Arben Çejku/

Përfundova së lexuari romanin – monografik “Eleganca e lotëve”, të autores Iris Halili, i cili sjell një kontribut esencial në prozën moderne shqipe dhe një histori realiste nga e kaluara diktatoriale e Shqipërisë. Në qendër të rrëfimit të jashtëzakonshëm janë personazhe reale, të cilat kanë formësuar memorien e autores, por njëkohësisht përfaqësojnë simbolikisht edhe jetën e vështirë në realitetin absurd shqiptar të mijëra familjeve, të rrethuar me tela me gjemba dhe burgje poltike e gulake internimi anekënd Shqiperisë!

Dy personazhet kryesore janë një grua zonjë me Z të madhe, Ganimet Gjilani Fratari dhe një zotëri po me Z kapitale, i biri, Hajredin Fratari, rreth të cilëve lëvizin edhe shumë personazhe të tjera, përfshi dhe vetë autoren, si një nga personazhet e treta më kryesore, e cila rrëfen nga këndvështrimi i një fëmije të pafajshëm dramën e një familjeje ku ajo rritet si dhe dramën e një shoqëria ku ajo vuan.

Brenda këtij trekëndëshi (Gjyshja-daja-mbesa) është përfshirë simbolikisht edhe shtresëzimi i brezave, të cilët mezi dolën gjallë e me dinjitet nga kthetrat e diktaturës. Ky trekëndësh personazhesh pérfshin brenda vetes historitë e gjithë të tjerëve dhe lëviz nga fillimi i rrëfimit e deri në fund, si trekëndësh i palëkundur wë shërben si gravitet për historitë e ngjarjet e tjera familjare e shoqërore. E vlerësoj shumë stilin mjeshtëror të rrëfimit, një stil i thjeshtë dhe përmbajtësor që Iris e ka pothuaj në çdo faqe dhe mbi të gjitha çmoj guximin e saj artistik për të patur në roman figura reale me emrat e vërtetë – një himn mirënjohjeje dhe nderimi për njerëzit e saj dhe té gjithë ata që komunizmi i dënoi, denigroi, izoloi dhe varfëroi vetëm e vetëm se dikur ishin familje të nderuara të Tiranës, Durrësit, Korçës, Shkodrës, Gjirokastrës, Mallakstrës e gjithë Shqipërisë.

Hajredin Fratari është gdhendur në këtë roman si personazhi kryesor i historisë, rreth të cilit luhet drama më e madhe e gjithë familjes dhe “shetitjet” e tij nga njëri burg në tjetrin dhe kalvari i torturave nga njëra qeli në tjetrën, tregojnë një realitet që sot duket i pabesueshëm, por edhe duke na njohur me një karakter të pavesueshëm në pathyeshmërinë e tij përballë torturave dhe i dashur deri në lot përballë nënës dhe mbesës së tij, kur e takonin në burg.

Qëndrueshmëria, krenaria, mençuria, patriotizmi, atdhedashuria, lufta për liri dhe dinjitet njerëzor, vizioni për një Shqipëri demokratike dhe ekonomi të lirë tregu, e bëjnë këtë personazh të duket si një kandil drite në mes të asaj errësire të regjimit komunist. Ai mban në dorë pishtarin e besimit se një ditë do të dalë në liri, se do të triumfojë e mira mbi të keqen, drita mbi errësirën.

Nga drita e këtij personazhi, sikur merr pak ndriçim edhe fytyra e nënës së tij, sa herë ajo ka nevojë për pak shpresë, sa herë ajo ka nevojë për pak besim!

Nga ana tjetër, si një bletë e vogël, autorja-fëmijë, kalon sa tek gjyshja, daja, prindërit dhe njerëzit e tjere përreth saj, mes të cilëve shkëlqen edhe At Zef Pllumbi etj dhe mbledh gjithë kujtimet e tyre, për t’i sjellë me mjeshtëri artistike para lexuesve sot. Disa nga personazhet nuk jetojnë, por po ta dinin ata se një ditë do të “ringjalleshin” artistikisht kaq bukur nga pena e Irisit, mbase do i tregonin vogëlushes pak më shumë histori…

Duke mos përdorur shumë teknikat e fantazisë letrare, por mjetet stilistike të rrëfimit në prozë, Iris Halili, ka sjellë tek ne një sagë tipike shqiptare, e cila mund të konsiderohet si një ndër prozat e para, që ka si personazhe letrare figura historike reale!

Historia e familjes Fratari, një familjeje patriotike dhe kontribuese në historinë tonë kombëtare, është edhe historia e shumë familjeve të ngjashme, të cilat u persekutuan vetëm sepse një anonim si E. Hoxha, donte të ishte vetë historia dhe vetë historiani i kohës së tij. Por, siç e rrëfen me mjeshtëri Iris, këto familje, intelektualët dhe patriotët si Dine (Hajredin) Fratari etj, thjeshtë u mbuluan për disa kohë me pak hi e sigurisht me lot vuajtjesh mizore, por kur fryu era e demokracisë dhe lirisë, hiri iku e loti shkëlqeu duke rikthyer fisnikërinë e fshehur dhe sot kombi shqiptar u shpreh mirënjohje gjithë atyre për aq sa bënë për vendin e tyre.

“Eleganca e lotëve”, do të ishte mirë të përfshihej nëpër shkolla, me qëllim edukimin e brezit të ri me virtytet më të larta, të cilat gjenden tek personazhet e këtoj libri. Por, njëkohësisht, libra të tillë sjellin para nesh një realitet dramatik të kohës së kaluar, i cili ngjan me një tablo surrealiste, për nga dhimbja dhe dëmi që i shkaktoi vendit.

Librat si “Eleganca e lotëve”, as nuk ia kompensojnë vuajtjet dhe as nuk ja rikthejnë rininë e dergjur nëpër burgje një personazhi si Hajredin Fratari, e as nuk e rikthejnë jetën nën panik e vuajtje të vetë Irisit, por kur ata lexohen nga brezi i ri, të paktën do t’i ndihmojnë ata të kuptojnë se e kaluara komuniste nuk duhet glorifikuar e aq më keq, nuk duhet përsëritur.

“Eleganca e lotëve”, është shkruar me një stil artistik të veçantë duke na sjellë para syve me shumë elegancë historinë e një familjeje të nderuar, e cila mbijeton me dinjitet në një nga rrathët e ferrit komunist!

