndërsa grekët me gojën e Homerit pohonin se kur tërhiqej zvarrë nga Akili, Hektori qe i vdekur, e romakët nëpërmjet Virgjilit, mbronin mendimin se Akili ia shpoi këmbët Hektorit dhe në ato vrima futi litarin për ta tërhequr, por që fundja askush nuk e vinte në dyshim, se i prekur nga lutjet e të atit, ai ua ktheu trojanëve trupin e të vrarit, mijra vjet më vonë, në një vend që qëndronte midis tyre, dhe që ndofta qe më i vjetër se ata, do të shfaqeshin ca monstra që do t`ua kalonin në ligësinë e fantazisë dy të parëve, duke inskenuar një vrasje në kufi, me aktorin e dështuar e fatkeq, tashmë ushtar, Lul Mazrekun, për të tmerruar e frikësuar turmat e njerëzve të mjerë, në një kohë që kishin vrarë sa kishin mundur, vetëm pse donin të baktisnin “parajsën” socialiste, dhe as e kishin marrë mundimin që prindërve të tyre, t`u tregonin të paktën varrin”. Por populli duhej llahtarisur me zvarritje kufomash, ndaj dhe autori i këtij libri thotë: “Dhe këtu të mos ua hamë hakun; intrigat, bëmat dhe krimet e bandës së Enver Hoxhës, do t`i kishin zili edhe ata që bënë shtesat e epokës posthomerike për pallatin e Atridëve; ato do të ishin të denja për penën e Sofokliut, Euripidit e Senekës”. Dhe si për ta vërtetuar këtë, ai huazon diçka nga një personazh i romanit të Kadaresë i cili e mbyll këtë temë: “…më lejoni t`u them se për kësi gjërash ata kishin më shumë përvojë dhe ide se gjithë antikiteti grek e romak të marrë bashkë”. Te shkrimi i tij për romanin “Darka e gabuar”, ndërsa bën fjalë për paradokset e kohës së pas luftës së Dytë në Gjirokastër dhe mjetet artistike që Kadareja përdor, Shpendi nënvizon: “paradoksi i kohës… në penën e Kadaresë merr përmasat e një grotesku që i përdorur dikur nga Rableja (Gargantua dhe Pantagryel”), dhe Shçedrini (“Historia e një qyteti”), i ka dhënë aq forcë “Kronikës në gur”. Shpendit, leximi i “Kur sunduesit grinden” i kujton se ky libër i mrekullueshëm, jo vetëm të kënaq estetikisht, por edhe të bën të përfytyrosh se nga kaloi aq gabimisht rruga jonë dhe si u luftuan mendjet e ndritura, te të cilët duhej mbështetur e ardhmja e një populli. Duke e mbyllur ligjeratën, ai gati bërtet: “…a do të dalë dikush që të shkojë në Suedi tek ai komisioni që ndan atë çmimin e famshëm dhe duke ua hedhur në tavolinë, t`u thotë: Lexojeni o u plaçin sytë, se mjaft e shkelët testamentin e Alfred Bernhard Nobelit me padrejtësinë që i bëni ndër vite, jo vetëm Ismail Kadaresë, por gjithë popullit shqiptar”. Sa njerëzor e përshkruan Topollaj, Kadarenë, kur shtjellon “Ikja e shtërgut”, bazuar te dashuria platonike e një zemre delikate si ajo e Lasgush Poradecit. Aty ai sheh forcën e shpirtit njerëzor, të vizatuar sipas porosisë tolstojane për thjeshtësinë, lakonizmin dhe qartësinë, si mjete për të mbërritur te përsosmëria e artit. Në këtë libër Shpendi ka përfshirë edhe artikuj mospajtues e deri polemizues me ata që sikurse e cekëm më lart, duan t`ia ulin vlerat Kadaresë, me arsyetimin e padrejtë se në një farë kuptimi, i ka shërbyer diktaturës, si për shembull artikulli “Ziliqarë! mjaft e sulmuat Kadarenë”. Ai u drejtohet të gjithë atyre që e quajnë Ismail Kadarenë glorifikuesin e diktatorit, me fjalët e Ciceronit drejtuar Katilinës: “Quoskue tandem?” pra “Deri kur më?” dhe shton se hija e nihilistëve të rinj si Eugjen Bararovi i Turgenievit, ende sillet rrotull nesh. Kurse te shkrimi kundër smirëziut që urren vetë shqiptarët, Kapllan Resulbegoviç thotë: “…kushdo që kërkon ta baltosë me të pavërteta atë (I.K.), duhet të kujtojë fjalët e arta të Charles Colton – it se “Shpifja dëmton më shumë atë që shpif, se atë ndaj të cilit shpifet”. Do gjejmë në libër dhe pasazhe nga intervistat që ai ka dhënë me gazetarë të ndryshëm, si e ndjera Rezarta Reçi, Migena Sotiri e Luan Laze, rreth figurës madhore të Ismailit. Dhe si për të krijuar një lloj mozaiku, këtu rreshtohen dy poezi, shkruar posaçërisht për Kadarenë, me rastin e botimit të këtij libri, nga poetët e mirënjohur Agim Bajrami dhe Ymer Nurka, si dhe shkrimi i historianit Meçan Hoxha “Gjenia e Kadaresë në penën e Shpendi Topollajt”. Si në të gjithë krijimtarinë e tij shumëplanëshe, ashtu edhe në 45 librat e tij me kritika letrare, ku dallon një kulturë superiore tashmë e njohur e Topollajt, edhe te ky libër të mbetet në mendje jo vetëm horizonti i tij i pamatë, por dhe dashuria e madhe që ai ka për vetë Ismail Kadarenë, si një mbrojtës i patundur i çështjes kombëtare (Kosovë e Çamëri), e demokrat, dhe veprën e tij kolosale. Shpendi shpreh bindjen se të gjithë librat e I. Kadaresë janë të denjë për atë përgjigjen e poetit komik grek, Aristofanit që kur e pyetën se cili libër ju pëlqen më shumë, u përgjigj: – Atë që filloj ta lexoj duke shpresuar shumë dhe që i jap fund duke përfituar edhe më shumë. Dhe në fund të këtij shkrimi, nuk mund të mos përmend faktin se ky libër jo vetëm nderon gjigantin e papërsëritshëm Ismail Kadare, por edhe se morisë së librave të poetit, prozatorit, kritikut, dramaturgut, publicistit, esseistit Shpendi Topollaj, i shtohet një zë mjaft dinjitoz, aq sa do të kujtoj se sa të vërteta janë fjalët e Idriz Dermyshit, kur te parathënia e librit të tij “Përtej talentit”, shkruan: “Vepra me vlerë dhe vlera e veprave të Shpendit do enden gjatë në kujtesën e kombit tonë. Shpendi hesht, ndërsa jehona e tij ndrin, bubullon… Tashmë, Shpendi është një krijues kombëtar! Një thënie e Niçes, mendoj se i shkon për shtat Shpendit tonë: “Ju shihni lart, kur kërkoni të lartësoheni. Po unë shoh poshtë, sepse jam lart”. Dhe Shpendi është vërtetë lart, ndaj shikon poshtë. Kalli gruri me shumë bukë”. Ja pse do të mbesin përherë aktuale, fjalët e tij përshëndetëse drejtuar të pavdekshmit Ismail Kadare, me rastin e akordimit të titullit “Kalorës i Legjionit të Nderit”: “U mrekullova nga vlerësimi që t`u bë. Pas 500 vjet krenarie me një Princ të Krishterimit në mbrojtje të qytetërimit të Evropës me shpatë, vendit tonë i duhej një Princ i Letërsisë në mbrojtje të kulturës të saj me penë; gjë që ti e realizove kaq bukur. Përherë Atdheu do të të jetë mirënjohës si një nga burrat më të shquar të tij”.  