Përfund do shtoja se, pikërisht nga mungesa e librave të tillë dhe e pasqyrimit të plotë dhe pa hile të së kaluarës sonë diktatoriale, sot kemi ende në politikë dhe deri diku në mentaliterin shoqërorë elementë dhe shfaqje të modeleve moniste dhe autoritariste.

Nuk është thjeshtë nostalgjia, por është përdorimi praktik i retorikës dhe metodave politike të së kaluarës, që edhe sot po kërkojnë të mbajnë peng të ardhmen e fëmijëve tanë!

Prof.Dr. Fatbardha Fishta Hoxha

Dërgoi: Besnik Fishta/

Një nga figurat më të njohura dhe tërheqëse në Panteonin e Rilindjes Evropiane është edhe poeti Mikel Maruli. Ai nuk ishte vetëm poet, por si të gjithë përfaqësuesit e humanizmit ishte edhe studiues, filozof dhe pedagog i njohur. Mikel Maruli rridhte nga një familje shqiptare që jetonte në More. Në shekullin XV Moreja ishte e banuar nga shumë etni. Shqiptarët përbënin 2/3 e popullsisë dhe qenë vendosur aty të larguar nga dhuna serbe. Shumë shqiptarë, ndër to edhe familja e Marulëve të detyruar nga vërshimi osman u vendosën në Kostandinopojë që në atë kohë ende nuk kishte rënë në duart të turqve.                                                                                                                               Në fillim të vitit 1453 lindi Mikel Maruli. Por me rënien e qytetit të Kostandinopojës nën pushtimin osman familja Maruli vazhdon eksodin e saj, tashmë në Raguzë, në kërkim të një vendbanimi sa më larg Perandorisë Osmane. Me sa duket edhe dëshmohet nga poezitë e Marulit, që ai shkroi më vonë, i ardhur foshnjë në Republikën e Raguzës, ai do të kalojë aty vitet e fëmijërisë dhe të rinisë së parë. Por mbresat që i la ky qytet i lashtë, i ndodhur midis Perëndimit dhe Lindjes evropiane, nuk kalojnë pa lënë gjurmë në shpirtin dhe mendjen e tij. Falë këtyre kujtimeve ai në moshë të pjekur do të këndojë hiret dhe madhështinë historike të këtij qyteti në poezinë “Lavdi Raguzës”. Por Marulët nuk e ndjenjë veten të qetë as në Raguzë dhe pas disa vite qëndrimi aty, ato vazhdojnë migrimin tashmë në brigjet e Gadishullit Apenin, për t’u vendosur përfundimisht në Ankona. Gjithë ky shtegtim i gjatë jetësor do të lërë gjurmë në formimin dhe veprën e Mikel Marulit. Në Gadishullin Apenin fillon arsimin dhe edukimin humanist duke ndjekur mësimet në Venedik e më pas në Universitetin Boa në Padova, ku ishin shkolluar dhe do të bënin emër shumë humanistë shqiptarë si Gazulli, Tomeo, Beçikemi. Por ai nuk qëndron indiferent edhe ndaj ngjarjeve politike të kohës. E gjejmë, si na dëshmon edhe vepra e tij poetike, përkrah shqiptarëve që luftojnë si stratiotë deri në brigjet e Detit të Zi, e Besarabi. Teksa lufton kundër turqve merr vesh se ka humbur vëllain, Gjonin dhe nënën, Efrosinën, çfarë e detyron të kthehet përkohësisht në gjirin e familjes. Më pas e gjejmë përkrah stratiotëve të tjerë duke luftuar në Otranto kundër turqve, në kampin e Aleancës së shteteve Evropiane.                                                             Mikel Maruli u bë i njohur si poet. Poezitë e tij u botuan në Firence, Romë, Breshia, Padova dhe Venedik, si dhe në Gjermani, Francë e Zvicër. Me emrin që fitoi ai u zgjodh anëtar i Akademisë së Napolit. Në 1497 poeti arriti të botonte në Firence dy vepra si “Himnet e Natyrës” dhe “Epigrame”. Po në këtë vit u martua me Aleksandra Skalën, të bijën e shkrimtarit Bartolomeo Skala, një admirues i flaktë i Dantes. Ai vazhdon të shkruajë një vëllim të ri “Epigrame” dhe një poemë pedagogjike “Mbi edukatën e princërve” që nuk arriti t’i botonte. Ai vdiq aksidentalisht në prill të vitit 1500 duke kaluar me kalë lumin Çeçino në Toskanë. Siç thuhet, mbi valët e lumit doli libri “Mbi natyrën e sendeve” i Lukrecit që Mikel Marubi e adhuronte dhe për të cilin ai kishte kryer disa komente model. Megjithë ndërprerjen tragjike të jetës, vepra e mbetur dorëshkrim e Marulit, u botua pas vdekjes së poetit në sajë të kujdesit të së shoqes Aleksandres. Veprat e tij janë ribotuar në Bolonjë më 1504 dhe 1509, në Paris më 1529, 1561 dhe 1582 dhe në Berlin më 1595 etj., si dhe kanë njohur ribotime në shekullin XX. Poeti dhe filozofi i shquar Mikel Maruli la gjithashtu edhe një dorëshkrim tjetër me komente të zgjedhura për veprën e Lukrecit “Mbi natyrën e sendeve”, dorëshkrim i cili u shërbeu ribotuesve të veprave të klasikut latin, Lukrecit, për ta vënë si parathënie.                                                                                                          Jetën dhe veprimtarinë e këtij humanisti e kemi të pasqyruar në krijimtarinë e tij poetike. Në asnjë nga poezitë e tij Maruli nuk shprehet se ka origjinë greke, bizantine apo italiane. Gjithë krijimtaria e tij është në gjuhën latine, sidoqë ka adhuruar si për klasikët e antikitetit grek dhe romak. Ai nuk ka shkruar asnjë radhë në gjuhën greke.                                                                                                  Po kështu refreni i një kënge që pason vargjet e Marulit fillon me këto radhë: “Ne jemi nga Shqipëria / Stratiotë luftëtarë…”                                                                                                                                     I njohur si poet dhe filozof i shkëlqyer, ai shkroi edhe një vepër me karakter pedagogjik që i kushtonte rëndësi, në frymën e humanizmit të Rilindjes, zgimit, zhvillimit dhe afirmimit të personalitetit të njeriut. Më pas veprën e tij pedagogjike do ta çonin më tej Erazmi nga Roterdami (1467–1536), Rabelë (1483–1553), Mishel de Montaigne (1533–1592) duke krijuar kështu një kontribut të veçantë në këtë fushë të trashëgimisë së Rilindjes Evropiane. Kur vdiq Mikel Maruli, poeti i Rilindjes, Ludvik Ariosti i kushtoi një poezi plot konsideratë dhe stimë.                 