Albert Vataj/

Më 26 shkurt të vitit 1802, Franca dhe bota, do të priste të vinte në jetë, atë që do të prekte zenitin si poet, dramaturg, novelist, eseist, artist vizual, burrë shteti, atë… Viktor Hygoin, aktivistin e zellshëm të të drejtave dhe lirive të njeriut. Përpos të gjithash mëtoi kunguesin e patëdytë të poetit dhe vazhduesin e spikatun të romantizmit. Ishte dhe mbeti një shëmbëllesë e një penelate tragjike me sharm humaniteti.

Në galerinë e veprës, përcjellim kjartësisht si figurë qendrore njeriun e mitizuar në Sizif. Ngarëndja për të rrëmuar mes rrënojave të kohës, e për të ç’burgosur së andejmi gologotën e mundimshme të njeriut që gjen tek sekush vetveten, e beh atë gjithnjë mes rrëfimtarëve ngadhnjyes. Tipat, karakteret, figura, episode, etapat, datimet dhe rendiet historike, janë jo vetëm lënda e parë e asaj përmendore shtatlartë, por edhe brumi i një doktrine që me romantizmin dhe me emrin e Viktor Hygoit, kërkuan dhe përftuan përjetësinë.

Edhe sot ndërsa matim kohësinë tone, në këtë turravrap të çmendur përnga zdiseku, përgjojmë pa shumë qëmtesë, praninë mes nesh të personazheve që skaliti mendja, zemra dhe pena e një prej shkrimtarëve më të rëndësishëm të shkullit XIX, këtij dishepulli të njimendtë të romantizmit. Gjatë kësaj kohërendie pakkush ka mbetur jashtë asaj bote ngjethëse që sendërtoi ai me landën e një vullkani. Kurrkush nuk bitisi atë realitet cingëritës, atë univers ku hovtë një mllef dhe si një llavë flatëron gjithëkohësinë e gjëmimeve të brenshme të çdo shpirti. E gjithë kjo për ti dhënë përmasat e qiellit vullnesës për të drejtë dhe liri, dinjitet dhe dashuri. Vepra, personazhet dhe trillet e një ngulmi reagues, u bënë udhërrëfyes të rendjes së gjatë të një kreature letrare të tjetërqyshtë, që do ta ngjiste shumë shpejt të zotin e saj në fronin e famës. Gjithëkjo ka në thelb njeriun, atë brenda dhe jashtë nesh, atë më fatkeqin në kohësinë e vet.

Gjithëçfarë na lidh me Viktor Hygoin, këtë personalitet të letërsisë botërore, është ajo afri delikate e një shpirti rrapëllitës, i një pene tragjike që predikoi humanizmin si fe e gjithëkohësisë. Akti i krijimit, u shugurua prej tij si shërbesa e perëndishme e romantizmit.

Hygo e trajton njeriun në një mënyrë të tjetërsojtë nga sa e kishin mëtuar dhë qenë rrekur mbamëndjet kohore letrare. Veçmas kur gjen shteg dhe depërton në brendinë e tij të mistershme, mëdyshjet që ka njeriu rreth zgjedhjeve në jetë, konfliktin që gjallon në vetëdije, dhe metamorfoza që e përndjek në të gjithë hapat në të gjallë. Ai sheh anën vlertë të qënies, qëllimshëm për të nxjerrë që andej të virtytshmin. Nuk resht së lartësuari shpirtin dhe dhimbjen, ndërgjegjes i jep kahje hyjnore duke e naltësuar dhe himnizuar këtë krijesë si gjithnjë të njëmendtë në mirësi.

Sipas shkrimtarit njeri mund të bëhet i madh, i urtë, i dobishëm për shoqërinë, pavarësisht sesi ka qenë ai më parë. Ai depërton më në thellësi, ndoshta shumë më shumë se kishte mbërritur tjetërkush më heret.