Në poezi është ndikuar nga poetët grekë dhe në veçanti nga Homeri, Epikuri dhe nga poetët latinë, nga Katuli, Horaci dhe Lukreci. Ai njihte shumë mirë dhe ishte studiues i letërsisë antike greke e romake, por çmonte edhe bashkëkohësit e tij, Danten etj. Nga Katuli u ndikua të lëvronte lirikën e pastër plot bukuri dhe ndjenjë ndërsa nga Lukreci u frymëzua t’i këndonte natyrës. Në veprën “Himnet e natyrës”, si vërejnë studiuesit, ai i këndon gjithësisë, tokës, diellit, hënës si dhe bukurive të natyrës dhe të botës së gjallë. Ai nuk që poet imitues i poezisë klasike por një poet që shquhej për origjinalitetin e tij në brendi dhe formë. Shkroi në një formë poetike të lartë dhe në një latinishte të pasur dhe stil elegant. Në veprat e tij ai i këndoi bukurisë fizike e shpirtërore të njeriut, i këndoi dashurisë.                                                                                                                              Vepra poetike dhe shkencore e Mikel Marulit është relativisht e gjerë. Ajo e tëra është shkruar apo botuar në latinisht (një pjesë të poezisë së tij e ka përkthyer latinisti i njohur Engjëll Sedaj dhe i ka botuar në “Jeta e re”, nr.6, Prishtinë, 1984, fq.1077–1091). Duke reflektuar mbi poezinë e Mikel Marulit, s’është e vështirë të ndjesh dhe të perceptosh një poet të talentuar plot ndjenja dhe dashuri për njeriun dhe atë që e lidh atë me jetën, me botën e gjithësinë.                                                            Është tepër kuptimplotë fakti se në poezinë e tij, edhe pse nuk shfaqet me emër Arbëria, malli për të është i madh. Është aq i madh patosi për Atdheun sa edhe pse i takon një panteoni poetik panevropian, ai të kujton dendur e natyrshëm një variant të mallit të arbëreshëve të Italisë të shënuar edhe në letrat arbëreshe të shekujve 16–17, dhe rigjetur e rishprehur në dimensione të reja në shekullin 19, shekullin e zgjimit kombëtar evropian por edhe të zgjimit kombëtar shqiptar.                                                                                                                                                                Është tema e madhe e atdheut të munguar që i jep poezive të Mikel Marulit, atë dimension të ndjenjës së thellë personale të përjetuar që vinte jo si një transplantim i lirikëve të lashtë si Katuli, Lukreci, etj., por si shprehje e gjallërisë së ndjenjave njerëzore të një kohe të re, siç ishte shekulli i humanizmit, në zemrën e të cilit shkroi poeti me origjinë arbërore, M. Maruli, por në një variant të përkryer gjuhësor evropian siç ishte latinishtja.                                                                                                 I frymëzuar nga poetët e mëdhenj të antikitetit latin e grek, Maruli do të krijonte një poezi të larmishme që edhe pse nuk e tret plotësisht lëndën retorike, sjell freski dhe gjallëri të re poetike. Brenga e largimit të të parëve nga atdheu i kërcënuar nga dhuna osmane, vuajtja pothuajse në mënyrë të pandërprerë për atdheun e robëruar është lejtmotivi që përshkon poezinë e tij edhe kur ajo është me temë personale, si kur vajton vdekjen e vëllait, Gjon, ose me epitatet e lëvruara prej tij për nënën e babanë, gjyshin nga nëna dhe gjyshin nga babai. Në poezinë lirike elegjiake “Mbi vdekjen e vëllait Gjon” ai shpreh dhimbjen e pafund njerëzore për njeriun e afërt, por që prapë është më e pakët sesa brenga e atdheut të robëruar e të munguar. “Vetëm atdheu i robëruar më tepër / se ti mund ta pikëllojë shpirtin tim”. Ndërsa në epitafin kushtuar Mikel Tarkanjoit, gjyshit nga nëna, Maruli shkruan për “plagë të zvarisura nga lufta për atdhe”, duke nënkuptuar jo vetëm të parët e tij, por gjithë etninë arbërore ai shkruan: “… se për atdhe aq shumë u tret ai popull”, dhe amaneti i tij i fundit është porosia “… deri sa t’mos ngadhënjejë me atdheun, ani unë tok do të tretëm”.                                                                                                     Ndërsa në Epitaf për Manilin, babanë e Marulit, poeti shkruan: “Se e mjerë ka qenë jeta në atdheun tonë të pushtuar, / Tani po vdes, duke qajtur dhe çdo gjë / po mbetet pikëlluese e mjerë / Ky është fati i gjinisë sonë”.                                                                                                   Portretin e nënë Efrosinës i dhënë përmes një epitafi prekës shumë të bukur e njerëzor në një dialog poetik shprehës, Mikel Maruli e ka derdhur si në alabastër profilin e bukur, fisnik, bujar e mbi të gjitha atdhetar të nënës së vet. Në parafytyrë poetike ajo ndrit si një krijesë që ndjell gëzim, krenari, dhimbje të pafund dhe të thellë. Ajo është nënë, motër, bashkëshorte e denjë, e urtë dhe e ndershme, por që e kaloi jetën, siç thotë poeti, “në burg”, sepse vuajti pushtimin e atdheut dhe robërinë e rëndë, që ishte dhimbja e madhe e saj. Ajo fal gëzim, ajo shpërndan dritë sepse siç thotë poeti në fund të poezisë, duke nënvizuar edhe njëherë vlerat e saj si nënë, si njeri, si qytetare, ajo mbi të gjitha ishte “Gruaja që me shpirt donte atdhenë”.                                                       Temës së lidhjes së pazgjidhshme, pavarësisht nga rrethanat e vështira të njeriut me vendin e vet u takojnë edhe poezitë “Për atdheun”, “Të vdekurit për atdhe”, “Mbi mërgimin tim”, ku ndjehet depërtuese ideja e lidhjes së pashkëputur të njeriut me të vetët. Tema në vetvete ka një konotim të hapur. Ajo reflekton momentin personal, që në klimën e humanizmit merrte të drejtën e qytetarisë në poezinë e kohës, por ajo fitonte edhe një tingull universal njerëzor, për të gjithë ata njerëz që për një arsye apo një tjetër dhe aq më shumë për arsye madhore janë shkulur nga vendi i tyre i origjinës për ta gjetur e kërkuar lirinë, paqen dhe pse jo edhe lumturinë diku në një tjetër vend.                                                                                                                                             Dhimbjet e Marulit nuk janë aspak më pak të vogla se ato që ndjen dhe shpreh pak më tutje në kohë, Barleti i shfaq jo vetëm në veprat e tij, por edhe në parathëniet e tyre, sidomos në parathënien e “Rrethimi të Shkodrës” (1504). Në lirikën “Për atdheun”, Maruli evokon atdheun e origjinës më tepër përmes konvencionit të dhimbjes që ngjall robëria “O fis i mjerë e fatzi, ku mbeti lavdia e më parshme”. Për të poeti ka shprehur afeksion përmes metaforës kuptimplote dhe të brishtë “Syçkë e gjithë botës, atdheu im, o syçkë e fiseve”.                                         Poezia me tone atdhetare e M. Marulit pavarësisht përmasës evropiane apo universale njerëzore, ka edhe përmasën konkrete personale që lidhet me jetën e poetit. Ky plan gjen konkretizim sidomos në poezinë e gjatë por me vlera shumë të thella “Për mërgimin tim”. Ajo pothuajse e ka shfaqur hapur vetëdijen e kombësisë teksa thekson: “… S’dua të mbetem i vetmuar / nga gjaku i të parëve t’atdheut të përgjakshëm, pse shpirti i dritës që / nuk don dhe s’mund të pranojë mërgimin / tani është i përbuzur…”                                                                                                              Poezia është shfrim i ndjenjave fisnike për tokën e munguar, për shtëpinë atërore, për atdheun, për të cilin edhe Maruli sikurse Barleti, mendon se kurrë nuk duhet menduar se është bërë shumë. Poeti shkruan me afsh dhe revoltë njerëzish, duke vënë para detyrimit moral të parët e vet që kapëtuan udhën e hidhur e të vështirë të mërgimit, me të cilin veprim, siç e dëshmon tërë poezia e tij, ai nuk u pajtua asnjëherë, nuk u ndje i qetë. “… Ah, atëbotë / duhej të vdiste i madh dhe i vogël / e t’mos lejonin këtë ‘keqe kaq të madhe / dhe nga plagët e bukura vdekja të / plandoset në fuqinë vetjake / për të mbrojtur lirinë, e shpëtimit / të dëshiruar, rruga e sigurtë ishte kjo..”                                                                                                                                                                      Poeti që ka luftuar me armë në dorë ndaj armiqve osmanë barbarë si stratiot, në Otranto përkrah koalicionit evropian ka arritur në mendimin më sublim që e shpreh sa në këtë poezi edhe në poezinë “Të vdekurit për atdhe”, të cilën po e sjellim të plotë për mesazhin e saj atdhetar e human. “Ti, që i ke parë përleshjet mizore / t’egërsirave, pusho i admiruar / në fushën e gjerë! Kushedi se sa / mijëra heronjve luftëtarë! / Thirre vdekjen e ndershme e jo Sukën!/ Ky është zakon i të parëve”                                                                                                                            Poezia e Marulit është e vrullshme siç ishte vetë jeta dhe personaliteti i poetit humanist. Mesazhi dhe emocionaliteti që transmeton nuk e ka humbur freskinë edhe pse kanë kaluar aq shekuj që kur është shkruar. Ajo e tëra është fjalë shpirt për vendin e dashur të njeriut të çdo kohe e të çdo hapësire. Këtu qëndron dhe universaliteti dhe origjinaliteti i kësaj poezie që u çmua shumë në shekujt e Rilindjes Evropiane dhe që përbën një trashëgimi me vlerë sa evropiane dhe kombëtare. Për tiparet e saj humaniste, poezia e Mikel Marulit do t’i japë edhe në ato krijime me temë dashurinë dhe miqësinë, që, edhe pse kanë pikënisje çaste personale, kanë tingull përgjithësues.                                                                                                                                                                   Në poezinë e tij për dashurinë vihet re ndikimi i Katulit, poetit latin që ai adhuronte. Por lirika intime e Marulit rrjedh spontane e vetvetishme plot ndjenjë dhe bukuri stili. Ajo është një poezi që arrin të piketojë variacione të ndjenjës që ndjenja e thellë e dashurisë pëson nga mospërgjigja të cilën Maruli e jep tek poezia Aksesinqerti ku poeti thotë se më vështirë se shpata, heshta apo mortaja, se shtrëngata e stuhia, për shpirtin e tij të ndjeshëm “e keqja më e madhe është ajo vajzë që mund të më mohojë, kur ta dua”.                                                                                                   Maruli ka skalitur portrete aq të gjalla femrash që janë subjekt i lirikave të tij, si Leukota që është tipi i vajzës lozonjare, që e bën poetin më shumë të vuajë apo në Epitaf Albinës, që përfundon me vargjet: “… Spërkatnie tokën me gjethe / mos i kurseni lulet pranverore / sepse ajo që sot është pluhur e hi / dikur ishte lule pranverore!”                                                                Në një rrafsh real njerëzor është dhënë ndjenja e dashurisë në poezinë “Mbi dashurinë e vet”. Vargjet e poezisë japin një shpirt pafundësisht të trazuar nën tallazet e asaj gjendje emocionale që shkakton dashuria. “Vërtitem, shkatërohem kryqëzohem /  Andej e këndej, bartem unë i gjori / S’di se kush jam dhe ku ndodhem un’ tani!”                                                                                                         Në një plan tokësor ai vlerëson vese të tilla si mendjemadhësia (“Kundër mendjemadhësisë”) me të cilën jo vetëm që s’ pajtohet por rreh të vendosë një kod etik duke kujtuar se sado i plotfuqishëm dhe me pushtet të jesh, duhet të mendosh ata që kanë sakrifikuar e nuk janë më. “… kujtoji pa përtesë, ata që ranë në luftë të mjerët  / duke menduar se / edhe mbretëria jote do të zvogëlohet.”                                                                                                                            