Viktor Hygo krijoi novela dhe poema, të cilat përfshinin çështje të nalta dhe vorbulluese, ato politike dhe filozofike të historisë së asokohëshme. I trajtoi ato me një stil të lartë dhe finesë, dritëpamësi dhe fundament, nuk është aspak i mërzitshëm edhe pse shpesh ndalet në detaje që dlirin dyshimin në trill dhe mishërojnë çdo çast me shkëlqimin e vet të ngrysët dhe trishtimin pikëllues. Gjithmonë në këtë lojë ligjëruese, ka ndopak andje dhe hir për tu përfshirë, gjithëpoaq, ke diçka për të reflektuar mbi atë që trajton me aq mjeshteri Viktor Hygoi. Mjafton vetem një sentencë që ka fuqinë e një bërthame shpërthimi brendie, që të ngas me forcën dhe magjinë e një Circe dhe të përfshijë në vorbullën e përjetimit.

Për formësimin e një botëkuptimi letrar, përvoja me kryeveprat e shkrimtarit të madh, “Njeriu që qesh”, “Katedralja e Parisit” dhe “Të mjerët”, është kryekëput një ndikesë për nga përfundimet dalldisëse, të cilat lënë në gjurmën e kohës dhe në përcjelljen kundruese, gjurmë që drithërojnë. Gjithsesi këto tre vepra, dhe jo vetëm, ishin njëkohësisht dhe pasaporta ndërkombëtare e Hygoit. Mbeten sakaq emblematike për galerinë e shkrimtarit. Njëherash janë realitete letrare që paraprijnë në yshtjen e stuhishme drejt kreut këtë penë. Kohësia e këtyre veprave mëtoi në sentimentet e një qëmtesë kushtruese. Pas personazheve të skalitur me daltën e këtij dimensioni të gjithmonshëm letrar, asohere kur u botuan, sefte, në të tashmen e kohës, kur erdhën në shqip dhe u bënë yshtje e netëve pagjumë, në të sotmen e përgjithkohë, mbeten të jashtëzakonshëm. Kuazimodo, Guinpleni dhe Gavroshi janë të gjithëkohshëm. Kumti i tyre ishte, është dhe mbetet në kohësinë e gjithë shtresime shoqërore, një shkundje nga themelet, një ndërmëndje që udhëton dhe jeton me elemnetin thelbësor të jetësores, njeriun, asohere, tash e në të përgjithmonshmen.

Manteli që veshi këto personazhe është reja e zezë që noton edhe në qiejt modern, duke gërmushur me nervin e hakërrisë paqen e rrejshme sociale, patosin dhe shtrirjen jargavitëse ndjesore. Ai diti dhe ia doli t’i ikte modeleve pështira dhe melankolike që mëkoi shpirtin kumtues të asokohjes së tekstshkruesve. Nuk hezitoi të hidhej në rrapëllimën e kohës, të përballet fyta-fytas me peripecitë, me jetësoren gjithnjë në zgrip të personazheve, për ti shndrruar ato hove në shkëndija të qenësishme të ndryshesave epokale historike. Kreatura shkrimore dhe padyshim thellësisht ndjesore, arritën të mbulonin të gjitha gjinitë letrare, nga lirika tek tragjedia, nga zakonet tek satira politike, nga romani historik e social tek thmelimi i një doktrine, duke ngjallur kësisoj një lloj njëmendësie të patjetërt evropiane.

Nga Regina Resta/

Të martën, më 24 shkurt 2026, nga ora 14:30 deri në 18:00, në Romë u zhvillua ceremonia e ndarjes së Çmimit Gazetaresk Etik “Dritat e së Vërtetës”, e planifikuar në Ministrinë e Kulturës në sallën Spadolini. Projekti, i promovuar nga Shoqata Kulturore VerbumlandiArt APS me nismën e senatorit Manfredi Potenti, lindi për të vlerësuar një gazetari të aftë që të ndërthurë rigorozitetin, guximin dhe përgjegjësinë etike në një periudhë historike të shënuar nga dezinformimi dhe kriza e besimit në rrëfimin publik.