Jo pak vend në poezinë e Marulit zënë edhe ndjenja të tilla njerëzore si miqësia që ai e poetizon në poezinë “Mbi veten dhe Kozmo Politin” dhe në poezinë “Francesk Skala”, të mbushura plot e përplot me ndjenja njerëzore.                                                                                                          Adhurimin për antikën greke, latine që ai e kishte të shumfishtë ai e ka shprehur edhe në poezitë “Homerit”, “Për Dante Aligerin”, “Poetëve italianë”.                                                                                  Aq shumë e çmon Homerin sa e numëron jo në të vdekëtaret por “lindur prej eteri të ndritshëm që ta nderojë toka dhe Qielli”, duke u prononcuar për problemin e prejardhjes së tij në poezinë kushtuar poetimit.                                                                                                                       Ndërsa tek poezia “Mbi poetët italianë” ai afron poetët e lashtë me vetë perënditë duke hequr kufijtë midis tyre. Kaq i madh është adhurimi për këta poetë.                                                                              E këto janë Tibuli, poeti i dashurisë, Vigjili, hyjnor, Terenci, Horaci, Lukreci i madhërueshëm duke e përfshirë me spektrin e tij poetik gjithë hapësirën e poezisë, dramës dhe poemave epike të antikitetit latin, me një pasuri dhe variacion ndjenjash që nga ato intime deri tek patosi satirik që kishte lulëzuar ndër poetët latinë që i dha aq freski por edhe madhështi veprës së tyre letrare. Ata për Marulin humanist nuk janë vetëm objekt adhurimi dhe afeksioni të thellë, por edhe model i krijuesve njerëzorë e qytetarë të ndershëm jo për t’u imituar por për t’i patur si udhëheqës shpirtërorë. Këtë e provon vepra letrare e Mikel Marulit.                                                                                        Në poezinë “Për Dante Aligerin”, Maruli e ngre lart “poetin me nam”, “pa emrin e autoritetin e tij nderohej gjithë atdheu i tij” dhe që për paradoks që ndëshkuar me mërgim, ky bir i Firences dhe gjithë Italisë, andaj poeti lirik shpërthen jo pa sarkazëm: “Heu, ju kohë ziliqare / që nga virtyti shartoni fatin e padenjë! / Cilit t’i takojë virtyti / i atij është atdheu”                      Mesazhi poetik i saj është i qartë. Njeriu me vlera dhe kontribute e fiton atdheun përjetësisht. Atdheu ka nevojë për emrin dhe veprën e tij sado paradoksal të jetë fati dhe vlerësimi i tij, siç ndodhi dhe me Danten që qe shpërblyer më shumë nga Firenca e tij, që gëzon sot e gjithë ditën famën e madhërishme të qytetarëve të saj të ndritur, në mes të të cilëve qëndron edhe Dante Aligeri.                                                                                                                                                       Sadoqë, e nisur nga motive personale, disi më vete qëndron poezia “Lavdi Raguzës”, qytetit-republikë ku Mikel Maruli kaloi fëmijërinë dhe rininë e parë, nga i cili mori mbresa dhe kujtime të një jete qytetare të gjallë, të lakmueshme e të paharrueshme.                                                                                        Poeti nga fillimi deri në fund të poezisë shpreh mirënjohjen duke i dhënë vend asaj ndjenje të thellë të njeriut që provon mirënjohjen pikërisht në një qytet të tillë që do të jetë gjithnjë dhe stolisja e qyteteve “mikpritëse e ngrohtë, në ty mjerimet e mërgimit i vajtova, i njomë, shtalb, nga zemra, dhimbjet si mik e vëlla te ti qesh gostitur”.                                                           Adhurimi për Raguzën nuk ka vetëm pikënisje personale, ajo përfaqëson një vend mikpritës për të mërguarit e të gjithë kohëve, ajo për të është një hapësirë jetike për idetë humaniste ku “vijnë e shkojnë njerëz të gëzuar” ku veprojnë “zakone, ligjet e shenjta të këtij qyteti” të cilin e çmon për krenarinë dhe pavarësinë. Ai qytet ishte vend banimi e veprimi për humanistë të Ballkanit, midis të cilëve edhe shqiptarë. Dhe këtë Maruli, vetë humanist, nuk ka si të mos e çmojë e ta ngrejë në poezinë “Lavdi Raguzës”. Poezia është derdhur në ndjenja njerëzore dhe në ideale humaniste që rrezaton jo vetëm kjo republikë, ky qytet, por gjithë bregdeti dalmatin me origjinë të hershme ilire.                                                                                                                                               Poezia, studimet, komentet që do të botoheshin pas vdekjes së tij e kanë radhitur Mikel Marulin ndër poetët më të çmuar e më të mëdhenj të humanizmit. Njeriu që kish si lejtmotiv “Duke luftuar kërkoj një vdekje të ndershme për atdhe” me jetën dhe veprën e tij provoi se gjithë jeta e tij iu kushtua lirisë në kuptimin më të gjerë të fjalës. I mërguari që e vuajti shumë brengën e atdheut të munguar i dha shprehje ndjenjave të thella njerëzore në poezinë e tij, duke i blatuar panteoni humanist shumë krijime të realizuara poetike. Ai pati dhe manifestoi gjithë tiparet e lëvizjes së humanizmit, si adhurimin për trashëgiminë kulturore-letrare të antikitetit grek e latin, duke sjellë në poezi kultet e reja të epokës së Rilindjes Evropiane, si kultin për qenien njerëzore, për lirinë dhe të drejtat e natyrshme të saj, duke shpalosur në poezi plot hir e ndjesi gjendje reale njerëzore, duke i dhënë hapësirë e shprehje pafundësisë së ndjenjave dhe ëndrrave e mundësive të shpirtit të njeriut. Poezia i dha famë dhe nder emrit të tij. Studiuesit e kanë çmuar si poet dhe kanë njohur prejardhjen e tij shqiptare, por ka pasur nga ata që për motive të tjera e kanë vënë në dyshim atë. Idealet humaniste kanë depërtuar në tërë veprën e tij, ashtu siç është e pranishme edhe brenga e atdheut nga i cili qenë të detyruar të largohen të parët e tij, gjë të cilën Mikel Maruli e kujton përherë me një dhimbje të madhe.

Artan Nati/

Në Shqipëri, figurat që mendojnë përtej momentit rrallëherë kuptohen në çastin kur flasin. Arsyeja nuk lidhet domosdoshmërisht me mungesën e inteligjencës së publikut, por me një kulturë politike, mediatike dhe shoqërore që është e fiksuar pas së tashmes së ngushtë dhe interesit të menjëhershëm.

Diskursi publik shqiptar funksionon me logjikën e urgjencës: kush nuk jep zgjidhje të shpejta, slogane të thjeshta apo armiq të qartë, shihet si i paqartë, elitist ose i shkëputur nga realiteti. Mendimi afatgjatë, reflektimi strukturor dhe paralajmërimi për pasoja që ende nuk duken perceptohen si abstraksione të kota, jo si analiza të nevojshme.

Në këtë kontekst, figura që flet përtej momentit përballet me një keqlexim sistematik. Media e thjeshton, politika e instrumentalizon, ndërsa opinioni publik e gjykon me matës të gabuar: jo sipas vlerës së idesë, por sipas përputhjes me klimën emocionale të ditës. Ajo që nuk prodhon reagim të menjëhershëm, prodhon dyshim. Në Shqipëri, figurat që mendojnë përtej momentit zakonisht lexohen keq në momentin kur flasin. Fan Noli, Ismail Kadare dhe Lea Ypi (ndonëse nuk ka staturën e Nolit dhe Kadaresë) nuk janë të pakuptuar sepse janë “të vështirë”, por sepse shoqëria shqiptare ka pasur gjithmonë vështirësi të dëgjojë zërat që nuk i përkëdhelin mitet e saj.

Fan Noli: Një lider përpara kohës së vet, i keqkuptuar nga të gjithë

Rënia e qeverisë së Fan Nolit nuk ishte thjesht rrëzimi i një kabineti, por dështimi dramatik i një përpjekjeje për ta nxjerrë Shqipërinë nga mesjeta politike. Qeveria e tij u shemb sepse guxoi të mendonte përpara një shoqërie që ende jetonte me instinktet e vjetra të beut, bajraktarit dhe tregtarit të frikësuar nga çdo ndryshim.

Fan Noli erdhi në pushtet me një program që për kohën ishte tronditës: shtet ligjor, reformë agrare, arsim modern, shkëputje nga klientelizmi feudal dhe orientim drejt Perëndimit demokratik. Por Shqipëria e vitit 1924 nuk ishte gati për një revolucion institucional; ajo ishte mësuar me pushtete personale, jo me institucione, me privilegje, jo me barazi para ligjit.

A ishte Noli i keqkuptuar nga shqiptarët? Pa dyshim. Për shumicën e popullsisë, fjalori i tij politik ishte i huaj. Ai fliste për demokraci, moral shtetëror dhe përgjegjësi publike, ndërsa shoqëria kërkonte rend, bukë dhe një dorë të fortë që të mbante ekuilibrin mes kaosit dhe mbijetesës. Në këtë hendek mes vizionit dhe realitetit, Noli mbeti i vetëm.

A ishte ai më i përparuar se populli i vet? Në shumë aspekte, po. Noli përfaqësonte modelin e intelektualit modern europian, të formuar jashtë, me një ndjeshmëri sociale dhe kulturore që tejkalonte horizontin politik të kohës. Por përparësia intelektuale nuk përkthehet automatikisht në fuqi politike. Ai kishte ide, por nuk kishte aparat; kishte vizion, por jo mekanizma force për ta mbrojtur atë.

A ishte Fan Noli komunist? Kjo akuzë ishte më tepër një armë politike sesa një përshkrim ideologjik. Noli nuk ishte komunist në kuptimin doktrinar të fjalës. Ai nuk kërkoi diktaturën e proletariatit, as shpronësime revolucionare sipas modelit sovjetik. Ai ishte një reformator demokrat me prirje sociale, i frymëzuar nga modelet progresiste perëndimore, jo nga bolshevizmi lindor. Por në një shoqëri ku çdo ide për drejtësi sociale shihej si kërcënim, Noli u etiketua lehtësisht si “i majtë ekstrem”.

Në thelb, qeveria e Nolit ra sepse u përball me një aleancë të heshtur: elitën ekonomike që humbiste privilegje, klasën politike që rrezikonte pushtetin dhe një shoqëri që ende nuk kishte ndërtuar vetëdijen qytetare për të mbrojtur ndryshimin. Fan Noli nuk u rrëzua sepse gaboi në ide, por sepse Shqipëria nuk ishte ende gati për to.

Historia sot e lexon Nolin jo si një dështak, por si një paralajmërim: një komb që nuk kupton intelektualët e vet modernë, i shtyn ata drejt izolimit dhe i zëvendëson me autoritarizëm. Dhe ndoshta pyetja e vërtetë nuk është pse ra Fan Noli, por pse Shqipëria vazhdon ende të ketë frikë nga figura si ai.

Ismail Kadare: Shkrimtari i madh i keqkuptuar

Një nga paradokset më domethënëse të jetës kulturore shqiptare është qëndrimi i asaj që quhet “e djathta”, por edhe i një pjese të ish-të përndjekurve politikë, ndaj Ismail Kadaresë. Ata e pranojnë pa hezitim si shkrimtar të madh, madje si figurë themelore të letërsisë shqipe, por njëkohësisht e kritikojnë si “produkt” apo “përfitues” të komunizmit. E vlerësojnë në publik, por punojnë kundër tij në prapaskenë. Ky është një lojë e hapur me dy standarde, që flet më shumë për krizën tonë morale sesa për figurën e Kadaresë.