Çmimi “Dritat e së Vërtetës” nuk paraqitet në konkurrencë me vlerësime të tjera, por si një hapësirë drite, reflektimi dhe mirënjohjeje ndaj atyre që mbrojnë të vërtetën si një të mirë të përbashkët. Konceptimi dhe kujdesi për nismën iu besuan Dr Regina Resta, presidente e shoqatës VerbumlandiArt APS dhe e Çmimit, Dr Maria Pia Turiello, presidente e Komitetit Shkencor dhe zv/presidente e Çmimit, si dhe Dr Mirella Cristina, Deputete Parlamentare në komisionin e Drejtësisë, avokate dhe gazetare si dhe anëtare e Komitetit Shkencor.

Për t’i dhënë autoritet nismës ishte edhe Komiteti i Nderit, i cili përfshin: Nico Spuntoni, Francesco Mura, Francesco Lenoci, Goffredo Palmerini, Roberto Sciarrone dhe Vinicio Leonetti, figura referuese në panoramën gazetareske dhe kulturore.

Ndër të vlerësuarit italianë me Çmimin Ndërkombëtar të Gazetarisë u renditën: S.E. Card. Fernando Filoni, Anna Maria Esposito, Brunella Bolloli, David Parenzo, Giovan Battista Brunori, Giulia Sorrentino, Manuela Sain, Maria Rita Grieco, Marilena Vinci, Massimo Giraldi dhe Silvia Grassi.

Çmimi Gazetaresk “DRITAT E SË VËRTETËS”

seksioni i gazetarëve të huaj, të propozuar nga promovuesja kulturore ndërkombëtare Angela Kosta, përfshin: Aleksandër Çipa (Shqipëri), Alketa Gashi Fazliu (Kosovë), Tarana Turan Rahimi (Azerbajxhan), si dhe Marinellys Tremamunno (Venezuelë), duke konfirmuar profilin gjithnjë e më ndërkombëtar të nismës.

Hapësirë e gjerë iu kushtua edhe brezave të rinj, me të rinjtë e vlerësuar Angelo Baracco, Antonio Errigo, Federica Tomasello dhe Mulengezi Adolphe Mihingano, në mbështetje të talentit në rritje dhe të një gazetarie të përgjegjshme e cila sheh me dinjitet drejt së ardhmes.

Vlerësimet e dorëzuara gjatë ceremonisë janë vepra origjinale dhe unike të artistit nga Salento, Tommaso Filieri (Galatone, Lecce), të realizuara me dorë dhe të konceptuara si simbolë autentikë dhe të papërsëritshëm të vlerës etike të profesionit.

Roma, zemra institucionale dhe kulturore e vendit, mirëpriti Çmimin Gazetaresk Etik “Dritat e së Vërtetës” në një seli me vlerë të lartë simbolike si Ministria e Kulturës, duke forcuar lidhjen midis informacionit, përgjegjësisë qytetare dhe trashëgimisë demokratike.

Të gjitha mediat e ndoqën nismën me vëmendje, duke i njohur vlerën kombëtare dhe ndërkombëtare në promovimin e një gazetarie të ndërgjegjshme, të lirë dhe të orientuar drejt së mirës së përbashkët.

Salla Spadolini, e vendosur brenda Ministrisë së Kulturës (MiC) në Romë, mban emrin e Giovanni Spadolini, historian, gazetar dhe politikan italian, themelues dhe Ministri i Parë për Pasuritë Kulturore dhe Mjedisore në vitin 1974.

Ministria simbolizon lindjen e dikasterit, i ndarë nga Ministria e Arsimit Publik, për të mbrojtur në mënyrë të pavarur trashëgiminë kulturore dhe mjedisore italiane. Spadolini, si historian dhe njeri i kulturës, e konceptoi Ministrinë jo si një institucion burokratik, por si një përkushtim ndaj mbrojtjes së trashëgimisë artistike dhe historike italiane, duke e konsideruar atë si një pasuri të gjallëruese dhe lëvruese për vendin.

Përktheu: Angela Kosta gazetare shkrimtare, poete, eseiste, redaktore, kritike letrare, botuese, promovuese ndërkombëtare.