Në diskursin zyrtar, Kadare quhet “gjeniu letrar”, “zëri shqiptar në botë”, “kandidati i përhershëm për Nobelin”. Por sapo biseda kalon nga lavdërimi formal te analiza politike, nis relativizimi: pse nuk foli hapur? pse nuk u rebelua? pse botohej kur të tjerët burgoseshin? Pyetje që në dukje kërkojnë drejtësi historike, por në thelb shpesh shërbejnë për të ndërtuar një alibi morale për dështimet kolektive.

Ish-të përndjekurit politikë kanë arsye reale për dhimbje dhe zemërim, por problemi lind kur dhimbja shndërrohet në kriter estetik dhe moral absolut. Në vend që të lexojnë veprën si një akt rezistence të koduar dhe të rrezikshme, shumëkush e gjykon Kadarenë me standardin e tribunës politike, jo të shkrimtarit. Letërsia e tij nuk kërkonte të rrëzonte regjimin me thirrje, por ta çmontonte atë nga brenda, duke zbuluar mekanizmat e frikës, mitit dhe bindjes së verbër.

E djathta shqiptare, nga ana tjetër, ka vuajtur nga një kompleks i vjetër: mungesa e figurave kulturore universale. Kadare është shumë i madh për t’u mohuar, por edhe shumë i pavarur për t’u përvetësuar plotësisht. Prandaj ai mbetet figurë e papërshtatshme: nuk mund të rrëzohet, por as të pranohet pa kushte. Kështu lind hipokrizia: në skenë vlerësim, në prapaskenë sabotim.

Rasti i letrave anonime kundër kandidaturës së tij për Nobelin është kulmi i këtij absurdi. Një shoqëri normale do ta kishte parë një nominim të tillë si sukses kombëtar, pavarësisht polemikave. Në Shqipëri, përkundrazi, u aktivizua refleksi i vjetër i vetëshkatërrimit: nëse është i yni, duhet ta rrëzojmë, nëse shkëlqen shumë, duhet ta errësojmë. Jo për parime, por nga frika se mos dikush del mbi mesataren morale të turmës.

Në fund, ky dyzim nuk është konflikt me Kadarenë, por konflikt me veten. Pranimi i tij i plotë do të kërkonte një ballafaqim të ndershëm me komunizmin, me bashkëfajësinë, me heshtjen dhe me zonat gri të historisë sonë. Dhe kjo është ende shumë për një shoqëri që preferon të flasë me zë të lartë për viktimat, por me zë të ulët për përgjegjësitë.

Pse shqiptarët e përdorin Kadarenë si “scapegoat” ose dashi i kurbanit? Një lexim psikologjik i një zakoni kombëtar

Sa herë shoqëria shqiptare ngec në vetëanalizë, një emër del përpara si mburojë dhe shënjestër njëkohësisht: Ismail Kadare. I madh sa për t’u admiruar, i vetëm sa për t’u fajësuar. Në vend që të shërbejë si pasqyrë, ai shpesh kthehet në “kurban simbolik” për mëkatet kolektive të një shoqërie që heziton të përballet me veten.

Së fundi Lea Ypi, me qëndrimin e saj publik dhe largimin nga Shqipëria, nuk zbuloi asgjë të panjohur për këdo që ka lexuar qoftë edhe një faqe histori shqiptare. Ajo thjesht rikujtoi një rregull të vjetër kombëtar: sinqeriteti nuk pritet me debat, por me dyshim, mendimi kritik nuk dëgjohet, por etiketohet dhe kush nuk e përkëdhel sedrën kolektive, shpallet problem. Ironia qëndron në faktin se faji nuk iu faturua kurrë hapur shoqërisë, por gjithmonë individit që guxon të flasë troç. Në narrativën tonë të zakonshme, nuk është populli që refuzon pasqyrën, por pasqyra që paska “gabim këndin”. Lea Ypi nuk u largua sepse ishte shumë radikale, por sepse ishte tepër e qartë. Dhe qartësia, në Shqipëri, është shpesh më e padurueshme se gënjeshtra.

Pse Shqipëria refuzon Nolin, Kadarenë, Ypin dhe përqafon figura të forta pushteti?

Shqipëria ka një paradoks të vjetër dhe kokëfortë: ajo dyshon ndaj mendimtarëve dhe adhuron sundimtarët. Refuzon figurat që problematizojnë ndërgjegjen dhe përqafon ata që e thjeshtojnë realitetin në emra, flamuj dhe pushtet. Fan Noli, Ismail Kadare dhe Lea Ypi nuk janë refuzuar sepse janë të huaj për Shqipërinë, por sepse janë shumë kërkues ndaj saj. Ndërsa drejtuesit e pushtetshëm pëlqehen pikërisht sepse i përshtaten një kulture politike që kërkon autoritet, jo reflektim.

Noli, Kadare dhe Ypi përfaqësojnë traditën e mendimit kritik. Ata nuk ofrojnë zgjidhje të shpejta, por pyetje të vështira. Noli fliste për etikë shtetërore dhe përgjegjësi qytetare në një shoqëri që kërkonte shpëtimtarë. Kadare analizoi frikën si mekanizëm kolektiv, jo si aksident historik. Këto figura kërkojnë një shoqëri që mendon, jo që bindet.

Në anën tjetër, figurat që Shqipëria ka pëlqyer dhe ricikluar vazhdimisht janë figura pushteti. Ata nuk kërkojnë qytetarë kritikë, por ndjekës. Nuk ndërtojnë institucione që funksionojnë pa ta, por sisteme që varen nga prania e tyre. Dhe kjo përputhet në mënyrë perfekte me një shoqëri të lodhur nga pasiguria, që kërkon “dorë të fortë” dhe narrativë të thjeshtë.

Shqipëria nuk ka ndërtuar një traditë respekti për intelektualin kritik. Intelektuali pranohet vetëm kur shërben si dekor i pushtetit ose si justifikim ideologjik. Noli u ceremonializua, por u neutralizua. Kadare u adhurua, por u relativizua. Ypi u sulmua, sepse ende nuk mund të kontrollohet. Ndërsa politikanët pëlqehen sepse janë të lexueshëm dhe të përsëritshëm.

Në thelb, Shqipëria nuk refuzon individë, refuzon modelet që ata përfaqësojnë. Refuzon qytetarin autonom dhe përqafon liderin dominues. Refuzon pasqyrën dhe zgjedh mitin. Derisa kjo të ndryshojë, vendi do të vazhdojë të prodhojë më shumë sundimtarë sesa mendimtarë, më shumë tifozë sesa qytetarë, dhe më shumë histori pushteti sesa histori vetëdijeje. Dhe ky është refuzimi më i madh që Shqipëria i bën vetes.

Që Shqipëria të kuptojë dhe të vlerësojë figura si Fan Noli dhe Ismail Kadare, duhet të ndodhë më pak një ndryshim politik dhe më shumë një kthesë mendore. Këta autorë nuk kërkojnë adhurim, por pjekuri qytetare. Ata nuk flasin për pushtet, por për përgjegjësi; jo për fitore, por për vetëdije.

Gjergj Arianiti Krasniqi/

Në hijen e maleve të veriut të Shqipërisë, ku ligje të lashta ende pulsojnë nën sipërfaqen e jetës moderne, Elira kthehet në fshatin nga i cili u arratis fëmijë — jo më vajza që të gjithë mbajnë mend, por një grua që mban mbi supe peshën e një premtimi të gdhendur në gjakun e familjes së saj. Njëzet vjet më parë, babai i saj u vra sipas Kanunit: një sistem brutal nderi dhe hakmarrjeje, më i vjetër se vetë kujtesa. Tani, Elira gjendet e përfshirë në një komplot shumë më të thellë — një rrjet që shkon përtej gjakmarrjes dhe hyn në mekanizmat e fshehtë të pushtetit që sundojnë rajonin.

E ndjekur nga fise rivale, e manipuluar nga historiani enigmatik Riza dhe e tërhequr drejt një lidhjeje të papritur me Gjonin, varrmihësin e heshtur që di shumë më tepër sesa duhet, Elira duhet të përballet me një të vërtetë më të rrezikshme se çdo armë e drejtuar ndaj saj: Kanuni është rishkruar prej kohësh, dhe ajo po jeton brenda versionit të drejtësisë së dikujt tjetër.

Ndërsa dhuna shpërthen dhe besnikëritë copëtohen, Elira bëhet boshti mbi të cilin anon e ardhmja e fshatit — drejt lirisë ose shkatërrimit. Për të mbijetuar, ajo duhet të vendosë se çfarë do të thotë nderi në një botë ku çdo betim ka një çmim të fshehur dhe çdo jetë mund të merret në emër të traditës.

Një thriller i errët, atmosferik, i zhanrit Balkan noir, që eksploron identitetin, dhunën e trashëguar dhe guximin e nevojshëm për të thyer zinxhirët e së kaluarës.

Rreth Autorit:

Gjergj Arianiti Krasniqi është një shkrimtar shqiptaro-amerikan, veprat e të cilit ndërthurin thellësinë psikologjike, historinë kulturore dhe atmosferën noir. I lindur në Kosovë gjatë luftërave të ish-Jugosllavisë dhe i rritur mes dy botëve, Krasniqi mbështetet në traditën gojore, legjendat dhe peizazhet morale të ashpra të fëmijërisë së tij për të krijuar histori që eksplorojnë identitetin, nderin dhe forcat e padukshme që formësojnë fatin njerëzor.

Shkrimi i tij njihet për ritmin kinematografik, prozën e ngarkuar emocionalisht dhe portretizimet e nuancuara të personazheve të kapur mes traditës dhe ndryshimit. Me formim në letërsi dhe film, Krasniqi sjell një autenticitet të rrallë në përshkrimin e gjakmarrjes, Kanuneve rurale dhe terrenit kompleks emocional të familjeve të lidhura nga heshtja dhe detyrimi.

The Last Besa është romani i tij debutues dhe libri i parë i një serie të planifikuar thrillerash Balkan noir.

Kur nuk shkruan, Krasniqi udhëton nëpër rajon duke mbledhur histori lokale, duke intervistuar të moshuar dhe duke hulumtuar rrëfime të harruara që shpesh bëhen fara e letërsisë së tij. Aktualisht jeton në West Hollywood, Kaliforni.

Dr. Bledar Kurti/

…. Një shembull i shkëlqyer i frymës së harmonisë njerëzore gjendet në Shqipëri, një vend i vogël me një trashëgimi të jashtëzakonshme tolerance fetare. Në një botë shpesh të ndarë përgjatë vijave fetare, të cilat kanë shkaktuar përçarje, Shqipëria ka qenë prej kohësh shtëpia e njerëzve që jetojnë krah për krah në respekt të ndërsjellë. Kjo bashkëjetesë nuk është thjesht institucionale; është e ndërthurur në jetën e përditshme dhe identiteti fetar nuk është përdorur si armë për përfitime politike.

Kjo harmoni nuk lindi rastësisht. Ajo është e rrënjosur në një etos kulturor që vendos dinjitetin njerëzor mbi ndarjen, shpesh e shprehur përmes konceptit tradicional të besës, një angazhim ndaj nderit, besimit dhe mbrojtjes së tjetrit.

Gjatë disa prej momenteve më të errëta të Evropës, kjo frymë i udhëhoqi shqiptarët të mbronin njerëzit e persekutuar, pavarësisht besimit. Sot, shembulli i Shqipërisë i ofron botës një mësim të fuqishëm: se pluralizmi mund të jetohet, e jo vetëm të shpallet.

Përvoja shqiptare tregon se luftimi i radikalizimit dhe ekstremizmit nuk arrihet vetëm përmes masave të sigurisë, por përmes kohezionit shoqëror dhe qartësisë morale. Kur njerëzit ndihen të respektuar në identitetin e tyre dhe të lidhur me të tjerët, ideologjitë ekstremiste humbasin forcën e tyre.

Bota ka nevojë urgjente për diplomatë të sentimentit ndër kombe: mendimtarë që refuzojnë cinizmin, qytetarë që zgjedhin dialogun mbi heshtjen, kultura që shtrijnë dorën në vend të grushtit. Duke lidhur zemrat, si dhe politikat, dhe duke mësuar nga shembuj si tradita e gjallë e tolerancës në Shqipëri, mund të imagjinojmë një të ardhme ku kombet jo vetëm bashkëjetojnë, por bashkëpunojnë në harmoni dhe prosperitet të përbashkët. Kështu ne zgjedhim një paqe që mund të zgjasë për dekada me rradhë ….

https://www.corriereitalico.it/the-diplomacy-of…